GEC 13

LITERATURE OF THE PHILIPPINES

`Lecture 5
Prose and Its Elements

Overview

Everybody has a story to tell that even up to this period many readers are still
fond of discovering new stories to enjoy. Some short stories become another
person’s way of escaping reality of life. Other people use stories to be inspired, to
be in love, to learn, or just to be entertained.

Objectives
By the end of the lecture, students should have:

1.​ Defined prose

2.​ Determined the different kinds of Prose
3.​ Identified the elements of Prose

Scope of Lecture 5

1.​ Definition of Prose

2.​ Kinds of Prose
3.​ Elements of Prose
Subject
Theme
Mood
Plot
Setting
Point of View
Irony
Character
Conflict
Symbol

DEFINITION OF PROSE

It is said that prose is written in closer correspondence to everyday

speeches. It means that ‘you write it on how you say it’. According to Kahayon &
Zulueta, (2009) prose consists of those written within the common flow of
conversation in sentences and paragraphs. Then, for Holman (1992) prose is
often meant to designate a conscious, cultivated writing, not merely bringing
together of vocabularies, a listing ideas, a catalog of objects. This implies that
prose is written in paragraph form and uses ordinary language.
Moreover, Holman enumerated four characteristics of Prose.

Qualities of Prose

1.​ It is without sustained rhythmic regularity

2.​ It has logical, grammatical order, and its ideas are connectedly stated
rather than merely listed.
3.​ It is characterized by style, though the style will vary from writer to writer.
4.​ It will secure variety of expression through diction and through sentence
structure.
Maria Gloria R. Beco-Nada,MA
Southern Luzon State University
College of Arts and Sciences
Languages, Literature and Humanities Department
 GEC 13
LITERATURE OF THE PHILIPPINES

KINDS OF PROSE

●​ Expository (Non-fiction)
ESSAY

Between short story and essay, students are more familiar with essay
because they have personal experience of writing it. Ang (2012) said that it is the
most popular form of literature.
According to Ramallosa (2000), an essay is a form of prose writing, not
primarily narrative, in which the writer shares his thoughts and ideas, his feelings
and emotions, and his observations on some phrases of life that caught his
interest. The essay is concise in form and structure. Also, she said that it is
written to convey an idea or series of ideas that may inform, entertain, argue or
merely describe something trivial or profound.
Then, Sialongo et al. (2007) explained that essay comes from the French
word, essai which means trial or test. They further discussed that essay is a
prose composition of moderate length devoted to a single topic from a limited
point of view. Meanwhile, Ang (2012) defined essay as a short literary
composition which is expository in nature. The author shares some of his
thought, feelings, experiences or observations on some aspects of life that have
interested him.
Furthermore, Ramallosa (2000) discussed that essays are generally
classified into two: the formal essay and the informal essay. She said that Formal
essays are also called impersonal and objective essays while the informal essay
are also called personal and subjective essay.
Ang (2012) cited that formal essay deals with serious and important topics
like philosophy, theology, science and politics. It has an authoritative and
scholarly style and shows the writer’s masterful grasp of the topic. Its formal tone
echoes a detached, objective, clear straight forward expression. Mainly, its
purpose,is to teach and instruct. Then, informal essay covers the light, ordinary,
even common place subjects through a bubbling, casual, conversational, friendly,
often humorous but equally insightful, stance as the formal essay.

●​ Narrative Prose
Types of Narrative Prose
Novel
Novel is said to be an extended short story because of its
length. For Kahayon & Zulueta (2009), this is a long narrative
divided into chapters. Also, Holman (1992) explained that the
term novel is used in its broadest sense to designate any
extended fictional prose narrative. Moreover, novel is a long
fictitious tale where characters and actions are presented in a
more or complex plot. (Queddeng, 2013) Furthermore, Ang
(2012) elaborated that novel is a fictitious narrative with a
complicated plot; it may have a main plot and one or more
sub-plots that develop with the main plot; characters and actions
representative of the real life of past or present times are
portrayed in a plot; it is made up of chapters.

