‫‪DOI: [Link]

1482‬‬

‫دوس اىزحوه اىشقٌَ فٌ رعضٍض األٍِ ورَغَش اىزجبسح‬

‫(دساعخ ٍَذاَّخ عيي هَئخ اىضمبح واىضشٍجخ واىجَبسك)‬

‫عجذ اإلىه ععَذ آه ٍحَب‬

‫اىَيخض‬
‫رؾً٘ل هقَ‪ٞ‬اب ٗاٍع اىْطبق غ‪ّٞ‬و عنه‪ٝ‬اب أٍبى‪ٞ‬ت اىعَو اىَإٍَ‪ٗ ،ٜ‬فزؼ آفبقاب عل‪ٝ‬لح‬ ‫ا‬ ‫‪ٝ‬شٖل اىعبىٌ ف‪ ٜ‬اىعقل‪ ِٝ‬األف‪ٞ‬و‪ِٝ‬‬
‫ىزعي‪ٝ‬زي اىن زبءح اىزشززل‪ٞ‬ي‪ٞ‬خ‪ٗ ،‬ر‪َٞ‬زز‪ٞ‬و اىزغززبهح‪ٗ ،‬رؾق‪ٞ‬ززة اىزَْ‪ٞ‬ززخ اىََززلاٍخل ٗفزز‪ٕ ٜ‬ززنا اىَزز‪ٞ‬بق‪ ،‬رجّْززذ اىََينززخ اىعوث‪ٞ‬ززخ‬
‫‪ٍ ٜ‬زْز٘ك ‪ٝ‬ورنزي‬ ‫اىَع٘ك‪ٝ‬خ ر٘ع اٖب اٍزوار‪ٞ‬غ‪ٞ‬اب طَ٘ اؽب‪ ،‬رغَّلٓ هؤ‪ٝ‬خ اىََينخ ‪ ،2030‬اىٖبكفخ ئىز‪ ٚ‬ثْزبء اقزدزبك ٍعوفز ّ‬
‫عي‪ ٚ‬اًلثزنزبه ٗاىزقْ‪ٞ‬زخ ٗاىزؾز٘ه اىوقَز‪ ٜ‬فز‪ ٜ‬اىقطزبع‪ ِٞ‬اىعزبً ٗاىقزب‪.‬ل ٗرععزل اىغٖزبد اىؾنٍ٘‪ٞ‬زخ فز‪ ٜ‬اىََينزخ أؽزل‬
‫اىَؾبٗه اىوئ‪َٞ‬خ فز‪ ٜ‬رؾق‪ٞ‬زة ٕزنا اىزؾز٘ه‪ٍ ،‬زِ فزيه رطز٘‪ٝ‬و اىجْ‪ٞ‬زخ اىزؾز‪ٞ‬زخ اىوقَ‪ٞ‬زخ‪ٗ ،‬رؾزل‪ٝ‬ش اىَ‪ٞ‬بٍزبد‪ٗ ،‬ر ع‪ٞ‬زو‬
‫اىَجبكهاد اىنم‪ٞ‬خ ف‪ ٜ‬رقل‪ ٌٝ‬اىقلٍبد‪.‬‬
‫ٍزإصوا فز‪ّ ٜ‬غزبػ ثزواٍظ اىزؾز٘ه اىوقَز‪ ،ٜ‬ؽ‪ٞ‬زش رززلافو ف‪ٖٞ‬زب‬ ‫ا‬ ‫ا‬
‫ئُ اىج‪ٞ‬ئخ اىَؾ‪ٞ‬طخ ثبىَإٍَبد اىؾنٍ٘‪ٞ‬خ رَضو عزبٍي‬
‫أثعززبك ٍ‪ٞ‬بٍزز‪ٞ‬خ‪ٗ ،‬اقزدززبك‪ٝ‬خ‪ٗ ،‬صقبف‪ٞ‬ززخ‪ٗ ،‬اعزَبع‪ٞ‬ززخ رعشز ّنو ئٍززب كافعاززب أٗ عبئقاززب أٍززبً رجْزز‪ ٜ‬اىؾيزز٘ه اىزقْ‪ٞ‬ززخل ٗقززل ززٖلد‬
‫ظب ف‪ ٜ‬اٍزقلاً األفواك ٗاىشومبد ىزقْ‪ٞ‬بد اىَعيٍ٘بد‪ٍَ ،‬ب ٕ‪ّٞ‬أ ث‪ٞ‬ئخ ٍْبٍجخ ىجْزبء صقبفزخ هقَ‪ٞ‬زخ‬ ‫اىََينخ اهر بعاب ٍيؾ٘ ا‬
‫ر بعي‪ٞ‬خل ٗفز‪ٕ ٜ‬زنا اإلطزبه‪ ،‬رععزل ؽَزيد اىز٘ع‪ٞ‬زخ اىوقَ‪ٞ‬زخ ٗاٍززوار‪ٞ‬غ‪ٞ‬بد اىززله‪ٝ‬ت ٗاىزطز٘‪ٝ‬و أكٗاد أٍبٍز‪ٞ‬خ ىْشزو‬
‫اى٘ع‪ ٜ‬اىَغزَع‪ ٜ‬ثإَٔ‪ٞ‬خ اىوقَْخ‪ٗ ،‬رؾق‪ٞ‬ة اًلٍز بكح اىقد٘‪ ٍِ ٙ‬اىقلٍبد اإلىنزوّٗ‪ٞ‬خ‪.‬‬
‫ٗرإمززل اىزقززبه‪ٝ‬و اىلٗى‪ٞ‬ززخ ٍضززو رقو‪ٝ‬ززو األٍززٌ اىَزؾززلح ‪ٗ )2021‬رقو‪ٝ‬ززو اىجْززل اىززلٗى‪ )2020 ٜ‬عيزز‪ ٚ‬إَٔ‪ٞ‬ززخ اإلطززبه‬
‫اىقبهع‪ ٜ‬ف‪ ٜ‬كعٌ اىزؾ٘ه اىوقَ‪ ٜ‬اىشبٍو‪ ٍِ ،‬فيه رَن‪ ِٞ‬اىؾنٍ٘بد ٍِ رجْ‪ ٜ‬اىزشو‪ٝ‬عبد اىزقْ‪ٞ‬خ‪ٗ ،‬ضَبُ ؽَب‪ٝ‬خ‬
‫اىج‪ٞ‬بّبد ٗاىقد٘ص‪ٞ‬خ‪ٗ ،‬رؾق‪ٞ‬ة اىزنبٍو ث‪ ِٞ‬اىَ‪ٞ‬بٍبد اىؾنٍ٘‪ٞ‬خ ٗاىزقْ‪ٞ‬زبد اىؾل‪ٝ‬ضزخ‪ ،‬األٍزو اىزن‪ٝ ٛ‬عَزٌٖ فز‪ ٜ‬رعي‪ٝ‬زي‬
‫اىزْبفَ‪ٞ‬خ اى٘طْ‪ٞ‬خ ٗعنة اًلٍزضَبهاد األعْج‪ٞ‬خ‪.‬‬
‫ٗضَِ ٕزنٓ اًلعزجزبهاد رَؾز٘هد فنزوح اىلهاٍزخ اىؾبى‪ٞ‬زخ ٍٗشزنيزٖب فز‪ ٜ‬ئطزبه هصزل ٍَززقجو رزأص‪ٞ‬و أثعزبك اىزؾز٘ه‬
‫اىوقَ‪ ٜ‬عي‪ ٚ‬رعي‪ٝ‬ي األٍِ ٗر‪َٞٞ‬و اىزغبهح‪ٍٗ ،‬زب ‪ٝ‬ؾز‪ٞ‬ظ ثٖزب ٍزِ فزو‪ٍٗ .‬زب ‪ٝ‬ؾزلٕب ٍزِ رؾزل‪ٝ‬بد ٗأصوٕزب عيز‪ٕٞ ٚ‬ئزخ‬
‫اىيمبح ٗاىضو‪ٝ‬ج‪ٞ‬خ ٗاىغَبهك ٗمىل ٍزِ فزيه رؾي‪ٞ‬زو اى٘اقزع ٍٗواععزخ اىلهاٍزبد اىَزبثقخ اىؾل‪ٝ‬ضزخ اىَْشز٘هح ؽز٘ه‬
‫اىَ٘ض٘كل‬

‫اىنيَبد اىَفزبحَخ‪ :‬اىزؾ٘ه اىوقَ‪ ،ٜ‬رعي‪ٝ‬ي األٍِ‪ ،‬ر‪َٞٞ‬و اىزغبهحل‬

‫‪130‬‬
 DOI: [Link]

The Role of Digital Transformation in

Enhancing Security and Facilitating Trade
(A Field Study on the Zakat, Tax, and Customs
Authority)
Abdul-Ilah Saeed Al-Mohayya
Email: almohayya2020@[Link]

ABSTRACT
Over the past two decades, the world has witnessed a widespread digital
transformation that has radically changed institutional work methods and opened new
horizons for enhancing operational efficiency, facilitating trade, and achieving
sustainable development. In this context, the Kingdom of Saudi Arabia has adopted an
ambitious strategic direction, embodied in Saudi Vision 2030, which aims to build a
diversified knowledge economy based on innovation, technology, and digital
transformation in both the public and private sectors. Government agencies in the
Kingdom are a key player in achieving this transformation, through developing digital
infrastructure, modernizing policies, and implementing smart service delivery
initiatives. The environment surrounding government institutions is an influential
factor in the success of digital transformation programs, as it combines political,
economic, cultural, and social dimensions that either drive or hinder the adoption of
technological solutions. The Kingdom has witnessed a significant increase in the use
of information technology by individuals and businesses, creating a conducive
environment for building an interactive digital culture. In this context, digital
awareness campaigns and training and development strategies are essential tools for
spreading community awareness of the importance of digitization and maximizing the
benefits of e-services. International reports, such as the United Nations (2021) and
the World Bank (2020), emphasize the importance of the external framework in
supporting comprehensive digital transformation. This framework enables
governments to adopt technical legislation, ensure data protection and privacy, and
integrate government policies with modern technologies. This contributes to
enhancing national competitiveness and attracting foreign investment.
Within these considerations, the concept and problem of the current study revolve
around monitoring the future impact of digital transformation on enhancing security
and facilitating trade. This study examines the opportunities and challenges it faces, as
well as its impact on the Zakat, Tax, and Customs Authority. This study analyzes the
current situation and reviews recent published studies on the subject.

Keywords: Digital transformation, enhancing security, trade facilitation.

131
 ‫‪DOI: [Link]

‫أوالً‪ :‬اىَقذٍخ‬
‫‪ٝ‬عجوى األكة اىعيَ‪ ٜ‬اىؾل‪ٝ‬ش أُ اىزؾ٘ه اىوقَ‪ً ٜ‬ل ‪ٝ‬ععْ‪ ٚ‬فقزظ ثبىزنْ٘ى٘ع‪ٞ‬زب‪ ،‬ثزو ٕز٘ عَي‪ٞ‬زخ رؾز٘ه ٍإٍَز‪ٕٞٗ ٜ‬نيز‪ٜ‬‬
‫رزطيت ئكاهح فعبىخ ىيزل‪ٞٞ‬و‪ٗ ،‬رَن‪ ِٞ‬اىَ٘ظ ‪ٗ ،ِٞ‬ر٘ف‪ٞ‬و ث‪ٞ‬ئخ رشغع عي‪ ٚ‬اًلثزنبه‪ ،‬مَب أ به ئى‪ ٚ‬مىل ‪Westerman‬‬
‫)‪ ، et al. (2014‬ؽ‪ٞ‬ش لكٗا عي‪ ٚ‬ضوٗهح اىزؾ ‪ٞ‬ي اىزْظ‪ٗ َٜٞ‬رطز٘‪ٝ‬و اىقزلهاد اىجشزو‪ٝ‬خ مشزوط أٍبٍز‪ ٜ‬ىزؾق‪ٞ‬زة‬
‫اىْغبػ ف‪ ٜ‬اىزؾ٘ه اىوقَ‪.ٜ‬‬
‫ثبهىا ىيغٖبد اىؾنٍ٘‪ٞ‬خ اىز‪ ٜ‬ارقزند فطز٘اد‬ ‫ا‬ ‫ف‪ ٜ‬اىَ‪ٞ‬بق اىَع٘ك‪ ،ٛ‬رععل ٕ‪ٞ‬ئخ اىيمبح ٗاىضو‪ٝ‬جخ ٗاىغَبهك َّ٘م اعب‬
‫ٍيٍَ٘ززخ ّؾزز٘ اىزؾزز٘ه اىوقَزز‪ ،ٜ‬ئم أطيقززذ اىٖ‪ٞ‬ئززخ ؽيٍززخ ٍززِ اىَجززبكهاد اىوقَ‪ٞ‬ززخ اىَزقلٍزخ‪ ،‬أثوىٕززب ٍْدززخ اى زز٘روح‬
‫اإلىنزوّٗ‪ٞ‬خ ٗاىْبفنح اىغَوم‪ٞ‬خ اىَ٘ؽلح‪ ،‬اىز‪ ٜ‬رورجظ ثأمضو ٍِ ‪ 70‬عٖزخ ؽنٍ٘‪ٞ‬زخل ٗقزل ٍزبَٕذ ٕزنٓ اىَجزبكهاد فز‪ٜ‬‬
‫رقي‪ٞ‬زو ىٍزِ اإلفزواط اىغَومز‪ ٜ‬ثَْززجخ ردزو ئىز‪ٗ ،%70 ٚ‬ى‪ٝ‬زبكح اىشز بف‪ٞ‬خ فزز‪ٍ ٜ‬يٍزو اىز٘ه‪ٝ‬زل‪ ،‬مَزب ٍزبعلد عيزز‪ٚ‬‬
‫اهر بك َّجخ اىدبكهاد غ‪ٞ‬و اىْ ط‪ٞ‬خ ثَْجخ ‪ %34‬فيه عبً ‪ٗ ،2023‬فقاب ىزقو‪ٝ‬و اىٖ‪ٞ‬ئخ اىعبٍخ ىإلؽدبء‪.‬‬
‫ٗعي‪ ٚ‬صع‪ٞ‬ل األٍِ اىَ‪ٞ‬جواّ‪ ،ٜ‬عَيذ اىٖ‪ٞ‬ئخ عي‪ ٚ‬رعي‪ٝ‬ي قلهارٖب األٍْ‪ٞ‬خ ٍِ فزيه رجْز‪ ٜ‬رقْ‪ٞ‬زبد ٍزقلٍزخ مبىزشز ‪ٞ‬و‪،‬‬
‫ٗاىززنمبء اًلصززطْبع‪ ٜ‬ىوصززل اىزٖل‪ٝ‬ززلاد‪ٗ ،‬أّظَززخ اىنشززا اىَجنززو‪ٍَ ،‬ززب أٍززٌٖ فزز‪ ٜ‬ؽَب‪ٝ‬ززخ اىجْزز‪ ٚ‬اىزؾز‪ٞ‬ززخ اىوقَ‪ٞ‬ززخ‬
‫اىؾَبٍخ‪ٗ ،‬ضَبُ ٍيٍخ اىج‪ٞ‬بّبد اىَبى‪ٞ‬خ ٗاىزغبه‪ٝ‬خل ٗقلّهد اىغٖبد اىَقزدخ أُ ٕنٓ اىغٖ٘ك أٍزَٖذ فز‪ ٜ‬رز٘ف‪ٞ‬و‬
‫ٍي‪ٞ‬بهاد اىو‪ٝ‬بًلد ٍْ٘‪ٝ‬اب مبّذ رعٖله ثَجت اىٖغَبد اىَ‪ٞ‬جواّ‪ٞ‬خ‪ٍ ،‬ب ‪ٝ‬عنٌ ٍوكٗكاا اقزدبك‪ٝ‬اب ا‬
‫مج‪ٞ‬وا‪.‬‬
‫مَززب أظٖززود رقززبه‪ٝ‬و ٍْظَززخ اىزغززبهح اىعبىَ‪ٞ‬ززخ ‪ٗ )2023‬اىٖ‪ٞ‬ئززخ اى٘طْ‪ٞ‬ززخ ىأٍززِ اىَزز‪ٞ‬جواّ‪ )2022 ٜ‬أُ اىََينززخ‬
‫ّغؾززذ فزز‪ٍ٘ ٜ‬اءٍززخ رشززو‪ٝ‬عبرٖب اىوقَ‪ٞ‬ززخ ٍززع اًلر بق‪ٞ‬ززبد اىلٗى‪ٞ‬ززخ‪ٍٗ ،‬ززبَٕذ فزز‪ ٜ‬ثْززبء َّزز٘مط اقزدززبك‪ٍ ٛ‬ززوُ ‪ٝ‬ززلعٌ‬
‫عَوا آٍْاب ىيزغبهح ث‪ ِٞ‬قبهاد اىعبىٌ‪ٗ ،‬ف‪ ٜ‬ض٘ء ٍزب ٍزجة‪ٝ ،‬زو‪ٙ‬‬ ‫ا‬ ‫اًلثزنبه ٗاًلّ زبػ اىزغبه‪ٝٗ ،ٛ‬غعو ٍِ اىَع٘ك‪ٝ‬خ‬
‫اىجبؽش أُ رغوثخ ٕ‪ٞ‬ئخ اىيمبح ٗاىضو‪ٝ‬جخ ٗاىغَبهك ف‪ ٜ‬رجْز‪ ٜ‬اىزؾز٘ه اىوقَز‪ ٜ‬رَضزو فوصزخ عيَ‪ٞ‬زخ ٍزَ‪ٞ‬زيح ىلهاٍزخ‬
‫اىعيقخ ث‪ ِٞ‬اىزؾز٘ه اىوقَز‪ٗ ٜ‬رعي‪ٝ‬زي األٍزِ اىَز‪ٞ‬جواّ‪ٗ ٜ‬ر‪َٞ‬ز‪ٞ‬و اىزغزبهح اىلٗى‪ٞ‬زخ‪ٍٗ ،‬زل‪ ٙ‬اّعنزبً مىزل عيز‪ ٚ‬رؾق‪ٞ‬زة‬
‫إٔلاف اىزَْ‪ٞ‬خ اىََزلاٍخ‪.‬‬
‫ثبَّبً‪ٍ :‬شنيخ اىذساعخ ‪Problem Study‬‬
‫ارغٖذ اىَإٍَبد ٗاىٖ‪ٞ‬ئبد اىؾنٍ٘‪ٞ‬زخ فز‪ ٜ‬اىََينزخ اىعوث‪ٞ‬زخ اىَزع٘ك‪ٝ‬خ ٍزإفوا ا ئىز‪ ٚ‬اًلعزَزبك عيز‪ ٚ‬اىزؾز٘ه اىوقَز‪ٜ‬‬
‫ٗاًلرغزبٓ ّؾز٘ اىَ‪ٞ‬نْززخ اىنبٍيزخ‪ ،‬ىقزلهرٖب عيز‪ ٚ‬فزززؼ ٍَزبهاد عل‪ٝ‬ززلح ٗمم‪ٞ‬زخ أٍزبً اىشززومبد ٗاىَإٍَزبد ٗاىعَززيء‪،‬‬
‫ٗكٗهٕب ف‪ ٜ‬كعٌ ٍْظَبد األعَبه ف‪ ٜ‬رغبٗى اىعقجبد اىنض‪ٞ‬وح اىز‪ ٜ‬ر٘اعٖٖب‪ٍ٘ ،‬اء فز‪ ٜ‬عَي‪ٞ‬زبد ٗاإلّززبط ٗفزلٍبد‬
‫اىعَيء ٍِ اىج‪ٞ‬ع ٗاىشواء‪ ،‬أٗ ف‪َٞ‬ب ‪ٝ‬زعية ثغ٘اّجٖب اإلكاه‪ٝ‬خ ٗاى ْ‪ٞ‬خل‬

‫اىذساعخ اىََذاَّخ‪:‬‬
‫أعززو‪ ٙ‬اىجبؽززش كهاٍززخ ٍ‪ٞ‬لاّ‪ٞ‬ززخ اٍزززطيع‪ٞ‬خ عيزز‪ ٚ‬ع‪ْٞ‬ززخ ٍنّ٘ززخ ٍززِ ‪ 40‬قبئزلاا ٍززِ اىعززبٍي‪ ِٞ‬ثٖ‪ٞ‬ئززخ اىيمززبح ٗاىضززو‪ٝ‬جخ‬
‫ٗاىغَبهك‪ ،‬ثٖلف رؾل‪ٝ‬ل ٍيٍؼ ٍشنيخ اىلهاٍخ ٗص‪ٞ‬بغخ رَبؤًلرٖب ٗفوٗضٖبل زَيذ اىلهاٍزخ ٍقزبثيد قدز‪ٞ‬خ‬
‫ٍزعَقززخ ًلٍزززطيك آهاء اىَشززبهم‪ ِٞ‬ؽزز٘ه رززأص‪ٞ‬و اىزؾزز٘ه اىوقَزز‪ ٜ‬عيزز‪ ٚ‬رعي‪ٝ‬ززي األٍززِ ٗر‪َٞ‬زز‪ٞ‬و اىزغززبهحل همززيد‬
‫اىَقبثيد عي‪ ٍ ٚ‬بٕ‪ٗ ٌٞ‬أثعبك اىزؾ٘ه اىوقَ‪ ٜ‬اىضيصزخ‪ :‬األٍزٌ اىوقَ‪ٞ‬زخ‪ ،‬اىؾ٘مَزخ اىوقَ‪ٞ‬زخ‪ٗ ،‬اًلثزنزبه اىوقَز‪ٜ‬ل مَزب‬
‫رضَْذ أٍئيخ ؽ٘ه أثعب ك األٍِ اىَ‪ٞ‬جواّ‪ٗ ٜ‬ر‪َٞٞ‬و اىزغبهحل رٖلف اىلهاٍزخ ئىز‪ ٚ‬مشزا ٍإ زواد أٗى‪ٞ‬زخ رَزبٌٕ فز‪ٜ‬‬
‫ثْبء اإلطبه اىْظو‪ٗ ٛ‬اىعَي‪ ٜ‬ىيلهاٍخ اىوئ‪َٞٞ‬خل‬

‫جذوه سقٌ (‪)1‬‬

‫ّزبئج رحيَو ثَبّبد اىذساعخ االعزطالعَخ عيي أعبط اىْغجخ اىَئوٍخ‬
‫غَش ٍوافق‬ ‫ٍحبٍذ‬ ‫ٍوافق‬ ‫اىَزغَشاد‬
‫اىعجبساد‬ ‫األثعبد‬ ‫ً‬
‫اىْغجخ‬ ‫اىَفشداد‬ ‫اىْغجخ‬ ‫اىَفشداد‬ ‫اىْغجخ‬ ‫اىَفشداد‬
‫أوافققق عيققي أُ رقَْققبد اىزشققفَش وأّاَققخ اىَظققبدقخ اىَزعققذدح رعققذ‬
‫‪5%‬‬ ‫‪2‬‬ ‫‪13%‬‬ ‫‪5‬‬ ‫‪82%‬‬ ‫‪33‬‬ ‫‪1‬‬
‫أعبعَخ فٌ حَبٍخ اىجَبّبد اىحغبعخ‪.‬‬
‫أسى أُ ٍْظققققققبد اىَشاقجققققققخ اإلىنزشوَّققققققخ اىَذعوٍققققققخ ثبىققققققزمب‬ ‫األٍِ اىغَجشاٌّ وحَبٍخ اىجَبّبد‬ ‫رعضٍض‬
‫‪8%‬‬ ‫‪3‬‬ ‫‪43%‬‬ ‫‪17‬‬ ‫‪48%‬‬ ‫‪20‬‬ ‫االطققطْبعٌ رغققشٌ ثشققنو فعققبه فققٌ اىنشققا اىَجنققش عققِ األّشققطخ‬ ‫األٍِ‬ ‫‪2‬‬
‫اىغَجشاَّخ اىَشجوهخ‪.‬‬
‫‪48%‬‬ ‫‪19‬‬ ‫‪28%‬‬ ‫‪11‬‬ ‫‪25%‬‬ ‫‪10‬‬ ‫أسى أُ أّاَخ اىَغح اىضوئٌ ثبألشعخ اىغََْخ رحغِ ٍِ عشعخ‬ ‫رحغَِ مفب ح اىشقبثخ اىجَشمَخ‬ ‫‪3‬‬

‫‪132‬‬
 ‫‪DOI: [Link]

