0% found this document useful (0 votes)
3 views21 pages

Sustainable Development Updated Final Note, Word File

The document contains class notes from Sarthak Mahara, discussing various topics related to sustainable development and environmental issues. It references Agenda 21 and the United Nations' Sustainable Development Goals (SDGs), emphasizing the importance of addressing poverty, hunger, health, education, and equality. Additionally, it highlights the role of organizations like UNEP and IUCN in promoting these goals.

Uploaded by

Manoj Lamsal
Copyright
© All Rights Reserved
We take content rights seriously. If you suspect this is your content, claim it here.
Available Formats
Download as PDF, TXT or read online on Scribd
0% found this document useful (0 votes)
3 views21 pages

Sustainable Development Updated Final Note, Word File

The document contains class notes from Sarthak Mahara, discussing various topics related to sustainable development and environmental issues. It references Agenda 21 and the United Nations' Sustainable Development Goals (SDGs), emphasizing the importance of addressing poverty, hunger, health, education, and equality. Additionally, it highlights the role of organizations like UNEP and IUCN in promoting these goals.

Uploaded by

Manoj Lamsal
Copyright
© All Rights Reserved
We take content rights seriously. If you suspect this is your content, claim it here.
Available Formats
Download as PDF, TXT or read online on Scribd

1 |CLASS NOTE [Link].

com Sarthak Mahara sir

;fy{s dx/f

lbuf] ljsf;, jftfj/0fLo kl/l:ylt, kof{j/0fLo ;+/If0f, h}ljs ljljwtf,


hnjfo' kl/jt{g, hg;f+lVosL, ;x/Ls/0f, a;f]af;, k|b'if0f, k|fs[lts ;|f]t tyf
/fli6«o ;Dkbfx?sf] ;+/If0f;DaGwL ;fdfGo ;jfnx?
❖ jftfj/0f eGgfn] –xfd|f] jl/k/L /x]sf ;Dk'0f{ h}ljs tyf ch}ljs j:t'x?sf] ;fd'lxs :j?k Pj+ cl:tTj / cfk;L cGt/;DaGwnfO{
jftfj/0f elgG5 . xfn g]kfndf jftfj/0f P]g, @)%# sfof{Gjogdf /x]sf] 5 .
ljZj jftfj/0f lbj;
❖ x/]s jif{ h'g % df dgfOg],
❖ UNEP sf] cfXjfgdf ;g\ !(&# b]lv dgfpg yflnPsf] ,
❖ g]kfndf ljZj jftfj/0f lbj; dgfpg yflnPsf] – ;g\ !(&^ b]lv
❖ ;g @)@% sf] ljZj jftfj/0f lbj;sf] gf/f : Knfli6s k|b'if0f Go'lgs/0f M xfd|f] bfoLTj

lbuf] ljsf;

✓ eljiosf k':tfx?sf] hLjgofkgdf s'g} c;/ gkg]{ u/L jt{dfgsf k':tfsf] cfjZostfx? kl/k"lt{ ug]{ u/L ul/g] ljsf; g} lbuf] ljsf;
xf] .
✓ lbuf] ljsf;sf] cjwf/0ffsf] ljsf; – ;g\ !(*) sf] bzsdf
✓ g]kfndf bLuf] ljsfz Ph]08f agfOPsf] M lj=;+= @)^)
✓ Sustainable Development zAb k|of]u ug]{ k|yd JolQm – afaf{/f jf8{
✓ ;j{k|yd lbuf] ljsf; zAbsf] k|of]u – ;g\ !(*& df a|'6NofG8 sld;gsf] k|ltj]bg xfd|f] ;femf eljioÚ – Our Common Future
df ;dfj]z ul/Psf] xf] . - jftfj/0f / bLuf] ljsfz ;DaGwL ljZj cfof]u
✓ Jfftfj/0f / ljsf;;DaGwL ljZj cfof]u -a|'6NofG8 cfof]u_
o Uf7g – ;g\ !(*# -UNO 4f/f_
o gj]{sL tTsfnLg k|wfgdGqL u|f] xfn]{d a|'6NofG8sf] cWoIftfdf u7g ePsf],
o a|'6NofG8 cfof]usf] k|ltj]bgsf] gfd – Our Common Future-xfd|f] ;femf eljio_
o a|'6NofG8 cfof]un] cfkm\gf] k|ltj]bg UNO ;dIf ;g\ !(*& df k]z u/]sf] .
✓ jftfj/0fLo eljio;DaGwL x]lN;lGs ;Dd]ng – ;g\ !(&!
✓ dfgjLo kof{j/0f;DaGwL UN ;Dd]ng – ;g\ !(&@, :jL8]gsf] :6sxf]d
✓ jftfj/0fLo ;d:ofnfO{ lnP/ cGt/fli6«o :t/df 5nkmn ePsf] klxnf] ;Dd]ng – ;g\ !(&@ sf] :6sxf]d ;Dd]ng -o;n] !)( j6f
;'emfjx? ;lxtsf] sfo{of]hgf kfl/t u/]sf]_
✓ ;+o'Qm /fi6«;+3Lo kof{j/0f sfo{qmd UNEP sf] :yfkgf – ;g\ !(&@ l8;]Da/ !%
✓ ljZj ;+/If0f ;+3 (IUCN) sf] :yfkgf – ;g\ !($*
✓ ;+o'Qm /fi6«;+3Lo ljsf; tyf jftfj/0f cfof]usf] u7g – ;g\ !(*#

k[YjL ;Dd]ng ÷l/of] ;Dd]ng


• ;g\ !((@ h'\g #–!$, a|flhnsf] l/of] lb h]g]l/of] .
• gf/f M Ps dfq k[YjLsf] /Iff u/f}
• ;xefuL /fi6« ;+Vof M !&*sf k|ltlglw ;+Vof #%)) / &)) /fi6« ;+l3o clwsf/L
• g]kfnaf6 efu lng] M tTsfnLg k|wfgdGqL lu/Lhf k|;fb sf]O/fnf
✓ ;Dd]ngsf] 3f]if0ffkqdf $ ljifo ;dfj]z ul/Psf]
s_ Ph]08f @! v_ h}ljs ljljwtf
u_ hnjfo' kl/jt{g 3_ jg ;+/If0f ;DalGw l;4fGt

SmartGk : “Teaching Online Class Since 2016” For online Class Contact Us @ 9869995445
2 |CLASS NOTE [Link] Sarthak Mahara sir

Ph]08f @!
• a|flhnsf] l/of] lb h]g]l/of]df ePsf] ;Dd]ngn] jftfj/0f ;+/If0fdf /fi6«x?n] ug'{kg]{ sfdx?sf] ;'rLnfO{ Agenda 21 elgG5 .
• !&( b]zn] x:tfIf/ u/]sf] .
• g]kfnn] Ph]08f @! df cfwfl/t eP/ bfª,;'v]{t / s}nfnL lhNnfdf lbuf] ljsf; ;DalGw Capacity 3 sfo{qmd sfof{Gjog u/]sf] .
• Agenda 21 df x:tfIf/ ug]{ klxnf] /fi6« rLg - ;g !(($_

• hnjfo' kl/jt{g / lbuf] ljsf;;DaGwL afnL ;Dd]ng – ;g\ @))&


✓ ;x;|fAbL ljsf; nIosf] 3f]if0ff – ;g\ @))) df lgwf{l/t ;g @)!% ;Dd k'/f ug]{ ul/ to ul/Psf] nIo
• nIox? M r/d ul/aL / ef]sd/Lsf] cGTo
• cfwf/e't k|fylds lzIff xfl;n ug]{
• afn d[To'b/ 36fpg]
• n}lªu ;dfgtf sfod ug]{
• cfdfsf] :jf:Yo :t/ dfly p7fpg]
• P8\; , dn]l/of cfbL /f]u lj?4 ;zQm k|ltsf/ ug]{
• jftfj/l0fo :t/nfO{ dfgj,kz'klIf , jg:klt cg's'n l:ylt sfod ug]{
• lbuf] ljsf;sf nflu ljZjJoflk ;fem]bf/L sfod ug]{

✓ g]kfndf jftfj/0f ;+/If0f;DaGwL ljifosf] cjwf/0ff s'g of]hgfb]lv ;'?jft ul/Psf] – 5}6f}+
✓ g]kfndf lbuf] ljsf;;DaGwL gLlt cjnDag ul/Psf] – cf7f}+ of]hgfb]lv
✓ k|fs[lts tyf ;f+:s[lts ;|f]t ;+/If0f kl/ifb\sf] :yfkgf – lj=;+= @)$&
✓ g]kfndf hg;+Vof tyf jftfj/0f dGqfnosf] :yfkgf – lj=;+= @)%@
✓ jftfj/0f ;+/If0f kl/ifbsf] :yfkgf – lj=;+= @)%)
✓ g]kfndf /fli6«o jftfj/0f gLlt tyf sfo{of]hgf ;g !((# af6 nfu' ePsf] .
✓ g]kfndf /fli6«o ;+/If0f /0fgLlt nfu" ePsf] – ;g\ !((*
✓ k[YjLsf] cf]hf]g tx ljgfz ug]{ d'Vo UofF; – Snf]/f]km\nf]/f] sfj{g
✓ ;f}o{ zlQm4f/f vfg]kfgL z'l4s/0f ug]{ ljlw – ;f]l8; k|ljlw

lbuf] ljsf; nIo (SDGS) -;g\ @)!^ – @)#)_

❖ ;+o'Qm /fi6«;+l3o dxf;efn] ;g @)#) ;Dddf xfl;n ug]{ ul/ to u/]sf] !& nIo
❖ g]kfnn] bLuf],ljsf;sf] nIo lj=;+= @)*& cyf{t ;g @)#) leq xfl;n ug]{ nIo
❖ !(# j6f /fi6« ;xefuL ;+o'Qm /fi6«;+3Lo &) cf}+ dxf;efaf6 ;g\ @)!% ;]D6]Da/ @% df cg'df]bg ePsf,
❖ ;g\ @)!^ af6 ;'? eP/ ;g\ @)#) df ;lsg],
❖ !&j6f nIo ,!^( j6f uGtJo / @#( j6f ;"rsx? /x]sf .
❖ bLuf] ljsfzsf] nIo k'/f ug{ g]kfnnfO{ jif]{gL @) va{ , @% ca{ /sd rflxg] /fli6«o of]hgfsf] cfFsng .
❖ of] cjlwdf g]kfn dWod cfo ePsf] ljsfz;Ln /fi6«df :t/f]GgtL x'g] g]kfnsf] nIo /x]sf] 5 .

bLuf] ljsf;sf nIox?