Novelette
A work of prose fiction of intermediate length, longer than a
short story and shorter than a novel. (Holman, 1992)
Novelettes are prose narratives that are intermediate
between the short story and the novels. It is about 50 to 150
ordinary pages long, but no exact limits given as to length. It is
Maria Gloria R. Beco-Nada,MA
Southern Luzon State University
College of Arts and Sciences
Languages, Literature and Humanities Department
 GEC 13
LITERATURE OF THE PHILIPPINES

more elaborate than a short story but can be read in a single

sitting and can produce a single, concentrated effect. (Bascara,
2003)

Short Story
Short story is notable to its length. According to Holman
(1992) A short story is a relatively brief fictional narrative in
prose. It may range in length from the short story of 500 words up
to the long-short story of 12,000 to 15,000 words.
The length of short story restricts writers to maximize the use
of characters, situations, plot, etc. Based from the discussion of
Lacia and Gonong (2003), the short story as an art form deals
with a single incident or situation. This is a narrative involving one
or more characters, one plot and one single impression.
(Kahayon & Zulueta, 2009)
Then, short story is a brief, artistic form which is centered on
a single main incident and is intended to produce a single
dominant impression. It has a simple plot, few characters, usually
of one setting, and is concerned with only one idea. This could be
read at one sitting. (Queddeng, 2013)

Short-short story
A brief short story, usually between 500 and 2,000 words in
length, with a ‘twist’ or surprise ending. Its best practitioner was
O. Henry. (Holman, 1992)

Parable
A short, fictitious narrative which points out a oral or
spiritual truth. (Queddeng, 2013)
Fable
A brief tale, either in prose or verse, told to point a
moral. The characters are most frequently animals, but
need not be restricted since people and inanimate
objects as well are sometimes the central figures. The
subject matter of fables has to do with supernatural and
unusual incidents and often draws it origin of folklore
sources. By far the most famous fables are those
accredited to Aesop, a Greek slave living about 600 BC;
but almost equally popular of those of La Fontaine, a
Frenchman writing in the seventeenth century, because
of their distinctive humor and wit, their wisdom and
sprightly satire. Other important fabulists are Gay
(England), Lessing (Germany), Krylov (Russia) A fable in
which the characters are animals is called a beast fable,
a form that has been popular in almost every period of
literary history, usually a satiric device to point out the
follies of mankind. (Holman, 1992, p.217)

Myth and Legend

A legend is distinguished from a myth in that the
legend has more of historical truth and perhaps less of
the supernatural. Legends often indicate the lore of a
people, and in this way, serve as at least partial
expressions of the racial or national spirit. Myths differ
from legends in that they have less of historical
Maria Gloria R. Beco-Nada,MA
Southern Luzon State University
College of Arts and Sciences
Languages, Literature and Humanities Department
 GEC 13
LITERATURE OF THE PHILIPPINES

background and more of the supernatural; they differ

from the fable in that they are less concerned with moral
didacticism and are the product of a racial group rather
than the creation of an individual. (Holman, 1992)

ELEMENTS OF NARRATIVE PROSE (Fiction)

Subject
It is what the story is all about which is particular or specific, therefore only
one. (Queddeng, 2013)

Theme
Theme is a story’s central idea. There differs from the subject in that theme is
a message about life or human taht writer wants convey. Themes can be directly
stated, but more often, readers must infer themes from clues in the key story
elements such as the title of the story; how characters change and the lesson
they learn about life; conflicts in story in action; and words and phrases that
express important ideas such as courage or freedom. (Ang, 2012)

Mood
The atmosphere or emotional effect generated by the words, images,
situations in a literary work (the emotional ambience of the work), for example,
melancholy, joyous, tense, oppressive and so on. (Ang, 2012)

Plot
This is the framework of the story. It is said that a story will not stand unless
there is plot. Sialongo et al. (2007) said that plot is the sequence of events in
story, arranged and linked by causality.
Baritugo, Caraguian, Punsalan & Solmerano (2007) said that in literary
terms, a unified plot includes an exposition, a climax, a falling action and a
denouement or resolution or conclusion.

1.​ Exposition
It is the introductory material that creates the tone, gives the setting,
introduces the characters, and supplies other facts necessary to
understanding a work of literature.

2.​ Rising action

It is the second section of the typical plot, in which the main character
begins to grapple with the story’s main conflict; the rising action contains
several events usually are arranged in an order of increasing importance.