‫فحض اىشحْبد ورقيو ٍِ فشص اىزششٍت‪.‬‬ ‫واىحذ ٍِ اىزششٍت‬

‫أوافق عيي أُ رطجَق رقَْبد اىزمب االططْبعٌ ورحيَقو اىجَبّقبد‬
‫‪28%‬‬ ‫‪11‬‬ ‫‪33%‬‬ ‫‪13‬‬ ‫‪40%‬‬ ‫‪16‬‬ ‫‪4‬‬
‫ٍغبهٌ فٌ رحذٍذ اىشحْبد راد اىَخبطش اىجَشمَخ ثذقخ‪.‬‬
‫أعزقققذ أُ اىزْغققَق ثققَِ اىجشققبد اىحنوٍَققخ واىقطققب اىخققبص فققٌ‬
‫‪5%‬‬ ‫‪2‬‬ ‫‪30%‬‬ ‫‪12‬‬ ‫‪65%‬‬ ‫‪26‬‬ ‫‪5‬‬
‫رجبده اىَعيوٍبد األٍَْخ ٍعضص ٍِ ٍواجشخ اىزشذٍذاد اىغَجشاَّخ‪.‬‬ ‫رعضٍض اىزنبٍو واىششامبد‬
‫أوافققق عيققي أُ ئقبٍققخ شققشامبد ٍققا اىشَئققبد اىذوىَققخ واألمبدٍََققخ‬ ‫االعزشارَجَخ‬
‫‪28%‬‬ ‫‪11‬‬ ‫‪25%‬‬ ‫‪10‬‬ ‫‪48%‬‬ ‫‪19‬‬ ‫‪6‬‬
‫رغشٌ فٌ رطوٍش حيوه ٍجزنشح ىزعضٍض األٍِ اىشقٌَ‪.‬‬
‫أوافق عيقي أهََقخ االىزقضاً ثبألّاَقخ اىذوىَقخ واالرفبقَقبد اىيْبئَقخ‬
‫‪5%‬‬ ‫‪2‬‬ ‫‪30%‬‬ ‫‪12‬‬ ‫‪78%‬‬ ‫‪26‬‬ ‫‪7‬‬
‫ىضَبُ عذاىخ وشفبفَخ اىزجبسح‪.‬‬
‫اىجعذ اىقبّوٌّ واىغَبعٌ‬
‫أفضو رطجَق ئجقشا اد جَشمَقخ رحَقٌ اىظقْبعبد اىَحيَقخ ورحقذ‬
‫‪28%‬‬ ‫‪11‬‬ ‫‪33%‬‬ ‫‪13‬‬ ‫‪40%‬‬ ‫‪16‬‬ ‫‪8‬‬
‫ٍِ اىْضاعبد اىزجبسٍخ اىذوىَخ‪.‬‬
‫أوافقققق عيقققي أُ اىزجقققبسح اىعبىََقققخ رغقققشٌ فقققٌ يقققق فقققشص عَقققو‬
‫‪3%‬‬ ‫‪1‬‬ ‫‪20%‬‬ ‫‪8‬‬ ‫‪63%‬‬ ‫‪31‬‬ ‫‪9‬‬
‫ورحفَض اىَْو االجزَبعٌ ىيَجزَعبد اىَحيَخ‪.‬‬
‫اىجعذ االجزَبعٌ واىيقبفٌ‬
‫أفضققو اىحفققبى عيققي اىشوٍققخ اىيقبفَققخ ٍققِ ققاله دعققٌ اىَْزجققبد‬
‫‪5%‬‬ ‫‪2‬‬ ‫‪38%‬‬ ‫‪15‬‬ ‫‪65%‬‬ ‫‪23‬‬ ‫‪10‬‬
‫اىوطَْخ ورشجَا ٍَبسعبد اىزجبسح اىعبدىخ‪.‬‬
‫دوسا حبع ًَب فٌ رعضٍض‬
‫أوافق عيي أُ ئداسح اىعشع واىطيت ريعت ً‬
‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪5%‬‬ ‫‪2‬‬ ‫‪95%‬‬ ‫‪38‬‬ ‫‪11‬‬
‫اىَْو االقزظبدً وصٍبدح اىظبدساد‪.‬‬
‫اىجعذ االقزظبدً‬
‫أفضققو أُ ٍزققبن االّفزققبن عيققي األعققوا اىعبىََققخ ىزحقَققق رققواصُ‬
‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪27%‬‬ ‫‪11‬‬ ‫‪72%‬‬ ‫‪29‬‬ ‫‪12‬‬
‫أفضو ثَِ اإلّزبج اىَحيٌ واالعزَشاد‪.‬‬
‫أوافقق عيققي أُ رجْققٌ اىزقَْققبد اىشقََقخ ٍيققو اىققزمب االطققطْبعٌ‬
‫‪5%‬‬ ‫‪2‬‬ ‫‪30%‬‬ ‫‪12‬‬ ‫‪78%‬‬ ‫‪26‬‬ ‫‪13‬‬
‫و ‪ٍBlockchain‬حغِ مفب ح عالعو اىزوسٍذ وٍقيو ٍِ اىزضوٍش‪.‬‬
‫اىجعذ اىزنْوىوجٌ‬
‫أفضققو اعققزيَبس اىَضٍققذ ٍققِ اىَققواسد فققٌ اىزحققوه اىشقَققٌ ىزجغققَش‬
‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪15%‬‬ ‫‪6‬‬ ‫‪85%‬‬ ‫‪34‬‬ ‫‪14‬‬
‫اىفجواد اىزنْوىوجَخ ثَِ اىذوه‪.‬‬
‫رغَش‬
‫أعزقذ أُ رطجَق أّاَخ اىفقورشح اإلىنزشوَّقخ ٍعقضص اىشقفبفَخ وٍحقذ‬ ‫اىزجبسح‬
‫‪5%‬‬ ‫‪2‬‬ ‫‪13%‬‬ ‫‪5‬‬ ‫‪82%‬‬ ‫‪33‬‬ ‫‪15‬‬
‫ٍِ فشص اىزششة اىضشٍجٌ‪.‬‬
‫رقيَو اىزششة اىضشٍجٌ ورعضٍض‬
‫أوافققق عيققي أُ اعققزخذاً رقَْققبد اىققزمب االطققطْبعٌ فققٌ اىزحيَققو‬ ‫االٍزيبه‬
‫‪3%‬‬ ‫‪1‬‬ ‫‪10%‬‬ ‫‪4‬‬ ‫‪87%‬‬ ‫‪35‬‬ ‫االعزجبقٌ ىيجَبّبد ٍغبعذ فقٌ مشقا ٍحقبوالد اىزشقشة اىضقشٍجٌ‬ ‫‪16‬‬
‫قجو وقوعشب‪.‬‬
‫أوافق عيي أُ رعضٍض اىزجبسح اىخضشا واىَْزجبد اىظذٍقخ‬
‫‪5%‬‬ ‫‪2‬‬ ‫‪30%‬‬ ‫‪12‬‬ ‫‪78%‬‬ ‫‪26‬‬ ‫‪17‬‬
‫ىيجَئخ ٍقيو ٍِ اىجظَخ اىنشثوَّخ وٍغبهٌ فٌ االعزذاٍخ‪.‬‬
‫اىجعذ اىجَئٌ‬
‫أفضو اىزضاً اىذوه ثبالرفبقَبد اىجَئَخ اىذوىَخ ىزحقَقق رقواصُ ثقَِ‬
‫‪10%‬‬ ‫‪4‬‬ ‫‪28%‬‬ ‫‪11‬‬ ‫‪62%‬‬ ‫‪25‬‬ ‫‪18‬‬
‫اىشثح اىغشٍا واالعزذاٍخ اىجَئَخ‪.‬‬
‫ٍإدً صٍبدح ٍعذالد اعزخذاً رنْوىوجَب اىَعيوٍبد ٍِ قجو‬
‫اىششمبد واألفشاد واىشَئبد اىحنوٍَخ‪ ،‬ورعضٍض اىزعبوُ ورجبده‬
‫‪3%‬‬ ‫‪1‬‬ ‫‪20%‬‬ ‫‪8‬‬ ‫‪77%‬‬ ‫‪31‬‬ ‫‪19‬‬
‫اىَعشفخ دا و اىحنوٍخ ئىٌ رحقَق اعزشارَجَخ اىشَئخ فٌ اىزحوه‬
‫اىشقٌَ‪.‬‬
‫األعظ اىشقََخ‬
‫هقققو هْقققبك اىققققواَِّ اىالصٍقققخ واىيقققوائح اىزْاَََقققخ اىزقققٌ رغقققَح‬ ‫‪20‬‬
‫ىيحنوٍقققخ ثبالعقققزفبدح ٍقققِ اإلٍنبّقققبد اىالصٍقققخ اىزحقققوه اىشقَقققٌ‪،‬‬
‫‪5%‬‬ ‫‪2‬‬ ‫‪50%‬‬ ‫‪20‬‬ ‫‪55%‬‬ ‫‪18‬‬
‫ورقققوفَش اىخقققذٍبد عجقققش االّزشّقققذ وةقققَبُ اىخظوطقققَخ واالٍقققِ‬
‫اىغَجشاٌّ‪.‬‬
‫اىزحوه‬
‫رَزيل اىشَئخ ئعزشارَجَخ سقََخ واةحخ وٍزَبعنخ وٍغإوىَخ‬ ‫اىشقٌَ‬ ‫‪21‬‬
‫‪5%‬‬ ‫‪2‬‬ ‫‪33%‬‬ ‫‪13‬‬ ‫‪63%‬‬ ‫‪25‬‬
‫اإلششاف عيٌ رحقَقشب‪.‬‬
‫االثزنبس اىشقٌَ‬
‫هْبك رغَش جوهشً فٌ رْفَز اىعَيَبد أو ىَْورج اىعَو ٍيو ئٍجبد‬ ‫‪22‬‬
‫‪5%‬‬ ‫‪2‬‬ ‫‪38%‬‬ ‫‪15‬‬ ‫‪65%‬‬ ‫‪23‬‬
‫طظ عَيَبد جذٍذح‪ ،‬رطجَق اىَجبدساد اىشقََخ‪.‬‬
‫ٍَزيل اىعَال اىَزعبٍيَِ ٍشبساد و جشاد مبفَخ ىزْفَز‬ ‫‪24‬‬
‫‪35%‬‬ ‫‪14‬‬ ‫‪40%‬‬ ‫‪16‬‬ ‫‪%30‬‬ ‫‪10‬‬
‫ئعزشارَجَخ اىشَئخ اىشقََخ‪.‬‬
‫اىحومَخ اىشقََخ‬
‫هْبك رغَش جوهشً فٌ رحغَِ رجشثخ اىعَال وسةبئشٌ عِ‬ ‫‪25‬‬
‫‪3%‬‬ ‫‪1‬‬ ‫‪43%‬‬ ‫‪17‬‬ ‫‪%25‬‬ ‫‪22‬‬
‫اىخذٍبد اىشقََخ‪.‬‬

‫أعو‪ ٙ‬اىجبؽش كهاٍخ ٍ‪ٞ‬لاّ‪ٞ‬خ بٍيخ ًلٍزنشبف ا‪ٟ‬هاء ٗاىوؤ‪ ٙ‬اىَورجطخ ثزعي‪ٝ‬ي األٍِ اىَ‪ٞ‬جواّ‪ٗ ٜ‬ر‪َٞ‬ز‪ٞ‬و اىزغزبهح‬
‫ٗاىزؾ٘ه اىوقَ‪ٗ ،ٜ‬مىل عجو ٍْٖغ‪ٞ‬خ عٍيكٗعخ ؽ‪ٞ‬ش رعجوى اىلهاٍخ اىؾبعخ ئى‪َّ٘ ٚ‬مط ٍزنبٍو ‪ٝ‬غَزع ثز‪ ِٞ‬اىزقطز‪ٞ‬ظ‬
‫اًلٍزوار‪ٞ‬غ‪ ٜ‬ىيزؾ٘ه اىوقَ‪ٗ ،ٜ‬ثْبء اىقلهاد اىجشزو‪ٝ‬خ‪ٗ ،‬رؾزل‪ٝ‬ش اىزشزو‪ٝ‬عبد‪ ،‬ىزؾق‪ٞ‬زة اىزز٘اىُ اىَْشز٘ك ثز‪ ِٞ‬األٍزِ‬
‫اىَ‪ٞ‬جواّ‪ٍٗ ٜ‬يٍخ اىزغبهح اىعبىَ‪ٞ‬خ‪ ،‬عَعذ اىلهاٍخ ث‪:ِٞ‬‬
‫‪133‬‬
 ‫‪DOI: [Link]

‫‪ .1‬األٍِ اىغَجشاٌّ وحَبٍخ اىجَبّبد ‪:‬‬

‫اىزفغققَش‪ :‬رشزز‪ٞ‬و اىَْززجخ اىَور عززخ ىيَ٘افقززخ ‪ )%82‬ئىزز‪ٗ ٚ‬عزز‪ ٜ‬عٍزيا‪ٝ‬ززل ثإَٔ‪ٞ‬ززخ رقْ‪ٞ‬ززبد اىزشز ‪ٞ‬و فزز‪ ٜ‬ؽَب‪ٝ‬ززخ اىج‪ٞ‬بّززبد‬
‫اىؾَبٍخ‪ٍ ٕ٘ٗ ،‬زب ‪ٝ‬ز٘افزة ٍزع اىز٘عزٔ اىعزبىَ‪ّ ٜ‬ؾز٘ رعي‪ٝ‬زي األٍزِ اىَز‪ٞ‬جواّ‪ ٜ‬مأؽزل همزبئي اىزؾز٘ه اىوقَز‪ ،ٜ‬ؽ‪ٞ‬زش‬
‫زبها ززبٍيا إلكاهح أٍززِ‬‫رععززي‪ٕ ٙ‬ززنٓ اىْزززبئظ ئىزز‪ ٚ‬رجْزز‪ ٜ‬اىٖ‪ٞ‬ئززخ ىَعززب‪ٞٝ‬و كٗى‪ٞ‬ززخ ٍضززو‪ٗ ، ISO 27001‬اىززز‪ ٜ‬رععززل ئطز ا‬
‫اىَعيٍ٘بد‪ٗ ،‬فقاب ىلهاٍخ أعوإب "اىَغيٌ اىلٗى‪ ٜ‬ىزنْ٘ى٘ع‪ٞ‬ب اىَعيٍ٘بد ‪”)2022‬ل ٍضب ٌه عي‪ ٚ‬مىل‪ :‬رطج‪ٞ‬ة أّظَزخ‬
‫اىَدبكقخ اىضْبئ‪ٞ‬خ ‪ )2 FA‬ف‪ ٜ‬اىَْدبد اىغَوم‪ٞ‬خ‪ٍَ ،‬ب قيو ٍِ ؽ٘اكس اًلفزواق ثَْجخ ‪ٗ %40‬فقاب ىزقبه‪ٝ‬و اىٖ‪ٞ‬ئخ‬
‫دب ف‪ ٜ‬اىز٘ع‪ٞ‬خ ثأكٗاد اىؾَب‪ٝ‬خ اىَزقلٍزخ ثز‪ ِٞ‬ثعز‬ ‫اىلافي‪ٞ‬خل ٍٗع مىل‪ ،‬فاُ ٗع٘ك َّجخ ‪ٍ %13‬ؾب‪ٝ‬لح قل ‪ٝ‬عنٌ ّق ا‬
‫اى ئبد اى٘ظ‪ٞ ٞ‬خ ‪.‬‬
‫‪.2‬اىنشا اىَجنش عِ األّشطخ اىَشجوهخ ‪:‬‬
‫اىزفغَش‪ٝ :‬ش‪ٞ‬و اّقَبً ا‪ٟ‬هاء ‪ٍ٘ %48‬افقُ٘‪ٍ %43 ،‬ؾب‪ٝ‬لُٗ) ئى‪ ٚ‬رجب‪ ِٝ‬ف‪ ٜ‬اىضقخ ث عبى‪ٞ‬خ اىنمبء اًلصطْبع‪ ٜ‬فز‪ٜ‬‬
‫اىوقبثز خ اىغَوم‪ٞ‬ززخ‪ ،‬هثَززب ثَززجت ّقززي اىشز بف‪ٞ‬خ فزز‪ ٜ‬م‪ٞ ٞ‬ززخ عَززو اىق٘اهىٍ‪ٞ‬ززبد أٗ ٍؾلٗك‪ٝ‬ززخ اىزززله‪ٝ‬ت عيزز‪ ٚ‬ر َزز‪ٞ‬و‬
‫اىْززبئظل ٗفقازب ىلهاٍزخ)‪ ، Smith et al. (2021‬فزاُ ‪ٍ %60‬زِ اىعزبٍي‪ ِٞ‬فز‪ ٜ‬اىقطزبك اىعزبً ‪ ٝ‬ضزيُ٘ أّظَزخ كعزٌ‬
‫اىقواه اى عَ ََّوح )‪ (Explainable AI‬ىزعي‪ٝ‬ي اىضقخل ٍضبه‪ :‬رطج‪ٞ‬ة اىٖ‪ٞ‬ئخ اىَع٘ك‪ٝ‬خ ىيج‪ٞ‬بّبد ٗاىنمبء اًلصطْبع‪ٜ‬‬
‫)‪(SDAIA‬ىَْبمط اىنمبء اًلصطْبع‪ ٜ‬اىقبثيخ ىيز َ‪ٞ‬و ف‪ ٜ‬مشا اىزٖو‪ٝ‬ت ‪.‬‬
‫‪.3‬رقيَو اىزششة اىضشٍجٌ عجش اىفورشح اإلىنزشوَّخ‪:‬‬
‫اىزفغَش‪ :‬رإمل اىَْجخ اىعبى‪ٞ‬خ ىيَ٘افقخ ‪ّ )%82‬غبػ اى ٘روح اإلىنزوّٗ‪ٞ‬زخ فز‪ ٜ‬رعي‪ٝ‬زي اىشز بف‪ٞ‬خ‪ٕٗ ،‬ز٘ ٍزب ‪ٝ‬ز٘افزة ٍزع‬
‫رقو‪ٝ‬و صْلٗق اىْقل اىلٗى‪ (IMF, 2022) ٜ‬اىن‪ ٛ‬أ به ئى‪ ٚ‬أُ اىلٗه اىز‪ ٜ‬رطجة أّظَزخ اى ز٘روح اإلىنزوّٗ‪ٞ‬زخ رشزٖل‬
‫ضززب فزز‪ ٜ‬اىزٖززوة اىضززو‪ٝ‬ج‪ ٜ‬ثَْززجخ ‪%30-20‬ل ٍضززبه‪ :‬رغوثززخ اىجواى‪ٝ‬ززو فزز‪ ٜ‬رطج‪ٞ‬ززة ّظززبً ‪"Nota Fiscal‬‬
‫اّق ب ا‬
‫"‪Eletrônica‬اىن‪ ٛ‬هفع اإل‪ٝ‬واكاد اىضو‪ٝ‬ج‪ٞ‬خ ثَْجخ ‪ 25%‬ل‬
‫‪.4‬اعزخذاً اىزمب االططْبعٌ فٌ اىزحيَو االعزجبقٌ ‪:‬‬
‫اىزفغَش ‪:‬رعظٖو اىْزبئظ ‪ٍ٘ %87‬افقُ٘) صقخا عبى‪ٞ‬خا ف‪ ٜ‬قزلهح اىزنمبء اًلصزطْبع‪ ٜ‬عيز‪ ٚ‬اىزْجزإ ثزبىزٖوة اىضزو‪ٝ‬ج‪،ٜ‬‬
‫ٕٗ٘ ٍب ‪ٝ‬لعَٔ رقو‪ٝ‬و ٍإٍَخ )‪ PwC (2023‬اىن‪ ٛ‬أمل أُ اىزؾي‪ٞ‬يد اىزْجإ‪ٝ‬خ رقيو األفطبء اىجشو‪ٝ‬خ ثَْزجخ ‪%45‬ل‬
‫ٍضبه‪ :‬اٍزقلاً اىٖ‪ٞ‬ئخ اىَع٘ك‪ٝ‬خ ىييمبح ف٘اهىٍ‪ٞ‬بد رعيٌ ا‪ٟ‬ىخ )‪ (Machine Learning‬ىينشا عزِ األَّزبط غ‪ٞ‬زو‬
‫اىطج‪ٞ‬ع‪ٞ‬خ ف‪ ٜ‬اإلقواهاد اىضو‪ٝ‬ج‪ٞ‬خ ‪.‬‬
‫‪ .5‬اىزنبٍو ثَِ اىجشبد اىحنوٍَخ واىقطب اىخبص‪:‬‬
‫اىزفغَش‪ :‬رعظٖو اىْزبئظ ‪ٍ٘ %65‬افقُ٘) ئكها امب ألَٕ‪ٞ‬خ اىزنبٍو‪ ،‬ىنِ اىز ‪ %30‬اىَؾب‪ٝ‬زل‪ ِٝ‬قزل ‪ٝ‬عنَزُ٘ ٍقبٗفازب ٍزِ‬
‫ٍقبطو ٍشبهمخ اىج‪ٞ‬بّبد اىؾَبٍخل ٗفقاب ىلهاٍخ)‪ ، Accenture (2022‬فاُ ‪ٍ %40‬زِ اىغٖزبد اىؾنٍ٘‪ٞ‬زخ رززوكك‬
‫ف‪ٍ ٜ‬شبهمخ اىج‪ٞ‬بّبد ثَجت ٍقبٗف أٍْ‪ٞ‬خل ٍضبه‪ّ :‬غبػ ٍْدخ "فَزؼ )‪" (Fasah‬فز‪ ٜ‬اىَزع٘ك‪ٝ‬خ فز‪ ٜ‬رؾق‪ٞ‬زة اىزنبٍزو‬
‫ث‪ 70 ِٞ‬عٖخ ؽنٍ٘‪ٞ‬خ عجو ٍعب‪ٞٝ‬و أٍْ‪ٞ‬خ صبهٍخ ‪.‬‬
‫‪ .6‬اىششامبد اىذوىَخ واألمبدٍََخ ‪:‬‬
‫اىزفغَش‪ٝ :‬عنٌ اًلّقَبً ‪ٍ٘ %48‬افقُ٘‪ %28 ،‬غ‪ٞ‬و ٍ٘افق‪ )ِٞ‬رجب‪ْٝ‬اب ف‪ ٜ‬فعبى‪ٞ‬خ اىشوامبد اىؾبى‪ٞ‬خ‪ ،‬ؽ‪ٞ‬ش قل رنزُ٘‬
‫ثع اًلر بق‪ٞ‬بد غ‪ٞ‬و عٍييٍخ أٗ غ‪ٞ‬و عٍؾنَزخل ٗفقازب ىزقو‪ٝ‬زو)‪ ، UNESCO (2023‬فزاُ ‪ٍ %65‬زِ اىشزوامبد ثز‪ِٞ‬‬
‫اىؾنٍ٘بد ٗاىغبٍعبد ر زقو ئى‪ ٚ‬آى‪ٞ‬بد ق‪ٞ‬بً رأص‪ٞ‬و ٗاضؾخل ٍضبه‪ :‬وامخ اىٖ‪ٞ‬ئخ ٍع عبٍعزخ اىَيزل عجزل اىعي‪ٝ‬زي فز‪ٜ‬‬
‫ىٍِ اإلفواط ثَْجخ ‪30 %‬ل‬ ‫رط٘‪ٝ‬و أّظَخ عَوم‪ٞ‬خ مم‪ٞ‬خ أٍ ود عِ ف‬
‫‪ .7‬اىجعذ اىقبّوٌّ واىغَبعٌ‪:‬‬
‫اىزفغَش‪ :‬رإمل اىَْجخ اىَور عخ ىيَ٘افقخ ‪ )%78‬إَٔ‪ٞ‬خ اًلىزياً ثبألّظَزخ اىلٗى‪ٞ‬زخ ىضزَبُ علاىزخ اىزغزبهح‪ٕٗ ،‬ز٘ ٍزب‬
‫‪ٝ‬لعَٔ رقو‪ٝ‬و ٍْظَخ اىزغبهح اىعبىَ‪ٞ‬خ )‪ (WTO, 2023‬اىن‪ ٛ‬أ به ئى‪ ٚ‬أُ اىلٗه اىَيزيٍخ ثبًلر بق‪ٞ‬بد اىضْبئ‪ٞ‬خ رشٖل‬
‫اىْياعزبد اىزغبه‪ٝ‬زخ عجزو‬ ‫ّياعبد رغبه‪ٝ‬خ أقو ثَْجخ ‪%50‬ل ٍضبه‪ّ :‬غبػ اًلر بق‪ٞ‬خ ث‪ ِٞ‬اىَع٘ك‪ٝ‬خ ٗاىد‪ ِٞ‬ف‪ ٜ‬ف‬
‫آى‪ٞ‬بد رؾن‪ٗ ٌٞ‬اضؾخ‪.‬‬
‫‪ .8‬اىجعذ االجزَبعٌ واىيقبفٌ‪:‬‬
‫اىزفغَش ‪ :‬رش‪ٞ‬و اىْزبئظ ‪ٍ٘ %63‬افقُ٘) ئىز‪ ٚ‬ئكهاك رزأص‪ٞ‬و اىزغزبهح اىعبىَ‪ٞ‬زخ فز‪ ٜ‬فيزة فزو‪ .‬عَزو‪ ،‬ىنزِ اىز ‪%20‬‬
‫اىَؾب‪ٝ‬ل‪ ِٝ‬قل ‪ٝ‬عنَُ٘ قيقاب ٍِ رزأص‪ٞ‬و األرَززخ عيز‪ ٚ‬اى٘ظزبئا اىزقي‪ٞ‬ل‪ٝ‬زخل ٗفقازب ىلهاٍزخ ٍْظَزخ اىعَزو اىلٗى‪ٞ‬زخ ‪(ILO,‬‬

‫‪134‬‬
 ‫‪DOI: [Link]

‫)‪ ،2022‬فاُ ‪ ٍِ %65‬اى٘ظبئا اىغل‪ٝ‬لح ف‪ ٜ‬اىقطبك اىزغبه‪ ٛ‬رزطيت ٍٖبهاد هقَ‪ٞ‬زخ ٍزٍ٘زطخ عيز‪ ٚ‬األقزول ٍضزبه‪:‬‬
‫رؾ٘ه ‪ ٍِ %30‬اىعبٍي‪ ِٞ‬ف‪ ٜ‬اىقطبك اىغَوم‪ ٜ‬اىَع٘ك‪ ٛ‬ئى‪ٗ ٚ‬ظبئا ئ واف‪ٞ‬خ ٗرقْ‪ٞ‬خ ثعل اىزؾ٘ه اىوقَ‪.ٜ‬‬
‫ُّ‬
‫‪ .9‬اىحفبى عيي اىشوٍخ اىيقبفَخ‪:‬‬
‫اىزفغَش ‪:‬رظٖو اىَْجخ اىَور عخ ىيَ٘افقزخ ‪ )%65‬اىزيا اٍزب ق٘‪ٝ‬ازب ثبىؾ زبظ عيز‪ ٚ‬اىٖ٘‪ٝ‬زخ اىضقبف‪ٞ‬زخ عجزو كعزٌ اىَْزغزبد‬
‫اى٘طْ‪ٞ‬خ‪ٍ ٕ٘ٗ ،‬ب ‪ٝ‬زَب ‪ٍ ٚ‬ع اٍزوار‪ٞ‬غ‪ٞ‬خ "هؤ‪ٝ‬خ ‪ "2030‬ىزعي‪ٝ‬ي اىٖ٘‪ٝ‬خ اىَع٘ك‪ٝ‬خل ٗفقاب ىزقو‪ٝ‬و اى‪َّ٘ٞ‬زن٘ ‪،)2022‬‬
‫فاُ ‪ ٍِ % 70‬اىلٗه اىْبعؾخ ف‪ ٜ‬ؽَب‪ٝ‬خ رواصٖب رعزَل عيز‪ٍٞ ٚ‬بٍزبد كعزٌ ٍؾي‪ٞ‬زخ ٍلعٍ٘زخ ثؾَزيد رَز٘‪ٝ‬ق‪ٞ‬خ مم‪ٞ‬زخل‬
‫ٍضبه‪ّ :‬غبػ ئ‪ٝ‬طبى‪ٞ‬ب ف‪ ٜ‬رَ٘‪ٝ‬ة ٍْزغبرٖب اىيهاع‪ٞ‬خ ٍضو ى‪ٝ‬ذ اىي‪ٝ‬زُ٘) موٍي ىيغ٘كح ٗاىزواس‪.‬‬
‫‪ .10‬اىجعذ االقزظبدً‪ :‬ئداسح اىعشع واىطيت‪:‬‬
‫اىزفغققَش‪ :‬رعظٖززو اىَْززجخ اىعبى‪ٞ‬ززخ ىيَ٘افقززخ ‪ )%95‬ئعَب اعززب ق٘‪ٝ‬اززب عيزز‪ ٚ‬كٗه ئكاهح اىعززو ٗاىطيززت فزز‪ ٜ‬كعززٌ اىَْزز٘‬
‫اًلقزدبك‪ٍ ٕ٘ٗ ،ٛ‬ب ‪ٝ‬زَب ‪ٍ ٚ‬ع اٍزوار‪ٞ‬غ‪ٞ‬بد هؤ‪ٝ‬خ ‪ 2030‬ىزْ٘‪ٝ‬ع اًلقزدبك ٗرعي‪ٝ‬ي اىدبكهاد غ‪ٞ‬و اىْ ط‪ٞ‬خل ٗفقازب‬
‫ىزقو‪ٝ‬و اىجْل اىلٗى‪ ،)2022 ٜ‬رٌَٖ اىَ‪ٞ‬بٍبد اى عَّبىخ ف‪ ٜ‬ئكاهح اىعو ٗاىطيت ف‪ ٜ‬ى‪ٝ‬بكح اىْبرظ اىَؾي‪ ٜ‬اإلعَبى‪ٜ‬‬
‫ثَْجخ ‪ٍْٝ٘ %3-2‬اب ف‪ ٜ‬اًلقزدبكاد اىْب ئخل ٍضبه‪ّ :‬غبػ ٍبى‪ٞ‬ي‪ٝ‬ب ف‪ ٜ‬هفزع صزبكهارٖب ٍزِ اىَزيع اإلىنزوّٗ‪ٞ‬زخ ثَْزجخ‬
‫‪ %40‬عجو رؾَ‪ ِٞ‬رَْ‪ٞ‬ة ٍيٍو اىز٘ه‪ٝ‬ل‪.‬‬
‫‪ .11‬االّفزبن عيي األعوا اىعبىََخ‪:‬‬
‫اىزفغققَش‪ٝ :‬عنززٌ اىزأ‪ٞٝ‬ززل ثَْززجخ ‪ٍ %72‬ززع ٗعزز٘ك ‪ٍ %27‬ؾب‪ٝ‬ززل‪ ِٝ‬ر٘ ُّع اٖززب ّؾزز٘ اًلّ زززبػ ٍززع ؽززنه ٍززِ رززأص‪ٞ‬وٓ عيزز‪ٚ‬‬
‫اىدزْبعبد اىَؾي‪ٞ‬زخل ٗفقازب ىلهاٍزخ)‪ ، Peterson Institute (2021‬فزاُ اًلقزدزبكاد اىَْ زؾزخ رشزٖل ا‬
‫َّز٘ا أعيز‪ٚ‬‬
‫ثَْجخ ‪ٍ %1.5‬قبهّخ ثبًلقزدبكاد اىَليقخ‪ ،‬ىنْٖب قل ر٘اعٔ ٍقبطو ٍضو اإلغواق اىزغبه‪ٛ‬ل ٍضزبه‪ :‬رغوثزخ اىْٖزل فز‪ٜ‬‬
‫فو هًٍ٘ عَوم‪ٞ‬خ اّزقبئ‪ٞ‬خ ىؾَب‪ٝ‬خ صْبعبرٖب اىْب ئخ ٍع اًلّ زبػ عي‪ ٚ‬اًلٍزضَبه األعْج‪.ٜ‬‬
‫‪ .12‬اىجعذ اىزنْوىوجٌ‪:‬‬
‫اىزفغققَش‪ :‬رعظٖززو اىَْززجخ اىعبى‪ٞ‬ززخ ىيَ٘افقززخ ‪ )%78‬صقززخا فزز‪ ٜ‬قززلهح اىزقْ‪ٞ‬ززبد اىوقَ‪ٞ‬ززخ( ٍضززو اىززنمبء اًلصززطْبع‪ٜ‬‬
‫ٗ )‪Blockchain‬عي‪ ٚ‬رؾَ‪ ِٞ‬م بءح ٍيٍو اىز٘ه‪ٝ‬ل‪ٍ ٕ٘ٗ ،‬ب ‪ٝ‬ز٘افزة ٍزع رقو‪ٝ‬زو ٍإٍَزخ ٍزبم‪ْٞ‬ي‪ )2023 ٛ‬اىزن‪ٛ‬‬
‫أمزززل أُ رجْززز‪ٕ ٜ‬زززنٓ اىزقْ‪ٞ‬زززبد ‪ٝ‬ق ززز رنزززبى‪ٞ‬ا اىقزززلٍبد اىي٘عَزززز‪ٞ‬خ ثَْزززجخ ‪%55‬ل ٍضزززبه‪ :‬اٍززززقلاً كثززز‪ ٜ‬ىزقْ‪ٞ‬زززخ‬
‫‪Blockchain‬ف‪ٍْ ٜ‬دخ "ّقو" ىزعقت اىشؾْبد اىغَوم‪ٞ‬خ‪.‬‬
‫‪ .13‬رحغَِ اىشقبثخ اىجَشمَخ ثبألشعخ اىغََْخ‪:‬‬
‫اىزفغَش‪ :‬اهر بك َّجخ غ‪ٞ‬و اىَ٘افق‪ )%48 ِٞ‬قل ‪ٝ‬عنٌ رؾل‪ٝ‬بد رقْ‪ٞ‬خ أٗ ئكاه‪ٝ‬خ‪ٍ ،‬ضو اٍزقلاً أعٖيح ٍَؼ ضز٘ئ‪ٜ‬‬
‫قل‪َٝ‬خ غ‪ٞ‬و قبكهح عيز‪ ٚ‬اىزعبٍزو ٍزع األؽغزبً اىنج‪ٞ‬زوح ىيشزؾْبد‪ ،‬أٗ ّقزي اىززله‪ٝ‬ت عيز‪ ٚ‬رؾي‪ٞ‬زو اىدز٘ه ثلقزخل ٗفقازب‬
‫ىزقو‪ٝ‬و اىجْل اىزلٗى‪ ،)2023 ٜ‬رعزَزل م زبءح أّظَزخ اىََزؼ اىضز٘ئ‪ ٜ‬عيز‪ ٚ‬رنبٍيٖزب ٍزع رقْ‪ٞ‬زبد اىزنمبء اًلصزطْبع‪ٜ‬‬
‫ىزؾي‪ٞ‬و اىج‪ٞ‬بّبد ريقبئ‪ٞ‬اب‪ٍ ٕ٘ٗ ،‬ب قل ‪ٝ‬نُ٘ غبئجاب فز‪ ٜ‬ثعز فزوٗك اىٖ‪ٞ‬ئزخل ٍضزب ٌه عيز‪ ٚ‬مىزل‪ :‬رغوثزخ ٍزيطْخ عَزبُ فز‪ٜ‬‬
‫رؾل‪ٝ‬ش أعٖيح األ عخ اىَ‪ْٞٞ‬خ ٍلعٍ٘خ ثبىنمبء اًلصطْبع‪ٗ ،ٜ‬اىز‪ ٜ‬قييذ ىٍِ اى ؾي ٍزِ ‪ 30‬كق‪ٞ‬قزخ ئىز‪ 5 ٚ‬كقزبئة‬
‫ىنو ؾْخ ‪.‬‬
‫‪ .14‬رحذٍذ اىشحْبد اىخطشح ثبىزمب االططْبعٌ ‪:‬‬
‫اىزفغَش‪ٝ :‬عنٌ اىزجب‪ ِٝ‬ف‪ ٜ‬ا‪ٟ‬هاء ‪ٍ٘ %40‬افقُ٘‪ٍ %33 ،‬ؾب‪ٝ‬لُٗ) افزيفاب ف‪ ٜ‬رغبهة اى وٗك ٍع اىزقْ‪ٞ‬خ‪ ،‬ؽ‪ٞ‬زش‬
‫قل رعبّ‪ ٜ‬ثع اى وٗك ٍِ ّقي اىج‪ٞ‬بّبد اى عَلفيخ أٗ عزلً رنبٍزو األّظَزخل ٗفقازب ىزقو‪ٝ‬زو ٍْظَزخ اىغَزبهك اىعبىَ‪ٞ‬زخ‬
‫‪ ،)2023‬رعزَل كقخ اىنمبء اًلصطْبع‪ ٜ‬عي‪ ٚ‬ع٘كح اىج‪ٞ‬بّبد ٗع٘كح رنبٍيٖب ٍع أّظَخ اىطوف اىضبىشل ٍضبه‪ّ :‬غزبػ‬
‫اىزٖو‪ٝ‬ت ثَْجخ ‪ %50‬ثعل رؾَ‪ ِٞ‬ع٘كح اىج‪ٞ‬بّبد ‪.‬‬ ‫ّظبً "أ‪-ٛ‬رو‪ٝ‬نو )‪" (iTracker‬ف‪ٕ٘ ٜ‬ىْلا ف‪ ٜ‬ف‬
‫‪ .15‬اىجعذ اىجَئٌ‪:‬‬
‫اىزفغَش‪ :‬رعظٖزو اىَْزجخ اىَور عزخ ىيَ٘افقزخ ‪ٗ )%78‬ع‪ٞ‬ازب ثإَٔ‪ٞ‬زخ اىزغزبهح اىقضزواء‪ٕٗ ،‬ز٘ ٍزب ‪ٝ‬زَب ز‪ٍ ٚ‬زع ٍجزبكهح‬
‫اًلّجعبصبد اىنوثّ٘‪ٞ‬خ ثَْزجخ ‪ %50‬ثؾيز٘ه ‪2030‬ل ٗفقازب ىزقو‪ٝ‬زو األٍزٌ‬ ‫"اىَع٘ك‪ٝ‬خ اىقضواء" اىز‪ ٜ‬رٖلف ئى‪ ٚ‬ف‬
‫اىَزؾلح ‪ ،)2023‬فاُ اىلٗه اىز‪ ٜ‬رزجْ‪ٍ ٚ‬عزب‪ٞٝ‬و اًلٍززلاٍخ فز‪ ٜ‬رغبهرٖزب رشزٖل ى‪ٝ‬زبكح فز‪ ٜ‬اىدزبكهاد ثَْزجخ ‪%12‬ل‬
‫ٍضبه‪ّ :‬غبػ اًلرؾبك األٗهٗث‪ ٜ‬ف‪ ٜ‬فو "ضو‪ٝ‬جخ اىنوثُ٘" عي‪ ٚ‬اى٘اهكاد غ‪ٞ‬و اىََزلاٍخ‪.‬‬
‫‪ .16‬اىجعذ اىجَئٌ‪ :‬اىزجبسح اىخضشا ‪:‬‬
‫اىزفغَش‪ :‬رعش‪ٞ‬و اىَْجخ اىعبى‪ٞ‬خ ىيَ٘افقخ ‪ )%78‬ئى‪ٗ ٚ‬ع‪ ٜ‬ثإَٔ‪ٞ‬خ اىََبهٍبد اىج‪ٞ‬ئ‪ٞ‬خ ف‪ ٜ‬اىزغبهح‪ٍ ٕ٘ٗ ،‬ب ‪ٝ‬ز٘افة ٍزع‬
‫ٍجبكهح "اىَع٘ك‪ٝ‬خ اىقضواء"ل ٗفقاب ىزقو‪ٝ‬و األٌٍ اىَزؾلح ‪ ،)2023‬فاُ اىزلٗه اىزز‪ ٜ‬رزجْز‪ٍ ٚ‬عزب‪ٞٝ‬و اًلٍززلاٍخ رشزٖل‬
‫‪135‬‬
 ‫‪DOI: [Link]