!= ;a} 7fpFdf ;a} k|sf/sf ul/aLsf] cGTo ug]{,-zero poverty)


@= ef]sd/Lsf] cGTo ug]{, vfB ;'?Iff, kf]if0f :t/df ;'wf/ / lbuf] s[lif ljsf;sf] k|fjwfg, zero Hungerness,
#= ;a}sf nflu :j:y hLjgsf] ;'lglZrttf, Good Health
$= ;a}sf nflu ;dfj]zL / ;dtfd"ns u'0f:t/Lo lzIffsf] ;'lglZrttf Pj= hLjg ko{Gt l;sfO{sf] cj;/, Quality Education
%= n}+lus ;dfgtf / dlxnf tyf aflnsfsf] ;zlQms/0f, Gender Equality

SmartGk : “Teaching Online Class Since 2016” For online Class Contact Us @ 9869995445
3 |CLASS NOTE [Link] Sarthak Mahara sir

^= ;a}sf nflu vfg]kfgL tyf ;/;kmfO{sf] lbuf] pknAwtfsf] ;'lglZrttf,


clean water and sanitation
&= ;a}sf nflu e/kbf]{ / wflgg ;Sg] cfw'lgs phf{sf] kx'Frsf] ;'lglZrttf, Affordable and clean energy
*= e/kbf]{, ;dfj]zL / lbuf] cfly{s j[l4 Pj+ ;a}sf nflu pTkfbgzLn /f]huf/L, Decent work and Economic Growth,
(= k|lt/f]wL k"jf{wf/ lgdf{0f, lbuf] / ;dfj]zL cf}Bf]lusLs/0fsf] k|jw{g / gjk|jt{g, Industry , Innovation and infrastruture,
!)= b]zleq / b]zx?aLrsf] c;dfgtfsf] Go"gLs/0f, Reducing Inequalities,
!!= ;x/ tyf dfgj j:tLnfO{ ;dfj]zL, ;'/lIft, k|lt/f]wL / lbuf] t'Nofpg], , , , , Sustainable cities and Communities
!@= lbuf] pTkfbg / pkef]usf] ;'lglZrttf, ,Responsible consumption and production,
!#= hnjfo' kl/jt{g / o;sf c;/x?sf] Go"lgs/0fsf nflu tTsfn kxn ug]{, Climate Action,
!$= lbuf] ljsf;sf nflu ;d'b|, ;d'b|L lsgf/ / ;d'b|L ;|f]tsf] ;+/If0f / lbuf] pkof]u, Life Below Water,
!%= lbuf] jg Joj:yfkg / h}ljs ljljwtfsf] ;+/If0f, Life on land
!^= zfGt / ;dfj]zL ;dfhsf] k|jw{g, Gofodf ;a}sf] kx'Fr / ;a} txdf ;dfj]zL ;+:yfsf] lgdf{0f, ,Peace , justice and strong
instituition,
 No Poverty (गरिबीको अन्त्य)

 Zero Hunger (भोकमिीको अन्त्य)

 Good Health and Well-being (स्वस््य ि समन्तु नत समाज)

 Quality Education (गुणस्तरिय शिक्षा)

 Gender Equality (लैंशगक समानता)

 Clean Water and Sanitation (स्वच्छ पानी ि सिसफाई)

 Affordable and Clean Energy (स्वच्छ उजाामा सहज पहचुँ )

 Decent Work and Economic Growth (मयााशित िोजगाि ि आशथाक वृशि)

 Industry, Innovation, and Infrastructure (उधोग, पुवााधाि ि नवीनता)*

 Reduced Inequalities (असमानता न्तयुशनकिण)

 Sustainable Cities and Communities (िीगो सहि व्यवस्थापन)

 Responsible Consumption and Production (शजम्मेवािपूणा उपभोग तथा उ्पािन)

 Climate Action (जलवायु परिवतान)

 Life Below Water (जलमनु ीको जैशवक शवशवधता)

 Life on Land (जशमनमाथी जैशवक शवशवधता)

 Peace, Justice, and Strong Institutions (िान्तत ि समावेिी समाजको प्रवधान)

 Partnerships for the Goals (शिगो शवकासको कायाान्तवयन सयं न्तरको सबलीकिण ि शवश्व साझेिािी शनमााण)

SmartGk : “Teaching Online Class Since 2016” For online Class Contact Us @ 9869995445
4 |CLASS NOTE [Link] Sarthak Mahara sir

kfl/l:ylts kl/l:ylt - ljleGg kfl/l:ylts k|0ffnLx?sf] lsl;d, km}nfj6,k|fs[lts jf;:yfg,h}ljs ;d'bfo / ltgsf] ;+/rgfdf ePsf] kl/jt{g xf]_

❖ ;j{k|yd kfl/l:ylts k|0ffnL (Ecosystem) zAbsf] k|of]u ug]{ JolQm – A.G. Tansley, ;g\ !(#%
❖ ;j{k|yd (Ecology) kfl/l:yltlso zAbsf] k|of]u ug]{ JolQm – cg]{i6 Xofs]n
❖ kfl/l:ylts k4lt # k|sf/sf 5g\
o :ynLo kfl/l:ylts k4lt - hldgdf x'g] h:t} M d?e'ld, 3f;} d}bfg cfbL
o hnLo kfl/l:ylts k4lt - kfgL ePsf] :yfgdf kfOg] , h:t} kf]v/L , glb gfnf cfbL .
o dfgj lgld{t kfl/l:ylts k4lt M -s[lt k4lt ;d]t elgG5 . ljleGg v]ltaflndf kfOg] k4lt h:t} wfgafnL , ux'afnL ,
ds}afnL cflb .
❖ xl/t u[x k|efj (Green House Effect)
;'o{sf] tfk / k|sfz k[YjLdf k|j]z ug]{ t/ leqsf] Gofgf]kg aflx/ hfg g;Sg] cjZyf g} xl/t u[x k|efj xf] . xfn ljleGg pwf]u ,
snsf/vfgf cfbLaf6 lg:sg] sfj{g8fOcS;fO8 , ldy]g h:tf Uof;x?n] Ps tx lgdf{0f ul/ ;'o{sf] tfk / k|sfz k[YjLdf cfpg] t/
k[YjLsf] tfk jfo'd08ndf lgisfzg gx'g] cjZyf 5 . h;sf] sf/0f k[YjLsf] tfkqmd a9\b} uPsf] , ;d'b|sf] ;tx al9/x]sf] h:tf sf/0f
;d'lb| d'n'sx? 8'Ag] vt/f al9/x]sf] 5 .
o cjwf/0ff Nofpg] j}1flgs – k|mfG;sf j]l/g lhg km]l/o/, ;g\ !(@^
o jftfj/0fdf Green House Effect ePsf] tYo kQf nufpg] j}1flgs – :jL8]gsf /;fogzf:qL cfly{g;, ;g\ !(*^

❖ …dfgj tyf hLj ;d"xÚ gfds sfo{qmd rnfpg] ;+:yf – UNESCO


❖ CFC (CFCL3) UofF; kQf nufpg] j}1flgs – 8f= yf]d; ldh, ;g\ !(#)
❖ g]kfndf sl/a @( d]l6«s 6g CFC UofF;sf] k|of]u x'g] cg'dfg ul/Psf] 5 .
cf]hg tx kQf nufpg] h]=;L=km/Dofg

cf]hg tx kftlnb} uPsf] tYo kQf nufpg] z]/p8 /f]Nof08

xl/tu[x k|efj a]l/g lhg km]l/o/

kfl/l:ylts zAbsf] k|yd k6s k|of]u ug]{ cg]{i6 Xofs]n

bLuf] ljsf; zAb k|of]u ug]{ afa{/f jf8{

kfl/l:ylts k|0ffnL zAbsf] k|of]u ug]{ P=hL= 6«fG:n]

h}ljs ljljwtf Ocf] ljN;g

h}ljs k|ljlw zAb k|of]u ug]{ sfn{ P/]nL

bLuf] ljsf; ;dfj]z a'6Nof08 sldzg

Nof08]:s]k Osf]nf]hL sfn{ xf]n

cDn jif{f /j6{ /fª\; l:dy

xl/t u[x kQf nufpg] cfly{g;

Snf]/f] km\nf]/f] sfj{g pTkfbg ug]{ yf]d; l;h

sf]k ;Dd]ng -Conference of the parties

❖ sf]k ;Dd]ng s] ;+u ;DalGwt 5 < hnafo' kl/jt{g ;DalGw .


❖ ;j{k|yd sf]k ;Dd]ng sxf ;DkGg ePsf] lyof] < aln{g , hd{gL . ;g !((% df

SmartGk : “Teaching Online Class Since 2016” For online Class Contact Us @ 9869995445
5 |CLASS NOTE [Link] Sarthak Mahara sir

❖ sf]k @% cop ( conference of the parties) cf} ;Dd]ng slxn] / sxf ;DkGg eof] < ;g @)!( l8;]Da/ @ b]vL !# ;Dd , Spain
Madrid , cWoIftf lrnLsf jftfj/0f dGqL Sof/f]lng ;ld6n] , g]kfnaf6 efu lng] tTsfnLg ag dGqL zlQm a:g]t , cfof]hs lrln
/ :k]g
❖ sf]k @^ cf} ;Dd]ng #! cS6f]a/ – !@ gf]e]Da/ ,@)@! df a]nfotsf] Unf:uf]df ;DkGg , g]kfnsf] tkm{af6 k|wfgdGqL z]/ axfb'/ b]pjf
;xefuL .
❖ sf]k @& cf} ;Dd]ng OlhK6sf] ;fd On lzvdf ^ gf]e]Da/ @)@@ –!* gf]e]Da/ @)@@ ;Dd ;DkGg
❖ sf]k @* cf} ;Dd]ng o'PO{ –-#) gf]e]Da/ @)@# – !@ l8;]Da/ @)@#_
❖ sf]k @( cf} ;Dd]ng ch/a}hfg df x'g] ePsf] 5 . gf]e]Da/ @!, @)@$ – gf]e]Da/ @$,@)@$
❖ sf]k #) cf} ;Dd]ng a]n]d a|fhLndf , ;g @)#) gf]e]Da/df ;DkGg eof]
#) cf} sf]k ;Dd]ngdf g]kfnsf] tkm{af6 s[lif tyf kz'kG5L ljsfz dGqL 8f=dbg kl/of/sf] g]t[Tjdf ;xefuLtf
sf]k @% d]l8«8 , :k]g

sf]k @^ Unf:uf],a]nfot

sf]k @& ;fd On lzv , OlhK6

sf]k @* o'PO{

sf]k @( ch/a}hfg

sf]k #) a|fhLndf x'g] - ;g @)@% gf]e]Da/df ;DkGg ePsf] _

sf]k #! 6ls{Pdf x'g] cfufdL jif{ ======================

❖ g]kfnn] ;u/dfyfsf] cfwf/ lzlj/ sfnfkTy/df slxn] dlGqkl/ifbsf] j}7s ;DkGg u/\of] < lj=;+ @)^^ d+;L/ !( ut] , hf]lvddf /x]sf
g]kfnsf pRr lxdfnL If]qk|lt ljZjsf] Wofgfsif{0f u/fpg .
❖ dflNbE; 4f/f kfgL d'gL dlGqkl/ifbsf] a}7s ;DkGg slxn] ul/of] < ;g @))( cS6f]a/ !^ df , hnafo' kl/jt{gsf] c;/af/] ljZjsf]
Wofgfsif{0f u/fpg ;fy} ;d'Gb|L ;tx j[l4 eO{ b]z 8'Ag] vt/f ePsf]df ljZjsf] Wofgfsif{0f u/fpg .
❖ uf]a/ UofF;df ldy]gsf] dfqf – %)–&) k|ltzt
❖ hnk|sf]kaf6 pTkGg x'g] Ifltsf lx;fan] g]kfn ljZjsf] sltcf}+ :yfgdf kb{5 – #) cf}+
❖ g]kfndf jif]{gL s'g b/n] tfkqmd a9]sf] 5 – )=)^ l8u|L ;]lN;o;
❖ ;jf/L ;fwgsf] w'Fjfsf] dfqf gfKg] OsfO – HSU (Hartej Smoking Unit)
❖ k|s[ltsf] s'lrsf/ egL lrlgg] r/f – lu4
❖ Knfli6s afNbf pTkfbg x'g] UofF; – CFC
❖ g]kfnd} klxnf]k6s lu4 dxf]T;j dgfO{Psf] – gjnk/f;Lsf] ltnsk'/ -lj=;+= @)^& c;f]h !)_ df