3.​ Climax
It is a rhetorical term for a rising order of importance in the ideas
expressed. In large compositions - the essay, the short story, the drama, or
the novel - the climax is the point of highest interest, where the reader makes
the greatest emotional response. In dramatic structure, climax designates the
turning point in the action, the crisis at which the rising action reverses and
becomes the falling action.

4.​ Falling action

It is part of the plot after the climax, containing events caused by the
climax and contributing to the resolution.

5.​ Denouement or resolution

Maria Gloria R. Beco-Nada,MA
Southern Luzon State University
College of Arts and Sciences
Languages, Literature and Humanities Department
 GEC 13
LITERATURE OF THE PHILIPPINES

It is the final unraveling of a plot; the solution of a mystery; an

explanation or outcome. Denouement implies an ingenious untying of the
knot of an intrigue, involving not only a satisfactory outcome of the main
situation but an explanation of all the secrets and misunderstandings
connected with the plot complication.
*Note: Ending and resolution in story are not the same. Remember that not every story
has a resolution. Some stories just end because of a very complicated twist. According to
Sialongo et al. (2007) ending is the part that brings back to its equilibrium.

Devices of Plot

Flashback - Characters or narrator brings back the past because it is related

​ to the present situation in the story. According to Baritugo, Caraguian, ​
​ Punsalan & Solmerano (2007), flashback is a literary device which an
earlier ​ or past event is inserted into the present or the normal
chronological order of
a narrative. They added that various methods may be used to present this
literary device, among them are recollections of characters, narration by the ​
characters, dream sequences, and reveries.

Foreshadowing - It tells what will happen next in the story. Based from the
discussion of Sialongo et al. (2007), foreshadowing is the writer’s use of hints
​ or clues to indicate events that will occur later in the story. They said that
the ​ use of this technique both creates suspense and prepares the reader for
what ​ is to come.

En Medias Res - The story starts in the middle of the story. It only shows ​
​ portion of the middle part then it will commence to the exposition. As the
story
progresses, readers will be able to determine that the story begins in the ​
​ middle when the story reaches already to the part where it began.

Stream of Consciousness - This is also referred as “flow of consciousness” ​

because the narration is based on the continuous flow of ideas of the narrator. ​
It is as if nothing is happening in the story because the narrator has a ​ ​
tendency to jump from incident to another just like how a mind works while ​
thinking. Readers needs to be focused while reading the story in order to ​ ​
understand the story because it is where the story will come from.

Setting
The physical, and sometimes spiritual, background against which the action
of a narrative takes place. The elements which go to make up a setting are: 1.
the actual geographic location, its topography, scenery, and such physical
arrangements as the location of the windows and doors in a room; 2. the
occupations and daily manner of living of the characters; 3. the time period in
which the action takes place, e.g. epoch in history, season of the year, etc.; 4. the
general environment of the characters, e.g. religious, mental, moral, social,
emotional conditions through which the action takes place in the narrative move. ​
​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​
​ ​ ​ (Holman, 1992)

Point of View
A term used in the analysis and criticism of fiction to describe the way in
which the reader is presented with the materials of the story or viewed from
Maria Gloria R. Beco-Nada,MA
Southern Luzon State University
College of Arts and Sciences
Languages, Literature and Humanities Department
 GEC 13
LITERATURE OF THE PHILIPPINES

another angle, the vantage point from which the author presents the actions of
the story. (Holman, 1999)

According to Ang (2012), the following are the classification of point of view.

First Person - the writer uses the pronoun “I”. He/she could be a participant ​
or a character in his own work; the narrator may be the protagonist, an ​
observer, a minor character, or the writer himself/herself.

Third Person - the writer-narrator is a character in the story. He/she narrates

​ the based on what he observed / his opinion. On the other hand, a limited
​ third person is an outsider/observer who is not part of the story.
Omniscient - the writer-narrator sees all; he can see into the minds of ​
characters and even report everyone’s innermost thoughts.

Irony
An irony is a literary term referring to how a person, situation, statements, or
circumstance is not as it would actually seem. Many times it the exact opposite of
what it appears to be.