‫ى‪ٝ‬بكح فز‪ ٜ‬اىدزبكهاد ثَْزجخ ‪%12‬ل ٍضزبه‪ :‬رطج‪ٞ‬زة اًلرؾزبك األٗهٗثز‪ ٜ‬ىز "آى‪ٞ‬خ رعزل‪ٝ‬و ؽزلٗك اىنوثزُ٘ )‪" (CBAM‬‬
‫ى و هًٍ٘ عي‪ ٚ‬اى٘اهكاد عبى‪ٞ‬خ اًلّجعبصبد‪.‬‬
‫‪ .17‬االىزضاً ثبالرفبقَبد اىجَئَخ اىذوىَخ‪:‬‬
‫اىزفغققَش ‪ :‬رعنززٌ اىَْززجخ ‪ٍ٘ %62‬افقززُ٘) اىزيا اٍززب عيئ‪ٞ‬اززب ثبًلر بق‪ٞ‬ززبد‪ ،‬ث‪َْٞ‬ززب ‪ٝ‬شززنل اىز ‪ %10‬غ‪ٞ‬ززو اىَزز٘افق‪ ِٞ‬فزز‪ٜ‬‬
‫علٗإب اًلقزدبك‪ٝ‬خل ٗفقاب ىلهاٍخ ٍعٖل اىَ٘اهك اىعبىَ‪ٞ‬خ)‪ ، (WRI, 2023‬فاُ ‪ ٍِ %60‬اىشزومبد اىعبىَ‪ٞ‬زخ رعزجزو‬
‫اًلىزياً اىج‪ٞ‬ئ‪ ٜ‬عجئاب ٍبى‪ٞ‬ابل ٍضبه‪ٍ :‬عبهضخ ثع اىلٗه اىْبٍ‪ٞ‬خ ىجْ٘ك ار بق‪ٞ‬خ ثبه‪ ٌٝ‬ىيَْبؿ ثَجت رنبى‪ٖ ٞ‬ب اىَور عخ‪.‬‬
‫‪ .18‬اىجَئخ اىخبسجَخ اىَحَطخ‪:‬‬
‫اىزفغَش‪ :‬رعظٖو اىَْجخ اىَور عخ ىيَ٘افقزخ ‪ )%77‬ئكها امزب ألَٕ‪ٞ‬زخ اىزعزبُٗ ثز‪ ِٞ‬اىغٖزبد فز‪ ٜ‬كعزٌ اىزؾز٘ه اىوقَز‪،ٜ‬‬
‫ٕٗ٘ ٍب ‪ٝ‬لعَٔ رقو‪ٝ‬و اىجْزل اىزلٗى‪ )2023 ٜ‬اىزن‪ ٛ‬أمزل أُ اىزنبٍزو اىَإٍَز‪ٝ ٜ‬وفزع م زبءح اىقزلٍبد ثَْزجخ ‪%35‬ل‬
‫ٍضبه‪ّ :‬غبػ ٍْدخ "فبٍو" ف‪ ٜ‬اىَع٘ك‪ٝ‬خ ف‪ ٜ‬هثظ ‪ 70‬عٖخ ؽنٍ٘‪ٞ‬خ‪.‬‬
‫‪ .19‬اىقواَِّ اىذاعَخ ىيزحوه اىشقٌَ‪:‬‬
‫اىزفغققَش‪ٝ :‬عنززٌ اًلّقَززبً ‪ٍ٘ %50‬افقززُ٘‪ٍ %50 ،‬ؾب‪ٝ‬ززلُٗ) ؽبع زخا ىزؾززل‪ٝ‬ش اىزشززو‪ٝ‬عبد ىَ٘امجززخ رقْ‪ٞ‬ززبد ٍضززو‬
‫اىَ‪ٞ‬زبف‪ٞ‬وً ٗاىعق٘ك اىنم‪ٞ‬خل ٗفقاب ىلهاٍزخ عبٍعزخ ٍززبّ ٘هك ‪ ،)2023‬فزاُ ‪ٍ %70‬زِ اىزشزو‪ٝ‬عبد اىؾبى‪ٞ‬زخ ًل رلطز‪ٜ‬‬
‫اىغ٘اّت اىقبّّ٘‪ٞ‬خ ىينمبء اًلصطْبع‪.ٜ‬‬
‫‪ .20‬االعزعذاد اىذا يٌ ىيشَئبد‪:‬‬
‫اىزفغققَش ‪ :‬رعشزز‪ٞ‬و اىْزززبئظ ‪ٍ٘ %63‬افقززُ٘) ئىزز‪ٗ ٚ‬عزز٘ك ئٍزززوار‪ٞ‬غ‪ٞ‬خ هقَ‪ٞ‬ززخ‪ ،‬ىنززِ اىز ‪ %33‬اىَؾب‪ٝ‬ززل‪ ِٝ‬قززل ‪ٝ‬عنَززُ٘‬
‫ضززع اب فزز‪ ٜ‬اىز٘اصززو اىززلافي‪ٜ‬ل ٗفقاززب ىزقو‪ٝ‬ززو)‪ ، Gartner (2023‬فززاُ ‪ٍ %45‬ززِ اىَزز٘ظ ‪ ِٞ‬فزز‪ ٜ‬اىقطززبك اىعززبً ًل‬
‫‪ َُٖ٘ ٝ‬ئٍزوار‪ٞ‬غ‪ٞ‬خ ٍإٍَبرٌٖ اىوقَ‪ٞ‬خ‪.‬‬
‫‪ .21‬اىزغََش اىجوهشً فٌ اىعَيَبد‪:‬‬
‫اىزفغَش‪ :‬رإمل اىَْجخ ‪ٍ٘ %65‬افقُ٘) ؽلٗس رؾً٘لد ئ‪ٝ‬غبث‪ٞ‬خ‪ ،‬ىنِ اى ‪ %35‬اىَؾب‪ٝ‬زل‪ ِٝ‬قزل ‪ٝ‬شزعوُٗ ثعزلً رنزبفإ‬
‫اىزط٘‪ٝ‬و ث‪ ِٞ‬اى وٗكل ٗفقاب ىزقو‪ٝ‬و)‪ ، WCO (2023‬فاُ ‪ ٍِ %50‬اى وٗك فز‪ ٜ‬اىٖ‪ٞ‬ئزبد اىغَوم‪ٞ‬زخ فز‪ ٜ‬أغيزت كٗه‬
‫رعبّ‪ ٍِ ٜ‬رجب‪ٝ‬عِ ف‪ ٜ‬اىجْ‪ٞ‬خ اىزؾز‪ٞ‬خ‪.‬‬
‫‪ٍ .22‬شبساد اىعَال فٌ اعزخذاً اىخذٍبد اىشقََخ‪:‬‬
‫اىزفغَش‪ :‬رش‪ٞ‬و اىَْجخ اىَْق ضخ ‪ٍ٘ %30‬افقُ٘) ئىز‪ ٚ‬فغز٘ح هقَ‪ٞ‬زخ‪ ،‬فبصزخ ثز‪ ِٞ‬مجزبه اىَزِ ٗأصزؾبة األعَزبه‬
‫اىدززل‪ٞ‬وحل ٗفقاززب ىزقو‪ٝ‬ززو اًلرؾززبك األٗهٗثزز‪ ،)2023 ٜ‬فززاُ ‪ٍ %40‬ززِ اىشززومبد اىدززل‪ٞ‬وح ر ع ع ّ‬
‫ضززو اىزعبٍززو اىزز٘هق‪ٜ‬‬
‫ثَجت ّقي اىَٖبهاد‪.‬‬
‫‪ .23‬رحغَِ رجشثخ اىعَال اىشقََخ‪:‬‬
‫اىزفغَش‪ :‬رعنٌ اىَْجخ اىَْق ضخ ىيَ٘افقخ ‪ )%25‬ؽبعخا ٍبٍخا ىزؾَز‪ٗ ِٞ‬اعٖزبد اىََززقلً ٗرجَز‪ٞ‬ظ اإلعزواءادل‬
‫ٗفقاب ىلهاٍخ)‪ ، Nielsen Norman Group (2023‬فزاُ ‪ٍ %70‬زِ اىعَزيء ‪ٝ‬زومزُ٘ اىَْدزبد اإلىنزوّٗ‪ٞ‬زخ ئما‬
‫ٗعلٕٗب ٍعقلح‪.‬‬

‫ثبىيبً‪ :‬أهََخ اىذساعخ‬

‫أوالً‪ :‬األهََخ اىعيََخ (اإلةبفبد اىْوعَخ ىألدثَبد اىعبىََخ)‪:‬‬
‫ئطزبها ّظو‪ٝ‬ازب ٗعَي‪ٞ‬ازب ىزوثظ صيصزخ ٍؾزبٗه ؽ‪ٝ٘ٞ‬زخ‪:‬‬
‫ا‬ ‫‪ ‬عذ اىفجقوح اىجحيَقخ فقٌ اىَْزجقخ اىزنبٍيَقخ‪ :‬رعقزلً اىلهاٍزخ‬
‫ٗقذ اىزقي‪ٞ‬ي اىغَوم‪ ٜ‬ثَْجخ ‪ٗ %70‬فزة رقو‪ٝ‬زو اىٖ‪ٞ‬ئزخ اىعبٍزخ ىيغَزبهك ‪،)2023‬‬ ‫ر‪َٞٞ‬و اىزغبهح اىلٗى‪ٞ‬خ ف‬
‫اىٖغَبد اإلىنزوّٗ‪ٞ‬خ ثَْجخ ‪ %60‬ثؾيز٘ه ‪ٗ 2027‬فزة اٍززوار‪ٞ‬غ‪ٞ‬خ اىٖ‪ٞ‬ئزخ اى٘طْ‪ٞ‬زخ‬ ‫رعي‪ٝ‬ي األٍِ اىَ‪ٞ‬جواّ‪ ٜ‬ف‬
‫ىأٍِ اىَ‪ٞ‬جواّ‪ٗ ،)ٜ‬اىزؾ٘ه اىوقَ‪ ٜ‬ى‪ٝ‬بكح َّجخ اىقلٍبد اىغَوم‪ٞ‬خ اىوقَ‪ٞ‬خ ئى‪ %95 ٚ‬ثؾي٘ه ‪)2027‬ل‬
‫‪ ‬رأطقَو ٍفققبهٌََ ىققذوس اىجَققبسك اىزمَققخ فققٌ االقزظققبداد اىْبشققئخ‪ :‬رعؾيززو اىلهاٍززخ م‪ٞ‬ززا رعَززٌٖ ٍْدززبد ٍضززو‬
‫"اىْبفززنح اىغَوم‪ٞ‬ززخ اىَ٘ؽززلح" فزز‪ ٜ‬هفززع م ززبءح ٍيٍززو اىز٘ه‪ٝ‬ززل‪ ،‬ؽ‪ٞ‬ززش ٍززبَٕذ فزز‪ ٜ‬ى‪ٝ‬ززبكح اىدززبكهاد غ‪ٞ‬ززو اىْ ط‪ٞ‬ززخ‬
‫اىَع٘ك‪ٝ‬خ ثَْجخ ‪ %34‬عبً ‪ 2023‬اىٖ‪ٞ‬ئخ اىعبٍخ ىإلؽدبء‪)2023 ،‬ل‬
‫ثبًَّب‪ :‬األهََخ اىعَيَخ (رأثَش ٍجبشش عيي االقزظبد اىغعودً)‪:‬‬
‫األَٕ‪ٞ‬خ اىزطج‪ٞ‬ق‪ٞ‬خ ىيجؾش رزَؾ٘ه ؽ٘ه رؾي‪ٞ‬و اقزدبك‪ ٛ‬عَوم‪ ٜ‬عٍلعٌّ ثبىج‪ٞ‬بّبد‪ ،‬أصزو اىجؾزش عيز‪ ٚ‬اًلقزدزبك اىنيز‪ٜ‬‬
‫كى‪ٞ‬ي عَي‪ٞ‬اب ىزؾق‪ٞ‬ة "اىَعبكىخ اىدعجخ" ث‪ ِٞ‬اىَوعخ ٗاألٍزِ فز‪ ٜ‬اىَْظٍ٘زخ اىغَوم‪ٞ‬زخ‪ ،‬ؽ‪ٞ‬زش‬ ‫ؽ‪ٞ‬ش رععل ٕنٓ اىلهاٍخ ا‬
‫‪136‬‬
 ‫‪DOI: [Link]

‫رعظٖو اىج‪ٞ‬بّبد أُ مو ‪ %1‬رؾَِ ف‪ ٜ‬م بءح اإلعواءاد اىغَوم‪ٞ‬خ ‪ٝ‬عض‪ٞ‬ا ‪ %0.3‬ئى‪ ٚ‬اىْبرظ اىَؾي‪ ٜ‬اإلعَبى‪ ٜ‬غ‪ٞ‬زو‬
‫اىْ طزز‪ٗ ٜ‬فززة َّزز٘مط ٍؾبمززبح اىجْززل اىززلٗى‪ٗ ،)2023 ،ٜ‬فزز‪ ٜ‬ؽزز‪ ِٞ‬أُ مززو ‪ %10‬ى‪ٝ‬ززبكح ف ز‪ ٜ‬اًلٍزززضَبه فزز‪ ٜ‬األٍززِ‬
‫اىَزز‪ٞ‬جواّ‪ ٜ‬رعقيززو اىقَززبئو اإلىنزوّٗ‪ٞ‬ززخ ثَْززجخ ‪ ٗ ،15%‬رعجززوى ٕززنٓ اىْزززبئظ كٗه اىجؾززش مززأكاح اٍزززوار‪ٞ‬غ‪ٞ‬خ ىزؾ٘‪ٝ‬ززو‬
‫اىزؾزل‪ٝ‬بد ئىزز‪ّ ٚ‬قززبط قزز٘ح رززلعٌ هؤ‪ٝ‬ززخ ‪ٗ ،2030‬رغعززو اىََينززخ َّ٘م اعززب ‪ٝ‬عؾزززن‪ ٙ‬ثززٔ فزز‪ ٜ‬ئكاهح اىغَززبهك اىنم‪ٞ‬ززخ عيزز‪ٚ‬‬
‫ٍَز٘‪ ٙ‬اىشوق األٍٗظ ٗاىعبىٌل‬
‫‪ ‬رعضٍض اىزْبفغَخ االقزظبدٍخ عجش رجغَظ اإلجشا اد‪:‬‬
‫ٗفقاب ىزقو‪ٝ‬و اىجْل اىلٗى‪ٝ ،)2023 ٜ‬ععلُّ رجْ‪ ٜ‬اىََينخ ًلر بق‪ٞ‬زخ ر‪َٞ‬ز‪ٞ‬و اىزغزبهح ‪ )TFA‬أؽزل اىع٘اٍزو اىوئ‪َٞ‬ز‪ٞ‬خ اىزز‪ٜ‬‬
‫ٍزوفع ردْ‪ٖ ٞ‬ب ف‪ٍ ٜ‬إ و أكاء اىقلٍبد اىي٘عَزز‪ٞ‬خ ‪ٍ )LPI‬زِ اىَومزي ‪ 35‬ئىز‪ 20 ٚ‬عبىَ‪ٞ‬ازب ثؾيز٘ه ‪ ،2025‬ؽ‪ٞ‬زش‬
‫ٍزْ٘‪ٝ‬اب)‬ ‫‪ٝ‬زعجو اىزأص‪ٞ‬و اىَبى‪ ٜ‬اىَز٘قع ٕ٘ ف ز رنزبى‪ٞ‬ا اىشزؾِ اىغَوم‪ٞ‬زخ ثَْزجخ ‪ٍ %25‬زب ‪ٝ‬عزبكه ‪ٍ 2.1‬ي‪ٞ‬زبه‬
‫عجو رطج‪ٞ‬ة أّظَخ ٍضو "فديخ" ٗ"ئصواء"ل‬
‫‪ ‬حَبٍخ االقزظبد اىوطٌْ ٍِ اىَخبطش األٍَْخ‪:‬‬
‫مش ذ كهاٍزخ اىع‪ْٞ‬زخ اًلٍززطيع‪ٞ‬خ أُ ‪ٍ %82‬زِ اىَشزبهم‪ٝ ِٞ‬زوُٗ أُ رقْ‪ٞ‬زبد اىزشز ‪ٞ‬و اىؾل‪ٝ‬ضزخ ضزوٗه‪ٝ‬خ ىؾَب‪ٝ‬زخ‬
‫ٍْ٘‪ٝ‬اب ثَزجت اىٖغَزبد اإلىنزوّٗ‪ٞ‬زخ عيز‪ٚ‬‬ ‫اىج‪ٞ‬بّبد‪ٍ ٕ٘ٗ ،‬ب ‪ْٝ‬عنٌ عي‪ ٚ‬رغْت فَبئو ٍبى‪ٞ‬خ رعقلَّه ث ‪ٍ 4.5‬ي‪ٞ‬به‬
‫اىَْدزبد اىغَوم‪ٞ‬زخ اىٖ‪ٞ‬ئززخ اى٘طْ‪ٞ‬زخ ىأٍززِ اىَز‪ٞ‬جواّ‪ٗ ،)2023 ،ٜ‬عيزز‪ّ ٚ‬بؽ‪ٞ‬زخ أفززو‪َٝ ٛ‬ضزو هفززع عبمث‪ٞ‬زخ اىََينززخ‬
‫ىيٍزضَبه األعْج‪ ٜ‬اىَجب و ‪ )FDI‬ثَْجخ ‪ %18‬فيه ‪ٗ 2023‬ىاهح اًلٍزضَبه‪)2023 ،‬ل‬
‫‪ ‬دعٌ اىزحوه ئىي ٍشمض ىوجغزٌ عبىٌَ (سؤٍخ ‪:)2030‬‬
‫ثْٖب‪ٝ‬خ ‪ 2027‬رَب ‪ٞ‬اب‬ ‫رَبٌٕ اىَْظٍ٘خ اىغَوم‪ٞ‬خ اى عَؾََّْخ ف‪ ٜ‬ى‪ٝ‬بكح ؽغٌ اىزغبهح غ‪ٞ‬و اىْ ط‪ٞ‬خ ئى‪ٍ 480 ٚ‬ي‪ٞ‬به‬
‫فز‪ ٜ‬قطبعزبد ٍضزو اىزقزي‪ِٝ‬‬ ‫ٍع ٍَزٖلفبد هؤ‪ٝ‬خ ‪ٗ ،)2030‬أ‪ٝ‬ضب ا عنة اٍززضَبهاد ى٘عَزز‪ٞ‬خ ثق‪َٞ‬زخ ‪ٍ 32‬ي‪ٞ‬زبه‬
‫ٗاىْقو اىجوّبٍظ اى٘طْ‪ ٜ‬ىيزَْ‪ٞ‬خ اىي٘عَز‪ٞ‬خ‪)2023 ،‬ل‬
‫‪ ‬رقيَو اىزششٍت واىزششة اىضشٍجٌ‪:‬‬
‫أظٖود ث‪ٞ‬بّبد اىٖ‪ٞ‬ئخ أُ اٍزقلاً رقْ‪ٞ‬بد اىنمبء اًلصطْبع‪ ٜ‬ف‪ ٜ‬اى ؾزي ف ز م ٍؾزبًٗلد اىزٖو‪ٝ‬زت ثَْزجخ ‪%40‬‬
‫فيه ‪ٍَ ،2023‬ب ٗفو ئ‪ٝ‬واكاد ضو‪ٝ‬ج‪ٞ‬خ ئضبف‪ٞ‬خ رعقلَّه ث ‪ٍ 1.8‬ي‪ٞ‬به ل‬
‫ثبىيًب‪ :‬اىزنبٍو ٍا اىغَبعبد اىعبىََخ واإلقيَََخ‪:‬‬
‫‪ ‬اىز٘افة ٍع ٍعب‪ٞٝ‬و ٍْظَخ اىزغبهح اىعبىَ‪ٞ‬خ ‪ :)WTO‬ؽ‪ٞ‬ش ‪ٝ‬زعجزو رؾق‪ٞ‬زة ‪ %100‬ر٘افزة رشزو‪ٝ‬عبد اىغَزبهك‬
‫اىَع٘ك‪ٝ‬خ ٍع ار بق‪ٞ‬خ ‪ TFA‬ثؾي٘ه ‪ٍَ ،2027‬ب ‪َْٝ‬ؼ اىََينخ أٗى٘‪ٝ‬خ ف‪ ٜ‬اىَْبفَزخ عيز‪ٍ ٚ‬شزبه‪ٝ‬ع اىََزواد اىزغبه‪ٝ‬زخ‬
‫اىلٗى‪ٞ‬خ ٍضو ٍجبكهح اىؾياً ٗاىطو‪ٝ‬ةل‬
‫‪ ‬رعي‪ٝ‬ي اىشوامبد اىلٗى‪ٞ‬خ‪َٝ :‬ضو ى‪ٝ‬بكح علك اًلر بق‪ٞ‬بد اىزغبه‪ٝ‬خ اىضْبئ‪ٞ‬خ ٍزِ ‪ 15‬ئىز‪ 25 ٚ‬ار بق‪ٞ‬زخ ثؾيز٘ه ‪،2027‬‬
‫ثلعٌ ٍِ أّظَخ عَوم‪ٞ‬خ هقَ‪ٞ‬خ ٍ٘ص٘قخ ٗىاهح اىزغبهح‪)2023 ،‬ل‬
‫ٗف‪ ٜ‬اىْٖب‪ٝ‬خ‪ٝ ،‬و‪ ٛ‬اىجبؽش أُ ٕنا اىزنبٍو ثز‪ ِٞ‬اىعيزٌ ٗاىزطج‪ٞ‬زة ‪ٝ‬شزنو ؽغزو اىياٗ‪ٝ‬زخ فز‪ ٜ‬كفزع اىََينزخ ّؾز٘ ٍَززقجو‬
‫هقَ‪ٍ ٜ‬زط٘ه ٍَٗزلاً‪ٗ ،‬رعزجو اىلهاٍخ ف‪ٍ ٜ‬غبه اىزؾ٘ه اىوقَ‪ ٜ‬كافو ٕ‪ٞ‬ئخ اىيمبح ٗاىضو‪ٝ‬جخ ٗاىغَبهك رزغزبٗى‬
‫ٍغوك رؾل‪ٝ‬ش األّظَخ اىوقَ‪ٞ‬خ؛ ثو رععلُّ ئطبها ا اٍزوار‪ٞ‬غ‪ٞ‬ب ا ٍزنبٍيا ىزؾق‪ٞ‬ة اىزَْ‪ٞ‬خ اىََزلاٍخ ٗفقب ا ىوؤ‪ٝ‬زخ ‪ٍ ،2030‬زِ‬
‫فيه رأص‪ٞ‬و اىَ بٕ‪ ٌٞ‬اىعيَ‪ٞ‬خ ٗرقل‪ ٌٝ‬ر٘ص‪ٞ‬بد رطج‪ٞ‬ق‪ٞ‬خ عَي‪ٞ‬خ‪ٗ ،‬رٌَٖ اىلهاٍزخ فز‪ ٜ‬ثْزبء صقبفزخ ٍإٍَز‪ٞ‬خ قبئَزخ عيز‪ٚ‬‬
‫اًلثزنبه ٗاىزغل‪ٝ‬ل‪ ،‬رعؾَِ ٍِ ع٘كح اىقلٍبد اىؾنٍ٘‪ٞ‬خ ٗرععيى ٍِ األٍبُ ٗاىضقخ ىل‪ ٙ‬اىَ٘اطْ‪ِٞ‬ل‬