❖ af3;DaGwL s]xL hfgsf/L M


o ljZjdf kfOg] cf7 k|hfltsf af3dWo] # -afnL, hfef / Sofl:kog_ k|hfltsf af3 ;g\ !(*) sf] bzsd} nf]k eO{;s]sf,

cGt/fli6«o af3 lbj;

x/]s jif{sf] h'nfO{ @( df

g]kfnn] lj=;+= @)^& af6 af3 lbj; dgfpb} cfO/x]sf] 5 .

af3 lbj; @)@% sf] gf/f : Save tigers : save nature's balance"

o g]kfndf Sofd]/f 6\oflkª\af6 ;g @))( df klxnf]k6s af3sf] u0fgf ul/Psf], !@! j6f /x]sf] ;f] ;do
/ ;g @)@@ ;Dddf To;nfO{ bf]Aa/ kfb}{ jo:s af3sf] ;+Vof @%) k'¥ofpg] nIo /x]sf] lyof] . ;g
@)@@ df ul/Psf] af3 u0fgf af6 g]kfndf xfn #%% af3 ;+Vof /x]sf 5g\ .

SmartGk : “Teaching Online Class Since 2016” For online Class Contact Us @ 9869995445
6 |CLASS NOTE [Link] Sarthak Mahara sir

o xfn ljZjdf ;a}eGbf a9L kfOg] af3sf] k|hflt – /f]on a+ufn


o kf6] af3 ljZjsf !# b]zdf kfOG5 .
o Aff3 ;+/If0fsf nflu /fli6«o af3 ;+/If0f ;ldlt u7g ul/Psf] – lj=;+= @)^&
o नेपाल सरकारले बाघको वर्तमान अवस्था पत्ता लगाउन पुषको १ गर्ेदेखि बाघ गणना गने घोषणा गरेको छ।
o प्र्येक ४ वर्ामा बाघ गणना गने गरिएको अशधकािीहरूले बताएका छन्।
o बाघ गणना पर्ु को १ गते शचतवन पसााबाट सरुु हने िाशरिय शनकुञ्ज तथा वन्तयजन्ततु शवभागका इकोलोशजस्ट हरिभद्र आचायाले
बताए।
o शचतवन पसाामा सुरु भएको ५ शिनपशछ बाुँके बशिायामा सुरु हने उनले बताए।
o
o /fli6«o af3 ;+/If0f ;ldltsf] cWoIf k|wfgdGqL x'g]
o /fli6«o af3 lbj;sf] lbg k|To]s jif{ a}7s a:g] .
o u}8f u0fgf x/]s $ jif{df x'G5 .

❖ ljZj ;Dkbf lbj; – April 18 ,


;g @)@% sf] gf/f : "Heritage under Threat from Disasters and Conflicts: Preparedness and Learning from 60
Years of ICOMOS Actions”.
❖ ljZj k[YjL lbj; – April 22 . @)@%sf] gf/f M xfd|f] zlQmM xfd|f] u|x - our power : our planet )

❖ jftfj/0fLo tfkqmdsf] 36\bf] lgod – x/]s !)) ld6/sf] prfOdf )=^) 36\b} hfg],
❖ :j:y jftfj/0fsf nflu cfjZos jgIf]q – $# k|ltzt
❖ xfn g]kfnsf] s'n ag If]q M $%=#! k|ltzt - ag M $!=^( k|ltzt / emfl8 a'6\ofg M #=^@ k|ltzt - cfly{s ;j]{If0f @)&(÷*) cg';f/_
❖ ljleGg jftfj/0fLo cfGbf]ng;Fu ;DalGwt JolQm M
gd{bf arfp cfGbf]ng d]3f kf6]s/

lrksf] cfGbf]ng ;'Gb/nfn ax'u'0ff , lgwg @! d] , @)@!

lu|gj]N6 df]ed]G6 afª\uf/L dfyfO{ , s]Gof

lu|g j]N6 d'ed]G6


• jftfj/0f ;+/If0fsf nflu dlxnfdfq nfO{ ;xeflu u/fO{ a[Iff/f]k0f ug]{ / h+un km8fgL /f]Sg] pb]Zon] s]Gofdf ;~rfng u/]sf] cleofg
.
• ;g !(&& df s]Gofdf ;~rflnt cleofg .
• cleofgsf] g]t[Tjstf{ M af+uf/L dfyfO{
• Main Theme : x/]s cfdfn] cfkm\gf aRrf / lj?jfnfO{ a/fa/ ddtf k|bfg ug'{k5{ eGg] d'n p4]Zo
• o; cleofgsf nflu af+uf/L dfyfOn] ;g @))$ df gf]a]n k'/:sf/ k|fKt u/]sL .

lrksf] cfGbf]ng
• ;g !(&# dfr{@^ b]vL ef/tsf ;'Gb/nfn ax'u'0ffn] pgsf] g]t[Tjdf ef/tsf] lxdf~rn / u9jfn k|b]zdf ;~rfng u/]sf] ag
;+/If0f ;DalGw cleofg .
• of] cleofg ag / ag:klt;+u ;DalGwt 5 .
• pgsf] of] cleofg ef/tsf] pQ/fv08af6 ;'? eO{ sgf{6fsfdf Appiko Movement ePsf] lyof] .

WjgLsf] a]usf] cg'kft


WjgL pTkGg x'g] >f]t WjgLsf] dfqf

k'0f{ df}gtf ) 8];Lan

SmartGk : “Teaching Online Class Since 2016” For online Class Contact Us @ 9869995445
7 |CLASS NOTE [Link] Sarthak Mahara sir

kftx? xlNnbf !) 8]l;an

;fplt s'/fsfgL !% 8];Lan

uNnLsf] xNnf $)–&) 8]l;an

;fdfGo s'/fsfgL ^) 8]l;an

;fdfGo 6«flkmssf] cfjfh &) 8]l;an

Jo:t sfof{no jf hd36sf] cfjfh *) 8]l;an

/s ;+uLtsf] xNnf !@) 8]l;an

df]6/sf] xg{ ahfpbf !!) 8]l;an

l8«lnª d]l;gsf] cfjfh !!$ 8]l;an

df]6/ ;fOsnsf] tLa| a]u !#) 8]l;an

/s]6 OlGhgsf] a]u !*) 8]l;an

clwstd WjgLsf] dfqf !($ 8]l;an

❖ dflg;n] ;xh ?kdf ;'Gg ;lsg] WjgL ^% 8]l;an


❖ !%) 8]l;an;Ddsf] WjgL lgs}a]/ ;'g]/ a;]df sfgsf] hfnL km'6\g uO{ alx/f] x'g ;S5 .

❖ EIA – Environment Impact Assessment -jftfj/0fLo k|efj d"Nofª\sg_ – s'g} cfof]hgf jf kl/of]hgf ;~rfng ug'{k"j{ To;n]
jftfj/0fdf xflg gk'¥ofcf]; egL ul/g] d"Nof+sg,
❖ Jfftfj/0fLo gLlt tyf sfo{qmdx?nfO{ ;dfj]z ul/Psf] g]kfnsf] klxnf] of]hgf – 5}6f}+
❖ g]kfndf jftfj/0f zLif{sdf /sd ljlgof]hg ug{ yflnPsf] cfjlws of]hgf – cf7f}+
❖ g]kfndf ;jf/L k|b'if0f dfkb08sf] lgwf{/0f – lj=;+= @)%^
❖ Green Peace sf] :yfkgf – ;g\ !(&!
❖ k[YjLdf x/]s jif{ @ s/f]8 ^) nfv 6g df6f] Ifo x'g] u/]sf] 5,
❖ g]kfndf jftfj/0f kl/ifbsf] cWoIf k|wfgdGqL x'g] Joj:yf 5 .
❖ slt 8]l;jneGbf dflysf] Wjlg dfgj :jf:Yosf nflu xflgsf/s x'G5 – ^% 8]l;jn

❖ s'g s'/f s];Fu ;DalGwt M

!= Hugo Frame-work Action 2005-2015 k|fs[lts k|sf]k Go"lgs/0f

@= ldgfdftf dxf;GwL :jf:Yo If]qdf kf/f]o'Qm pks/0fsf] k|of]udf /f]s nufpg]

#= jf;]n dxf;GwL ljleGg lsl;dsf kmf]xf]/d}nfsf] plrt Joj:yfkg

$= jftfj/0fLo k|efj d"Nofª\sg (EIA) s'g} cfof]hgf jf kl/of]hgf ;~rfng ug'{k"j{ To;n] jftfj/0fdf xflg
gk'¥ofcf]; egL ul/g] d"Nof+sg

%= o'/f]–! ;jf/L k|b'if0sf] dfkb08

^= Ph]08f–@! Jfftfj/0f / ljsf;

SmartGk : “Teaching Online Class Since 2016” For online Class Contact Us @ 9869995445
8 |CLASS NOTE [Link] Sarthak Mahara sir

&= Earth Watch ljZjsf ljleGg d'n'sx?sf] jftfj/0f;DaGwL vf]h cg';Gwfg ug]{
sfo{x?df ;xof]u k'¥ofpFb} cfPsf] Ps u}/;/sf/L ;+:yf

*= PPP – Polluter Pays Principle k|b'if0f km}nfpg]n] g} k|b'if0f lgoGq0fsf nflu sfo{ ug'{k5{ eGg]
dfGotf÷l;4fGt