Kinds of Irony

1.​ Verbal irony is when an author says one thing and means something
else.
2.​ Dramatic irony is when an audience perceives something that a
character in the literature does not know.
3.​ Situational irony is a discrepancy between the expected result and actual
result.
(Baritugo, Caraguian, Punsalan & Solmerano, 2007)

Character
Character is the representation of a human being; persons involved in a
conflict. (Ang, 2012)

KINDS OF CHARACTER

According to Baritugo, Caranguian, Punzalan and Solmerano (2007)

identified the following kinds of characters.

1.​ A protagonist is considered to be the main character or lead figure in a

novel, play, story, or poem. It may also be referred to as the “hero” of a work.

2.​ An antagonist is a character in a story or poem who deceives, frustrates,

or works again the main character, or protagonist, in some way. The antagonist
doesn’t necessarily have to be a person. It could be death, the devil, an illness,
or any challenge that prevents the main character from living “happily ever after.”

3.​ An antihero is a protagonist who has opposite of most of the traditional

attributes of a hero.

4.​ A flat character is a character who is the same sort of person at the end of
a story as s/he was at the beginning.

5.​ A type character is a stereotype character: one whose nature is familiar

from prototypes in previous fiction. He/She has only one outstanding trait or
feature, or at the most a few distinguishing marks.
Maria Gloria R. Beco-Nada,MA
Southern Luzon State University
College of Arts and Sciences
Languages, Literature and Humanities Department
 GEC 13
LITERATURE OF THE PHILIPPINES

6.​ A dynamic character is a character who, during the course of a story,

undergoes a permanent change in some aspect of his/her personally or outlook.

7.​ A round character is a character who is complex, multidimensional, and

convincing.

Conflict
It is referred as clash of wills in a story. Characters do not agree with one
another that is why it resulted with conflict. Conflicts are categorized into internal
and external conflict. In a story, there may be more than one conflict present. For
instance, the protagonist may experience man vs. himself as well as man vs
nature as well as man vs. society.

Internal Conflict
This is also known as man vs. himself. The conflict happens to the
character himself. This can be the only cause of conflict or this can be one of
the causes that heighten the tension among characters in the story .
It is the struggle that takes place within a character’s mind, often as the
character chooses between two courses of action. (Ang, 2012)

External Conflict
A character struggles against an outside force, such as nature, a physical
obstacle, or another character. (Ang, 2012) There are many kinds of external
conflicts; man vs. man, man vs. society, man vs. nature, man vs.
supernatural, man vs. Destiny.
Symbol
A symbol in literature is a concrete object, event or character in the story
which presents an abstract idea like love, patriotism, etc. The meaning of a
symbol is revealed through the context of the story. (Lacia and Gonong, 2003)

References:

Ang, J. G. ed. (2012). Literature 101. Intramuros, Manila: Mindshapers Co. Inc.

Baritugo, M. et al. (2007). Philippine Literature: An Introduction to Poetry, Fiction & Drama.
Manila,

Holman, C. H. (1992) A Handbook to Literature 6th ed. Indiana:The Odyssey Press, Inc.

Kahayon, A. H. and C. A. Zulueta. (2000). Philippine Literature Through the Years.

Mandaluyong City: National Bookstore.

Lacia, F. and G. O. Gonong. (2003). The Literatures of the [Link]: REX Book Store, Inc.

Queddeng, G. (2013). Philippine Literature. Lucban, Quezon: Southern Luzon State University.

Ramallosa, G. (2000). The Literatures of the Philippines. Lucena City: Enverga University Press.

Sialongo, E. et al. (2007). Literatures of the World. Manila: REX Book Store, Inc.

Maria Gloria R. Beco-Nada,MA

Southern Luzon State University
College of Arts and Sciences
Languages, Literature and Humanities Department
 GEC 13
LITERATURE OF THE PHILIPPINES

Lecture 6
Prose in the Philippines

Overview
Before the Spaniards arrived in the Philippines, early Filipinos were already
creating and telling stories. It was their means of entertainment as well as
explaining environment phenomena. With oral tradition, it reflects that Filipinos
are innate story tellers. Though Western influence in short stories are quite
evident, it is still undeniable that Filipinos have brilliant imagination and
marvelous ideas that make prose in the Philippines stand through the test of
time.