‫ساثعبً‪ :‬أهذاف اىذساعخ ‪Study Objectives‬‬

‫رو ّمي اىلهاٍخ عي‪ ٚ‬ثْزبء ئطزبه ّظزو‪ٗ ٛ‬عَيز‪ٍ ٜ‬زنبٍزو ى ٖزٌ م‪ٞ ٞ‬زخ رؾ٘‪ٝ‬زو اىَعيٍ٘زبد اىوقَ‪ٞ‬زخ ئىز‪ ٚ‬قزواهاد فعّبىزخ‬
‫كافو ٕ‪ٞ‬ئخ اىيمبح ٗاىضو‪ٝ‬جخ ٗاىغَبهك‪ ٍِ ،‬فيه رطج‪ٞ‬زة ّظو‪ٝ‬زخ "ّضزؼ اًلثزنزبه" ىوصزل رجْز‪ ٜ‬اىزقْ‪ٞ‬زبد اىؾل‪ٝ‬ضزخ‬
‫ٗرؾي‪ٞ‬و ٍي٘ك اىقج٘ه أٗ اىَقبٍٗخل رعزَل ٍْٖغ‪ٞ‬اب عي‪ ٚ‬رزجع أكاء اىٖ‪ٞ‬ئخ فيه اى زوح ٍِ ‪ 2021‬ئىز‪ 2024 ٚ‬ثبٍززقلاً‬
‫اٍزج‪ٞ‬بّبد‪ٍ ،‬قبثيد‪ٗ ،‬رؾي‪ٞ‬و ث‪ٞ‬بّبد صبّ٘‪ٝ‬خل ٗرَع‪ ٚ‬اىلهاٍخ ىزط٘‪ٝ‬و َّ٘مط "اىزؾ٘ه اىوقَ‪ ٜ‬اىزنبٍي‪ "ٜ‬اىن‪ٝ ٛ‬زلٍظ‬
‫األثعبك اىزنْ٘ى٘ع‪ٞ‬خ ٗاىزْظ‪َٞٞ‬زخ ٗاىضقبف‪ٞ‬زخل رٖزلف ئىز‪ ٚ‬رقزل‪ ٌٝ‬ئطزبه ٍزوُ قبثزو ىيزطج‪ٞ‬زة فز‪ٍ ٜ‬إٍَزبد أفزو‪ٝ ،ٙ‬زلعٌ‬
‫ٍَزززٖلفبد هؤ‪ٝ‬ززخ ‪ٝٗ ،2030‬ززوثظ ثزز‪ ِٞ‬اىزْظ‪ ٞ‬زو اىعيَزز‪ٗ ٜ‬اىزطج‪ٞ‬ززة اىعَيزز‪ ،ٜ‬ثَززب ‪ٝ‬عَززٌٖ فزز‪ ٜ‬رعي‪ٝ‬ززي ٍإ ززواد اىزَْ‪ٞ‬ززخ‬
‫اىََزلاٍخل‬

‫‪137‬‬
 ‫‪DOI: [Link]

‫‪- ١‬اىزعشف عيي دوس اىزحوه اىشقٌَ فٌ رعضٍض األٍِ‪ .‬وٍْجيق ٍِ هزا اىشذف اىشئَغٌ األهقذاف‬
‫اىفشعَخ اُرَخ‪:‬‬
‫‪- ١/١‬اىزعوف عي‪ ٚ‬اًلٍ‪ ٌٞ‬اىوقَ‪ٞ‬خ ف‪ ٜ‬رعي‪ٝ‬ي األٍِ‬
‫‪- ١/٢‬اىزعوف عي‪ ٚ‬كٗه اًلثزنبه اىوقَ‪ ٜ‬ف‪ ٜ‬رعي‪ٝ‬ي األٍِ‬
‫‪ ١/٣‬اىزعوف عي‪ ٚ‬كٗه اىؾ٘مَخ اىوقَ‪ٞ‬خ ف‪ ٜ‬رعي‪ٝ‬ي اًلٍِ‬
‫اىزعشف عيي دوس اىزحوه اىشقٌَ فٌ رَغَش اىزجبسح‪ .‬وٍْجيق ٍقِ هقزا اىشقذف اىشئَغقٌ األهقذاف‬
‫اىفشعَخ اىزبىَخ‪:‬‬
‫‪- ٢/١‬اىزعوف عي‪ ٚ‬كٗه األٌٍ اىوقَ‪ٞ‬خ ف‪ ٜ‬ر‪َٞٞ‬و اىزغبهح‬
‫‪- ٢/٢‬اىزعوف عي‪ ٚ‬كٗه اًلثزنبه اىوقَ‪ ٜ‬ف‪ ٜ‬ر‪َٞٞ‬و اىزغبهح‬
‫‪ -٢/٣‬اىزعوف عي‪ ٚ‬كٗه اىؾ٘مَخ اىوقَ‪ٞ‬خ ف‪ ٜ‬ر‪َٞٞ‬و اىزغبهح‬

‫بٍغب ً‪ :‬رغبؤالد اىذساعخ‬

‫رْطية ٕنٓ اىلهاٍخ ٍِ ئطبه ٍْٖغ‪ٍ ٜ‬زنبٍو ‪ٝ‬غَع ث‪ ِٞ‬اىْظو‪ٝ‬بد اىعبىَ‪ٞ‬خ ٗاىزطج‪ٞ‬قبد اىَؾي‪ٞ‬خ ف‪ ٜ‬اىزؾ٘ه اىوقَ‪،ٜ‬‬
‫ٍَزززْلح ئىزز‪َّ ٚ‬ززبمط ٍعزَززلح ٍضززو ئطززبه ‪ Westerman & Bonnet‬ىيزؾزز٘ه اىوقَ ز‪َّٗ ٜ‬زز٘مط ‪ NIST‬ىأٍززِ‬
‫اىَ‪ٞ‬جواّ‪ٍ ،ٜ‬ع اًلٍزو بك ثبىَإ واد اىلٗى‪ٞ‬خ مز ‪ LPIٗ EGDI‬ىضزَبُ اىَدزلاق‪ٞ‬خ اىعيَ‪ٞ‬زخل رومزي اىلهاٍزخ عيز‪ٚ‬‬
‫رؾي‪ٞ‬و رأص‪ٞ‬و أثعبك اىزؾ٘ه اىوقَ‪ ٜ‬اىضيصخ (األعظ اىشقََخ‪ ،‬االثزنبس اىشقَقٌ‪ ،‬اىحومَقخ اىشقََقخ) فز‪ ٜ‬رعي‪ٝ‬زي األٍزِ‬
‫اىَ‪ٞ‬جواّ‪ٗ ٜ‬ر‪َٞٞ‬و اىزغبهح ثٖ‪ٞ‬ئخ اىيمبح ٗاىضو‪ٝ‬ج‪ٞ‬خ ٗاىغَبهك‪ ٍِ ،‬فيه ٍْٖغ‪ٞ‬خ ثؾض‪ٞ‬خ رزياٗط ثز‪ ِٞ‬اىزؾي‪ٞ‬زو اىنَز‪ٜ‬‬
‫مبًلّؾلاه ٗافزجبه اًلهرجبط) ٗاىْ٘ع‪( ٜ‬مذساعخ اىيقبفخ اىزْاَََخ ورقٌََ اىششامبد)‪ٍ ،‬ع هثظ اىْزبئظ ثَإ زواد‬
‫أكاء ٍيٍَ٘خ مَْت اىزٖوة اىضو‪ٝ‬ج‪ٗ ٜ‬ىٍِ اإلعواءاد اىغَوم‪ٞ‬خ‪ٗ ،‬مىل اَّغبٍب ا ٍع ٍَزٖلفبد هؤ‪ٝ‬خ ‪ 2023‬ف‪ٜ‬‬
‫ٍؾ٘ه‪" ٛ‬اىحنوٍخ اىشقََخ" و"االقزظبد اىَضدهش"‪ٍ ،‬ع‪ٞ‬ب ا ىزؾ٘‪ٝ‬زو اىزؾزل‪ٝ‬بد اىوقَ‪ٞ‬زخ ئىز‪ ٚ‬فزو‪ .‬رْبفَز‪ٞ‬خ رعزيى‬
‫ٍنبّخ اىََينخ ف‪ ٜ‬اًلقزدبك اىوقَ‪ ٜ‬اىعبىَ‪ٜ‬ل‬
‫ٗؽ‪ٞ‬ش رَع‪ ٚ‬اىلهاٍخ ئى‪ ٚ‬اإلعبثخ عِ اىزَبؤًلد اىزبى‪ٞ‬خ‪ٗ ،‬اىز‪ ٜ‬رٌ ردْ‪ٖ ٞ‬ب ٗفزة األثعزبك اىوئ‪َٞ‬ز‪ٞ‬خ ىيزؾز٘ه اىوقَز‪ٜ‬‬
‫األٍززٌ اىوقَ‪ٞ‬ززخ‪ ،‬اًلثزنززبه اىوقَزز‪ ،ٜ‬اىؾ٘مَززخ اىوقَ‪ٞ‬ززخ)‪ٍ ،‬ززع اىزوم‪ٞ‬ززي عيزز‪ ٚ‬رأص‪ٞ‬وٕززب فزز‪ ٜ‬رعي‪ٝ‬ززي األٍززِ اىَزز‪ٞ‬جواّ‪ٜ‬‬
‫ٗر‪َٞٞ‬و اىزغبهح‪ ،‬مبىزبى‪:ٜ‬‬
‫اىزغبؤه اىشئَغٌ‪:‬‬
‫م‪ٞ‬ززا رَززبٌٕ أثعززبك اىزؾزز٘ه اىوقَزز‪( ٜ‬األعققظ اىشقََققخ‪ ،‬االثزنققبس اىشقَققٌ‪ ،‬اىحومَققخ اىشقََققخ) فزز‪ ٜ‬رعي‪ٝ‬ززي األٍززِ‬
‫اىَ‪ٞ‬جواّ‪ٗ ٜ‬ر‪َٞٞ‬و اىزغبهح ف‪ٕٞ ٜ‬ئخ اىيمبح ٗاىضو‪ٝ‬ج‪ٞ‬خ ٗاىغَبهك؟‬
‫اىزغبؤالد اىفشعَخ‪:‬‬
‫أوالً‪ :‬رغبؤالد ٍزعيقخ ثذوس اىزحوه اىشقٌَ فٌ رعضٍض األٍِ‪:‬‬
‫‪ٍ .1‬ب هو دوس األعظ اىشقََخ فٌ رعضٍض األٍِ مَيو‪:‬‬
‫‪ٍ -‬ب ٍزل‪ ٙ‬عبٕي‪ٝ‬زخ اىجْ‪ٞ‬زخ اىزؾز‪ٞ‬زخ اىوقَ‪ٞ‬زخ ىيٖ‪ٞ‬ئزخ ٍضزو أّظَزخ اىزشز ‪ٞ‬و‪ ،‬اىقز٘اكً ا‪ٍْٟ‬زخ) فز‪ٍ٘ ٜ‬اعٖزخ اىزٖل‪ٝ‬زلاد‬
‫اىَ‪ٞ‬جواّ‪ٞ‬خ؟‬
‫‪ٕ -‬و ر٘عل فغ٘ح ث‪ ِٞ‬اىَٖبهاد اىوقَ‪ٞ‬خ ىيَ٘ظ ‪ٗ ِٞ‬اىَزطيجبد األٍْ‪ٞ‬خ اىؾل‪ٝ‬ضخ؟‬
‫‪ٍ .2‬ب هو دوس االثزنبس اىشقٌَ فٌ رعضٍض األٍِ مَيو‪:‬‬
‫‪ -‬م‪ٞ‬ا ‪َٝ‬نِ ىزقْ‪ٞ‬بد اىنمبء اًلصطْبع‪ٗ ٜ‬اىجي٘ك رش‪ ِٞ‬رؾَ‪ ِٞ‬مشا اىزٖوة اىضو‪ٝ‬ج‪ٗ ٜ‬اىزٖو‪ٝ‬ت اىغَوم‪ٜ‬؟‬
‫ٍعلًلد اًلفزواقبد األٍْ‪ٞ‬خ؟‬ ‫‪ٍ -‬ب ٍل‪ ٙ‬فعبى‪ٞ‬خ أّظَخ اىََؼ اىض٘ئ‪ ٜ‬اىَزقلٍخ ف‪ ٜ‬ف‬
‫‪ٍ .3‬ب هو دوس اىحومَخ اىشقََخ فٌ رعضٍض األٍِ مَيو‪:‬‬
‫‪ٕ -‬و رز٘افة ٍ‪ٞ‬بٍبد األٍِ اىَ‪ٞ‬جواّ‪ ٜ‬ف‪ ٜ‬اىٖ‪ٞ‬ئخ ٍع اىَعب‪ٞٝ‬و اىلٗى‪ٞ‬خ ٍضو ‪)ISO 27001‬؟‬
‫‪ٍ -‬ب رأص‪ٞ‬و اىق٘اّ‪ ِٞ‬اىَؾي‪ٞ‬خ ٍضو ّظبً األٍِ اىَ‪ٞ‬جواّ‪ ٜ‬اىَع٘ك‪ )ٛ‬عي‪ ٚ‬ؽَب‪ٝ‬خ اىج‪ٞ‬بّبد ٗاىعَي‪ٞ‬بد اىوقَ‪ٞ‬خ؟‬

‫‪138‬‬
 ‫‪DOI: [Link]

‫ثبَّبً‪ :‬رغبؤالد ٍزعيقخ ثذوس اىزحوه اىشقٌَ فٌ رَغَش اىزجبسح‪:‬‬

‫‪ٍ .4‬ب هو دوس األعظ اىشقََخ فٌ رَغَش اىزجبسح مَيو‪:‬‬
‫‪ -‬م‪ٞ‬زززا ‪ٝ‬زززإصو رززز٘فو اىجْ‪ٞ‬زززخ اىزؾز‪ٞ‬زززخ اىوقَ‪ٞ‬زززخ ٍضزززو ٍْدزززبد اىزقيززز‪ٞ‬ي اىغَومززز‪ ٜ‬اإلىنزوّٗززز‪ )ٜ‬عيززز‪ٍ ٚ‬زززوعخ‬
‫اإلعواءاد؟‬
‫‪ٕ -‬و ‪ٝ‬ع‪ٞ‬ة ضعا اىزنبٍو ث‪ ِٞ‬أّظَخ اىٖ‪ٞ‬ئخ ٗاىغٖبد األفو‪ٍ ٙ‬ضو ٗىاهح اىزغبهح) م بءح اىعَي‪ٞ‬بد اىزغبه‪ٝ‬خ؟‬
‫‪ٍ .5‬ب هو دوس االثزنبس اىشقٌَ فٌ رَغَش اىزجبسح مَيو‪:‬‬
‫‪ٍ -‬ب ٍل‪ ٙ‬فعبى‪ٞ‬خ رطج‪ٞ‬قبد اىنمبء اًلصطْبع‪ ٜ‬ف‪ ٜ‬رقي‪ٞ‬و ىٍِ اإلفواط اىغَوم‪ٜ‬؟‬
‫‪ -‬م‪ٞ‬ا ‪َٝ‬نِ ًلٍزقلاً رقْ‪ٞ‬بد ٍضو ‪ )Blockchain‬رؾَ‪ ِٞ‬بف‪ٞ‬خ ٍيَيخ اىز٘ه‪ٝ‬ل؟‬
‫‪ٍ .6‬ب هو دوس اىحومَخ اىشقََخ فٌ رَغَش اىزجبسح مَيو‪:‬‬
‫‪ٕ -‬و رشغع اىي٘ائؼ اىزْظ‪َٞٞ‬خ اىؾبى‪ٞ‬خ ٍضو ّظبً اى ٘روح اإلىنزوّٗ‪ٞ‬خ) عي‪ ٚ‬رجْز‪ ٜ‬اىؾيز٘ه اىوقَ‪ٞ‬زخ فز‪ ٜ‬اىَعزبٍيد‬
‫اىزغبه‪ٝ‬خ؟‬
‫‪ٍ -‬ب ٍل‪ ٙ‬ر٘افة ٍ‪ٞ‬بٍبد اىٖ‪ٞ‬ئخ ٍع ٍزطيجبد ٍْظَخ اىزغبهح اىعبىَ‪ٞ‬خ ‪ )TFA‬ىزَٖ‪ٞ‬و اىزغبهح؟‬
‫عبثعبً‪ :‬اإلطبس اىْاشً ىيذساعخ‬
‫‪ٝ‬ععل اىزؾ٘ه اىوقَ‪ ٜ‬هم‪ٞ‬يح أٍبٍ‪ٞ‬خ ف‪ ٜ‬رؾَ‪ ِٞ‬ث‪ٞ‬ئخ األعَبه ٗرَٖ‪ٞ‬و اىزغبهح ٍع رعي‪ٝ‬ي اىن بءح اًلقزدبك‪ٝ‬خ ٗاألٍزِ‪،‬‬
‫ٍِ فيه رجَ‪ٞ‬ظ اإلعواءاد ٗئعبكح ْٕلٍخ اىعَي‪ٞ‬بد‪ٝٗ ،‬عَبٌٕ ٕنا اىزؾز٘ه فز‪ ٜ‬هفزع اىقزلهح اىزْبفَز‪ٞ‬خ ىيََينزخ عيز‪ٚ‬‬
‫اىدع‪ٞ‬ل اىعبىَ‪َٝٗ ،ٜ‬نِ ريق‪ٞ‬ي كٗهٓ ٗرأص‪ٞ‬وارٔ ف‪ ٜ‬اىَؾبٗه اىزبى‪ٞ‬خ‪:‬‬
‫أرَزخ اىعَيَبد اىجَشمَخ ورغشٍا اىزخيَض‪:‬‬
‫ٗ‪ٝ‬ززو‪ )Brown, 2021 ٛ‬أُ اىزؾزز٘ه اىوقَزز‪َٝ ٜ‬ززٌٖ فزز‪ ٜ‬رجَزز‪ٞ‬ظ اإلعززواءاد اىغَوم‪ٞ‬ززخ عجززو اعزَززبك ٍْدززبد‬
‫ئىنزوّٗ‪ٞ‬خ ٍزنبٍيخ‪ ،‬رز‪ٞ‬ؼ ىيزغبه رقل‪ ٌٝ‬اى٘صبئة اىَطي٘ثخ ثشنو هقَ‪ٜ‬ل ٕٗنا ‪ٝ‬إك‪ ٛ‬ئى‪ ٚ‬رقي‪ٞ‬زو اىزيٍِ ٗاىزنزبى‪ٞ‬ا ؽ‪ٞ‬زش‬
‫‪ٝ‬عَز ّزوك ئّٖززبء اىَعززبٍيد اىغَوم‪ٞ‬ززخ ٗ‪ٝ‬ق ز اىزنززبى‪ٞ‬ا اىزشززل‪ٞ‬ي‪ٞ‬خ عيزز‪ ٚ‬اىشززومبد‪ٗ ،‬ف ز فززو‪ .‬اى َززبك ئم ‪ٝ‬قيززو‬
‫ٗ‪َٝ‬وك عَي‪ٞ‬زبد اإلفزواط‬
‫ّ‬ ‫اًلعزَبك عي‪ ٚ‬األّظَخ اىَإرَزخ ٍِ اىزلفو اىجشو‪ٍَ ،ٛ‬ب ‪ٝ‬ؾل ٍِ ٍقبطو اى َبك اإلكاه‪ٛ‬‬
‫عِ اىشؾْبدل‬
‫رعضٍض اىزنبٍو ٍا األّاَخ اىزجبسٍخ اىعبىََخ‪:‬‬
‫ٗ‪٘ٝ‬ضؼ )‪ (Smith, J., 2019‬أُ اىزؾ٘ه اىوقَز‪ٝ ٜ‬عَ ّنزِ اىَإٍَزبد ٍزِ اىزوثظ اىَجب زو ٍزع اىَْدزبد اىزغبه‪ٝ‬زخ‬
‫اىعبىَ‪ٞ‬خ‪ٍَ ،‬ب ‪ٝ‬إك‪ ٛ‬ئى‪ ٚ‬رَٖ‪ٞ‬و رجبكه اىج‪ٞ‬بّبد‪ :‬ؽ‪ٞ‬ش ‪ٝ‬زٌ رجبكه اىَعيٍ٘بد اىَزعيقزخ ثزبى٘اهكاد ٗاىدزبكهاد ثطو‪ٝ‬قزخ‬
‫ا‬
‫ٍوميا ى٘عَز‪ٞ‬اب عبىَ‪ٞ‬ازب‬ ‫ٍيَخ ٗآٍْخ‪ ،‬اًلهرجبط ثوؤ‪ٝ‬خ ‪ 2030‬ئم ‪ٝ‬زَب ‪ٕ ٚ‬نا اىزنبٍو ٍع ٕلف اىََينخ ف‪ ٜ‬أُ ردجؼ‬
‫عجو رط٘‪ٝ‬و أّظَخ عَوم‪ٞ‬خ ٗرغبه‪ٝ‬خ رز٘افة ٍع اىَعب‪ٞٝ‬و اىلٗى‪ٞ‬خل‬
‫دعٌ االقزظبد اىشقٌَ وجزة االعزيَبساد‪:‬‬
‫كٗها ٍؾ٘ه‪ٝ‬اب ف‪ ٜ‬رؾَ‪ ِٞ‬ث‪ٞ‬ئخ األعَبه ٍزِ فزيه رقزل‪ ٌٝ‬أّظَزخ‬ ‫ٗ‪ٝ‬إمل ‪ )Garcia, 2020‬أُ اىزؾ٘ه اىوقَ‪ٝ ٜ‬يعت ا‬
‫بفخ ٍٖٗيخ اًلٍزقلاً‪ٍَ :‬زب ‪ٝ‬قيزو ٍزِ اىزعق‪ٞ‬زلاد اىج‪ٞ‬وٗقواط‪ٞ‬زخ ٗ‪ٝ‬ي‪ٝ‬زل ٍزِ عبمث‪ٞ‬زخ اىَز٘ق اىَزع٘ك‪ ٛ‬ىيََززضَو‪،ِٝ‬‬
‫ٗرَززو‪ٝ‬ع اإلعززواءاد اإلكاه‪ٝ‬ززخ‪ٍ :‬ضززو رَززغ‪ٞ‬و اىشززومبد‪ ،‬كفززع اىضززوائت‪ٗ ،‬اىؾدزز٘ه عيزز‪ ٚ‬اىزززواف‪ٞ‬ي‪ٍَ ،‬ززب ‪ٝ‬عززيى‬
‫اىزْبفَ‪ٞ‬خ ٗعنة اًلٍزضَبهاد األعْج‪ٞ‬خ اىَجب وحل‬
‫اىزحذٍبد اىَشرجطخ ثبىزحوه اىشقٌَ‪:‬‬
‫ٗ‪ٝ‬ش‪ٞ‬و )‪ )Lee, C. , 2022‬أّٔ عي‪ ٚ‬اىوغٌ ٍِ اى ٘ائل اىنج‪ٞ‬وح‪ ،‬ر٘اعزٔ اىٖ‪ٞ‬ئزخ رؾزل‪ٝ‬بد عزلح قزل رزإصو عيز‪ّ ٚ‬غزبػ ٕزنا‬
‫اىزؾ٘ه‪ٍْٖ ،‬ب اىزٖل‪ٝ‬لاد اىَ‪ٞ‬جواّ‪ٞ‬خ اىَزيا‪ٝ‬زلح ٍزع ى‪ٝ‬زبكح اًلعزَزبك عيز‪ ٚ‬األّظَزخ اىوقَ‪ٞ‬زخ‪ ،‬رزيكاك ٍقزبطو اىٖغَزبد‬
‫اإلىنزوّٗ‪ٞ‬خ‪ٍَ ،‬ب ‪َٝ‬زلع‪ ٜ‬اٍزضَبهاد ضقَخ ف‪ ٜ‬أٍِ اىَعيٍ٘بد ٗاىجْ‪ٞ‬خ اىزؾز‪ٞ‬زخ اىزقْ‪ٞ‬زخ‪ٗ ،‬رؾزل‪ٝ‬بد رنبٍزو األّظَزخ‬
‫ئم رؾزبط اىٖ‪ٞ‬ئزخ ئىز‪ ٚ‬رطز٘‪ٝ‬و أّظَزخ قزبكهح عيز‪ ٚ‬اىزنبٍزو ٍزع األّظَزخ اىزغبه‪ٝ‬زخ اىلٗى‪ٞ‬زخ ىضزَبُ رجزبكه آٍزِ ٍٗزيٌ‬
‫ىيج‪ٞ‬بّبد‪ٗ ،‬اىزنبى‪ٞ‬ا اىعبى‪ٞ‬خ ىيزنْ٘ى٘ع‪ٞ‬ب ‪ٝ‬زطيت اىزؾ٘ه اىوقَ‪ ٜ‬اٍزضَبهاد مج‪ٞ‬وح ف‪ ٜ‬اىجْ‪ٞ‬خ اىزؾز‪ٞ‬خ ٗر٘ظ‪ٞ‬زا مز٘اكه‬
‫ثشو‪ٝ‬خ ٍزقددخل‬

‫‪139‬‬
 ‫‪DOI: [Link]