ISO RELATED

ISO 5000 phf{

ISO-9000 j:t'sf] u'0f:t/ lrGx;Fu ;DalGwt

ISO-14000 Jfftfj/0f Joj:yfkg;Fu ;DalGwt

ISO-22000 vfw ;'/Iff

ISO-27001 ;'rgfsf] Joj:yfkg

ISO-50000 ;fdflhs ;'/Iff Joj:yfkg

❖ jftfj/0f;Fu ;DalGwt s]xL k'/:sf/x? M


Blue Planet Award –
▪ :yfkgf M ;g !((@
▪ jftfj/0fLo If]qsf] ;a}eGbf 7'nf] k'/:sf/,
▪ hfkfgsf] cf;fxL Unf; kmfpG8];gn] :yfkgf u/]sf],
▪ o;df % s/f]8 hfkfgL P]g / k[YjLsf] k|lts Crystal ball lbO{G5 .
▪ ;g @)@% sf] Blue planet Award winner :
!_ Professor Robert B. Jackson USA
@_ Dr. Jeremy Leggett,UK

Goldman Environment Prize –


▪ jftfj/0f If]qsf] gf]j]n k'/:sf/,
▪ o;sf] :yfkgf ;g\ !(*( df ePsf],
▪ k|To]s dxfb]zaf6 !÷! hgf u/L ^ hgfnfO{ k|To]s jif{ of] k'/:sf/ k|bfg ul/G5,
▪ k'/:sf/sf] /fzL – k|ltJolQm @ nfv cd]l/sL 8n/

jftfj/0f If]qsf] gf]a]n k'/:sf/ GOLDMAN AWARD 2025


The 2025 Goldman Prize winners, honored for their environmental activism, are
[Link] Luvsandash (Asia),
[Link] Gharbi (Africa),
[Link] Guri & Olsi Nika (Europe),
[Link] Mallo Molina (Islands & Island Nations),
[Link] Allen (North America), and
[Link] Luz Canaquiri Murayari (South & Central America).

SmartGk : “Teaching Online Class Since 2016” For online Class Contact Us @ 9869995445
9 |CLASS NOTE [Link] Sarthak Mahara sir

Global-500 –
▪ ;g\ !(*& df UNEP 4f/f :yflkt jftfj/0fLo If]qsf] k'/:sf/,
▪ of] k'/:sf/ k|fKt ug]{ klxnf] g]kfnL – 8f= s[i0fs'df/ kf08]
▪ xfn of] k'/:sf/sf] gfd The champions of Earth.
Galante Conservation Award –
▪ of] k'/:sf/ k|fKt ug]{ klxnf] g]kfnL d's]z rfln;] -afFb/sf] af/]df cg';Gwfg ug]{ JolQm_
• ;g !((* df k|fKt u/]sf .
▪ k'/:sf/ /fzL M $ xhf/ cd]l/sL 8n/

VOLVO ENVIRONMENT PRIZE


• :yfkgf M ;g !(**
• k'/:sf/ /fzL M @,!%,)))
• :jL8]gaf6 k|bfg ul/g]

• jftfj/0f If]qsf cGo k'/:sf/x?


ABRAHAM AWARD
SASAKAWA AWARD

❖ jftfj/0f;Fu ;DalGwt ;+:yf M

qm=;+= ;+:yfsf] gfd :yfkgf

!= u|Lg lk; - sfof{no Sofg8f _ ;g\ !(&!

@= ljZj ;+/If0f ;+3 (IUCN)-;g\ !(&# df g]kfn ;b:o ePsf]_ - l:j6h/Nof08_ ;g\ !($* cS6f]a/ %

International union for conservation of Nature

#= ;+o'Qm /fi6«;+3Lo jftfj/0f sfo{qmd (UNEP) ;g\ !(&@ l8;]Da/ !%

-k|wfg sfof{no – s]Gofsf] g}/f]jL_

SmartGk : “Teaching Online Class Since 2016” For online Class Contact Us @ 9869995445
10 |CLASS NOTE [Link] Sarthak Mahara sir

$= ICIMOD -k|wfg sfof{no – nlntk'/+, g]kfn_ ;g\ !(*# l8;]Da/ %

%= WWF (world wild fund for nature)-o;sf] k|lts lrGx kf08f xf]_ ;g\ !(^! clk|n @(
l:j6h/Nof08 _

❖ ljZjJofkL pi0ftf / hnjfo' kl/jt{gaf/] ljZjJofkL ?kdf ;r]t u/fpg WWF 4f/f ;g\ @)!) dfr{ ! df dgfOPsf] cy{ cfj/ lbj;
– Black Out
❖ WWF sf] gf/f – For a Long Planet
❖ EL-Nino – k[YjLsf] df};d / tfkqmddf b]vfk/]sf] c;fdfGo l:ylt
❖ g]kfndf jif]{gL )=$ k|ltztsf b/n] jgljgfz x'g] u/]sf] 5,
❖ sf7df8f}+ pkTosfdf ;jf/L ;fwg hfFr ug]{ sfo{sf] ;'?jft – lj=;+= @)%! a}zfv !
❖ sf7df8f}+ pkTosfaf6 l8h]n 6]Dkf] x6fOPsf] – lj=;+= @)%^ c;f]h !
❖ ;a}eGbf a9L clS;hg pTkfbg ug]{ ?v – lkkn
❖ /ftlbg clS;hg lbO/xg] lj?jf – t'n;L
❖ Pp6f ?vn] b}lgs ;/b/ pTkfbg ug]{ clS;hg – @=& s]=hL=
❖ slt dfOqmf]g eGbf sdsf] Knfli6s pTkfbg ug{ k|ltaGw nufO{Psf] 5 – $) dfOqmf]g
❖ g]kfndf jftfj/0f ;+/If0f P]g k|sflzt ePsf] – lj=;+= @)%# df3 !&
❖ Aerobic eg]sf] – clS;hgo'Qm jftfj/0f
❖ cGt/fli6«o kj{tLo ;ª\u|xfno – kf]v/f
❖ g]kfn jftfj/0f kqsf/ ;d"xsf] ;+nUgtfdf :yflkt Pkm=Pd= – ;u/dfyf Pkm=Pd
❖ cf0fljs xftxltof/sf] k/LIf0f;DaGwL k|ltaGw nufpg] ;lGw (CTBT)df g]kfnsf tkm{af6 x:tfIf/ ug]{ – tTsfnLg k//fi6«dGqL
k|sfzrGb| nf]xgL (CTBT df x:tfIf/ ug]{ g]kfn !^ cf}+ /fi6« xf])«
❖ PH-scale – kfgL, df6f] cflbsf] clDnokg dfkg ug]{ OsfO

kof{j/0fLo ;+/If0f

❖ ;j{k|yd Ecology zAb k|of]u ug]{ JolQm – cg]{i6 Xofs]n


❖ s[lqd lsl;dsf] k|fs[lts jftfj/0f l;h{gf u/L hLjhGt'sf] ;+/If0f ug]{ sfo{ – k/:yfgLo ;+/If0f
❖ afUdtL ;kmfO cleofgsf] ;'?jft – lj=;+= @)&) h]7 %
❖ Climate Care -a]nfot_ / Future Forest (England) s];Fu ;DalGwt 5 <– sfa{g Jofkf/
❖ cf]s] 6]S;–!)) – jftfj/0fLo u'0f:t/ dfkb08 hgfpg] cGt/fli6«o VoftL k|fKt k|df0f lrGx
❖ jfo' k|b'if0f s]df gflkG5 <
o kLPd–!) – gfsaf6 ;lhn} k:g] k|b'if0fsf] dfqf
o kLPd–@=% – w'nf]sf] s0fx?
❖ g]kfnsf] lghL jgnfO{ /fli6«os/0f ul/Psf] – lj=;+= @)!#
❖ g]kfndf ;fd'bflos ag sfo{qmd – lj=;+= @)#%
❖ g]kfndf a[Iff/f]k0f sfo{qmd – lj=;+= @))@
❖ sa'lnolt ag – ;fj{hlgs,;fd'bfoLs tyf gLlh If]qsf] nufgLaf6 ag k}bfj/ ;+u ;DalGwt pwf]u Joj;fo;+u ;DalGwt Aoj;fo ;'?
ug{sf nfuL ef8fdf lnOg] agnfO{ sa'lnolt ag elgG5 .
❖ g]kfndf sa'lnotL jgsf] cjwf/0ff cfPsf] – cf=j= @)$*÷$(
❖ g]kfndf ;fd'bflos jg ljsf; sfo{qmdsf] yfngL ePsf] – cf=j= @)$(÷%)
❖ k|ltx]S6/ ?v ;+Vof – $#)
❖ g]kfndf jg hfFr c8\8fsf] :yfkgf – lj=;+= !((!
❖ ljZjdf kfOg] jg:klt dWo] g]kfndf slt k|ltzt kfOg] – @=@ k|ltzt
❖ /fli6«o k|s[lt ;+/If0f sf]ifsf] :yfkgf – lj=;+= @)#( sflQs #

❖ g]kfn ;/sf/ / Ol;df]8sf] cfof]hgfdf lxdfn ePsf b]zx?sf] k|yd cGt/fli6«o ;Dd]ng ;DkGg ePsf] – lj=;+= @)^* r}q @# / @$,
sf7df8f}+

jftfj/0f;DaGwL ljljw ljifodf dxTjk"0f{ hfgsf/L

SmartGk : “Teaching Online Class Since 2016” For online Class Contact Us @ 9869995445
11 |CLASS NOTE [Link] Sarthak Mahara sir

qm=;+= ljifo ljljw hfgsf/L

➢ cfof]hgf ePsf] – ;g\ !((@ h'g #–!$, a|flhnsf] l/of] lb h]g]l/of


➢ cfof]hgf ug]{ – /fi6«;+3Lo jftfj/0f sfo{qmd (UNEP)
➢ gf/f – Psdfq k[YjLsf] /Iff u/f}
➢ ljZjsf] xfn;Ddsf] ;a}eGbf 7"nf] ;Dd]ng -!&* /fi6«sf k|ltlglwx? ;xeflu ePsf_
➢ g]kfnaf6 ;xeflu x'g] – tTsflng k|=d= lul/hfk|;fb sf]O/fnf
➢ ;Dd]ngn] xl/tu[x k|efj ;lGw kfl/t u/]sf],
➢ h'g * nfO{ ;d'Gb| lbj;sf] ?kdf dgfpg] lg0f{o u/]sf],
➢ k[YjL ;Dd]ngn] kfl/t u/]sf ljifox? M
• h}ljs ljljwtf (Bio-diversity)
• Ph]08f–@! (Agenda-21) (!@) j6f sfo{of]hgf ;d]l6Psf)
!= k[YjL ;Dd]ng • df};d kl/jt{g (Climate Change)
• jg ;+/If0f;DaGwL l;4fGt (Forest Principle)
@= kof{j/0fLo ko{6g ➢ o;sf] cjwf/0ff ;g\ !(*# df d]lS;sf]sf ko{6gljb Pj+ kof{j/0fljb x]S6/ ;]jfnf]; nf:s'/]g
NofPsf