Objectives
By the end of the lecture, students should have:

1.​ Understood the background of essay in the Philippines

2.​ Learned the background of narrative prose in the Philippines
3.​ Applied the guidelines for reading short stories
4.​ Followed the guidelines for analyzing narrative prose
5.​ Read the essays and short stories
6.​ Wrote short story analysis

Scope of Lecture 6

1.​ Background of Prose in the Philippines

2.​ Guidelines for Reading Short Stories
3.​ Guidelines for Analyzing Narrative Prose
4.​ Essays and Short Stories for Reading and Analysis

Below is an excerpt about essay in the Philippines from the discussion of

Gloria De La Puerta Ramallosa (2000) in her book The Literature of the
Philippines.

Essay in the Philippines

The first essays in the Philippines were social and political compositions during
Spanish Regime. They mostly dealt with nationalistic and patriotic themes. The Filipino
patriots made use of the essay as an instrument to voice out their indignation to the
Spanish authorities in the Philippines.
Among early essayists are Jose Rizal who wrote The Indolence of the Filipinos and
the Philippines: A Century Hence; Marcelo H. Del Pilar who edited and published La
Solidaridad; Graciano Lopez Jaena, Jose Burgos and Apolinario Mabini who wrote fiery
revolutionary essays.
The Filipino essay in English first appeared in the school papers of UST, UP and

Maria Gloria R. Beco-Nada,MA

Southern Luzon State University
College of Arts and Sciences
Languages, Literature and Humanities Department
 GEC 13
LITERATURE OF THE PHILIPPINES

PNC. Soon, periodicals and newspapers began to include essays in their

[Link] Magazine, Graphic and Philippine Free Press published them
regularly. Among the early essayists in English were Jorge Bacobo who wrote political
and didactic essays; Francisco Icasiano, Salvador P. Lopez and I.V. Mallari who wrote
essays on Literature.
The first book or collection of essays was published by Vicente Hilario and Eliseo
Querino. It is entitled Thinking for Ourselves. It was followed by Dear Devices and
Individual Essays. Famous among them are : Horizon From Nipa Hut by Francisco B.
Icasiano, Literature and Society by Salvador P. Lopez; The Birth of Discontent by I.V.
Mallari; Call of the Heights by Alfredo Gonzales and Little Things by Godofredo Rivera.
(Ramallosa, 2000)

Narrative Prose

Just like poetry, narrative prose also flourished in the Philippines. It can be
traced from pre-Spanish period wherein ancient Filipino tales existed with its aim
to explain various natural and supernatural phenomena in their environment.
According to Del Castillo and Medina (2002), belief in these spirits led inevitably
to the creation of innumerable fantastic tales and acts of propitiation. It became
their source of inspiration to create magnificent tales which were filled with gods,
demigods, spirits, etc. In terms of subject, Del Castillo and Medina discussed that
some dealt with the origin of the Filipinos (Creation of the World , The Deluge),
historic figures -- reflecting perfection of strength, beauty, and love (Malakas at
Maganda, Mariang Makiling, Prinsesa Makapuno, Bundok Mayon).

Early forms of narrative prose during pre-Spanish period were legends, myths, fables, and
folktales.

Legends
Legends are a form of prose the common theme of which is about the origin of a thing,
place, location or name. The events are imaginary, devoid of truth and unbelievable. Old Filipino
customs are refelected in these legends. Its aim is to entertain. (Kahayon and Zulueta, 2009)
Legend is any story coming down from the past especially one popularly taken as historical
though not verifiable. It is an account of a particular people or region handed down from one
generation to the next by word of mouth. (Ramallosa, 2000)

Fables
Filipino legendary literature is also fairly rich in fables. We have Story of the Monkey and
the Turtle, The Origin of the Monkey, Why the Crab Carries His House, Why the Firefly Carries
His Light, and many others. (Del Castillo and Medina, 2002)
These are also fictitious and they deal with animals and inanimate things who speak and
act like people and their purpose is to enlighten the minds of children to events that can mold
their ways and attitudes. (Kahayon and Zulueta, 2009)
It is fictitious story that the characters of which are animals with human attributes; they may
be called beast tales; it is intended for children to entertain them and to teach them some useful
truthful or moral. (Enriquez, 2014)