‫اىزأثَشاد اإلٍجبثَخ ىيزحوه اىشقٌَ‪:‬‬

‫ٗ‪ٝ‬و‪ (Khan, R., & Al-Saadi, M. , 2020) ٙ‬أّٔ ‪َٝ‬نِ ر د‪ٞ‬و أصو اىزؾ٘ه اىوقَ‪ ٜ‬عي‪ ٚ‬اًلقزدزبك ٗاىزغزبهح‬
‫ٍِ فيه رَزٖ‪ٞ‬و اىَجزبكًلد اىزغبه‪ٝ‬زخ عجزو أّظَزخ اىزلفع اإلىنزوّٗز‪ٗ ٜ‬اىَْدزبد اىوقَ‪ٞ‬زخ اىزز‪ ٜ‬رقيزو ٍزِ اىزعق‪ٞ‬زلاد‬
‫اىج‪ٞ‬وٗقواط‪ٞ‬خ‪ ٗ ،‬رعي‪ٝ‬ي اىن بءح اًلقزدبك‪ٝ‬خ ٍِ فيه اٍزقلاً رقْ‪ٞ‬بد رؾي‪ٞ‬و اىج‪ٞ‬بّبد اىضقَخ ٗاىنمبء اًلصزطْبع‪ٜ‬‬
‫ًلرقززبم قززواهاد اٍزززوار‪ٞ‬غ‪ٞ‬خ ٍجْ‪ٞ‬ززخ عيزز‪ ٚ‬أٍززٌ عيَ‪ٞ‬ززخ‪ٗ ،‬روٍ ز‪ٞ‬ـ األٍززِ اىَزز‪ٞ‬جواّ‪ ٜ‬عجززو رطزز٘‪ٝ‬و ثْزز‪ ٚ‬رؾز‪ٞ‬ززخ هقَ‪ٞ‬ززخ‬
‫ٍؾدْخ ضل اًلفزواقبد ٍع ضَبُ فد٘ص‪ٞ‬خ اىج‪ٞ‬بّبد‪ٗ ،‬كعٌ اًلثزنبه ٗه‪ٝ‬بكح األعَبه ثزَن‪ ِٞ‬اىشزومبد اىْب زئخ‬
‫ٍِ اى٘ص٘ه ئى‪ ٚ‬األٍ٘اق اىعبىَ‪ٞ‬زخ عجزو ؽيز٘ه هقَ‪ٞ‬زخ ٍوّزخ‪ٗ ،‬رؾَز‪ ِٞ‬رغوثزخ اىََززٖيل ٍزِ فزيه رقزل‪ ٌٝ‬فزلٍبد‬
‫ٍقددخ ٍٗو‪ٝ‬عخ رز٘افة ٍع ٍزطيجبد اىعدو اىوقَ‪ٜ‬ل‬
‫ٗف‪ ٜ‬ؽ‪ ِٞ‬رشنو في ‪ٞ‬خ اىظوٗف اىَؾ‪ٞ‬طخ ثبىغٖبد اىؾنٍ٘‪ٞ‬خ ف‪ ٜ‬اىََينخ اىعوث‪ٞ‬خ اىَع٘ك‪ٝ‬خ عبٍيا ؽبٍز اَب فز‪ّ ٜ‬غزبػ‬
‫ٍجززبكهاد اىزؾزز٘ه اىوقَزز‪ ،ٜ‬فبص زخا ٍززع اىز٘عٖززبد اًلٍزززوار‪ٞ‬غ‪ٞ‬خ ىوؤ‪ٝ‬ززخ ‪ ،2030‬فَززع اهر ززبك ٍعززلًلد اٍزززقلاً‬
‫ف‪ٞ‬زبها ثزو‬
‫ا‬ ‫رنْ٘ى٘ع‪ٞ‬ب اىَعيٍ٘بد ٗاًلردبًلد ث‪ ِٞ‬اىشومبد ٗاألفواك ٗاىغٖبد اىؾنٍ٘‪ٞ‬خ‪ٝ ،‬زضؼ أُ اىوقَْخ ىٌ رعزل‬
‫ضوٗهح ىزؾق‪ٞ‬ة ث‪ٞ‬ئخ عَو أمضو بف‪ٞ‬خ ٗأٍبّابل ٗقل أمزلد رقزبه‪ٝ‬و عبىَ‪ٞ‬زخ ٍضزو رقو‪ٝ‬زو ‪(World Development‬‬
‫)‪ Report, 2020‬عي‪ ٚ‬اىلٗه اىَؾ٘ه‪ ٛ‬ىيزؾ٘ه اىوقَ‪ ٜ‬ف‪ ٜ‬كعٌ اىزَْ‪ٞ‬خ اىشبٍيخ ٗر‪َٞٞ‬و اىزغبهح‪.‬‬
‫عزيٗح عيز‪ ٚ‬مىزل‪ ،‬رشز‪ٞ‬و كهاٍزخ )‪ Smith (2020‬ئىز‪ ٚ‬أُ اىزؾز٘ه اىوقَز‪ ٜ‬أصزجؼ ٍؾو امزب هئ‪َٞ‬ز‪ٞ‬اب ىزؾَز‪ ِٞ‬األكاء‬
‫اىؾنٍ٘‪ٍ ٜ‬زِ فزيه رقي‪ٞ‬زو اإلعزواءاد اإلكاه‪ٝ‬زخ اىزقي‪ٞ‬ل‪ٝ‬زخ ٗى‪ٝ‬زبكح اىشز بف‪ٞ‬خل ٗفز‪ٕ ٜ‬زنا اىَز‪ٞ‬بق‪ ،‬فزاُ رطج‪ٞ‬زة اىزقْ‪ٞ‬زبد‬
‫اىوقَ‪ٞ‬خ ف‪ٕٞ ٜ‬ئخ اىيمبح ٗاىضو‪ٝ‬جخ ٗاىغَبهك ‪َٝ‬ضو فطز٘ح اٍززوار‪ٞ‬غ‪ٞ‬خ ىزؾزل‪ٝ‬ش اىجْ‪ٞ‬زخ اىزؾز‪ٞ‬زخ ىيقزلٍبد اىؾنٍ٘‪ٞ‬زخ‪،‬‬
‫ٍَب ‪ٝ‬عيى ٍِ قلهح اىٖ‪ٞ‬ئزخ عيز‪ ٚ‬ؽَب‪ٝ‬زخ اىج‪ٞ‬بّزبد‪ٍ٘ ،‬اعٖزخ اىزٖل‪ٝ‬زلاد اىَز‪ٞ‬جواّ‪ٞ‬خ‪ٗ ،‬رَزٖ‪ٞ‬و اىزغزبهح ثَزب ‪ٝ‬زلعٌ اىَْز٘‬
‫اًلقزدبك‪ٗ ٛ‬اىزْبفَ‪ٞ‬خ‪.‬‬
‫وٍشً اىجبحث أُ اىزؾ٘ه اىوقَ‪َٝ ٜ‬ضو أمضو ٍِ ٍغوك هقَْخ اىقلٍبد؛ فٖ٘ عَي‪ٞ‬خ زبٍيخ إلعزبكح ْٕلٍزخ اىعَي‪ٞ‬زبد‬
‫اًلقزدبك‪ٝ‬خ ٗاىزغبه‪ٝ‬خ‪ ،‬رَزٌٖ فز‪ ٜ‬ثْزبء اقزدزبك ٍزوُ قزبكه عيز‪ٍ٘ ٚ‬امجزخ اىزل‪ٞ‬زواد اىعبىَ‪ٞ‬زخ ٗرعي‪ٝ‬زي ٍنبّزخ اىََينزخ‬
‫رْبفَ‪ٞ‬اب عي‪ ٚ‬اىََز٘‪ ٙ‬اىلٗى‪ٜ‬ل‬

‫ثبٍْبً‪ :‬اىذساعبد اىغبثقخ‬

‫رْبٗىذ كهاٍخ )‪ (Al-Mashari & Al-Somali, 2019‬أصو اىزؾ٘ه اىوقَ‪ ٜ‬ف‪ ٜ‬رَٖ‪ٞ‬و اىزغبهح اإلىنزوّٗ‪ٞ‬خ عجو‬
‫ئطزبها هقَ‪ٞ‬ازب آٍْازب‬
‫ا‬ ‫اىؾلٗك‪ٍ ،‬ش‪ٞ‬وح ئى‪ ٚ‬رؾل‪ٝ‬بد ٍضو رأف‪ٞ‬و اىَعبٍيد ٗضزعا األٍزِ اىَز‪ٞ‬جواّ‪ٜ‬ل طز٘هد اىلهاٍزخ‬
‫‪ٝ‬ومي عي‪ ٚ‬اىزش ‪ٞ‬و ٗاىَدبكقخ‪ٗ ،‬أٍ و عِ رقي‪ٞ‬و ٗقذ اىَعبىغخ ٗى‪ٝ‬زبكح اىشز بف‪ٞ‬خل أظٖزود اىْززبئظ أُ األرَززخ رقيزو‬
‫اىزنززبى‪ٞ‬ا ٗرنشززا اىزيعززت ٍجنز ازوا‪ ،‬ف‪َٞ‬ززب رؾَززِ اىجْ‪ٞ‬ززخ اىَززؾبث‪ٞ‬خ ٍوّٗززخ اىزغززبهحل أٗصزز‪ ٚ‬اىجبؽضززبُ ثبعزَززبك اىززنمبء‬
‫اًلصطْبع‪ٗ ٜ‬اىجي٘مزش‪ ِٞ‬ىزعي‪ٝ‬ي اىن بءح ٗاألٍبُ‪.‬‬
‫رْبٗىذ كهاٍخ ‪ )Gupta & Kumar, 2020‬كٗه اىجي٘مزش‪ ِٞ‬ف‪ ٜ‬رعي‪ٝ‬ي أٍبُ ٍيٍو اىز٘ه‪ٝ‬ل‪ ٍِ ،‬فيه ٍعبىغخ‬
‫ٍشنيد اىزيٗ‪ٝ‬و ٗاًلؽز‪ٞ‬به ٗاىزأف‪ٞ‬و اىْبرظ عِ األّظَخ اىَومي‪ٝ‬خل اعزَلد اىلهاٍخ عي‪ ٚ‬اىعقز٘ك اىنم‪ٞ‬زخ ٗاىز٘ص‪ٞ‬زة‬
‫اىَش و ىزؾَ‪ ِٞ‬اىن بءح ٗرقي‪ٞ‬و األفطبءل ث‪ْٞ‬ذ اىْززبئظ اّق زب رزأف‪ٞ‬واد اىشزؾِ ثَْزجخ ‪ٗ %50‬األفطزبء اىز٘ص‪ٞ‬ق‪ٞ‬زخ‬
‫ثَْجخ ‪ٍ ،%60‬ع رقي‪ٞ‬ي رنبى‪ٞ‬ا اًلٍزضبه ثَْزجخ ‪%25‬ل أٗصزذ اىلهاٍزخ ثزجْز‪ ٜ‬اىجي٘مزشز‪ ِٞ‬ىضزَبُ كقزخ اىعَي‪ٞ‬زبد‬
‫ٗاىؾل ٍِ اًلؽز‪ٞ‬به اىَبى‪ٜ‬ل‬
‫اٍزعوضذ كهاٍخ )‪ (Lee, Lee & Kim, 2021‬كٗه اىنمبء اًلصطْبع‪ ٜ‬ف‪ ٜ‬أرَزخ اىعَي‪ٞ‬زبد اىغَوم‪ٞ‬زخ ثن٘ه‪ٝ‬زب‬
‫اىغْ٘ث‪ٞ‬زخ‪ ،‬ىَعبىغزخ ثزظء اإلعزواءاد ٗاىزٖززوة اىغَومز‪ٗ ٜ‬ضزعا اىززلق‪ٞ‬ة األٍْزز‪ٜ‬ل أظٖزو اىزطج‪ٞ‬زة اّق زب ىٍززِ‬
‫اىَعبىغخ ثَْجخ ‪ٗ ،%75‬رؾَِ ف‪ ٜ‬مشا اىشؾْبد غ‪ٞ‬و اىقبّّ٘‪ٞ‬خ ثَْجخ ‪%40‬ل مَب ٍزبٌٕ اىزنمبء اًلصزطْبع‪ ٜ‬فز‪ٜ‬‬
‫اىزنبى‪ٞ‬ا اىزشل‪ٞ‬ي‪ٞ‬خ ثَْزجخ ‪ٗ ،%30‬هفزع كقزخ اىزؾي‪ٞ‬زو اىغَومز‪ ٜ‬ئىز‪%95 ٚ‬ل أٗصزذ اىلهاٍزخ ثزعَز‪ ٌٞ‬اىزقْ‪ٞ‬زخ‬ ‫ف‬
‫عبىَ‪ٞ‬اب ٗرله‪ٝ‬ت اىن٘اكه ىضَبُ فبعي‪ٞ‬زٖب‪.‬‬
‫ّزبق رقو‪ٝ‬زو )‪ (OECD, 2018‬كٗه اىزغزبهح اىوقَ‪ٞ‬زخ فز‪ ٜ‬رعي‪ٝ‬زي األٍزِ ٗاىضقزخ ثَيٍزو اىق‪َٞ‬زخ اىعبىَ‪ٞ‬زخ‪ٍَ ،‬زي ا‬
‫طب‬
‫اىض٘ء عي‪ ٚ‬رؾل‪ٝ‬بد ٍضزو ضزعا اىزْظز‪ٗ ٌٞ‬ريا‪ٝ‬زل اىٖغَزبد اإلىنزوّٗ‪ٞ‬زخل اقززوػ اىزقو‪ٝ‬زو ٍ‪ٞ‬بٍزبد ٍ٘ؽزلح ٗرعزبُٗ‬
‫كٗى‪ ٜ‬ىزعي‪ٝ‬ي األٍِ اىَز‪ٞ‬جواّ‪ٜ‬ل أظٖزود اىج‪ٞ‬بّزبد أُ رقْ‪ٞ‬زبد اىزشز ‪ٞ‬و قييزذ ٍؾزبًٗلد اىقوصزْخ ثَْزجخ ‪ٗ ،%40‬أُ‬
‫أّظَخ اىَدبكقخ اىَزعلكح ف ضذ اًلفزواقبد ثَْجخ ‪%60‬ل أٗصز‪ ٚ‬اىزقو‪ٝ‬زو ثزلعٌ ؽنزٍ٘‪ ٜ‬ىزطز٘‪ٝ‬و اىجْ‪ٞ‬زخ اىزؾز‪ٞ‬زخ‬
‫ٗرعي‪ٝ‬ي اىشوامخ ث‪ ِٞ‬اىقطبع‪ ِٞ‬اىعبً ٗاىقب‪..‬‬

‫‪140‬‬
 ‫‪DOI: [Link]

‫ٍز ّيطذ كهاٍزخ )‪ (Rukanova et al., 2020‬اىضز٘ء عيز‪ ٚ‬رؾزل‪ٝ‬بد اىغَزبهك اىزقي‪ٞ‬ل‪ٝ‬زخ ٍضزو رزأف‪ٞ‬و اىزدزبه‪ٝ‬ؼ‬
‫ٗاهر بك اىزنبى‪ٞ‬ا‪ٍٗ ،‬عذ ىق‪ٞ‬بً أصو اىزؾز٘ه اىوقَز‪ ٜ‬عيز‪ ٚ‬م زبءح اإلعزواءادل أظٖزود اىْززبئظ أُ رقْ‪ٞ‬زبد اىزؾي‪ٞ‬زو‬
‫اىنم‪ ٜ‬قييذ ىٍِ اإلفواط اىغَوم‪ ٜ‬ثَْجخ ‪ٗ ،%50‬هفعذ فعبى‪ٞ‬خ اىزلق‪ٞ‬ة ئى‪%80 ٚ‬ل مَب أُ ‪ ٍِ %60‬اىزلٗه اىزز‪ٜ‬‬
‫اعزَززلد اىزدززو‪ٝ‬ؼ اإلىنزوّٗزز‪ ٜ‬ززٖلد رؾَزْاب فزز‪ٍ ٜ‬ززوعخ اىَعبىغززخ‪ٍ ،‬ززع اّق ززب رنززبى‪ٞ‬ا اًلٍزضززبه ثَْززجخ ‪%20‬ل‬
‫أٗصذ اىلهاٍخ ثز٘ؽ‪ٞ‬ل األّظَخ اىغَوم‪ٞ‬خ اىوقَ‪ٞ‬خ ٗرعي‪ٝ‬ي رله‪ٝ‬ت اىن٘اكه اىغَوم‪ٞ‬خ‪.‬‬
‫رْبٗىزذ كهاٍزخ )‪ (Smith & Johnson, 2017‬ضزعا أّظَزخ اىنشزا اىَجنزو فز‪ٍْ ٜ‬دزبد اىزغزبهح اىوقَ‪ٞ‬زخ‬
‫ثبًلرؾززبك األٗهٗثزز‪ٍٗ ،ٜ‬ززظ ردززبعل اىٖغَززبد اإلىنزوّٗ‪ٞ‬ززخل ٕززلفذ ىزؾي‪ٞ‬ززو فبعي‪ٞ‬ززخ األطززو األٍْ‪ٞ‬ززخ ٗاقزوؽززذ رعي‪ٝ‬ززي‬
‫ؽَب‪ٝ‬خ اىج‪ٞ‬بّبدل أظٖود اىْزبئظ اّق ب اىٖغَبد ثَْجخ ‪ٗ %55‬ى‪ٝ‬بكح اًلٍززضَبه األٍْز‪ ٜ‬ثَْزجخ ‪ٍ %25‬زْ٘‪ٝ‬اب‪ٍ ،‬زع‬
‫رؾَِ ف‪ ٜ‬امزشبف اًلفزواقزبد ىزل‪ٍ %80 ٙ‬زِ اىشزومبدل أٗصزذ اىلهاٍزخ ثبٍززقلاً اىزنمبء اًلصزطْبع‪ ٜ‬ىزق٘‪ٝ‬زخ‬
‫اىزؾقة األٍْ‪ٗ ٜ‬رعي‪ٝ‬ي اىزعبُٗ األٗهٗث‪ ٜ‬ف‪ ٜ‬رجبكه ث‪ٞ‬بّبد اىزٖل‪ٝ‬لاد‪.‬‬
‫رْبٗه رقو‪ٝ‬و )‪ (UNCTAD, 2022‬فو‪ .‬اىزؾ٘ه اىوقَ‪ ٜ‬ف‪ ٜ‬رَزٖ‪ٞ‬و اىزغزبهح ثبىزلٗه اىْبٍ‪ٞ‬زخ‪ٍ ،‬زع اىزوم‪ٞ‬زي عيز‪ٚ‬‬
‫رؾززل‪ٝ‬بد مضززعا اىجْ‪ٞ‬ززخ اىزؾز‪ٞ‬ززخ ٗاهر ززبك اىزنززبى‪ٞ‬ال أظٖززود اىْزززبئظ اّق ززب اىزنززبى‪ٞ‬ا اىغَوم‪ٞ‬ززخ ثَْززجخ ‪%40‬‬
‫ٗرؾَِ ف‪ ٜ‬رٍ٘ع اىشومبد اىدل‪ٞ‬وح عبىَ‪ٞ‬اب ثَْجخ ‪ %60‬ثعل اعزَبك اىْظٌ اىوقَ‪ٞ‬خل مَب ٍبٌٕ اىز٘ص‪ٞ‬زة اىوقَز‪ ٜ‬فز‪ٜ‬‬
‫رقي‪ٞ‬و اى َبك ٗاًلؽز‪ٞ‬به ثَْجخ ‪%50‬ل أٗص‪ ٚ‬اىزقو‪ٝ‬و ثزقل‪ ٌٝ‬كعٌ ٍبى‪ٗٗ ٜ‬ضع ٍ‪ٞ‬بٍزبد ٍؾ زيح ىيزؾز٘ه اىوقَز‪ ٜ‬فز‪ٜ‬‬
‫اىزغبهح ٗاىغَبهك‪.‬‬
‫ّبقشذ كهاٍخ ‪ )Wang & Zhang, 2019‬كٗه ئّزوّذ األ ‪ٞ‬بء ف‪ ٜ‬رعي‪ٝ‬زي أٍزِ اىَز٘اّك ٗم زبءح اىزغزبهح‪ ،‬عجزو‬
‫ٍعبىغخ رؾزل‪ٝ‬بد ٍضزو ثزظء اىز زز‪ٗ ٞ‬ضزعا رزجزع اىشزؾْبدل أظٖزود اىْززبئظ اّق زب ٗقزذ اّزظزبه اىَز ِ ثَْزجخ‬
‫رنبى‪ٞ‬ا اىزشل‪ٞ‬و ثَْجخ ‪%30‬ل مَب ٍبَٕذ رقْ‪ٞ‬بد ‪ IoT‬ف‪ ٜ‬رقي‪ٞ‬زو‬ ‫‪ٗ ،%45‬اهر بك كقخ اىززجع ئى‪ٍ ،%98 ٚ‬ع ف‬
‫اىٖغَبد اإلىنزوّٗ‪ٞ‬زخ عيز‪ ٚ‬اىَز٘اّك ثَْزجخ ‪%50‬ل أٗصزذ اىلهاٍزخ ثزطز٘‪ٝ‬و اىجْ‪ٞ‬زخ اىزؾز‪ٞ‬زخ اىنم‪ٞ‬زخ ٗكٍزظ ‪ٍ IoT‬زع‬
‫اىنمبء اًلصطْبع‪ ٜ‬ىزؾَ‪ ِٞ‬رؾي‪ٞ‬و اىج‪ٞ‬بّبد األٍْ‪ٞ‬خل‬
‫اٍزعو رقو‪ٝ‬و )‪ (World Bank, 2021‬رؾل‪ٝ‬بد األٍبُ فز‪ ٜ‬اىزغزبهح اىوقَ‪ٞ‬زخ ٍضزو ريا‪ٝ‬زل اىٖغَزبد اإلىنزوّٗ‪ٞ‬زخ‬
‫ٗضعا اىزعبُٗ اىلٗى‪ٜ‬ل قلً فبهطخ طو‪ٝ‬ة ىيَ‪ٞ‬بٍبد األٍْ‪ٞ‬خ‪ٍ ،‬ج‪ْٞ‬اب أُ ‪ ٍِ %90‬اىلٗه اىز‪ ٜ‬اٍزضَود فز‪ ٜ‬األٍزِ‬
‫اىَ‪ٞ‬جواّ‪ٖ ٜ‬لد اّق بضازب فز‪ ٜ‬اىٖغَزبد ثَْزجخ ‪%35‬ل مَزب ٍزبَٕذ رقْ‪ٞ‬زبد اىجي٘مشز‪ٗ ِٞ‬اىزنمبء اًلصزطْبع‪ ٜ‬فز‪ٜ‬‬
‫رقي‪ٞ‬و اًلؽز‪ٞ‬به ٗرؾَ‪ ِٞ‬اىش بف‪ٞ‬خل أٗص‪ ٚ‬اىزقو‪ٝ‬و ثز٘ؽ‪ٞ‬ل ٍعزب‪ٞٝ‬و األٍزبُ ٗرعي‪ٝ‬زي اىشزوامخ ثز‪ ِٞ‬اىؾنٍ٘زبد ٗاىقطزبك‬
‫اىقب‪ٍ .‬ع كعٌ اىزله‪ٝ‬ت اىَزقدي‪.‬‬
‫ّبقشذ كهاٍخ )‪ (Al-Mutairi & Khan, 2023‬أصو أّظَخ اىٖ٘‪ٝ‬زخ اىوقَ‪ٞ‬زخ فز‪ ٜ‬رزأٍ‪ ِٞ‬اىَعزبٍيد عجزو اىؾزلٗك‪،‬‬
‫ٍش‪ٞ‬وح ئىز‪ ٚ‬رؾزل‪ٝ‬بد ٍضزو اًلؽز‪ٞ‬زبه ٗضزعا اىزؾقزة فز‪ ٜ‬األّظَزخ اىزقي‪ٞ‬ل‪ٝ‬زخل أظٖزود اىْززبئظ أُ اىزؾقزة ٍزِ اىٖ٘‪ٝ‬زخ‬
‫اهر ع ئى‪ٗ ،%95 ٚ‬اّق ضذ ٍعلًلد اًلؽز‪ٞ‬زبه ثَْزجخ ‪ %50‬ث ضزو رقْ‪ٞ‬زبد اىزؾقزة اىج‪ٞ‬زٍ٘زو‪ٛ‬ل مَزب فضّزو ‪%80‬‬
‫ٍززِ اىََزززقلٍ‪ ِٞ‬اىَْدززبد اىززز‪ ٜ‬رعزَززل ٕ٘‪ٝ‬ززخ هقَ‪ٞ‬ززخ ٍ٘ص٘قززخ‪ٗ ،‬رؾَززْذ م ززبءح اىَعززبٍيد ثَْززجخ ‪%30‬ل أٗصزز‪ٚ‬‬
‫اىجبؽضبُ ثزجْ‪ٍ ٜ‬عب‪ٞٝ‬و عبىَ‪ٞ‬خ ىيٖ٘‪ٝ‬خ اىوقَ‪ٞ‬خ ٗرعي‪ٝ‬ي اٍزقلاً اىزؾقة اىج‪ٍ٘ٞ‬زو‪ ٛ‬ىضَبُ األٍبُ‪.‬‬

‫ربععبً‪ :‬اىزعيَق عيٌ اىذساعبد اىغبثقخ‬

‫ئطبها ٍعوف‪ٞ‬اب ‪ٝ‬عجوى إَٔ‪ٞ‬زخ اىزؾز٘ه اىوقَز‪ ٜ‬فز‪ ٜ‬رعي‪ٝ‬زي م زبءح اىزغزبهح اىلٗى‪ٞ‬زخ ٗأٍْٖزب‪ٍ ،‬زع‬
‫ا‬ ‫رشنو اىلهاٍبد اىؾل‪ٝ‬ضخ‬
‫اىزوم‪ٞ‬ززي عيزز‪ ٚ‬رَززٖ‪ٞ‬و اىعَي‪ٞ‬ززبد عجززو اىؾززلٗك ٍٗعبىغززخ رؾززل‪ٝ‬بد ٍضززو اىزززأف‪ٞ‬و اىغَومزز‪ٗ ،ٜ‬اًلؽز‪ٞ‬ززبه‪ٗ ،‬اىٖغَززبد‬
‫اإلىنزوّٗ‪ٞ‬خل هغٌ افزيف اىَْٖغ‪ٞ‬بد ٗاىزقْ‪ٞ‬بد ٗاىَ‪ٞ‬بقبد اىغلواف‪ٞ‬خ‪ ،‬ار قذ اىلهاٍبد عي‪ ٚ‬أُ رقْ‪ٞ‬بد ٍضو اىزنمبء‬
‫اًلصززطْبع‪ٗ ٜ‬اىجي٘مشزز‪ٗ ِٞ‬ئّزوّزذ األ زز‪ٞ‬بء رَضززو أكٗاد ؽبٍززَخ ىزؾق‪ٞ‬ززة اىشز بف‪ٞ‬خ‪ٗ ،‬رَززو‪ٝ‬ع اإلعززواءاد‪ٗ ،‬ف ز‬
‫اىزنبى‪ٞ‬ال‬
‫اىزنبى‪ٞ‬ا ثَْزجخ ‪ ،%30‬مَزب‬ ‫رزقبطع اىْزبئظ ف‪ ٜ‬رأم‪ٞ‬ل أُ األرَزخ رقيو ىٍِ اىَعبىغخ ثَْجخ ردو ئى‪ٗ %75 ٚ‬رق‬
‫أُ اىزش ز ‪ٞ‬و ٗاىَدززبكقخ رقيززيُ اىٖغَززبد اإلىنزوّٗ‪ٞ‬ززخ ثَْززجخ ردززو ئىزز‪%60 ٚ‬ل مززنىل‪ ،‬أظٖززود اىلهاٍززبد فعبى‪ٞ‬ززخ‬
‫اىٖ٘‪ٝ‬ززخ اىوقَ‪ٞ‬ززخ ٗاىجي٘مشزز‪ ِٞ‬فزز‪ ٜ‬رقي‪ٞ‬ززو اًلؽز‪ٞ‬ززبه ٗرعي‪ٝ‬ززي صقززخ اىََزززقلٍ‪ِٞ‬ل ٗكعززذ رقززبه‪ٝ‬و مز ‪)OECD, 2018‬‬
‫ٗ ‪ )UNCTAD, 2022‬ئى‪ ٚ‬اىزعبُٗ اىلٗى‪ٗٗ ٜ‬ضع ٍ‪ٞ‬بٍبد أٍْ‪ٞ‬خ ٍ٘ؽلحل‬
‫أٍب أٗعٔ اًلفزيف‪ ،‬فزظٖو ف‪ ٜ‬رجب‪ ِٝ‬اىزوم‪ٞ‬ي اىزقْ‪ٍ ٜ‬ضو اىجي٘مش‪ ،ِٞ‬ئّزوّذ األ ‪ٞ‬بء‪ ،‬أٗ اىٖ٘‪ٝ‬خ اىوقَ‪ٞ‬زخ)‪ٗ ،‬رْز٘ك‬
‫اىَزز‪ٞ‬بقبد ثزز‪ ِٞ‬اىززلٗه اىَزقلٍززخ ٗاىْبٍ‪ٞ‬ززخ‪ٗ ،‬افزززيف اىَْٖغ‪ٞ‬ززبد ثزز‪ ِٞ‬اىزؾي‪ٞ‬ززو اىنَزز‪ٗ ٜ‬اىْزز٘ع‪ٜ‬ل مَززب افزيززا ّطززبق‬

‫‪141‬‬
 ‫‪DOI: [Link]

‫اىلهاٍززبد عيزز‪ ٚ‬اإلعززواءاد اىغَوم‪ٞ‬ززخ‪ٗ ،‬أفززو‪ ٙ‬عيزز‪ٍ ٚ‬يٍززو اىز٘ه‪ٝ‬ززل ٗاىزغززبهح‬ ‫اىزطج‪ٞ‬ززة‪ ،‬ؽ‪ٞ‬ززش همززيد ثع ز‬
‫اىوقَ‪ٞ‬خ ثشنو عبًل ‪.‬‬