➢ k[YjLsf] ;txaf6 sl/a @%–$) ls=ld= prfO;Dd /x]sf] tx


➢ of] k[YjLsf] ;'/Iff sjr xf] , o;n] ;"o{sf k/fj}hgL ljls/0fx?nfO{ l;w}+ k[YjLdf cfpgaf6
/f]S5 .
➢ cf]hf]g tx ljgfzsf] k|d'v sf/0f – Snf]/f]km\nf]/f] sfj{g (CFC)
➢ cf]hf]g txdf /x]sf] UofF;sf] uGw – xNsf lk/f]
➢ cf]hf]g txsf] ;'/Iffsf] nflu ePsf] klxnf] cGt/fli6«o ;Demf}tf – ;g\ !(*& l8;]da/ @$,
Sofg8fsf] dlG6«ondf
➢ cf]hf]g tx kQf nufpg] – J.C. Ferman
➢ cf]hf]g tx kftlnb} uPsf] s'/f k|sfzdf Nofpg] – z]/p8 /f]Nof08
➢ cf]hf]g txdf Kjfn k/]sf] s'/f kQf nfu]sf] – ;g\ !(*% df
➢ cG6fs{l6sfsf] cGtl/Ifdf b]lvPsf] cf]hg txdf /x]sf] Kjfnsf] gfd – xf]lnj] (Holyway)
➢ cf]hf]g txdf Kjfn k/]sf] s'/f k'li6 ug]{ e"–pku|x – gf;fsf] lgDa; – &
➢ cf]hf]g tx ;+/If0f lbj; – ;]K6]Da/ !^
#= cf]hf]g tx

$= xl/tu[x k|efj ➢ o;sf] cjwf/0ff Nofpg] – k|mfG;sf j}1flgs j]l/g lhg km]l/o/, ;g\ !(@^
➢ xl/tu[x ePsf] egL kQf nufpg] – cfly{g;
➢ xl/tu[x UofF;sf] pTkfbg 36fpg] Pj+ k|;f/0fnfO{ /f]s]/ hnjfo' kl/jt{g ;DaGwL ;d:of
;Daf]wg ug{ hfkfgsf] Sof]6f] ;x/df ;g\ !((& df ljZjsf !$! /fi6«4f/f cg'df]lbt b:tfj]h
%= Sof]6f] k|f]6f]sn ➢ ;g\ @))% km]a|'c/L !^ df ljZje/ sfof{Gjogdf cfPsf] .
➢ k'0f{ ?k – Convention on International Trade and Endangered species
of world Fauna and Flora
^= ;fOl6;
➢ of] dxf;GwL ;g\ !(&% h'nfO{ ! b]lv nfu" ePsf],
➢ ;g\ !(&% df g]kfnn] o; ;lGwdf x:tfIf/ u/]sf] .
(CITIES)
➢ ;+s6fkGg cjZyfdf /x]sf aGohGt' tyf ag:kltsf] cGt/fli6«o Jofkf/ ;DalGw dxf;GwL .
➢ CITIES ;+s6fkGg ÷nf]kf]Gd'v cjZyfdf /x]sf aGohGt' tyf ag:kltsf] ;+/If0f;+u ;DalGwt
5.
➢ Jfftfj/0f ;+/If0f ug]{ sfo{df ;+nUg cGt/fli6«o u};;,
➢ :yfkgf – ;g\ !(&!
➢ sfof{no – g]b/Nof08sf] cfD;6/8d
➢ o;n] jftfj/0f ljgfz;DaGwL 5fofª\sg ul/Psf] lel8of] 6]ksf] gfd – Rainbow Warrior
&= u|LgkL;

(Green
Peace)

➢ g]kfnsf] lbuf] ljsf; ;DaGwdf ;"rgf k|jfx ug]{ p2]Zon] ICIMOD n] OG6/g]6dfkm{t ;+rfng
u/]sf] sfo{qmd,

SmartGk : “Teaching Online Class Since 2016” For online Class Contact Us @ 9869995445
12 |CLASS NOTE [Link] Sarthak Mahara sir

*= Nepal Net ➢ ;g\ !((* b]lv ;~rflnt .

s]xL hLjhGt' tyf jftfj/0f;Fu ;DalGwt :yfgx? M

➢ ;k{ ;+u|xfno ➢ bds, emfkf


➢ h6fo' /]i6'/f - lu4sf] ;+/If0f;+u ;DalGwt_ ➢ gjnk/f;L
➢ rd]/f ;+/If0f If]q ➢ b]jfgul9of, gjnk/f;L
➢ cGt/fli6«o kj{tLo pBfg ➢ ssgL, g'jfsf]6
➢ cGt/fli6«o kj{tLo ;+u|xfno ➢ kf]v/f, sf:sL
➢ hLg a}+s ➢ v'dn6f/, nlntk'/
➢ h}ljs ljljwtf ;"rgf s]Gb| ➢ l6sf}nL, lrtjg
➢ xfQL k|hgg s]Gb| ➢ lrtjg /fli6«o lgs'~hsf] vf];f]{
➢ lu4 k|hgg s]Gb| ➢ s;/f, lrtjg
➢ uf]xL k|hgg s]Gb| ➢ lrjtg / alb{of /fli6«o lgs'~h
➢ d[u cWoog s]Gb| ➢ uf]bfj/L, nlntk'/
➢ df5f ;+u|xfno ➢ kf]v/f ,sf:sL
➢ cGt/fli6«o kj{tf/f]x0f ;+u|xfno ➢ kf]v/f ,sf:sL
➢ ag k}bfj/ ;+u|xfno ➢ kf]v/f , sf:sL
➢ aGohGt' ;+u|xfno ➢ x]6f}8f , dsjfgk'/
➢ k'tnL ;+u|xfno ➢ kf]v/f,sf:sL

h}ljs ljljwtf

h}ljs ljljwtf – cGt/fli6«o lbj; d] @@ df dgfOG5 .

h}ljs ljljwtf lbj; ;g !((# af6 dgfpg ;'? ul/Psf] xf] .

h}ljs ljljwtf lbj; @)@% sf] gf/f M “k|s[lt / lbuf] ljsf;, ;d[l4sf] d"n cfwf/” eGg] gf/f sfod

❖ s'g} lglZrt If]qleq /x]sf lhjhGt' , jg:klt , k|f0fL tyf Toxfsf] jftfj/0fLo k|0ffnL g} h}ljs ljljwtf xf] .
❖ h}ljs ljljwtfnfO{ # k|sf/df ljefhg ul/G5
o kfl/l:ylts k|0ffnL ljljwtf M - hLjhGt'x?sf] af;:yfgsf] ljljwtf g} kfl/l:ytlts ljljwtf xf] . agh+un,3f;]d}bfg, ,
l;d;f/ cfbL
o k|hflt ljljwtf M -k|hflt jf k|f0fL tyf ag:kltx? ljrsf] leGgtf g} k|hflt ljljwtf xf] . Ps k|hfltsf ag:klt jf hgfj/
csf]{ eGbf km/s x'g' k|hflt ljljwtf xf] .
o a+zf0f' ljljwtf÷ cfg'jf+lzs ljljwtf M –- k|f0fL tyf ag:kltleqsf] cfkm\g} ;d'x leq b]lvg] km/skgf g} cfg'a+lza ljljwtf
xf] .
❖ h}ljs ljljwtfaf/] ;j{k|yd rrf{ ug]{ JolQm – O{=cf]= ljN;g, ;g\ !(**
❖ h}ljs ljljwtf zAb k|of]udf cfPsf] – ;g\ !(*) sf] bzsdf
❖ h}ljs ljljwtfsf] pTklQ ePsf] – ;f9] # ca{ jif{ klxn]
❖ h}ljs ljljwtf lbj; – d] @@ -;g\ @))) eGbf cl3 l8;]Da/ @( df dgfOg]_
❖ h}ljs ljljwtfsf] lx;fan] ljZjs} wgL /fi6« – a|flhn
❖ Pl;ofdf klxnf] wgL b]z – OG8f]g]l;of
❖ h}ljs ljljwtfsf] lx;fan] g]kfn ljZjsf] @% cf}+ / Pl;ofsf] !! cf}+ wgL /fi6« xf].
❖ g]kfn km'n km'Ng] lj?jfsf] ljljwtfsf] b[li6sf]0fn] Pl;ofdf !) cf} / ljZjdf @& cf} :yfgdf kb{5 .
❖ ljZjdf kfOg] s'n ag:klt dWo] g]kfndf dfq # k|ltzt kfOG5 .
❖ g]kfnsf] k|ltlglw;efn] h}ljs ljljwtfsf] dxf;lGwnfO{ cg'df]bg u/]sf] – ;g\ !((# gf]e]Da/ @#
❖ g]kfndf h}ljs ljljwtf dxf;lGw nfu" ePsf] – ;g\ !(($ km]a|'c/L @@ - @)%) kmfu'g (_
❖ g]kfndf h}ljs ljljwtf /0fgLlt nfu' M;g @))#
❖ h}ljs ljljwtf ;"rgf s]Gb| sxfF /x]sf] – l6sf}nL, lrtjg
❖ k[YjLdf slt lsl;dsf k|hflt /x]sf] cg'dfg 5 – %) nfvb]lv # s/f]8;Dd -klxrfg eO;s]sf k|hflt – !^ nfv_

SmartGk : “Teaching Online Class Since 2016” For online Class Contact Us @ 9869995445
13 |CLASS NOTE [Link] Sarthak Mahara sir

❖ h}ljs ljljwtf;Fu ;DalGwt k|l;4 k':ts 'The Diversity of Life' sf n]vs – O{=cf]= ljN;g

❖ h]=km= 8f]a|]d]h4f/f g]t[Tj ul/Psf] k|mfG;sf j}1flgsx?sf] ;j]{If0fcg';f/ g]kfndf /x]sf kfl/l:ylts k|0ffnL – !!* j6f
❖ g]kfndf ;aeGbf a9L 3fF;] d}bfg ePsf] If]q – lxdfnL If]q
❖ h}ljs ljljwtfsf] ;+/If0f;DaGwL cjwf/0ffn] cGt/fli6«o ?kdf Jofks dxTj kfPsf] – ;g\ !((@ -k[YjL lzv/ ;Dd]ngkl5_
❖ ;g\ !((@ h'g #–!$ ;Dd a|flhndf ePsf] k[YjL lzv/ ;Dd]ngdf kfl/t ul/Psf] h}ljs ljljwtf ;lGwdf x:tfIf/ ug]{ /fi6« – !%%
❖ h}ljs ljljwtfsf] Jofkfl/s k|of]hgsf nflu ul/g] vf]h – jfof]8fOel;{6L k|f]:k]lS6ª
❖ cfkm\gf] pTklQ :yfgdf dfq kfOg] jg:klt jf jGohGt' – /}yfg] k|hflt