Myth or Mythology

Myth is a body of tales describing the gods and demigods of a people of race. It is also a
prose narrative which explains how the world and people people came to in their form usually
involving supernatural elements. It is crude form of story dealing with gods and their relationship
Maria Gloria R. Beco-Nada,MA
Southern Luzon State University
College of Arts and Sciences
Languages, Literature and Humanities Department
 GEC 13
LITERATURE OF THE PHILIPPINES

with the mortals. (Ramallosa, 2000)

Bascom (1965) in the discussion of Enriquez (2014), myths, in the society in which they are
told, are considered to be truthful accounts of what happened in the remote past. They are
taught to be believed; and can be cited as authority in answer to ignorance and doubt. They are
often associated with beings, their love affairs, their family relationships, their relationships and
enmities, their victories and defeats..

Folktales

Folktales are made up of stories about life, adventure, love, horror and humor where one
can derive lessons about life. These are useful to us because they help us appreciate our
environment, evaluate our personalities and improve our perspectives in life. (Kahayon and
Zulueta, 2009)
It refers to a prose narrative told for amusement and instructional value, dealing with events
set in an indefinite time and place. (Enriquez, 2014)

Moreover, Philippine narrative prose continues to develop. The arrival of the

Spaniards in the Philippines transformed the concept and style of tales in the
country. It was mostly about faith and morality. A good example was Urbana and
Felisa of Father Modesto de Castro, an important vernacular writer in the 19th
century. His other known works were Pagsusulatan ng Dalawang Binibini na sina
Urbana at Felisa (1863 and 1889); Colleccion de Sermones (1878); Exposicion
de las Siete Palabras (1887); Novena de San Pedro (1888).

Father Urbana at Felisa

Modesto de It is a series of familiar letters exchanged by two sisters: Urbana, the elder at Felisa, the younger. In the c
Castro also long correspondence, the life lived by Urbana in Metropolitan Manila and of Felisa in Paombong, Bulac
wrote minutely folded. It was climaxed with the marriage of Felisa to Amadeo. The letters, incidentally, portraye
epistolary
characters like their father, mother, Honesto, Dona Prudencia, Amadeo and the clergy.
novel which
Del Castillo and Medin
influenced
Jose Ma.
Changco (El Jardin Serafico) and Jose Ma. Zamora (Novela de la Purisima
Concepcion) to write in Spanish. Other writers during that time were Bishop
Gabriel Reyes (Kapitana Tuna and Toningi(novels), Ang Mainot, Ang Naga
Simba, Matinumaon nga Bata, Ang Gunga sa Kalisud and Bunga Kalipay (short
stories) and Biographies of the Bishops of Cebu, ), Father Mariano Sevilla y
Villena (Vida Buena y Vida Mala de Cristianos and La Perfeccion Cristina),
Father Miguel Lucio Bustamante (Si Tandang Basiong Macunat), Father Joaquin
Tuason (Matuwid na Landas).
Aside from novels and short stories, there were also religious guidebooks
sermons, grammar books and other translations.

“Father Antonio de Borja distinguised himself by translating freely the novel,

Barlaan and Josaphat, into Tagalog. This narrative ​ was based on the
greek writing of San Juan Damasceno. This literary work enjoyed considerable
popularity ​ because the translation was published in 1708 and again in 1712.

Father Agustin Mejia in like manner wrote in Ilocano La Vida de San Barlaan y
Josaphat. Father Pablo Clain (at times known as Barin) translated into Tagalog
a Spanish work, issued as Ang Infiernong Nabubuksan (1730). Father Antonio
Florentino Puansen translated into Tagalog Compendio Historico de la Religion
(1863)​ Father Vicente Garcia translated Thomas a Kempis’ Imatatio Christus
(Imitation of Christ) into Ang Pagtulad Cay Cristo.
Del Castillo and Medina, 2002

Maria Gloria R. Beco-Nada,MA

Southern Luzon State University
College of Arts and Sciences
Languages, Literature and Humanities Department
 GEC 13
LITERATURE OF THE PHILIPPINES