‫عبششا ً‪ٍ :‬فبهٌَ اىذساعخ ‪Basic Terms‬‬

‫‪ٝ‬ش‪ٞ‬و اىعل‪ٝ‬زل ٍزِ اىلهاٍزبد اىَزعزلكح أُ ٍ زبٕ‪ٗ ٌٞ‬أثعزبك ٍزل‪ٞ‬زواد اىلهاٍزخ اىزؾز٘ه اىوقَز‪ٗ ٜ‬رعي‪ٝ‬زي األٍزِ‬
‫ٗرَ‪ٞ‬و اىزغبهح‪:‬‬
‫أوالً‪ٍ :‬فشوً وأثعبد اىزحوه اىشقٌَ‪:‬‬
‫أوال‪ :‬رعشٍا اىزحوه اىشقٌَ ورعذد اىَقبسثبد اىَفبهَََخ‬ ‫ً‬
‫رجب‪ْٝ‬ززذ رعو‪ ٝ‬ززبد اىزؾزز٘ه اىوقَزز‪ ٜ‬فزز‪ ٜ‬األكث‪ٞ‬ززبد اىَعبصززوح‪ ،‬ؽ‪ٞ‬ززش رومززي ثع ز اىلهاٍززبد عيزز‪ ٚ‬اىجعززل اىزْظ‪َٞ‬زز‪،ٜ‬‬
‫ٗأفو‪ ٙ‬عي‪ ٚ‬اىزنْ٘ى٘ع‪ ٜ‬أٗ اىزغو‪ٝ‬ج‪.ٜ‬‬
‫عوف اىزؾ٘ه اىوقَ‪ ٜ‬ثأّزٔ ئؽزلاس رل‪ٞٞ‬زواد عنه‪ٝ‬زخ فز‪ٍ ٜ‬يَزيخ اىق‪َٞ‬زخ أٗ‬ ‫‪ّ (Muehlburger et al., 2019) ‬‬
‫ٕ‪ٞ‬نو اىشومخ‪ ،‬رَٖ‪ٞ‬لاا ًلٍزقلاً اىزنْ٘ى٘ع‪ٞ‬ب‪.‬‬
‫‪ّ(Vial, 2019) ‬ظو ئى‪ ٚ‬اىزؾ٘ه اىوقَ‪ ٜ‬معَي‪ٞ‬خ رٖزلف ىزؾَز‪ ِٞ‬أكاء اىَإٍَزبد ٍزِ فزيه رل‪ٞٞ‬زواد مجزو‪ٙ‬‬
‫رعزَل عي‪ ٚ‬رنْ٘ى٘ع‪ٞ‬ب اىَعيٍ٘بد ٗاًلردبًلد‪.‬‬
‫‪ ‬ث‪َْٞ‬ب رْبٗىذ )‪(Megrel et al., 2018‬كٗه اىََزقلٍ‪ ِٞ‬اىوقَ‪- ِٞٞ‬كافي‪ٗ ِٞٞ‬فبهع‪ –ِٞٞ‬ف‪ ٜ‬ئّغبػ اىزؾ٘ه‪،‬‬
‫عجو‪ :‬اىقلهاد اىل‪ْٝ‬بٍ‪ٞ‬ن‪ٞ‬خ‪ ،‬اىَشبهمخ ف‪ ٜ‬اىزدَ‪ٗ ،ٌٞ‬اإلثلاك اىَشزوك‪.‬‬
‫‪ٗٗ ‬فقاب ى )‪ً(Dong, 2023‬ل ‪٘ٝ‬عل رعو‪ٝ‬ا ٍ٘ؽل‪ ،‬ئم ‪ٝ‬عَزقلً اىَ ًٖ٘ ف‪ ٜ‬اىقطبك اىعزبً ىيلًلىزخ عيز‪ٍ ٚ‬جزبكهاد‬
‫ثَ‪ٞ‬طخ‪ ،‬أٗ رؾ٘ه عنه‪ ٛ‬ف‪ ٜ‬اىقلٍبد اىؾنٍ٘‪ٞ‬خ‪ٗ ،‬اًلر بق اىعبً ‪ٝ‬زَضو ف‪ ٜ‬اٍززقلاً اىزنْ٘ى٘ع‪ٞ‬زب إلؽزلاس رل‪ٞٞ‬زو فز‪ٜ‬‬
‫اىعَي‪ٞ‬بد ٗاىقلٍبد‪.‬‬
‫ً‬
‫ثبًَّب‪ :‬أثعبد اىزحوه اىشقٌَ وفقب ىـ)‪McKinsey & Company (2022‬‬
‫رؾلك اىلهاٍخ صيصخ أثعبك هئ‪َٞٞ‬خ رَضو اإلطبه اىَوعع‪ ٜ‬ىزؾي‪ٞ‬و ٍل‪ّ ٙ‬غبػ اىزؾ٘ه اىوقَ‪ ٜ‬ف‪ ٜ‬اىَإٍَبد‪:ٜٕٗ ،‬‬
‫‪ .1‬األعظ اىشقََخ)‪(Digital Foundations‬‬
‫ٕنا اىجعل ‪ٝ‬ععزجو اىعَ٘ك اى قو‪ ٛ‬ىيزؾ٘ه اىوقَ‪ٝٗ ،ٜ‬شَو اىجْ‪ٞ‬خ اىزؾز‪ٞ‬خ‪ٗ ،‬األّظَخ‪ٗ ،‬اىن بءاد اىز‪ ٜ‬رعشنو ث‪ٞ‬ئزخ هقَ‪ٞ‬زخ‬
‫ٍَزلاٍخ‪.‬‬
‫ٍنّ٘برٔ األٍبٍ‪ٞ‬خ‪:‬‬
‫‪ ‬اىجْ‪ٞ‬خ اىزؾز‪ٞ‬خ اىزنْ٘ى٘ع‪ٞ‬خ ‪ٍ:‬ضو اىؾٍ٘زجخ اىَزؾبث‪ٞ‬خ‪ ،‬اىزنمبء اًلصزطْبع‪ٗ ،ٜ‬ئّزوّزذ األ ز‪ٞ‬بء‪ٗ ،‬اىزز‪ ٜ‬رَزٌٖ فز‪ٜ‬‬
‫اىزٍ٘ع‪ ،‬اىَوّٗخ‪ٗ ،‬رؾي‪ٞ‬و اىج‪ٞ‬بّبد اىضقَخ‪.‬‬
‫‪ ‬ئكاهح اىج‪ٞ‬بّبد ‪ (RDBMS):‬أّظَخ ئكاهح ق٘اعل اىج‪ٞ‬بّبد رععل هم‪ٞ‬يح ىيؾ٘مَزخ اىوقَ‪ٞ‬زخ ٗضزَبُ عز٘كح ٗأٍزبُ‬
‫اىج‪ٞ‬بّبد‪.‬‬
‫‪ ‬اىقزلهاد اىجشزو‪ٝ‬خ ‪:‬رزطيزت اىَإٍَزبد مز٘اكه ٍلهثزخ هقَ‪ٞ‬زبا‪ ،‬رَزيزل اىَٖزبهاد اىل‪ْٝ‬بٍ‪ٞ‬ن‪ٞ‬زخ ىَ٘امجزخ اىزؾزل‪ٝ‬ضبد‬
‫اىزقْ‪ٞ‬خ‪.‬‬
‫‪ ‬األٍززِ اىَزز‪ٞ‬جواّ‪ٝ: ٜ‬ش ز ّنو ؽغززو اىياٗ‪ٝ‬ززخ فزز‪ ٜ‬ؽَب‪ٝ‬ززخ األّظَززخ ٗاىقززلٍبد اىوقَ‪ٞ‬ززخ‪ً ،‬ل ٍزز‪َٞ‬ب فزز‪ ٜ‬اىَإٍَززبد‬
‫اىؾنٍ٘‪ٞ‬خ‪.‬‬
‫‪ ‬اىزنبٍو اىزقْ‪ٍ ٕ٘ٗ: ٜ‬ب ‪ٝ‬ضَِ ر٘افة األّظَخ اىقل‪َٝ‬خ ٍع اىؾل‪ٝ‬ضخ ىضَبُ اًلٍزَواه‪ٝ‬خ ٍٗوعخ األكاء‪.‬‬
‫اىزنبى‪ٞ‬ا اىزشل‪ٞ‬ي‪ٞ‬خ‪ ،‬رؾَز‪ ِٞ‬اىقزلٍبد‪ٗ ،‬هفزع م زبءح اىَز٘اهكل ٗ‪ٝ‬ععزل‬ ‫إَٔ‪ٞ‬زٔ اًلٍزوار‪ٞ‬غ‪ٞ‬خ‪ٝ :‬عٌَٖ ٕنا اىجعل ف‪ ٜ‬ف‬
‫ضوٗهح ىيّزقبه ئى‪َّ٘ ٚ‬مط هقَ‪ٍ ٜ‬زنبٍو‪.‬‬
‫رطج‪ٞ‬قٔ ف‪ٕٞ ٜ‬ئخ اىيمبح ٗاىضو‪ٝ‬جخ ٗاىغَبهك‪ :‬ط٘هد اىٖ‪ٞ‬ئخ ثْ‪ٞ‬خ رؾز‪ٞ‬خ هقَ‪ٞ‬خ ق٘‪ٝ‬خ‪ ،‬رضَْذ ٍْدخ ٍ٘ؽلح ىي ٘روح‬
‫اإلىنزوّٗ‪ٞ‬خ فبر٘هح)‪ٍ ،‬ورجطخ ثأّظَزٖب ف‪ ٜ‬اى٘قذ اى عي‪ٍَ ،ٜ‬ب عيى اىزنبٍو ث‪ ِٞ‬اىغَبهك ٗاىضوائت‪.‬‬
‫رعي‪ٞ‬ة اىجبؽش‪ :‬هغٌ اىزقلً اىنج‪ٞ‬و‪ ،‬رظو اىزؾل‪ٝ‬بد قبئَخ ف‪ ٜ‬اىزٍ٘ع اىََزلاً‪ٍ ،‬ضو رؾل‪ٝ‬ش األّظَخ اىقل‪َٝ‬خ ٍٗ٘اعٖخ‬
‫ٍَزَوا ٗرعبّٗاب ٍع اىقطبك اىقب‪ .‬ىزط٘‪ٝ‬و ؽي٘ه مم‪ٞ‬خ‪.‬‬ ‫ا‬ ‫اىزٖل‪ٝ‬لاد اىَ‪ٞ‬جواّ‪ٞ‬خ‪ٍ ،‬ب ‪ٝ‬زطيت رله‪ٝ‬جاب‬
‫‪ .2‬االثزنبس اىشقٌَ)‪(Digital Innovation‬‬
‫‪ٝ‬عومي ٕنا اىجعل عي‪ ٚ‬اٍزقلاً اىزنْ٘ى٘ع‪ٞ‬ب إلعبكح رد٘ه اىقلٍبد ٗرط٘‪ٝ‬و ٍْزغبد َّٗبمط أعَبه عل‪ٝ‬لح‪.‬‬
‫ٍنّ٘برٔ‪:‬‬
‫‪142‬‬
 ‫‪DOI: [Link]

‫‪ ‬اىزدَ‪ ٌٞ‬اىَورني عي‪ ٚ‬اىََزقلً ‪:‬ئ واك اىََز ‪ٞ‬ل‪ ِٝ‬ف‪ ٜ‬ثْبء اىقلٍبد ىضَبُ ٍيءٍزٖب ًلؽز‪ٞ‬بعبرٌٖ‪.‬‬
‫‪ ‬اىزقْ‪ٞ‬بد اىْب ئخ ‪ٍ:‬ضو اىجي٘مش‪ ،ِٞ‬اىنمبء اًلصطْبع‪ٗ ،ٜ‬اىزعيٌ ا‪ٟ‬ى‪ً ٜ‬لثزنبه ؽي٘ه أمضو م بءح‪.‬‬
‫‪ ‬اىَْٖغ‪ٞ‬بد اىو ‪ٞ‬قخ ‪ (Agile):‬رعَ ّنِ ٍِ اىزغو‪ٝ‬ت ٗاىزؾَ‪ ِٞ‬اىَو‪ٝ‬ع ىيقلٍبد‪.‬‬
‫‪ ‬اًلثزنبه اىَ ز٘ػ ‪ٝ:‬شَو اىزعبُٗ ٍع أطواف فبهع‪ٞ‬خ ٍضو اىشومبد اىْب ئخ ٗاىَإٍَبد اىجؾض‪ٞ‬خ‪.‬‬
‫‪ ‬اىزغو‪ٝ‬ت اىََزَو ‪ٝ:‬عيى صقبفخ اىَقبطوح اىَؾَ٘ثخ ٗاىزعيٌ ٍِ األفطبء‪.‬‬
‫إَٔ‪ٞ‬ززٔ‪ :‬اًلثزنزبه اىوقَزز‪ٝ ٜ‬ضزَِ اىقزلهح اىزْبفَزز‪ٞ‬خ ٗ‪ٝ‬عَ ّنزِ اىَإٍَزبد ٍززِ ٍ٘امجزخ اىزؾزً٘لد اىَزز٘ق‪ٞ‬خ ٗرقزل‪ ٌٝ‬ق‪َٞ‬ززخ‬
‫ٍضبفخ ىيََز ‪ٞ‬ل‪.ِٝ‬‬
‫رطج‪ٞ‬قٔ ف‪ ٜ‬اىٖ‪ٞ‬ئخ‪ :‬أثوىد اىٖ‪ٞ‬ئخ اىزيا اٍب ثبًلثزنبه ٍِ فزيه رطز٘‪ٝ‬و ّظزبً اى ز٘روح اإلىنزوّٗ‪ٞ‬زخ اىزن‪ ٛ‬أصزجؼ ئىياٍ‪ٞ‬ازب‬
‫ٍْن ك‪ََٝ‬جو ‪ٗ ،2021‬رنبٍو ٍْدخ "فبر٘هح" ٍع أّظَخ اىَني ‪.ِٞ‬‬
‫ٗاثزنزبها‪ ،‬فبصزخ فز‪ ٜ‬ئ زواك اىَني ز‪ ِٞ‬فز‪ ٜ‬رطز٘‪ٝ‬و اىقزلٍبد‪ ،‬ئًل أُ اىزؾزل‪ٛ‬‬ ‫ا‬ ‫رعي‪ٞ‬ة اىجبؽش‪ :‬اىٖ‪ٞ‬ئخ أظٖود ٍوّٗخ‬
‫‪ٝ‬نَِ ف‪ٍ٘ ٜ‬امجخ اىز٘قعزبد اىَزيا‪ٝ‬زلحل ‪ٝ‬ع٘صز‪ ٚ‬ثزٍ٘ز‪ٞ‬ع اٍززقلاً اىزنمبء اًلصزطْبع‪ٗ ٜ‬اىشزوامبد اًلثزنبه‪ٝ‬زخ ىزقزل‪ٌٝ‬‬
‫دب ٗر بعي‪ٞ‬خ‪.‬‬‫فلٍبد أمضو رقد‪ ٞ‬ا‬
‫‪3‬ل اىؾ٘مَخ اىوقَ‪ٞ‬خ)‪(Digital Governance‬‬
‫رععْ‪ٕ ٚ‬نٓ اىجعْ‪ٞ‬خ ث٘ضع اىَ‪ٞ‬بٍبد ٗاىٖ‪ٞ‬بمو اىزْظ‪َٞٞ‬خ اىز‪ ٜ‬رع٘عٔ اىزؾ٘ه اىوقَ‪ٗ ٜ‬رؾنَٔ‪ٍ ،‬نّ٘برٔ‪:‬‬
‫‪ ‬اىز٘افة اًلٍزوار‪ٞ‬غ‪: ٜ‬ضَبُ اَّغبً اىقطظ اىوقَ‪ٞ‬خ ٍع اىوؤ‪ٝ‬خ اًلٍزوار‪ٞ‬غ‪ٞ‬خ ط٘‪ٝ‬يخ األعو‪.‬‬
‫‪ ‬اًلٍزضبه اىزْظ‪: َٜٞ‬اًلىزياً ثبىق٘اّ‪ ِٞ‬اى٘طْ‪ٞ‬خ ٗاىلٗى‪ٞ‬خ ىؾَب‪ٝ‬خ اىج‪ٞ‬بّبد‪.‬‬
‫‪ ‬اىق‪ٞ‬بكح اىزؾ٘‪ٝ‬ي‪ٞ‬خ ‪:‬رشغ‪ٞ‬ع صقبفخ اىزل‪ٞٞ‬و ٗاىزؾ ‪ٞ‬ي اىوقَ‪.ٜ‬‬
‫‪ٍ ‬إ واد األكاء ‪ (KPIs):‬ىق‪ٞ‬بً فعبى‪ٞ‬خ اىزؾ٘ه‪.‬‬
‫‪ ‬ئكاهح اىَقبطو ‪:‬رؾل‪ٝ‬ل اىزٖل‪ٝ‬لاد اىزقْ‪ٞ‬خ ٗاىزعبٍو ٍعٖب اٍزجبق‪ٞ‬اب‪.‬‬
‫ئطززبها ‪ٝ‬ضززَِ اًلرَززبق ٗاىشزز بف‪ٞ‬خ‪ٝٗ ،‬ؾززل ٍززِ اًلّؾوافززبد اىزْظ‪َٞٞ‬ززخ‪ٍَ ،‬ززب ‪ٝ‬عززيى صقززخ‬
‫ا‬ ‫إَٔ‪ٞ‬زززٔ‪ :‬رزز٘فو اىؾ٘مَززخ‬
‫اىََز ‪ٞ‬ل‪.ِٝ‬‬
‫رطج‪ٞ‬قٔ ف‪ ٜ‬اىٖ‪ٞ‬ئخ‪ :‬رَزيل اىٖ‪ٞ‬ئخ أطو ؽ٘مَخ ق٘‪ٝ‬خ رشَو ى٘ائؼ اى ٘روح اإلىنزوّٗ‪ٞ‬خ‪ٗ ،‬قْ٘اد كعزٌ فعبىزخ‪ٍٗ ،‬إ زواد‬
‫أكاء ٗاضؾخل اّلٍبط اىٖ‪ٞ‬ئز‪ ِٞ‬ف‪ ٜ‬م‪ٞ‬بُ ٗاؽل عيى اىزنبٍو اًلٍزوار‪ٞ‬غ‪ٍٗ ٜ‬بٌٕ ف‪ ٜ‬اىَومي األٗه ثبىزؾ٘ه اىوقَز‪ٜ‬‬
‫ىعبً ‪2023.‬‬
‫رعي‪ٞ‬ة اىجبؽش‪ :‬اىؾ٘مَخ ّبعؾخ‪ ،‬ىنِ اىزؾل‪ٝ ٛ‬زَضو ف‪ ٜ‬فية ر٘اىُ ث‪ ِٞ‬اىض٘اثظ ٗاىَوّٗخل ‪ٝ‬ع٘ص‪ ٚ‬ثزؾل‪ٝ‬ش األطو‬
‫اىؾبمَخ ىزَز٘عت رقْ‪ٞ‬بد ٍضو اىجي٘مش‪ٗ ،ِٞ‬رعي‪ٝ‬ي اىَشبهمخ اىَغزَع‪ٞ‬خ ف‪ ٜ‬ص‪ٞ‬بغخ اىَ‪ٞ‬بٍبد‪.‬‬
‫ثبَّبً‪ٍ :‬فشوً وأثعبد رغَش اىزجبسح‪:‬‬
‫رشنو ئكاهح اىزغبهح ‪ )Trade Management‬هم‪ٞ‬زيح أٍبٍز‪ٞ‬خ فز‪ ٜ‬اًلقزدزبك اىعزبىَ‪ ٜ‬اىؾزل‪ٝ‬ش‪ ،‬ؽ‪ٞ‬زش رٖزلف ئىز‪ٚ‬‬
‫رْظ‪ ٌٞ‬اىعَي‪ٞ‬بد اىزغبه‪ٝ‬زخ ثَزب ‪ٝ‬ؾقزة اىن زبءح ٗاًلٍززلاٍخل رشزَو ٕزنٓ اإلكاهح ع٘اّزت رقط‪ٞ‬ط‪ٞ‬زخ ٗرشزل‪ٞ‬ي‪ٞ‬خ ٗقبّّ٘‪ٞ‬زخ‪،‬‬
‫ٗرَع‪ ٚ‬ئى‪ ٚ‬رعي‪ٝ‬ي اىَْ٘ اًلقزدبك‪ٗ ،ٛ‬رؾَز‪ ِٞ‬عز٘كح اىقزلٍبد‪ٗ ،‬رعي‪ٝ‬زي اىعيقزبد اىلٗى‪ٞ‬زخل ٗر٘اعزٔ ئكاهح اىزغزبهح‬
‫رؾل‪ٝ‬بد مجو‪ّ ٙ‬برغخ عِ اىغ٘ائؼ‪ٗ ،‬اًلضطواثبد اىغ‪ٍٞ٘ٞ‬بٍ‪ٞ‬خ‪ٗ ،‬اىزضقٌ‪ٍَ ،‬ب ‪ ٝ‬و ضوٗهح رجْ‪ ٜ‬ؽي٘ه مم‪ٞ‬زخ‬
‫ٍَٗزلاٍخل‬
‫‪ٝ‬زغززٔ اىعززبىٌ ّؾزز٘ َّززبمط ٍوّززخ ٍضززو اًلقزدززبك اىززلائو‪ٗ ٛ‬اىزنزززيد اإلقي‪َٞٞ‬ززخ‪ ،‬ئضززبفخ ئىزز‪ ٚ‬رَززق‪ٞ‬و رقْ‪ٞ‬ززبد اىززنمبء‬
‫اًلصززطْبع‪ ٜ‬ىزؾَزز‪ ِٞ‬م ززبءح ارقززبم اىقززواه اىزغززبه‪ٍَ ،ٛ‬ززب ‪ٝ‬ع‪ٞ‬ززل صزز‪ٞ‬بغخ ٍ ٖززً٘ اىزغززبهح مَْظٍ٘ززخ ٍزنبٍيززخ رزطيززت‬
‫اىز٘اىُ ث‪ ِٞ‬اىوثؾ‪ٞ‬خ ٗاىََإٗى‪ٞ‬خل‬
‫أثشص األثعبد اىشئَغَخ إلداسح اىزجبسح‪:‬‬
‫اىجعل اًلقزدبك‪ :ٛ‬رعَٖ ٌ اىزغزبهح فز‪ ٜ‬ى‪ٝ‬زبكح اىْزبرظ اىَؾيز‪ ٜ‬اإلعَزبى‪ٗ ،ٜ‬رؾق‪ٞ‬زة رز٘اىُ اىعزو ٗاىطيزت‪ٗ ،‬اًلّ ززبػ‬
‫عي‪ ٚ‬األٍ٘اق اىغل‪ٝ‬لح‪ٍ ،‬ع ئكاهح ٍقبطو رقيجبد اىعَيدل‬
‫اىجعل اىضو‪ٝ‬ج‪ٝ :ٜ‬عٌَٖ اىزؾ٘ه اىوقَ‪ ٜ‬ف‪ ٜ‬رقي‪ٞ‬و اىزٖوة اىضو‪ٝ‬ج‪ٍ ٜ‬زِ فزيه اى ز٘روح اإلىنزوّٗ‪ٞ‬زخ ٗرؾي‪ٞ‬زو اىج‪ٞ‬بّزبد‬
‫ثبىنمبء اًلصطْبع‪ٍ ،ٜ‬ب ‪ٝ‬ععيى اًلٍزضبه ٗاىش بف‪ٞ‬خل‬
‫ا‬
‫اىجعل اىزنْ٘ى٘ع‪ :ٜ‬رقْ‪ٞ‬بد ٍضو اىجي٘مش‪ٗ ِٞ‬ئّزوّذ األ ‪ٞ‬بء أؽلصذ رؾً٘ل ف‪ٍ ٜ‬يٍو اىز٘ه‪ٝ‬ل ٗاىزغبهح اإلىنزوّٗ‪ٞ‬زخ‪،‬‬
‫ٍع ضوٗهح ٍعبىغخ اى غ٘ح اىوقَ‪ٞ‬خ ٍٗقبطو األٍِ اىَ‪ٞ‬جواّ‪ٜ‬ل‬
‫اىجعل اىج‪ٞ‬ئ‪ٝ :ٜ‬لعٌ ٍ ًٖ٘ "اىزغزبهح اىقضزواء" ٍزِ فزيه رشزغ‪ٞ‬ع اىَْزغزبد اىََززلاٍخ‪ ،‬رقي‪ٞ‬زو اىجدزَخ اىنوثّ٘‪ٞ‬زخ‪،‬‬
‫ٗاٍزقلاً ٍٗبئو ّقو صل‪ٝ‬قخ ىيج‪ٞ‬ئخ‪ ،‬ف‪ ٜ‬ظو اىزؾل‪ٝ‬بد اىز‪ ٜ‬ر وضٖب اًلر بق‪ٞ‬بد اىَْبف‪ٞ‬خ اىلٗى‪ٞ‬خل‬
‫‪143‬‬
 ‫‪DOI: [Link]

‫ئطزبها اٍززوار‪ٞ‬غ‪ٞ‬اب ٍزشزبث انب ‪ٝ‬شزَو‬

‫ا‬ ‫ا‬
‫ئعَبًل‪ ،‬ىٌ رعل ئكاهح اىزغبهح رقزدو عيز‪ ٚ‬رجزبكه اىَزيع ٗاىقزلٍبد‪ ،‬ثزو أصزجؾذ‬
‫اىزنْ٘ى٘ع‪ٞ‬ب‪ ،‬اًلقزدبك‪ ،‬اىج‪ٞ‬ئخ‪ٗ ،‬اىَ‪ٞ‬بٍبد‪ٝٗ ،‬عزَل ّغبؽٔ عي‪ ٚ‬اىقزلهح عيز‪ ٚ‬اىزن‪ٞ‬زا ٗاًلثزنزبه فز‪ ٜ‬ظزو اىَزل‪ٞ‬زواد‬
‫اىعبىَ‪ٞ‬خ اىَزَبهعخل‬
‫ثبىيبً‪ٍ :‬فشوً وأثعبد رعضٍض األٍِ‪:‬‬
‫صزب فز‪ ٜ‬اىغٖزبد‬ ‫‪ٝ‬ش ّنو اىزؾ٘ه اىوقَ‪ ٜ‬كعبٍخ هئ‪َٞٞ‬خ ىزؾق‪ٞ‬ة اىزَْ‪ٞ‬خ اًلقزدزبك‪ٝ‬خ اىََززلاٍخ ٗرعي‪ٝ‬زي األٍزِ‪ ،‬فد٘ ا‬
‫اىؾنٍ٘‪ٞ‬خ ماد اىديخ ثبىزغبهح ٗاًلقزدبك‪ٍ ،‬ضو ٕ‪ٞ‬ئخ اىيمزبح ٗاىضزو‪ٝ‬جخ ٗاىغَزبهك فز‪ ٜ‬اىََينزخ اىعوث‪ٞ‬زخ اىَزع٘ك‪ٝ‬خل‬
‫ٗرَززع‪ ٚ‬اىٖ‪ٞ‬ئززخ‪ ،‬فزز‪ ٜ‬ئطززبه هؤ‪ٝ‬ززخ ‪ ،2030‬ئىزز‪ ٚ‬رؾَزز‪ ِٞ‬م ززبءح اىعَي‪ٞ‬ززبد ٗرقي‪ٞ‬ززو اىزٖو‪ٝ‬ززت ٗاًلؽز‪ٞ‬ززبه اىضززو‪ٝ‬ج‪ ٜ‬عجززو‬
‫اعزَبك رقْ‪ٞ‬بد ٍزقلٍخ ٍضو اىنمبء اًلصطْبع‪ٗ ،ٜ‬رؾي‪ٞ‬و اىج‪ٞ‬بّبد‪ٗ ،‬رقْ‪ٞ‬بد األٍِ اىَ‪ٞ‬جواّ‪ٜ‬ل‬
‫ٍٗع رْبٍ‪ ٜ‬اىزغبهح اإلىنزوّٗ‪ٞ‬خ‪ ،‬ثبد ٍِ اىضوٗه‪ ٛ‬ر٘ظ‪ٞ‬ا رقْ‪ٞ‬بد هقَ‪ٞ‬خ ىزعي‪ٝ‬ي اىش بف‪ٞ‬خ ٗاألٍبُ ٗاىن بءح‪ٕ٘ٗ ،‬‬
‫ٍززب رؾقززة ٍززِ فززيه أّظَززخ ٍزطزز٘هح رعَ ّنززِ اىٖ‪ٞ‬ئززخ ٍززِ هصززل اىَقززبطو ٍجنز ازوا ٗرؾي‪ٞ‬ززو األَّززبط غ‪ٞ‬ززو اىطج‪ٞ‬ع‪ٞ‬ززخ‬
‫ىيَعبٍيدل‬
‫‪1‬ل األٍِ اىَ‪ٞ‬جواّ‪ٗ ٜ‬ؽَب‪ٝ‬خ اىج‪ٞ‬بّبد‪:‬‬
‫رععل ؽَب‪ٝ‬خ اىج‪ٞ‬بّبد ٍِ اىغوائٌ اإلىنزوّٗ‪ٞ‬خ أٗى٘‪ٝ‬خ قد٘‪ ،ٙ‬ؽ‪ٞ‬ش رطجة اىٖ‪ٞ‬ئخ أّظَخ رش ‪ٞ‬و ٍزقلٍخ‪ٗ ،‬رقْ‪ٞ‬بد رؾي‪ٞ‬و‬
‫اىج‪ٞ‬بّبد ثبىنمبء اًلصطْبع‪ٍْٗ ،ٜ‬دبد ٍواقجخ ىوصل األّشطخ اىَشجٕ٘خ ٍْٗع اًلؽز‪ٞ‬به اىضو‪ٝ‬ج‪ٜ‬ل‬
‫‪5‬ل اىوقبثخ اىغَوم‪ٞ‬خ ٗاىؾل ٍِ اىزٖو‪ٝ‬ت‪:‬‬
‫‪ ٌَٖٝ‬اىزؾ٘ه اىوقَ‪ ٜ‬ف‪ ٜ‬رعي‪ٝ‬ي م بءح اىوقبثخ اىغَوم‪ٞ‬خ ٍِ فيه اٍزقلاً اىََزؼ اىضز٘ئ‪ ،ٜ‬اىزنمبء اًلصزطْبع‪،ٜ‬‬
‫ٗثي٘مش‪ ِٞ‬ىزأٍ‪ٍ ِٞ‬يٍو اىز٘ه‪ٝ‬ل‪ٍَ ،‬ب ‪ٝ‬قيو ٍِ اىزٖو‪ٝ‬ت ٗ‪ٝ‬عيى أٍِ اىؾلٗكل‬
‫‪3‬ل اىجعل اىقبّّ٘‪ٗ ٜ‬اىَ‪ٞ‬بٍ‪:ٜ‬‬
‫‪ٝ‬شَو اًلىزياً ثبًلر بق‪ٞ‬بد اىلٗى‪ٞ‬خ ٍضو ‪ٗ ،WTO‬ؽَب‪ٝ‬خ اىدْبعبد اىَؾي‪ٞ‬خ‪ ،‬ئى‪ ٚ‬عبّت ٍ٘اعٖخ اىَقزبطو اىَ‪ٞ‬بٍز‪ٞ‬خ‬
‫ٍضو اىعق٘ثبد اىزغبه‪ٝ‬خ‪ٍَ ،‬ب ‪َٝ‬زلع‪ٍ٘ ٜ‬اىّخ كق‪ٞ‬قخ ث‪ ِٞ‬اىَدبىؼ اًلقزدبك‪ٝ‬خ ٗاىَ‪ٞ‬بك‪ٝ‬خل‬
‫‪4‬ل اىجعل اًلعزَبع‪ٗ ٜ‬اىضقبف‪:ٜ‬‬
‫رإصو اىزغبهح عي‪ ٚ‬فو‪ .‬اىعَو ٗاىع٘ىَخ اىضقبف‪ٞ‬خ‪ٍ ،‬ب ‪َٝ‬زلع‪ٍٞ ٜ‬بٍزبد رواعز‪ ٜ‬اىٖ٘‪ٝ‬زخ اىَؾي‪ٞ‬زخ ٗرعزيى اىََزإٗى‪ٞ‬خ‬
‫اًلعزَبع‪ٞ‬خ مزشغ‪ٞ‬ع اىزغبهح اىعبكىخ ٗاىَْزغبد اىََزلاٍخل‬
‫‪5‬ل اىزنبٍو ٗاىشوامبد اًلٍزوار‪ٞ‬غ‪ٞ‬خ‪:‬‬
‫‪َٝ‬ضو اىزَْ‪ٞ‬ة ث‪ ِٞ‬اىغٖزبد اىؾنٍ٘‪ٞ‬زخ ٗاىقطزبك اىقزب‪ٗ ،.‬اىزعزبُٗ ٍزع ٕ‪ٞ‬ئزبد كٗى‪ٞ‬زخ ٗأمبك‪َٞٝ‬زخ‪ ،‬هم‪ٞ‬زيح فز‪ ٜ‬رعي‪ٝ‬زي‬
‫األٍِ اىوقَ‪ ٍِ ،ٜ‬فيه رجبكه اىَعيٍ٘بد ٗرط٘‪ٝ‬و ؽي٘ه ٍجزنوح ىَ٘اعٖخ اىزٖل‪ٝ‬لاد اىؾل‪ٝ‬ضخل‬
‫ٗ‪ٝ‬جوِٕ اىزؾ٘ه اىوقَ‪ ٜ‬عي‪ ٚ‬كٗهٓ اىؾ‪ ٛ٘ٞ‬ف‪ ٜ‬رَن‪ ِٞ‬اىٖ‪ٞ‬ئخ ٍِ ٍنبفؾخ اىزٖوة ٗاًلؽز‪ٞ‬به‪ٗ ،‬رعي‪ٝ‬ي األٍِ‪ٗ ،‬هفزع‬
‫اىن ززبءح‪ ،‬ثَززب ‪ٝ‬عَززٌٖ فزز‪ ٜ‬ثْززبء اقزدززبك هقَزز‪ ٜ‬رْبفَزز‪ٗ ٜ‬آٍززِ‪٘ٝ ،‬امززت رطيعززبد هؤ‪ٝ‬ززخ اىََينززخ ‪ّ 2030‬ؾزز٘ اًلٍزززلاٍخ‬
‫ٗاىزنبٍو اىعبىَ‪ٜ‬ل‬