❖ ljZj ;+/If0f ;+3 -IUCN - International union for conservation of Nature) n] nf]k / b'n{e x'g nfu]sf hLjnfO{
lgDg % efudf jlu{s/0f u/]sf] 5,
o ljnf]k – ljut %) jif{b]lv cfkm\gf] k|fs[lts jf;:yfgdf ge]l6Psf k|hflt
o ;+s6fkGg – jt{dfg cj:yf sfod /x] nf]k x'g ;Sg] cj:yfdf /x]sf k|hflt
o clt ;+j]bgzLn – plrt ;+/If0fsf] pkfo gckgfP ;+s6fkGg cj:yfdf k'Ug ;Sg] k|hflt
o b'n{e – Go"g ;+Vofdf pknAw k|hflt
o ;De:t – s]xL :yfgdf a9L ;+Vofdf kfOPtfklg s"n ;+Vof lgs} 36]sf] k|hflt

❖ IUCN n] ;+s6df k/]sf] k|hfltx?sf] ;'rL IUCN RED LIST / RED DATA LIST df k|sflzt ub{5 .
❖ g]kfnn] /fli6«o ;Dkbf ;+/If0f sfo{gLlt :jLs[t u/]sf] – ;g\ !(** -lj=;+= @)$%_
❖ Ps cfk;df k|hgg ug{ ;Ifd hLjx?sf] ;d"x – k|hflt
❖ cfwf ;do ls/f / cfwf ;do jg:klt x'g] cf}iflwo u'0fo'Qm jg:klt – of;f{u'Daf
❖ g]kfndf ;a}eGbf a9L of;f{u'Daf ;+sng x'g] lhNnf – 8f]Nkf
❖ r/fsf] ;+;f/ eg]/ lrlgg] jGohGt' cf/If – sf]zL6Kk' jGohGt' cf/If
❖ ;b/ lrl8ofvfgfsf] :yfkgf – lj=;+= !((* a}zfv @&
❖ ljZjdf s'v'/fsf] j+zf0f'ut >f]t – n'OFr]
❖ DNA Bank – b'n{e tyf nf]k x'Fb} uPsf hfltx?sf] j+zf0f' ;'/lIft ug]{ p2]Zon] :yflkt ;+:yf
❖ cGt/fli6«o /]8 kf08f lbj; – ;]i6]Da/sf] t];|f] zlgjf/
❖ cGt/fli6«o k|f0fL lbj; – cS6f]a/ #
❖ g]kfndf jGohGt' ;Ktfx dgfpg yflnPsf] – lj=;+= @)%# b]lv
❖ g]kfndf ;a}eGbf a9L r/fx? kfOg] :yfg – c?0f pkTosf
❖ lxdlrt'jf slt ld6/sf] prfOdf kfOg] – #)))–$))) ld6/
❖ g]kfnsf] s'g 7fpFdf gLn e]8f kfOg] – d':tfªsf] bfdf]b/ s'08 jl/kl/
❖ df5f gkfOg] ljZjsf] Psdfq gbL – hf]8{g gbL
❖ g]kfndf ;a}eGbf a9L /]8kf08f kfOg] lhNnf – tfKn]h'ª
❖ g]kfnL jg:kltsf lktf – k|mflG;; a'vfgg -g]kfnsf] jg:klt If]qdf cg';Gwfg ug]{ klxnf] JolQm_
❖ g]kfnsf] ;a}eGbf 7"nf] 3fF;] d}bfg – z'SnfkmfF6f 3fF;] d}bfg
❖ g]kfndf bL3{sfnLg jg ljsf; u'?of]hgf ;'? ul/Psf] – ;g\ !(*( b]lv

/fd;f/ dxf;lGw (Ramsar Convention)


❖ of] ;g\ !(&! sf] km]a|'c/Ldf O/fgsf] dhfGbfl/g If]qsf] /fd;f/ eGg] 7fpFdf l;d;f/ ;+/If0f;DaGwL ;Dd]ngn] kfl/t u/]sf] dxf;lGw xf]
.
❖ of] ;g\ !(&% l8;]Da/ b]lv nfu" ePsf] kfOG5 .
❖ /fd;f/ dxf;lGwsf] k|wfg sfof{no – UNof08, :jL6h/Nof08
❖ ljZj l;d;f/ lbj; – km]a|'c/L @, ;g\ !(*% b]lv dgfpg yflnPsf] -g]kfndf eg] ;g] !((! b]lv dgfpg yflnPsf]_
SmartGk : “Teaching Online Class Since 2016” For online Class Contact Us @ 9869995445
14 |CLASS NOTE [Link] Sarthak Mahara sir

❖ ;g\ @)@% sf] gf/f M …xfd|f] ;femf eljiosf nflu , ;Ld;f/ If]qsf] ;+/If0f’
Protecting wetlands for our common future
❖ ;a}eGbf a9L ;+Vofdf /fd;f/ ;"rLdf k/]sf :yfgx? – la|6]gsf, !&) :yfg
❖ ;a}eGbf 7"nf] If]qkmndf /fd;f/ ;"rLdf ;d]l6Psf] b]z – af]lnleof, !,$*,))) ju{ ls=ld=
❖ g]kfnn] /fd;f/ dxf;lGwnfO{ cg'df]bg u/]sf] – ;g\ !(*& l8;]Da/ !&
❖ -g]kfnn] ;g\ !(** clk|n !& df ;b:otf kfPsf] lyof]_
❖ /fd;f/ ;"rLdf kg]{ g]kfnsf] klxnf] e"–If]q – sf]zL6Kk' jGohGt' cf/If, !&% ju{ ls=ld= -;g\ !(*& l8;]Da/ !&_
❖ g]kfnsf sl/a !! k|ltzt hg;+Vof l;d;f/ If]qdf lge{/ /x]sf] cg'dfg 5,
❖ Ramsar Wetland Conservation Award sf] :yfkgf – ;g\ !((^ -k|To]s #÷# jif{df JolQm jf ;+:yfnfO{ Psn jf ;+o'Qm
?kdf k|bfg ul/g]_
❖ g]kfnsf] ;a}eGbf 7"nf] l;d;f/ If]q – kf]v/f pkTosfsf ( j6f tfn If]q , sf:sL
❖ g]kfnsf] ;a}eGbf ;fgf] l;d;f/ If]q – dfO{kf]v/L, )=( ju{ ls=ld=
❖ ;fdfGotof l;d;f/df x'g] kfgLsf] ulx/fO{ – ^ ld6/
❖ ;/sf/4f/f /fd;f/ ;'lrdf ;'lrs[t km]jftfn / jl/kl/sf hnfwf/ If]qnfO{ ;d]6]/ ;+/lIft hnfwf/ If]q 3f]if0ff ug]{ lg0f{o slxn] u/]sf]
xf] < lj=;+= @)&* df3 @$ ut]

/fd;f/ ;"rLdf ;"rLs[t g]kfnsf l;d;f/ If]qx? M

qm=;+= l;d;f/ If]qsf] gfd ;"rLs[t ePsf] ldlt ;g\ If]qkmn ju{ ls=ld=

!= sf]zL6Kk' jGohGt' cf/If, ;'g;/L !(*& l8;]Da/ !& !&%

@= aL; xhf/L / jl/kl/sf tfn, lrtjg @))# cui6 !# #@

#= 3f]8f3f]8L tfn, s}nfnL @))# cui6 !# @%=^#

$= hulbzk'/ tfn, slknj:t' @))# cui6 !# @=@%

%= uf]Sof] tyf cGo tfnx?, ;f]n'v'Da' @))& ;]K6]Da/ @# &&=&)

^= z]–kmf]s;f]08f] tfn @))& ;]K6]Da/ @# $=($

&= /f/f tfn, d'u' @))& ;]K6]Da/ @# !%=*#

*= uf];fOFs'08 / cGo tfnx? , /;'jf @))& ;]K6]Da/ @# !)=#)

(= dfO{kf]v/L, Onfd @))* cS6f]a/ @) )=(

!)= kf]v/f pkTosfsf ( j6f tfn -km]jf, j]ugf;, ?kf, @)!^ km]a|'c/L @ @^!
sdnkf]v/L, vf:6], u'Fb], Go'/]gL, lbkfª / d}bL_

;a}eGbf 7'nf] If]qdf km}lnPsf] l;d;f/ If]q M kf]v/f pkTosfsf ( j6f tfn -km]jf, j]ugf;, ?kf, sdnkf]v/L, vf:6], u'Fb], Go'/]gL, lbkfª / d}bL_

;a}eGbf sd If]qdf km}lnPsf] l;d;f/ If]q M dfO{kf]v/L, Onfd

g]kfnsf /fli6«o lgs'~h, jGohGt' cf/If, ;+/lIft If]q / dWojtL{ If]q

❖ kfs{ P08 lkk'n k|f]h]S6 sfo{qmd s];Fu ;DalGwt – cf/If glhssf dflg;nfO{ h+unL hLjhGt'af6 x'g ;Sg] xfgL sd ug'{
❖ rf/sf]z] emf8L lrtjg /fli6«o lgs'~hdf kb{5,
❖ xfn g]kfnsf] s'n ag If]q M $^=)* k|ltzt - ag M $#=#* k|ltzt / emfl8 a'6\ofg M @=&) k|ltzt
❖ h+unL hgfj/af6 dflg; tyf v]tLaf/Lsf] /Iff ug{ /fli6«o lgs'~h, cf/If cflbdf nufOg] ljB'tLo tf/af/ – On]lS6«s km]lG;ª
❖ 3l8ofn uf]xL ;+/If0f cfof]hgf ;~rfng ul/Psf] /fli6«o lgs'~h – lrtjg /fli6«o lgs'~h
❖ k;f{ /fli6«o lgs'~h-lj=;++ @)&$÷#÷!( df cf/Ifaf6 /f=lg=df kl/0ft_

SmartGk : “Teaching Online Class Since 2016” For online Class Contact Us @ 9869995445
15 |CLASS NOTE [Link] Sarthak Mahara sir

❖ ljZj ;Dkbf ;"rLdf ;"rLs[t ePsf g]kfnsf /fli6«o lgs'~hx?