From faith and morality, themes of prose in Spanish were altered with
nationalism and reason. It was described as ‘rich in self-expression and in
political and cultural evaluation.’
Meanwhile, in short story in Tagalog, dagli was the earliest fictional piece of
literary form. Dagli is a short and entertaining fiction, and in the form and
substance, resembled the personal essay. (Ramallosa, 2000) In form and
substance, the dagli is the very personal essay that is read today. (Del Castillo
and Medina, 2002) Writers of dagli were Lope k. Santos, Patricio Mariano,
Gonzalo Cue Malay, Rosauro Almario and Pedro Antonio. Newspapers and
magazines (Liwayway and Bulaklak) became its vehicles to gain more
readership. Short story in Filipino is known for its plot as its most important
element while characterization, dialogue and description are just secondary
elements. Then, love is its main subject and sentimentalism is the ‘pervasive
quality.’ It was until the outbreak of WWII.
American Regime let Filipinos learned English language. Writers in the
country also wrote in English after years of practice and dedication to master the
said language. According to Del Castillo and Medina (2002), the short story in
English is the crowning achievements in Philippine literature. It was explained by
Ramallosa (2000) that short story in English was the concrete and convincing
manifestation of the influence of America exerted over the Filipino writers. It was
divided into three periods; Period of Imitation, Period of Experimentation and
Self-Assertion, and Period of Greater Assertion.
PERIOD OF IMITATION PERIOD THE PERIOD OF GREATER
The pioneers in short story writing OF EXPERIMENTATION
SELF ASSERTION
were mostly college students AND SELF-ASSERTION
motivated and inspired by their The third period in the developing
American teachers. Their early The second period in the short story in English saw the Filipino
attempts at self-expression in English development of short stories in writers with greater facility in the use
were introduced to the reading public English was characterized by the of English language. They have
first by their school publications and appearance of young and promising acquired a wider knowledge of
later by the periodicals in the country. writers who helped in the cultivation technique as a result of their
of writing short story as an art. sensitivity to literary fashions here
Both public and private schools and abroad.
published their own papers where At this period, writers were motivated
students submit their creative writing. to greater efforts and higher In their stories, writers reflected the
The UP however, was still the center attainments by conditions conducive problems and issues that confront
of literary activities. to creative writing. The most the Philippine society. Social
significant stimuli were the feeling of consciousness, craftsmanship, and
The short stories of the early nationalism, greater time and commitment to social problems are
American Period were mostly opportunity, more publications that distinguishing marks of the short
romantic tales or imitation of plots printed their literary output, and stories written in this period.
and themes taken from American awards in form of cash and grants.
and foreign sources. In the view of Dr. Ofelia Dimalanta pointed out that
Dr. Josephine Serrano of U.S.T., the The Period of Experimentation was contemporary writers are
earliest stories in English were also characterized by the emergence preoccupied with some significant
product of apprentices. of different significant trends. standards in writing short story.
The Period of Imitation produced an According to Dr. J. Serrano, writers These are:
output that was rather small of this period had the following 1.​ Emphasis on the key
considering that the writers were still distinguishing marks and qualities. moment or moment illumination
busy learning the English language. which usually appears at the end of
The quality of the pioneering stories 1.​ The writers consciously and the story;
was low and most of the stories purposely set out to create a national 2.​ The use of consistent point
lacked artistic discipline and had the literature. of view or viewpoint;
tendency to wordiness and 2.​ They gained full control of 3.​ The use of symbol or
sentimentalism. the English language and could now symbolism in the story;
manipulate it successfully as a 4.​ The evocative or
literary medium. emotionalized use of language for
3.​ Most of them experimented atmosphere and tone;
on different literary forms and 5.​ An overall structural unity,
techniques. blending form and content.

Three distinct group of writers As a whole, the writers of this period

appeared in the literary scene during have proven themselves as master
the Period of Experimentation. of the own. Some of the successful
1.​ The writers who were short story writers were F. Sionil
deeply concerned with social Jose, Francisco Arcellana, Nick
consciousness. Joaquin, Bienvinido Santos, Wilfrido
Maria Gloria R. Beco-Nada,MA
Southern Luzon State University
College of Arts and Sciences
Languages, Literature and Humanities Department
 GEC 13
LITERATURE OF THE PHILIPPINES

2.​ The writers wrote literature Nolledo, Kerima Polotan, Edilberto

for art’s sake. and Edith Tiempo, GIlda Cordero
3.​ The writers called Fernando and Gregorio Brillantes.
Veronicans who explored local color
and aimed to make their writings
bear imprint of Philippine society.