‫أحذً عشش‪ :‬اإلجشا اد اىَْشجَخ ىيذساعخ‬

‫ّو اىذساعخ‪:‬‬
‫رععل ٕزنٓ اىلهاٍزخ ٍزِ اىلهاٍزبد اى٘صز ‪ٞ‬خ اىزؾي‪ٞ‬ي‪ٞ‬زخ اىزز‪ ٜ‬رَززٖلف ردز٘‪ٝ‬و ٗرؾي‪ٞ‬زو ٗرقز٘‪ ٌٝ‬فدزبئي ٍغَ٘عزبد‬
‫ٍع‪ْٞ‬خ أٗ ٍ٘قا ٍع‪ٝ ِٞ‬ليت عي‪ ٔٞ‬ص خ اىزؾل‪ٝ‬ل‪ٗ ،‬مىزل ثٖزلف اىؾدز٘ه عيز‪ٍ ٚ‬عيٍ٘زبد مبف‪ٞ‬زخ ٗكق‪ٞ‬قزخ عْٖزب ٗىزنىل‬
‫ٍزقً٘ اىجبؽزش ثبٍززقلاً اىََزؼ اى٘صز ‪ Descriptive Survey ٜ‬ثٖزلف هصزل ٗرؾي‪ٞ‬زو ثَزل‪ ٛ‬اىز٘ع‪ ٜ‬ثبىَ زبٕ‪ٌٞ‬‬
‫اىؾل‪ٝ‬ضخ ًلٍزوار‪ٞ‬غ‪ٞ‬بد اىزؾز٘ه اىوقَز‪ٗ ٜ‬اثعزبكٓ ٗرزأص‪ٞ‬وٓ عيز‪ ٚ‬م زبءح أكاء رعي‪ٝ‬زي األٍزِ ٗرَز‪ٞ‬و اىزغزبهح ىيَإٍَزبد‬
‫اىؾنٍ٘‪ٞ‬خ ٍضو ٕ‪ٞ‬ئخ اىيمبح ٗاىضو‪ٝ‬جخ ٗاىغَبهك ثبىََينخ اىعوث‪ٞ‬خ اىَع٘ك‪ٝ‬خل‬

‫ٍْشج اىذساعخ‪:‬‬
‫رعزَل اىلهاٍخ اىؾبى‪ٞ‬خ عي‪ ٚ‬رنبٍو ٕنٓ اىَْبٕظ ‪ٝ‬ز‪ٞ‬ؼ رؾق‪ٞ‬ة فٌٖ بٍو ىيزأص‪ٞ‬واد اىَزورجخ عي‪ ٚ‬اىزؾ٘ه اىوقَز‪ٍَ ،ٜ‬زب‬
‫‪ ٌَٖٝ‬ف‪ ٜ‬رقل‪ ٌٝ‬ر٘ص‪ٞ‬بد عَي‪ٞ‬خ ىزؾَ‪ ِٞ‬األكاء اىَإٍَ‪ ٜ‬ثَب ‪ٝ‬زَب ‪ٍ ٚ‬زع إٔزلاف اىزَْ‪ٞ‬زخ اىََززلاٍخ ٗهؤ‪ٝ‬زخ اىََينزخ‬
‫‪2030‬ل‬

‫‪144‬‬
 ‫‪DOI: [Link]

‫اىَققْشج االعققزْجبطٌ‪ٝ :‬عزَززل ٕززنا اىَززْٖظ عيزز‪ ٚ‬كهاٍززخ ٗرؾي‪ٞ‬ززو األكث‪ٞ‬ززبد ٗاىلهاٍززبد اىَززبثقخ‪ٍ ،‬زز٘اء اىعوث‪ٞ‬ززخ أٗ‬
‫األعْج‪ٞ‬خ‪ ،‬ا ىَزعيقخ ثَزل‪ٞ‬واد اىجؾشل مَب ‪ٝ‬شَو رؾي‪ٞ‬و اىزقبه‪ٝ‬و ٗاإلصلاهاد اىقبصخ ثبىَإٍَبد اىلٗى‪ٞ‬خ ٗاىَؾي‪ٞ‬زخ‬
‫اىَعْ‪ٞ‬ززخ ثزطج‪ٞ‬ززة أثعززبك اىزؾزز٘ه اىوقَزز‪ٗ ٜ‬أصززوٓ عيزز‪ ٚ‬رعي‪ٝ‬ززي األٍززِ ٗر‪َٞ‬زز‪ٞ‬و اىزغززبهح فزز‪ٕٞ ٜ‬ئززخ اىيمززبح ٗاىضززو‪ٝ‬ج‪ٞ‬خ‬
‫ٗاىغَبهكل ‪ٝ‬ععلُّ ٕنا اىْٖظ ٍِ اىَْبٕظ اىَ ضيخ ف‪ ٜ‬كهاٍبد اىغَٖ٘ه‪ ،‬ئم ‪٘ٝ‬فو ث‪ٞ‬بّبد ٍٗعيٍ٘بد ق ع‪َّٞ‬خ عْزل رطج‪ٞ‬قزٔ‬
‫عي‪ ٚ‬ع‪ْٞ‬خ ٍِ اىعبٍي‪ٗ ِٞ‬اىَزعبٍي‪ٍ ِٞ‬ع اىٖ‪ٞ‬ئخ‪.‬‬
‫اىَْشج اىوطفٌ اىزحيَيٌ‪ٝ :‬ومي ٕنا اىَْٖظ عيز‪ٗ ٚ‬صزا اى٘ضزع اىزوإِ ىيزؾز٘ه اىوقَز‪ٗ ٜ‬رزأص‪ٞ‬وٓ عيز‪ ٚ‬األكاء‬
‫اىَإٍَ‪ٍ ٜ‬زِ فزيه رؾي‪ٞ‬زو اىج‪ٞ‬بّزبد ٗاىَعيٍ٘زبد اىَغَعزخل ‪َٝ‬ززقلً اىجبؽزش أكٗاد اىزؾي‪ٞ‬زو اإلؽدزبئ‪ٗ ٜ‬اىْز٘ع‪ٜ‬‬
‫ىزقل‪ ٌٝ‬ص٘هح بٍيخ ؽ٘ه ٍَز٘‪ ٙ‬رطج‪ٞ‬ة اىؾي٘ه اىوقَ‪ٞ‬خ‪ٗ ،‬رؾل‪ٝ‬ل ّقبط اىق٘ح ٗاىضعا‪ٗ ،‬اىعيقبد ثز‪ ِٞ‬اىَزل‪ٞ‬زواد‬
‫اىَلهٍٗززخل ٗ‪َٝ‬ززٌٖ ٕززنا اىززْٖظ فزز‪ ٜ‬فٖززٌ أعَززة ىيزؾززل‪ٝ‬بد ٗاى ززو‪ .‬اىَورجطززخ ثزطج‪ٞ‬ززة أثعززبك اىزؾزز٘ه اىوقَزز‪ ٜ‬فزز‪ٜ‬‬
‫اىَإٍَبد اىؾنٍ٘‪ٞ‬خ‪.‬‬

‫ٍجزَا اىذساعخ‪:‬‬
‫‪َٝ‬ضو ٍغزَع اىلهاٍخ عَ‪ٞ‬ع اىقبكح ٍٗزقن‪ ٛ‬اىقواه ف‪ٕٞ ٜ‬ئخ اىيمبح ٗاىضو‪ٝ‬جخ ٗاىغَبهك‪ ،‬ؽ‪ٞ‬ش ‪ٝ‬عقلَّه علكٌٕ ثؾ٘اى‪ٜ‬‬
‫‪ 400‬قبئل ٗفقب ًلطيك اىجبؽش عي‪ ٜ‬اىٖ‪ٞ‬نو اإلكاه‪ ٛ‬ىيٖ‪ٞ‬ئزخ‪ٝ ،‬عزَزل اىجبؽزش عيز‪ ٚ‬أٍزي٘ة اىع‪ْٞ‬زخ اىعشز٘ائ‪ٞ‬خ ٗر٘ى‪ٝ‬زع‬
‫ععزوف ٍغزَزع اىلهاٍزخ ثأّزٔ ٍغَ٘عزخ ٍزِ األفزواك أٗ اىعْبصزو اىزز‪ٜ‬‬ ‫اًلٍزقدبء عجو اإلّزوّذ ىغَع اىج‪ٞ‬بّزبد‪ ،‬ئم ‪ّ ٝ‬‬
‫رشزوك ف‪ ٜ‬ص خ ٍؾلكح رعؾلك ثَعب‪ٞٝ‬و أفزن اىع‪ْٞ‬زخل ٗ‪ٝ‬شزنو ٕزنا اىَغزَزع اىزوم‪ٞ‬زي اىوئ‪َٞ‬ز‪ ٜ‬ىيجبؽزش ىيؾدز٘ه عيز‪ٚ‬‬
‫ّظزوا‬
‫ا‬ ‫اىَعيٍ٘بد اىلق‪ٞ‬قخ اىز‪ ٜ‬رَبعل ف‪ ٜ‬رؾي‪ٞ‬و رأص‪ٞ‬و أثعبك اىزؾ٘ه اىوقَ‪ ٜ‬عي‪ ٚ‬م بءح رعي‪ٝ‬ي األٍِ ٗرَ‪ٞ‬و اىزغزبهحل‬
‫ىنجو ؽغٌ اىَغزَع‪ً ،‬ل ‪َٝ‬نِ عَع اىَعيٍ٘بد ٍِ مو فوك‪ٍَ ،‬ب ‪َٝ‬زلع‪ ٜ‬افز‪ٞ‬به ع‪ْٞ‬خ فوع‪ٞ‬خ رعقٌَّ ئىز‪ٍ ٚ‬غَز٘عز‪ِٞ‬؛‬
‫األٗى‪ٕ ٚ‬ز‪ ٜ‬اىَغَ٘عزخ اىََززٖلفخ اىزز‪ ٜ‬رشزَو عَ‪ٞ‬زع اىعزبٍي‪ ِٞ‬ثبىٖ‪ٞ‬ئزخ اىََزز٘ف‪ ِٞ‬ىيَعزب‪ٞٝ‬و‪ٍ ،‬ضزو اٍززيمٌٖ ألعٖزيح‬
‫اىؾبٍ٘ة ٗؽَبثبد اىجو‪ٝ‬ل اإلىنزوّٗ‪ٗ ٜ‬رطج‪ٞ‬ة اى٘ارٌ آة‪ ،‬ث‪َْٞ‬ب رقزدو اىَغَ٘عخ اىز‪َٝ ٜ‬نِ اى٘ص٘ه ئى‪ٖٞ‬ب عي‪ٚ‬‬
‫عيء ٍِ ٕنٓ اىَغَ٘عخ‪ٗ ،‬قل رقزدو عي‪ٍْ ٚ‬طقخ علواف‪ٞ‬خ ٍؾلكح ٍضو ٍؾبفظخ علحل‬

‫حذود اىذساعخ‬
‫‪ )1‬اىحقققذود اىَوةقققوعَخ‪ٍ :‬ززز٘ف ‪ٝ‬ززززٌ كهاٍزززخ كٗه اىزؾززز٘ه اهقَززز‪ ٜ‬فززز‪ ٜ‬رؾق‪ٞ‬زززة أثعزززبك رعي‪ٝ‬زززي األٍزززِ ٗر‪َٞ‬ززز‪ٞ‬و‬
‫اىزغبهحل‬
‫‪ )5‬اىحقققذود اىَنبَّقققخ‪ٍ :‬ززز٘ق ‪ٝ‬قزدزززو اىجؾزززش عيززز‪ٍ ٚ‬غزززبه اىزطج‪ٞ‬زززة فززز‪ ٜ‬اىلهاٍزززخ اىؾبى‪ٞ‬زززخ عيززز‪ٕٞ ٚ‬ئزززخ اىيمزززبح‬
‫ٗاىضو‪ٝ‬ج‪ٞ‬خ ٗاىغَبهكل‬
‫‪ )3‬اىحقققققذود اىجشقققققشٍخ‪ٍ :‬ززززز٘ف ‪ٝ‬قزدزززززو اىلهاٍزززززخ اىؾبى‪ٞ‬زززززخ عيززززز‪ ٚ‬اىعزززززبٍي‪ ِٞ‬ثبىٖ‪ٞ‬ئزززززخ‪ٗ ،‬فبصزززززخ اىعزززززبٍي‪ِٞ‬‬
‫ثبىَْبصت اىق‪ٞ‬بك‪ٝ‬خ ٗاإل واف‪ٞ‬خ ٗاىوقبث‪ٞ‬خل‬
‫‪ )4‬اىحذود اىضٍبَّخ‪ٗ :‬رعْ‪ ٜ‬اى زوح اىيٍْ‪ٞ‬خ اىز‪ٍ٘ ٜ‬ف ‪ٝ‬زٌ عَع ث‪ٞ‬بّبد اىلهاٍخل‬

‫أثٌْ عشش‪ّ :‬زبئج اىذساعخ‬

‫رش‪ٞ‬و اىلهاٍزخ ئىز‪ ٚ‬أُ ٕ‪ٞ‬ئزخ اىيمزبح ٗاىضزو‪ٝ‬جخ ٗاىغَزبهك )‪ (ZATCA‬قزل أعزبكد رشزن‪ٞ‬و عَي‪ٞ‬برٖزب اىزشزل‪ٞ‬ي‪ٞ‬خ ٍزِ‬
‫فيه رجْ‪ ٜ‬رقْ‪ٞ‬بد اىزؾ٘ه اىوقَ‪ٍَ ،ٜ‬زب ٍزبٌٕ فز‪ ٜ‬رعي‪ٝ‬زي األٍزِ اىَز‪ٞ‬جواّ‪ٗ ٜ‬ر‪َٞ‬ز‪ٞ‬و اىزغزبهح‪ٗ ،‬كعزٌ هؤ‪ٝ‬زخ اىََينزخ‬
‫‪2030‬ل ٍززِ فززيه كٍززظ ٍْدززبد هقَ‪ٞ‬ززخ ٍضززو "فَزؼ"‪ٗ ،‬رطج‪ٞ‬ززة رقْ‪ٞ‬ززبد ٍزقلٍززخ ٍضززو اىززنمبء اًلصززطْبع‪ٗ ٜ‬اىجيزز٘ك‬
‫رش‪ّ ،ِٞ‬غؾذ اىٖ‪ٞ‬ئخ ف‪ ٜ‬رؾَ‪ ِٞ‬اىن بءح‪ٗ ،‬رقي‪ٞ‬و اىزنبى‪ٞ‬ا‪ٗ ،‬ى‪ٝ‬زبكح اىشز بف‪ٞ‬خل رَززْل اىْززبئظ ئىز‪ ٚ‬اٍززطيعبد زَيذ‬
‫قبكح اىٖ‪ٞ‬ئخ‪ٍٗ ،‬قبثيد ٍزع فجزواء فز‪ ٜ‬اىَغزبه‪ٗ ،‬رؾي‪ٞ‬زو رقزبه‪ٝ‬و صزبكهح عزِ ٍإٍَزبد كٗى‪ٞ‬زخ ٍضزو ٍْظَزخ اىزغزبهح‬
‫اىع بىَ‪ٞ‬خ ٗاىجْل اىلٗى‪ٜ‬ل ‪ٝ‬زٌ رْظ‪ ٌٞ‬اىْزبئظ ؽ٘ه صيصخ ٍؾبٗه هئ‪َٞ‬ز‪ٞ‬خ‪ :‬اىن زبءح اىزشزل‪ٞ‬ي‪ٞ‬خ‪ ،‬األٍزِ اىَز‪ٞ‬جواّ‪ٗ ،ٜ‬ر‪َٞ‬ز‪ٞ‬و‬
‫اىزغبهح‪ٍ ،‬ع ئثواى اىزلاع‪ٞ‬بد اًلعزَبع‪ٞ‬خ ٗاىج‪ٞ‬ئ‪ٞ‬خ‪ٍ ،‬قلٍخ ف‪ ٜ‬ئطبه أمبك‪ٝ َٜٝ‬عنٌ فجوح كٗى‪ٞ‬خ‪.‬‬

‫‪145‬‬
 ‫‪DOI: [Link]

‫اىْزبئج اىشئَغَخ‬
‫‪. 1‬اىنفب ح اىزشغَيَخ‪ :‬ئعبدح هْذعخ اىعَيَبد ثبعزخذاً اىزنْوىوجَب‬
‫ا‬
‫رؾزً٘ل عزنه‪ٝ‬اب فز‪ٜ‬‬ ‫أظٖود اىلهاٍخ أُ ٍْدخ "فَؼ" اىوقَ‪ٞ‬خ‪ ،‬اىز‪ ٜ‬رزلٍظ أمضزو ٍزِ ‪ 70‬عٖزخ ؽنٍ٘‪ٞ‬زخ‪ ،‬قزل أؽزلصذ‬
‫اىعَي‪ٞ‬بد اىغَوم‪ٞ‬خل عي‪ٍ ٚ‬ج‪ٞ‬و اىَضبه‪ ،‬ف‪ٍْٞ ٜ‬بء اىَيل عجزل‪ ،،‬رزٌ رقي‪ٞ‬زو ٍزٍ٘زظ ٗقزذ اىزقيز‪ٞ‬ي اىغَومز‪ٍ ٜ‬زِ ‪7‬‬
‫أ‪ٝ‬ززبً ئىزز‪ ٚ‬أقززو ٍززِ ‪ٍ 48‬ززبعخ‪ٍَ ،‬ززب ‪ٝ‬ززز‪ٞ‬ؼ ىيَد زله‪ٗ ِٝ‬اىََززز٘هك‪ ِٝ‬ئرَززبً ٍعززبٍيرٌٖ ثَززوعخ ٗم ززبءحل ٕززنا اىْظززبً‪،‬‬
‫اىَلعً٘ ثزقْ‪ٞ‬بد اىنمبء اًلصطْبع‪ٝ ،ٜ‬ز‪ٞ‬ؼ ٍعبىغخ اىج‪ٞ‬بّبد فز‪ ٜ‬اى٘قزذ اى عيز‪ٍَ ،ٜ‬زب ‪ٝ‬عزيى كقزخ ارقزبم اىقزواهل عيز‪ٚ‬‬
‫ٍج‪ٞ‬و اىَضبه‪ ،‬رَنْذ اىٖ‪ٞ‬ئخ ٍِ ٍواععخ ٍي‪ ِٞٝ‬اإلقواهاد اىضزو‪ٝ‬ج‪ٞ‬خ ٍزْ٘‪ٝ‬اب‪ٍ ،‬نزشز خ األَّزبط غ‪ٞ‬زو اىَْزظَزخ اىزز‪ٜ‬‬
‫رش‪ٞ‬و ئى‪ٍ ٚ‬ؾبًٗلد اىزٖوة اىضو‪ٝ‬ج‪ٍَ ،ٜ‬ب أك‪ ٙ‬ئى‪ ٚ‬ى‪ٝ‬بكح اإل‪ٝ‬واكاد اىضو‪ٝ‬ج‪ٞ‬خ ثشنو ٍيؾ٘ظ‪.‬‬
‫مَب ٍبَٕذ رقْ‪ٞ‬خ اىجي٘ك رش‪ ِٞ‬ف‪ ٜ‬رعي‪ٝ‬ي اىش بف‪ٞ‬خ فز‪ٍ ٜ‬يٍزو اىز٘ه‪ٝ‬زلل عيز‪ٍ ٚ‬زج‪ٞ‬و اىَضزبه‪ٝ ،‬ززٌ ا‪ ُٟ‬رزجزع زؾْبد‬
‫اىَْزغبد اىيهاع‪ٞ‬خ‪ٍ ،‬ضو اىزَ٘ه اىَع٘ك‪ٝ‬خ اىَدلهح ئى‪ ٚ‬األٍ٘اق األٗهٗث‪ٞ‬خ‪ ٍِ ،‬فيه ٍيَيخ ثيز٘ك رشز‪ ِٞ‬رضزَِ‬
‫كقخ ث‪ٞ‬بّزبد اىَْشزأ ٗاىغز٘كحل ٕزنا اىْظزبً ًل ‪ٝ‬قيزو ٍزِ ؽزبًلد اىزيٗ‪ٝ‬زو فؾَزت‪ ،‬ثزو ‪ٝ‬عزيى صقزخ األٍز٘اق اىلٗى‪ٞ‬زخ فز‪ٜ‬‬
‫اىَْزغزبد اىَزع٘ك‪ٝ‬خل ٍقبهّزخ ثزغزبهة كٗى‪ٞ‬زخ‪ٍ ،‬ضزو ٍْدزخ "‪ "TradeLens‬اىزز‪ ٜ‬ط٘هرٖزب زومخ ‪ Maersk‬فز‪ٜ‬‬
‫اىلَّبهك‪ٝ ،‬جوى رطج‪ٞ‬ة ‪ ZATCA‬مَضبه هائل ف‪ ٜ‬اىَْطقخ‪.‬‬
‫‪. 2‬األٍِ اىغَجشاٌّ‪ :‬ثْب ثَْخ رحزَخ سقََخ آٍْخ‬
‫رإمل اىلهاٍخ أُ ٕ‪ٞ‬ئخ اىيمبح ٗاىضو‪ٝ‬جخ ٗاىغَبهك قل ط٘هد ثْ‪ٞ‬خ رؾز‪ٞ‬خ ٍز‪ٞ‬جواّ‪ٞ‬خ ق٘‪ٝ‬زخ رعزَزل عيز‪ ٚ‬أّظَزخ رشز ‪ٞ‬و‬
‫ٍزقلٍززخ‪ٍ ،‬ضززو‪ٗ ، AES-256‬اىَدززبكقخ اىضْبئ‪ٞ‬ززخ ‪ (2FA).‬عيزز‪ٍ ٚ‬ززج‪ٞ‬و اىَضززبه‪ ،‬رَنْززذ اىٖ‪ٞ‬ئززخ ٍززِ ؽَب‪ٝ‬ززخ ث‪ٞ‬بّززبد‬
‫اىَعبٍيد اىزغبه‪ٝ‬خ ٗاىَبى‪ٞ‬خ ٍِ ٕغَبد اى ل‪ٝ‬خ )‪ (ransomware‬ف‪ ٜ‬عبً ‪ٍَ ،2022‬زب ٗفزو فَزبئو ٍبى‪ٞ‬زخ ٍؾزَيزخ‬
‫ثَي‪ٝ‬زز‪ ِٞ‬اىو‪ٝ‬ززبًلدل رعزَززل ٕززنٓ األّظَززخ عيزز‪ ٚ‬رقْ‪ٞ‬ززبد اىززنمبء اًلصززطْبع‪ ٜ‬ىينشززا اىَجنززو عززِ اىزٖل‪ٝ‬ززلاد‪ٍ ،‬ضززو‬
‫ٍؾبًٗلد اًلفزواق أٗ اىد‪ٞ‬ل اًلؽز‪ٞ‬بى‪ٍَ ، (phishing)ٜ‬ب ‪ٝ‬ضَِ اٍزَواه‪ٝ‬خ اىعَي‪ٞ‬بد كُٗ اّقطبك‪.‬‬
‫ٍٗع مىل‪ ،‬مش ذ اىلهاٍخ عِ رؾل‪ٝ‬بد رزعية ثََز٘‪ ٙ‬اى٘ع‪ ٜ‬ثأكٗاد األٍِ اىَز‪ٞ‬جواّ‪ ٜ‬ثز‪ ِٞ‬اىَز٘ظ ‪ِٞ‬ل عيز‪ٍ ٚ‬زج‪ٞ‬و‬
‫اىَضبه‪ ،‬أ به ثع اىقبكح ئى‪ ٚ‬أُ ّقي اىزله‪ٝ‬ت اىَنضزا قزل ‪ٝ‬ؾزل ٍزِ قزلهح اىَز٘ظ ‪ ِٞ‬عيز‪ ٚ‬اىزعبٍزو ٍزع اىزٖل‪ٝ‬زلاد‬
‫اىَ‪ٞ‬جواّ‪ٞ‬خ اىَزط٘هحل رغوثخ ٕ٘ىْلا ر٘فو َّ٘م اعب ٍيٖ اَب‪ ،‬ؽ‪ٞ‬ش ط٘هد ثواٍظ رله‪ٝ‬ت ر بعي‪ٞ‬خ رشَو ٍؾبمبح ٕغَبد‬
‫ٍ‪ٞ‬جواّ‪ٞ‬خ‪ٍَ ،‬ب عيى ٍِ قلهح ٍ٘ظ ‪ ٜ‬اىغَبهك عي‪ ٚ‬اًلٍزغبثخ ث عبى‪ٞ‬زخل مَزب أُ رطج‪ٞ‬زة ٍعزب‪ٞٝ‬و ‪ ISO 27001‬فز‪ٜ‬‬
‫‪ٝZATCA‬عنٌ اىزيا اٍب ثبىَعب‪ٞٝ‬و اىلٗى‪ٞ‬خ‪ٍَ ،‬ب ‪ٝ‬عيى ٍنبّخ اىََينخ مَومي ىأٍِ اىَ‪ٞ‬جواّ‪ ٜ‬ف‪ ٜ‬اىَْطقخ‪.‬‬
‫‪. 3‬رَغَش اىزجبسح‪ :‬رعضٍض اىزْبفغَخ اىعبىََخ‬
‫رجوى اىلهاٍخ أُ أّظَخ اى ٘روح اإلىنزوّٗ‪ٞ‬خ‪ ،‬اىز‪ ٜ‬أصجؾذ ئىياٍ‪ٞ‬خ ف‪ ٜ‬عبً ‪ ،2021‬قل ؽَزْذ اىشز بف‪ٞ‬خ ٗقييزذ ٍزِ‬
‫اىزعق‪ٞ‬ززلاد اىج‪ٞ‬وٗقواط‪ٞ‬ززخ فزز‪ ٜ‬اىعَي‪ٞ‬ززبد اىزغبه‪ٝ‬ززخل عيزز‪ٍ ٚ‬ززج‪ٞ‬و اىَضززبه‪ ،‬أكد ٕززنٓ األّظَززخ ئىزز‪ ٚ‬رقي‪ٞ‬ززو األفطززبء فزز‪ٜ‬‬
‫اإلقززواهاد اىضززو‪ٝ‬ج‪ٞ‬خ‪ٍَ ،‬ززب عززيى صقززخ اىََزززضَو‪ ِٝ‬األعبّززت فزز‪ ٜ‬اىْظززبً اىضززو‪ٝ‬ج‪ ٜ‬اىَززع٘ك‪ٛ‬ل مَززب ٍززبَٕذ ٍْدززخ‬
‫"ٍعززوٗف" فزز‪ ٜ‬ى‪ٝ‬ززبكح اىدززبكهاد غ‪ٞ‬ززو اىْ ط‪ٞ‬ززخ‪ٍ ،‬ضززو اىَْزغززبد اىلنائ‪ٞ‬ززخ ٗاىدززْبع‪ٞ‬خ‪ٍ ،‬ززِ فززيه هثززظ اىشززومبد‬
‫اىَع٘ك‪ٝ‬خ ثبألٍ٘اق اىعبىَ‪ٞ‬خل عي‪ٍ ٚ‬ج‪ٞ‬و اىَضبه‪ ،‬رَنْذ ومبد صل‪ٞ‬وح ف‪ ٜ‬اىلٍبً ٍِ ردل‪ٝ‬و ٍْزغبرٖب ئى‪ ٚ‬أٗهٗثزب‬
‫عجو ٕنٓ اىَْدخ‪ٍَ ،‬ب عيى اًلقزدبك اىَؾي‪.ٜ‬‬
‫ٍبَٕذ رقْ‪ٞ‬بد اىززجع اىنم‪ٞ‬خ‪ٍ ،‬ضو ئّزوّذ األ ‪ٞ‬بء)‪ ، (IoT‬ف‪ ٜ‬رقي‪ٞ‬زو أٗقزبد ٍعبىغزخ اىشزؾْبدل عيز‪ٍ ٚ‬زج‪ٞ‬و اىَضزبه‪،‬‬
‫ف‪ٍْٞ ٜ‬بء علح اإلٍيٍ‪ ،ٜ‬رز‪ٞ‬ؼ أعٖيح ‪ IoT‬رزجع اىؾبٗ‪ٝ‬زبد فز‪ ٜ‬اى٘قزذ اى عيز‪ٍَ ،ٜ‬زب ‪ٝ‬قيزو ٍزِ اىززأف‪ٞ‬واد اىي٘عَزز‪ٞ‬خ‬
‫ٗ‪ٝ‬عيى اىن زبءحل مَزب أُ اىززياً اىٖ‪ٞ‬ئزخ ثَعزب‪ٞٝ‬و ار بق‪ٞ‬زخ ر‪َٞ‬ز‪ٞ‬و اىزغزبهح )‪ (TFA‬اىزبثعزخ ىَْظَزخ اىزغزبهح اىعبىَ‪ٞ‬زخ قزل‬
‫ٍومزيا ى٘عَزز‪ٞ‬اب ‪ٝ‬غزنة اًلٍززضَبهاد األعْج‪ٞ‬زخل ٍٗزع مىزل‪ ،‬أ زبه‬ ‫ا‬ ‫عيى اىزْبفَ‪ٞ‬خ اىزغبه‪ٝ‬خ ىيََينخ‪ ،‬ؽ‪ٞ‬زش أصزجؾذ‬
‫ثع اىقبكح ئى‪ ٚ‬اىؾبعخ ئى‪ ٚ‬رعي‪ٝ‬ي اىشوامبد اىلٗى‪ٞ‬خ ىزقي‪ٞ‬زو اىْياعزبد اىزغبه‪ٝ‬زخ‪ٍَ ،‬ززيَٖ‪َّ ِٞ‬ز٘مط اإلٍزبهاد فز‪ٜ‬‬
‫اىزعبُٗ ٍع ٍْظَبد كٗى‪ٞ‬خ ٍضو اى‪َّ٘ٞ‬ن٘‪.‬‬
‫‪. 4‬اىزذاعَبد االجزَبعَخ واىيقبفَخ واىجَئَخ‬
‫ر٘ضؼ اىلهاٍخ أُ اىزؾ٘ه اىوقَ‪ ٜ‬قل فية فو‪ .‬عَو عل‪ٝ‬لح‪ ،‬فبصخ ف‪ٍ ٜ‬غبًلد اىزنْ٘ى٘ع‪ٞ‬ب ٗاألٍِ اىَز‪ٞ‬جواّ‪ٜ‬ل‬
‫عيزز‪ٍ ٚ‬ززج‪ٞ‬و اىَضززبه‪ ،‬أك‪ ٙ‬ئطززيق ٍْدززخ "“ٍعززوٗف” ئىزز‪ ٚ‬فيززة آًلف اى٘ظززبئا غ‪ٞ‬ززو اىَجب ززوح فزز‪ ٜ‬قطززبك اىزغززبهح‬
‫اإلىنزوّٗ‪ٞ‬ززخ‪ٍَ ،‬ززب كعززٌ اًلقزدززبك اىَؾيزز‪ٜ‬ل ٍٗززع مىززل‪ ،‬أ ززبه ثعز اىقززبكح ئىزز‪ ٚ‬أُ األرَزززخ قززل رززإصو عيزز‪ ٚ‬اى٘ظززبئا‬
‫اىزقي‪ٞ‬ل‪ٝ‬خ‪ٍ ،‬ضو أكٗاه اىز ز‪ ٞ‬اى‪ٞ‬لٗ‪ٍَ ،ٛ‬ب ‪ٝ‬زطيت اٍزوار‪ٞ‬غ‪ٞ‬بد إلعبكح رله‪ٝ‬ت اىعبٍي‪.ِٞ‬‬
‫ٍ ِ اىْبؽ‪ٞ‬خ اىج‪ٞ‬ئ‪ٞ‬خ‪ ،‬رجْذ اىٖ‪ٞ‬ئخ ٍَبهٍبد رغبه‪ٝ‬خ ٍَزلاٍخ‪ٍ ،‬ضو اٍزقلاً اىي٘عَز‪ٞ‬بد ٍْق ضخ اىنوثُ٘ فز‪ ٜ‬ثعز‬
‫اىَ٘اّكل عيز‪ٍ ٚ‬زج‪ٞ‬و اىَضزبه‪ ،‬رزٌ رقي‪ٞ‬زو اّجعبصزبد اىنوثزُ٘ فز‪ٍْٞ ٜ‬زبء اىَيزل عجزل‪ٍ ،‬زِ فزيه اعزَزبك رقْ‪ٞ‬زبد زؾِ‬
‫‪146‬‬
 ‫‪DOI: [Link]