o ;u/dfyf /fli6«o lgs'~h – ;g\ !(&(
o lrtjg/fli6«o lgs'~h – ;g\ !(*$

❖ g]kfndf xfn
o /fli6«o lgs'~h – !@ - cf]u6]sf] If]qkmn – !!*)^=)@ ju{ ls=dL / ylkPsf]
5fofgfy *$#=#^ ju{ ls=dL ;d]t ul/ !@&!@=)@ ju{ ls=dL
o jGohGt' cf/If – !
o lzsf/ cf/If – !
o ;+/lIft If]q – ^
o dWojtL{ If]q – !#
❖ g]kfnsf] s"n e"efudWo] @#=#(Ü e"efu ;+/lIft If]qn] cf]u6]sf] 5 .

jg k}bfj/ eGgfn] ag af6 k}bf x'g] sf7, bfp/f ,u}/ sf7 ,hl8a'l6 ,afof]df; cfbL a'lemG5 eg] k|ltjlGwt jg k}bfj/ eGgfn] ;/sf/4f/f k|ltjlGwt
agfOPsf jgaf6 k}bf ePsf sf7, hl8a'l6 cfbL eGg] a'lemG5 .

lr;\'nf/f–a;–z]k–vdlzaf–5fofgfy

/fli6«o lgs'~hx? M
qm=;+= /fli6«o lgs'~hsf] gfd If]qkmn :yfkgf lhNnfx? yk hfgsf/L

ju{ ls=ld= lj=;+=

!= lrtjg /fli6«o lgs'~h (%@=^# @)#) lrtjg, dsjfgk'/ ;aeGbf k'/fgf],

k;f{ / gjnk/f;L ;g\ !(*$ df ljZj ;Dkbf


;"rLdf ;"lrs[t, Psl;u]+
u}+8f,af3 / 3l8ofn uf]xLsf
nflu k|Voft

;f}/fxf o; lgs'~hsf]
k|j]z4f/

@= z'SnfkmfF6f /fli6«o lgs'~h #)% @)#! s~rgk'/ –lj=;++ @)&#÷(÷& df


cf/Ifaf6 /f=lg=df kl/0ft .

–o; cf/Ifdf #&% eGbf


a9L k|hfltsf r/f kfOG5g
.

#= nfª6fª /fli6«o lgs'~h !&!) @)#@ /;'jf, l;Gw'kfNrf]s /ftf] kf08fsf nflu k|Voft,
lxdfnL If]qsf] klxnf] /f=lg=
/ g'jfsf]6
g]kfnsf] bf];|f] 7\nf] lgs'~h

SmartGk : “Teaching Online Class Since 2016” For online Class Contact Us @ 9869995445
16 |CLASS NOTE [Link] Sarthak Mahara sir

$= /f/f /fli6«o lgs'~h !)^ @)#@ d'u' / h'Dnf ;j}eGbf ;fgf] /f=lg=

%= alb{of /fli6«o lgs'~h - (^* @)#@ alb{of s[i0f;f/ ,afx|l;+u] , kf6]


;'?jftdf s0ff{nL aGohGt' af3, h+unL xflQ sf nflu
cf/Ifsf] ?kdf :yflkt_ k|l;4 .

;g !(**- lj=;+=@)$%
d+l;/ @)_ df /fli6«o
lgs'~hdf kl/0ft _

^= ;u/dfyf /fli6«o lgs'~h !!$* @)#@ ;f]n'v'Da' ljZjsf] ;a}eGbf prfOdf


kg]{,
-ljZjsf] ;a}eGbf cUnf]
:yfgdf /x]sf] lgs'~h_ ;g\ !(&( df ljZj ;Dkbf
;"rLdf ;'lrs[t

;d''Gb|L ;txsf] @*$% ld6/


b]lv **$*=*^ ld6/ prfO{
;Dd km}lnPsf] .

&= z]–kmf]S;f]08f] /fli6«o lgs'~h @&!!=^^ @)$) d'u' / 8f]Nkf –;j}eGbf 7"nf] /f=lg=,
ltAatL v/fof]sf] nflu
ljZj ;Dkbf ;'lrdf ;'lrs[t k|Voft
x'g l;kmfl/; ul/Psf] .
– lxp lrt'jfsf nfuL
;d'Gb|L ;txsf] @))) b]lv pko'Qm af;:yfg /x]sf]
&!#( ld6/ prfO{;Dd cg';Gwfgaf6 k'li6
km}lnPsf] .

*= k;f{ /fli6«o lgs'~h ^@&=#( @)$) lrtjg, k;f{ lj=;++ @)&$÷#÷!( df


cf/Ifaf6 /f=lg=df kl/0ft
/ dsjfgk'/

(= vKt8 /fli6«o lgs'~h @@% @)$@ aemfË, afh'/f, h+unL s's/ / ag lj/fnf]sf]
nflu k|Voft
8f]6L / c5fd

!)= dsfn'–a?0f /fli6«o lgs'~h !%)) @)$* ;+v'jf;ef / ;f]n'v'Da' ljZjs} ;a}eGbf ulx/f] c?0f
d+l;/ @ pkTosf -*#(! ld6/ ulx/f]
_ kg]{

!!= lzjk'/L gfufh'{g /fli6«o !%( @)%* sf7df8f}+, g'jfsf]6 ;g !(&@ df cf/Ifsf]
lgs'~h ?kdf :yfkgf ePsf / ;g\
l;Gw'kfNrf]s,wflbª @))@-@)%*_ df cf/Ifaf6
lgs'~hdf kl/0ft

!@= afFs] /fli6«o lgs'~h %%) @)^&–#– afFs], ;Nofg, Aff3, lrt'jf, xflQ kfOg]
@*
bfª

!#= 5fFofgfy /fli6«o lgs\'~h sl/a @)*@ 8f]Nkfsf] ;]–kmf]S;'G8f] /fli6«o


*$#=#^ ju{ ebf} !# lgs'~h;Fu hf]l8Psf] d'u'd
lsnf]ld6/ ut] sfd{f/f]ª ufpFkflnsfsf]
8f]n\km' If]q sl/a *$#=#^
SmartGk : “Teaching Online Class Since 2016” For online Class Contact Us @ 9869995445
17 |CLASS NOTE [Link] Sarthak Mahara sir

ju{ lsnf]ld6/ e"efunfO{


5'6\ofP/ 5fofgfy /fli6«o
lgs'~h 3f]if0ff ul/Psf] .

g]kfndf /fli6«o lgs'~hsf] ;+Vof !# k'Uof]

g]kfn ;/sf/n] d'u'l:yt d'u'd sfd{f/f]ª ufpFkflnsfdf …5fofFgfy /fli6«o lgs'~h’ :yfkgf ug{] lg0f{o u/]sf] 5 .

ldlt M @)*@ ebf} !# ut]sf] dGqL kl/ifb a}7saf6 kfl/t ePsf] .

8f]Nkfsf] z]–kmf]S;'G8f] /fli6«o lgs'~h;Fu hf]l8Psf] d'u'd sfd{f/f]ª ufpFkflnsfsf] 8f]Nkm' If]qsf] sl/a *$#=#^ ju{lsnf]ld6/ e"–efunfO{
dfq cnu u/]/ 5fofFgfy /fli6«o lgs'~h :yfkgf ul/Psf] xf].

jGohGt' cf/If M
qm=;+= jGohGt' cf/Ifsf] gfd If]qkmn :yfkgf lhNnfx? yk hfgsf/L d'Vo?kdf cgf{
;+/If0f ug]{
ju{ ls=ld= lj=;+= p4]Zon] :yfkgf
ul/Psf] .
!= sf]zL6Kk' jGohGt' cf/If - !&% @)#@ ;'g;/L / ;Kt/L cgf{ , lgn ufO{sf] nflu k|Voft
r/fsf] nflu k|l;4_

lzsf/ cf/If M lzsf/ ug{sf nflu M emf/n , gfp/ lzsf/ ug]{ .

qm=;+= lzsf/ cf/Ifsf] gfd If]qkmn :yfkgf lhNnfx? yk hfgsf/L

ju{ ls=ld= lj=;+=

!= 9f]/kf6g lzsf/ cf/If !#@% lj=;+=@)$$ DofUbL, afUn'ª g]kfnsf] Psdfq


lzsf/ cf/If -
-;g !(*&_ / ?s'd

• @*%) ld6/ b]lv %%)) ld6/sf] prfO;Dd km}lnPsf]


• lzsf/Ln] cf/Ifdf a9Ldf # ;ftfsf nflu cg'dlt kfp5g\ .
• cf/Ifdf b'O{ l;hgdf l;sf/ v]nfOG5 . klxnf] l;hg c;f]h–sflQs / bf];|f] l;hg r}t–j}zfv;Dd x'g] u5{ .
• oxfF lnlvt cg'dlt lnP/ tf]lsPsf] ;do / If]qdf gfp/, emf/n, /t'jf / aFb]nsf] l;sf/ ug{ kfOG5 .
• /fli6«o lgs'~h tyf jGohGt' ;+/If0f ljefun] l;sf/ ug{sf nflu Go"gtd /fh:j lgw{f/0f ug{] u/]sf] 5 . xfn gfp/sf]
Ps nfv %) xhf/ / emf/nsf] &% xhf/ Go"gtd /fh:j tf]lsPsf] 5 .
• l;sf/Ln] cg'dlt k|fKt aGb's cfkm\gf] b]zaf6 Nofpg] / To;}n] l;sf/ ug{] u5{g\ .
• l;sf/Lsf nflu ;f] cjlwdf @% b]lv #) hgf ;xof]uL 6f]nL vl6G5 . x]lnsK6/af6 uGtJodf hfg'kg{], b'O{ bh{g a9L
JolQmsf] ;xof]uL ;d"x cfjZos kg{] / lgs} b'u{d ePsfn] oxfF l;sf/ ug{ lgs} vlr{nf] x'g] u/]sf] 5 .
• gfp/sf] tf}n cf};tdf &_ s]hLeGbf a9L x'g] u/]sf] 5 . l;sf/Ln] l;sf/ u/]kl5 jGohGt'sf] cfv]6f]kxf/ -l;ª, 5fnf /
v'/_ sfg'gL ¿kdf Jojl:yt tj/n] cfkm";Fu} n}hfG5g\ . l;sf/ ul/Psf] jGohGt'sf] df;' hËndf ;d"xd} vfg] / cGo
kmf]x/ uf8\g] ul/G5 .
• oxfF a'9f] pd]/sf] efn]sf] dfq l;sf/ ug{] ul/G5 . sl/a !@ jif{eGbf a'9f] pd]/sf efn]sf] cfsng u/L 6]ln:sf]kaf6 x]/]/
klxrfg lglZrt ul/G5 .
• l;sf/ v]n\g cfpg] ljb]zLdWo] ;a}eGbf a9L ;+o'Qm /fHo cd]l/sf, d]lS;sf], k|mfG;, :k]g, /l;of, xË]/L, o'qm]g, Sofg8f,
hd{gLnufot d'n'ssf /x]sf 5g\ .

SmartGk : “Teaching Online Class Since 2016” For online Class Contact Us @ 9869995445
18 |CLASS NOTE [Link] Sarthak Mahara sir

;+/lIft If]q M ;+/IfLt If]qn] cf]u6]sf] s'n If]qkmn M !%$@%=(% ju{ ls=dL - csds[cuf} _

qm=;+= /fli6«o lgs'~hsf] gfd If]qkmn :yfkgf lhNnfx? yk hfgsf/L

ju{ ls=ld= lj=;+=

!= cGgk"0f{ ;+/lIft If]q &^@( @)$( sf:sL, DofUbL, ndh'ª, dgfª / ljZjsf] bf];|f] ;+/If0f
d':tfª If]q

@= s~rgh+3f ;+/lIft If]q @,)#% @)%$ tfKn]h'ª g]kfndf dfq kfOg]


Anfgkmf]8L / kfxf
/f]i6f08L gfds
nf]kf]Gd'v Eofu'tfx?
o; If]qdf kfOG5g .

#= dgf:n' ;+/lIft If]q !^^# @)%% uf]/vf / dgfª ;d'Gb|L ;txsf] ^))
ld6/ af6 *!^# ld6/
- dgf:n' lxdfn_ ;Dd
km}lnPsf] .

$= s[i0f;f/ ;+/lIft If]q !^=(% @)^%–!!– alb{of b'n{e s[i0f;f/sf]


@# ;+/If0f ug]{ p4]Zon]
:yflkt

%= clkgKkf ;+/lIft If]q !()# @)^&– bfr{nf %#( ld6/ af6 &!#@
)#–@* ld6/ ;DD km}lnPsf] .

^= uf}/Lz+s/ ;+/lIft If]q @!&( @)^^– bf]nvf, /fd]5fd / l;Gw'kfNrf]s (^* ld6/ af6
)(–@& &!*! ld6/sf] prfO{
;Dd km}lnPsf] .

b'n{e kz'kG5L / jg:kltx?

❖ g]kfnsf ;+/lIft jGohGt'x? M


o :tgwf/L hgfj/ – @& k|hflt
o ;l/;[k -3;|g]_ – # k|hflt
o r/f khflt – ( k|hflt

g]kfnsf ;+/lIft @& :tgwf/L hgfj/x? M v}/f]–v}/f] cf;fdL ;f];,/ftf],kf6],r/L,kf6],Wjf;],h+unL ,u}8f,lnª\s;,k'8\s],s:t'/L,afx|,gfo/,lxp,


uf}/L,lr?,w';|],cgf{,h+unL ,rf}sf lxl:k8 ,s[i0f;f/, rfOlgh ;fns,;fns

!= v}/f] efn' *=kf6] l;n' !%= afx|l;+u] @@= hª\unL ofs

@= v}/f] Ajff;f] (= WjfF;] lrt'jf !^= gfo/ @#= rf}sf

SmartGk : “Teaching Online Class Since 2016” For online Class Contact Us @ 9869995445
19 |CLASS NOTE [Link] Sarthak Mahara sir

#= cf;fdL /ftf] afFb/ !)= hª\unL xfQL !&= lxpF lrt'jf @$= lxl:k8 v/fof

$= ;f]; !!= u}F8f !*= uf}/L ufO{ @%= s[i0f;f/

%= /ftf] kf08f !@= lnª\S; !(= lr? @^= rfOlgh ;fns

^= kf6] af3 !#= k'8\s] aFb]n @)=w';|] x'F8f/ @&= ;fns

&= r/L af3 !$= s:t'/L d[u @!= cgf{

g]kfnsf ;+/lIft ( k+IfLx? M lrd'8f,v;f/f,;f/;

!= lr/ $= v/ dh'/ &= ;f/;

@= d'gfn %= ;fgf] v/ dh'/ *= sfnf] ;f/; Black stork

#= 8fFkm] ^= /fh wg]; (= ;]tf] ;f/; white stork

g]kfnsf ;+/lIft # 3;|g] hgfj/x? M c;'3

!= clh+u/ @=;'g uf]xf]/f] #= 3l8ofn uf]xL

h}ljs dfu{ M hLjhGt'x? Ps :yfgaf6 csf]{ :yfgdf hfbf cfjt hfjt ug]{ af6f]

dWojlt{ If]q

dWojlt{ If]q eGgfn] :yflgo hgtfx?nfO{ lgoldt ?kn] ag k}bfj/ pkef]u ug{ kfpg] ;x'lnot k|bfg ug{sf nfuL /fli6«o lgs'~h jf cf/If
jl/k/Lsf] k|fs[lts jftfj/0fsf] ;fy} aGohGt' , jg:klt / e'–b[iosf] ;+/If0f Joj:yfkg / pkef]usf] nfuL 5'6\ofOPsf] If]q xf] .

;'q M lranfz] dz;' sf]k /fv af;L

qm=;+= dWojlt{ If]q 3f]lift jif{ If]qkmn ju{ ls=dL ef}uf]lns If]q

!= lrtjg /fli6«o lgs'~h dWojlt{ ;g !((^ &@(=#& lrtjg,dsjfgk'/,k;f{ / gjnk/f;L


If]q

@= alb{of /fli6«o lgs'~h dWojlt{ ;g !((^ %)& alb{of


If]q

#= nfª6fª /fli6«o lgs'~h dWojlt{ ;g !((* $@) /;'jf,g'jfsf]6,l;Gw'kfNrf]s


If]q

$= z]kmf]S;'08f] /fli6«o lgs'~h ;g !((* !#$( 8f]Nkf , d'u'\


dWojlt{ If]q

%= dsfn' a?0f /fli6«o lgs'~h ;g !((( *#) ;+v'jf;ef


dWojlt{ If]q

^= ;u/dfyf /fli6«o lgs'~h ;g @))@ @&% ;f]n'v'Da'


dWojlt{ If]q

&= z'Snfkmf6f aGo hGt' cf/If ;g @))$ @$#=% s~rgk'/


dWojlt{ If]q

SmartGk : “Teaching Online Class Since 2016” For online Class Contact Us @ 9869995445
20 |CLASS NOTE [Link] Sarthak Mahara sir

*= sf];L6Kk' aGo hGt' cf/If ;g @))$ !&# ;'g;/L


dWojlt{ If]q

(= k;f{ aGo hGt' cf/If dWojlt{ ;g @))% @(*=!&


If]q

!)= /f/f /fli6«o lgs'~h dWojlt{ If]q ;g @))^ !(* d'u'

!!= vKt8 /fli6«o lgs'~h dWojlt{ ;g @))^ @!^


If]q

!@= afFs] /fli6«o lgs'~h dWojlt{ If]q ;g @)!) #$# bfª,afs] / ;Nofg

!#= lzjk'/L gfufh'{g /fli6«o lgs'~h ;g @)!^ !!*=^!


dWojlt{ If]q

hDdf If]q %^*&=&*

g]kfndf u}8f u0fgf x/]s #÷# jif{df x'G5 .

jftfj/0f k|b'if0f

jftfj/0fdf /x]sf hLljt tyf lghL{j j:t'x?sf] sf/0faf6 k|ToIf tyf ck|ToIf ?kdf jftfj/0fdf b]lvg hfg] jftfj/0fLo k|lts'ntfsf] cjZyf
jftfj/0f k|b'if0f xf] .

jftfj/0f k|b'if0fsf sf/0fx?

➢ afo' k|b'if0f
➢ hn k|b'if0f
➢ WjgL k|b'if0f
➢ e'– k|b'if0f
➢ vfw k|b'if0f
➢ ljls/0f k|b'if0f
➢ cf}wf]lus k|b'if0f

sf/0fx?

➢ k|fs[lts k|sf]k
➢ ag h+un ljgfz
➢ afnLdf k|of]u ul/g] /;folgs dn Pj|+ ljifflbx?
➢ cJol:yt ;x/Ls/0f
➢ clgolGqt hg;+Vof
➢ ;jf/L;fwgsf] cJojl:yt k|of]u
➢ cf}wf]lus s[ofsnfkx?
➢ cfGbf]ngsf gfddf ul/g] jftfj/0f lj/f]wL s[ofsnfkx?

➢ g]kfndf xl/t ;8ssf] ;'?jft slxn]af6 ul/Psf] xf] < ;g !(*&


xl/t ;8s M ;8ssf] lgdf{0f ubf{ ;8ssf] bfofafof ?v, lj?jf,kfgLsf d'xfg, d7dlGb/ sf] ;+/If0f ul/ lgdf{0f ul/g] ;8s xl/t
;8s xf] .
➢ Go'lSno/ ljG6/ M ;f}o{ tfkqmddf sdL eO{ k[YjL clt lr;f] eO{ dfgj a;f]af;sf nflu cg'ko'Qm x'g] cjZyf .
➢ Ps jo:s ?vn] lbgdf ;/b/ @=& s]=hL clS;hg lbG5 .
➢ Biopol : ;lhn} gi6 eP/ hfg] Knfl:6s

SmartGk : “Teaching Online Class Since 2016” For online Class Contact Us @ 9869995445
21 |CLASS NOTE [Link] Sarthak Mahara sir

❖ !)÷!)÷!) cleofg – hnjfo' kl/jt{g lj?4sf] cleofg


❖ :d[lt ag M Jofks ?kdf j[Iff/f]k0f ug{ hgtfnfO{ k|f]T;flxt ul/ jftfj/0f k|b'if0f lgoGq0f ug]{ .
❖ ;g !(^) af6 k[YjLsf] tfkdfgsf] j[l4 gfKg] sfo{ z'? ePsf] .
❖ g]kfndf hnjfo' kl/jt{g;DaGwL u|]h'P6 ;Dd]ng ;DkGg ePsf]– lj=;+= @)^& sflt{s @(–d+l;/ @
❖ g]kfn ;/sf/n] k|wfgdGqLsf] cWoIftfdf hnjfo' kl/jt{g ;DaGwL kl/ifb u7g ug]{ lg0f{o u/]sf] – lj=;+= @)^^ sflQ{s !@ -o;n] !)
a'Fb] 3f]if0ffkq hf/L u/]sf]_

❖ cDn jiff{ ePsf] egL kQf nufpg] j}1flgs – ;a6{ /fª\; l:dy
❖ gf;fsf] lgDj;–& e"–pku|xn] ;j{k|yd cf]hf]g txsf] Kjfnaf/] hfgsf/L lbPsf] – ;g\ !(*%
❖ hnjfo' kl/jt{gsf] d'Vo sf/0f – ljZjJofkL pi0ftf
❖ ;a}eGbf a9L xl/tu[x UofF;sf] pT;h{g ug]{ /fi6« – cd]l/sf / rLg
❖ g]kfn ;/sf/n] CFC UofF;sf] k|of]u aGb ug]{ lg0f{o u/]sf] – ;g\ @)!)

wGoafb

SmartGk : “Teaching Online Class Since 2016” For online Class Contact Us @ 9869995445

You might also like