‫ٍَزلاٍخ‪ٍَ ،‬ب ‪ٝ‬زَب ‪ٍ ٚ‬ع ٍجبكهح اىَع٘ك‪ٝ‬خ اىقضواءل مَب ٍبَٕذ اىَْدبد اىوقَ‪ٞ‬خ ف‪ ٜ‬رعي‪ٝ‬ي اىٖ٘‪ٝ‬خ اىضقبف‪ٞ‬خ ٍزِ‬
‫فيه اىزوٗ‪ٝ‬ظ ىيَْزغبد اىَؾي‪ٞ‬خ‪ٍ ،‬ضو اىؾوف اى‪ٞ‬لٗ‪ٝ‬خ اىَع٘ك‪ٝ‬خ‪ ،‬ف‪ ٜ‬األٍ٘اق اىعبىَ‪ٞ‬خ‪.‬‬
‫‪. 5‬اىزحذٍبد واىقَود‬
‫رنشا اىلهاٍخ عِ رؾل‪ٝ‬بد رزعية ثزؾل‪ٝ‬ش اىجْ‪ٞ‬خ اىزؾز‪ٞ‬خل عي‪ٍ ٚ‬ج‪ٞ‬و اىَضبه‪ ،‬أ به قبكح اىٖ‪ٞ‬ئخ ئى‪ ٚ‬أُ ثع ٍعزلاد‬
‫اىََزؼ ثبأل زعخ اىَزز‪ْٞٞ‬خ فز‪ ٜ‬اى ززوٗك اإلقي‪َٞٞ‬زخ رؾزززبط ئىز‪ ٚ‬رؾززل‪ٝ‬ش ىَ٘امجزخ اىزقْ‪ٞ‬ززبد اىؾل‪ٝ‬ضزخل مَززب أثزوىد اىلهاٍززخ‬
‫رؾل‪ٝ‬بد رزعية ثغ٘كح اىج‪ٞ‬بّبد ف‪ ٜ‬أّظَخ اىزنمبء اًلصزطْبع‪ٍَ ،ٜ‬زب قزل ‪ٝ‬زإك‪ ٛ‬ئىز‪ ٚ‬رزأف‪ٞ‬واد فز‪ٍ ٜ‬عبىغزخ اىشزؾْبدل‬
‫عيزز‪ٍ ٚ‬ززج‪ٞ‬و اىَضززبه‪ٗ ،‬اعٖززذ ثع ز اىشززومبد اىدززل‪ٞ‬وح صززع٘ثبد فزز‪ ٜ‬اٍزززقلاً ٍْدززخ "فَززؼ" ثَززجت ٗاعٖززبد‬
‫اىََزقلً اىَعقلح‪ٍَ ،‬ب ‪ٝ‬ش‪ٞ‬و ئى‪ ٚ‬اىؾبعخ ئى‪ ٚ‬ردَ‪َٞ‬بد أمضو ٍٖ٘ىخ‪.‬‬

‫اىَْبقشخ‬
‫رعنٌ اىْزبئظ اىزياً ٕ‪ٞ‬ئخ اىيمبح ٗاىضو‪ٝ‬جخ ٗاىغَبهك ثزجْ‪ ٜ‬اىزؾ٘ه اىوقَ‪ ٜ‬موم‪ٞ‬يح ىزؾق‪ٞ‬ة هؤ‪ٝ‬خ اىََينزخ ‪2030‬ل‬
‫ٍِ فيه ٍقبهّخ ٍع رغبهة كٗى‪ٞ‬خ‪ٍ ،‬ضو ٍْدخ “‪ ”Naql‬ف‪ ٜ‬كث‪ٝ ،ٜ‬زضؼ أُ ‪ ZATCA‬رق٘ك اىَْطقزخ فز‪ ٜ‬رطج‪ٞ‬زة‬
‫اىزقْ‪ٞ‬ززبد اىَزقلٍززخل ٍٗززع مىززل‪ ،‬رزطيززت اىزؾززل‪ٝ‬بد‪ٍ ،‬ضززو رؾززل‪ٝ‬ش اىَعززلاد ٗرؾَزز‪ٍٖ ِٞ‬ززبهاد اىَزز٘ظ ‪ ،ِٞ‬اٍزززضَبهاد‬
‫ٍَزَوح ٗاٍزوار‪ٞ‬غ‪ٞ‬بد ٍجزنوح ىضَبُ اٍزلاٍخ ٕنٓ اإلّغبىادل‬

‫ثبىث عشش‪ :‬روطَبد اىذساعخ‬

‫أوال ‪:‬اىزوطَبد االعزشارَجَخ‬ ‫ً‬
‫‪ ‬رط٘‪ٝ‬و اٍزوار‪ٞ‬غ‪ ٞ‬خ ط٘‪ٝ‬يخ األٍل ىيزؾ٘ه اىوقَ‪ ٜ‬رعزَل اىنمبء اًلصطْبع‪ٗ ٜ‬اىجي٘ك رشز‪ ،ِٞ‬مْظزبً ٍ٘ؽزل ىيزلفع‬
‫اىوقَ‪ ٜ‬عي‪ ٚ‬غواه ”‪ “PayNow‬ف‪ٍْ ٜ‬لبف٘هح‪.‬‬
‫‪ ‬رنض‪ٞ‬ا اىزعبُٗ ٍع ٍْظَبد كٗى‪ٞ‬خ ٍضزو‪ٗ ، WCO‬اًلٍزز بكح ٍزِ اىزغزبهة اى‪ٞ‬بثبّ‪ٞ‬زخ فز‪ ٜ‬أّظَزخ اىز زز‪ ٞ‬اىزنم‪ٜ‬‬
‫ثبىوٗث٘ربد‪.‬‬
‫‪ ‬كعٌ اىشوامبد ٍع ومبد رنْ٘ى٘ع‪ٞ‬خ عبىَ‪ٞ‬خ ٍضو أٍبىُٗ ٗعي‪ ٜ‬ثبثب) ىزٍ٘‪ٞ‬ع ٍْدبد اىزغبهح اإلىنزوّٗ‪ٞ‬خ‪.‬‬
‫ثبًَّب ‪:‬اىزوطَبد اىزشغَيَخ‬
‫‪ ‬رؾززل‪ٝ‬ش رقْ‪ٞ‬ززبد اىََززؼ اىغَومزز‪ ٜ‬ثبأل ززعخ اىَزز‪ْٞٞ‬خ ثبٍزززقلاً اىزدزز٘‪ٝ‬و صيصزز‪ ٜ‬األثعززبك‪ٍَ ،‬زززيٖ اَب ٍززِ رغوثززخ‬
‫أٍزواى‪ٞ‬ب‪.‬‬
‫‪ ‬رْ ‪ٞ‬ززن ثززواٍظ رززله‪ٝ‬ت ٍزقلٍززخ رؾززبم‪ ٜ‬اىٖغَززبد اىَزز‪ٞ‬جواّ‪ٞ‬خ‪ٍَ ،‬ززز٘ؽبح ٍ زِ َّزز٘مط ٕ٘ىْززلا فزز‪ ٜ‬رإٔ‪ٞ‬ززو ٍزز٘ظ ‪ٜ‬‬
‫اىغَبهك‪.‬‬
‫‪ ‬رؾَ‪ٗ ِٞ‬اعٖبد اىََزقلً ف‪ ٜ‬اىَْدبد اىوقَ‪ٞ‬خ ٍضو "فَؼ"‪ٗ ،‬كعَٖب ثيلبد ٍزعلكح ىزَٖ‪ٞ‬و اًلٍزقلاً‪.‬‬
‫ثبىيًب ‪:‬اىزوطَبد اىزنْوىوجَخ‬
‫‪ ‬اٍزقلاً اىنمبء اًلصطْبع‪ ٜ‬اىزْجإ‪ ٛ‬ىزؾي‪ٞ‬و ث‪ٞ‬بّبد اىزغبهح اىعبىَ‪ٞ‬خ ٗرق‪ ٌٞٞ‬اىَقبطو رغوثخ اىد‪َّ٘ ِٞ‬م اعب)‪.‬‬
‫‪ ‬اعزَززبك َّزز٘مط "اىضقززخ اىدز و‪ٝ‬خ" فزز‪ ٜ‬األٍززِ اىَزز‪ٞ‬جواّ‪ ٜ‬ىَواقجززخ األّظَززخ ٗرقي‪ٞ‬ززو اًلفزواقززبد رغوثززخ اىجْزز٘ك‬
‫األٍو‪ٝ‬ن‪ٞ‬خ)‪.‬‬
‫اٍزٖيك اى٘ق٘ك رغوثخ كث‪.)ٜ‬‬ ‫‪ ‬ئكٍبط رقْ‪ٞ‬بد ٍَزلاٍخ ٍضو اىطبئواد ثلُٗ ط‪ٞ‬به ىز ز‪ ٞ‬اىشؾْبد ٗف‬
‫ساث ًعب ‪:‬اىزوطَبد االجزَبعَخ‪-‬اىيقبفَخ‬
‫‪ ‬ئطيق ؽَيد ر٘ع‪ٞ‬خ ىزعي‪ٝ‬ي اىضقبفخ اىوقَ‪ٞ‬خ ىل‪ ٙ‬اىشومبد اىدل‪ٞ‬وح ٗاىَزٍ٘طخ‪.‬‬
‫‪ ‬اىزوٗ‪ٝ‬ظ ىيٖ٘‪ٝ‬خ اىضقبف‪ٞ‬خ عجو رَ٘‪ٝ‬ة هقَ‪ ٜ‬ىيَْزغبد اىَؾي‪ٞ‬خ عي‪ ٚ‬غواه ئ‪ٝ‬طبى‪ٞ‬ب)‪.‬‬
‫‪ ‬رقل‪ ٌٝ‬ؽ٘افي ىيشومبد اىز‪ ٜ‬رعزَل ٍَبهٍبد فضواء‪ٍ ،‬ضو اىزلي‪ٞ‬ا اىقبثو ىيزؾيو‪ ،‬ىلعٌ اىزغبهح اىََزلاٍخ‪.‬‬

‫‪147‬‬
 DOI: [Link]

‫اىَشاجا‬
ِ‫خل رٌ اًلٍززوكاك ٍز‬ٞ‫ِ اإلعواءاد اىغَوم‬َٞ‫ ىزؾ‬َْٛ٘‫و اى‬ٝ‫)ل اىزقو‬2023 ‫خل‬ٝ‫ئخ اىعبٍخ ىيغَبهك اىَع٘ك‬ٖٞ‫ل اى‬1
[Link]
ِ‫ززخل رززٌ اًلٍزززوكاك ٍزز‬ٞ‫ززو اىْ ط‬ٞ‫ ىيدززبكهاد غ‬ٛ‫ززو األكاء اًلقزدززبك‬ٝ‫)ل رقو‬2023 ‫ئززخ اىعبٍززخ ىإلؽدززبءل‬ٖٞ‫ل اى‬5
[Link]
‫زخل رزٌ اًلٍززوكاك‬ٝ٘ٞ‫زخ اىؾ‬ٞ‫ اىزؾز‬ٚ‫زخ اىجْز‬ٝ‫ ىؾَب‬ٜ‫غ‬ٞ‫و اًلٍزوار‬ٝ‫)ل اىزقو‬2022 ‫ل‬ّٜ‫جوا‬َٞ‫خ ىأٍِ اى‬ْٞ‫ئخ اى٘ط‬ٖٞ‫ل اى‬3
[Link]
‫خل‬ٝ‫زخ اىَزع٘ك‬ٞ‫ اىََينزخ اىعوث‬ٜ‫( فز‬TFA) ‫و اىزغزبهح‬َٞٞ‫خ ر‬ٞ‫ن ار بق‬ٞ ْ‫و ر‬ٝ‫)ل رقو‬2023 ‫خل‬َٞ‫ل ٍْظَخ اىزغبهح اىعبى‬4
[Link] ‫رٌ اًلٍزوكاك‬
ِ‫زخل رزٌ اًلٍززوكاك ٍز‬ٞ‫ ألكاء اىقزلٍبد اىغَوم‬َْٛ٘‫و اى‬ٝ‫)ل اىزقو‬2023 ‫(ل‬ZATCA) ‫ئخ اىعبٍخ ىيغَبهك‬ٖٞ‫ل اى‬5
[Link]
ِ‫ل رٌ اًلٍزوكاك ٍز‬ّٜ‫جوا‬َٞ‫ ىأٍِ اى‬ٜ‫غ‬ٞ‫و اًلٍزوار‬ٝ‫)ل اىزقو‬2022 ‫(ل‬NCA) ّٜ‫جوا‬َٞ‫خ ىأٍِ اى‬ْٞ‫ئخ اى٘ط‬ٖٞ‫ل اى‬6
[Link]
ِ‫)ل رززززززٌ اًلٍزززززززوكاك ٍزززززز‬LPI ‫خ‬ٞ‫ززززززو ٍإ ززززززو أكاء اىقززززززلٍبد اىي٘عَززززززز‬ٝ‫)ل رقو‬2023 ‫ل‬ٜ‫ل اىجْززززززل اىززززززلٗى‬7
[Link]
ِ‫ اىَجب زززول رزززٌ اًلٍززززوكاك ٍززز‬ٜ‫زززو رزززلفقبد اًلٍززززضَبه األعْجززز‬ٝ‫)ل رقو‬2023 ‫(ل‬MISA) ‫ل ٗىاهح اًلٍززززضَبه‬8
[Link]
ِ‫و اىزغزززبهحل رزززٌ اًلٍززززوكاك ٍززز‬ٞ‫َززز‬ٞ‫زززخ ر‬ٞ‫زززن ار بق‬ٞ ْ‫زززو ر‬ٝ‫)ل رقو‬2023 ‫(ل‬WTO) ‫زززخ‬َٞ‫ل ٍْظَزززخ اىزغزززبهح اىعبى‬9
[Link]
10. Al-Mashari, M., & Al-Somali, S. A (2019). Digital transformation and trade
facilitation: A framework for secure cross-border e-commerce. *Journal of Global
Information Technology Management, 22 (3), 123-140.
[Link]
11. Al-Mutairi, A., & Khan, S. (2023). The impact of digital identity systems on
reducing financial fraud: Evidence from biometric adoption in cross-border
transactions. Journal of Financial Technology and Security, 15(2), 45–67.
12. Brown, A. (2021). Digital transformation in customs procedures: Enhancing
efficiency and transparency. Journal of International Trade and Customs, 15 (3), 45–
67.
13. Brown, L. (2021). Digital Transformation and Trade Facilitation: The Role of
Customs Automation. Oxford University Press.
14. Deloitte. (2020). Cybersecurity as a catalyst for innovation. Deloitte Insights.
Retrieved from
[Link]
[Link]
15. Deloitte. (2020). Cybersecurity and innovation: Building a secure digital future.
Deloitte Insights.
16. European Union. (2023). Digital literacy in SMEs: Challenges and solutions. EU
Publications.
17. Garcia, L. (2020). The economic impact of digitalization: A study on investment
and competitiveness in Saudi Arabia. International Journal of Digital Economy, 8 (1),
12–29.
18. Garcia, R. (2020). Economic Digitalization and Investment Growth. Springer.

148
 DOI: [Link]

19. Gartner. (2023). Internal communication strategies for digital transformation.

Gartner Reports.
20. Gupta, S., & Kumar, V. (2020). Blockchain technology and its role in enhancing
supply chain security. International Journal of Production Economics, 228, 107831.
[Link]
21. International Labour Organization (ILO). (2022). The future of work in digital
economies. ILO Publications.
22. International Monetary Fund (IMF). (2022). Digital fiscal solutions for emerging
economies. IMF Working Paper.
23. International Telecommunication Union (ITU). (2023). Digital inclusion trends in
developing economies. ITU Publications.
24. Johnson, P. (2019). Tax Compliance and Transparency in the Digital Age.
Cambridge University Press.
25. Khan, R., & Al-Saadi, M. (2020). The impact of digitalization on economic
competitiveness in the Middle East. Journal of Digital Economy, 7 (1), 35–50.
26. Kim, S., & Park, J. (2021). Digital inclusion strategies for SMEs: Lessons from
South Korea. Journal of Digital Transformation, 15 (3), 45-67.
[Link]
27. Lee, C. (2022). Cybersecurity in the age of digital trade. Cybersecurity Review, 9
(2), 75–88.
28. Lee, H., et al. (2022). AI-powered customs surveillance: A case study of
Singapore. International Journal of Logistics Management, 34 (2), 112-130.
[Link]
29. Lee, J., Lee, H., & Kim, Y. (2021). Artificial intelligence in customs automation:
A case study of South Korea’s trade security. Computers & Security, 104, 102212.
[Link]
30. Martinez, P. (2021). Integrating global systems for seamless trade: A case study
of customs modernization. Global Trade and Technology Journal, 5 (3), 150–167.
31. McKinsey & Company. (2023). Digital transformation in logistics: A global
perspective. McKinsey Insights.
32. McKinsey & Company. (2022). The six dimensions of digital transformation: A
roadmap for public sector organizations. Retrieved from
[Link]
33. National Institute of Standards and Technology (NIST). (2020). Zero trust
architecture. NIST Special Publication 800-207.
34. Nielsen Norman Group. (2023). User experience trends in government services.
NN/g Research.
35. OECD. (2021). Economic resilience framework: Policy guidelines. OECD
Publishing.
36. OECD. (2019). OECD principles on artificial intelligence. OECD Publishing.
37. OECD. (2018). Digital trade: Promoting security and trust in global value chains.
OECD Publishing. [Link]
38. Peterson Institute for International Economics. (2021). Smart protectionism:
Balancing trade and growth. PIIE Reports.
149
 DOI: [Link]

39. PwC. (2023). AI-driven tax compliance: Global trends and case studies. PwC
Insights.
40. Rogers, E. M. (2003). Diffusion of innovations (5th ed.). Free Press.
41. Rukanova, B., et al. (2020). Digital transformation of customs procedures: A
systematic review of security and efficiency outcomes. Government Information
Quarterly, 37 (4), 101486. [Link]
42. Smith, A. (2020). Enhancing cybersecurity for digital government transformation.
Government Information Quarterly, 36 (2), 300–312.
[Link]
43. Smith, J. (2019). Digital transformation in global trade: Opportunities and
challenges. International Journal of Customs Management, 12 (4), 101–120.
44. Smith, J. (2018). Artificial Intelligence in Customs and Border Security.
Routledge.
45. Stanford University. (2023). Legal frameworks for emerging technologies.
Stanford Law Review.
46. UNCTAD. (2022). Digitalization and trade facilitation: Opportunities for
developing nations. United Nations Conference on Trade and Development.
[Link]
47. UNESCO. (2023). University-government partnerships for innovation. UNESCO
Policy Brief.
48. United Nations. (2023). Sustainable trade practices: A pathway to SDGs.
UNCTAD Publications.
49. Wang, Y., & Zhang, L. (2019). The role of IoT in enhancing port security and
trade efficiency. Transportation Research Part E: Logistics and Transportation
Review, 129, 1-15. [Link]
50. Williams, T. (2022). Cybersecurity and Data Protection in Government
Institutions. MIT Press.
51. World Bank. (2022). Economic diversification in emerging markets. World Bank
Working Paper.
52. World Bank. (2021). Digital trade and security: A roadmap for policymakers.
World Bank Group. [Link]
53. World Bank. (2020). Doing Business 2020: Comparing Business Regulation in
190 Economies. World Bank Publications.
54. World Bank. (2020). World Development Report 2020: Trading for development
in the age of global value chains. World Bank Publications.
55. World Customs Organization (WCO). (2023). Customs 4.0: A roadmap for digital
transformation. WCO Publications.
56. World Customs Organization (WCO). (2023). Customs digital transformation: A
roadmap. WCO Publications.
57. World Bank. (2023). Digital identity systems and their role in securing cross-
border financial transactions: A comparative analysis of biometric verification and
multi-factor authentication. Retrieved from
[Link]

150
 DOI: [Link]

58. World Resources Institute (WRI). (2023). Balancing economic growth and
environmental sustainability. WRI Reports.
59. Zakat, Tax and Customs Authority. (2021). Annual report on digital
transformation initiatives. Riyadh: Zakat, Tax and Customs Authority.
60. Zakat, Tax and Customs Authority. (2021). Annual Report 2021: Digital
Transformation in Service Delivery. Riyadh, Saudi Arabia: Zakat, Tax and Customs
Authority.
61. Zakat, Tax and Customs Authority. (2020). Annual Report 2020: Digital
Transformation in Service Delivery. Riyadh, Saudi Arabia: Zakat, Tax and Customs
Authority.
62. Dong, B. (2023). Digital transformation in public sector: A perspective on
evolutionary e-government. Journal of Public Administration and Technology, 12(3),
45-60.
63. McKinsey & Company. (2022). The six dimensions of digital transformation: A
roadmap for success. McKinsey Digital Insights.
64. Megrel, A., et al. (2018). User engagement in digital transformation: The role of
dynamic capabilities and co-creation. International Journal of Digital Innovation, 7(4),
22-38.
65. Muehlburger, M., et al. (2019). Digital transformation as a driver of value chain
reconfiguration. Strategic Management Journal, 40(5), 789-812.
66. Vial, G. (2019). Understanding digital transformation: A review and a research
agenda. The Journal of Strategic Information Systems, 28(2), 118-144.

151