The Period of Experimentation and

Self Assertion saw a shift from
romantic idealism to romantic
realism. This realism characterized
the works of Manuel Arguilla, NVM
Gonzales, Nick Joaquin, Bienvenido
Santos, Conrado V. Pedroche,
Estrella Alfon, Aida Rivera Ford, and
Francisco Arcellana. Jose Garcia
Villa, though, remained undoubtedly
the finest literary figure in this second
literary wave.

The given guidelines below are excerpt from the discussion of Baritugo,
Carangguian, Punsalan & Solmerano (2007)

Guidelines for Reading Narrative Prose

A.​ Preview the Story

It is possible to learn several important things about a story before you
even read the first sentence. Begin with a close consideration of the title.
Since it provides our first impression of the world we are about to enter, title
gives important clues about what to expect in the story. You should of course
reconsider the significance of the titles after you read the story to see how
accurate your first impression may have been. Ask what you know about the
author of the story. If you recognize the name because you have some
expectations about the story.

B.​ Read the Story Actively

There is a difference between passively absorbing words on a page and
seriously engaging the situation and ideas that those words convey. If you find
that you are not always an active reader, the following techniques will help you.
There is a difference passively absorbing words on a page and seriously
engaging the situation and ideas that those words convey. If you find that you are
not always an active reader, the following techniques will help you.
Always read with a pen or pencil in your hand. Underline the things in a story
that you seem to you important: clues to a character’s motivation, for instance, or
a generalization that may serve as a statement of theme; a description of setting
that helps you to establish a particular tone, or a choice of words that gives us a
sense of the narrator’s voice. You will find that even after brief practice you will
become adept at spotting many such significant details in a story and that your
reading will improve because you have paid attention. When you underline, it is a
good practice also to make a marginal notation that will help you understand later
why you thought the marked material significant. Many experienced readers
workout a private code that allows them to make brief but meaningful marginal
notations, but at first you may have to jot down phrases that connect the
underlined passages to such things as the basic elements in the story: character
as a marginal note, for instance, helps you remember why the passage mattered.
You may also note questions, ambiguities, your own reactions. Anything that you
mark or write that reflects your active reading of the story is likely useful later. At
the very least, the process of annotating keeps you alert.

Maria Gloria R. Beco-Nada,MA

Southern Luzon State University
College of Arts and Sciences
Languages, Literature and Humanities Department
 GEC 13
LITERATURE OF THE PHILIPPINES

Keep asking questions as your read. Sometimes you may want to write them
in the margins. Other times you may simply pause in the reading to ask them of
yourself. You should wonder as you read, for example, how a sequence of events
is likely to turn out, whether a character has made a wise decision, whether your
narrator is to be trusted in the this instance. All such questions indicate that you
are likely reading actively, that you are cooperating imaginatively in the creative
process with the writer. Your reading will inevitably be more pleasurable and
more illuminating as a consequence.

C.​ Respond Promptly to the story

Write out, preferably in complete sentences, a few initial responses as soon
as you finish the story that responses may take the form of questions or
statements or both, but they should reflect your strongest immediate
impressions, including your basic attitude toward the story: did you like it or not?
Even more important, why did you like it or not? You will be writing about yourself
as well as the story as part of these initial written responses. You may find it
useful to keep an informal journal in which you record such first impressions as
well as later, more considered responses. Such a journal provides much useful
raw material when you move from your private response to the public response
of discussing or writing about the story.

In the book, Literature published by Prentice Hall, it suggests that the

effectively way of reading actively is by doing the following:

Question As you read, ask questions and then read to find the
answers to these questions. What questions does the title
bring to mind? Ask how a situation came about. Question
why a character acts a certain way or makes a particular
remark. Wonder about his the setting affects the characters
and the events. Then read to find answers to your
questions.
Predict Make predictions about what will happen. Base these
predictions on clues in the story, on your own experience,
and on your knowledge of how a story works. For example,
when reading an action-filled adventure story, you may
predict “I’m sure he will get off that runaway train before it
goes over the cliff.” Of course, some predictions will turn out
to be true, while others, as in life, will not.
Clarify Take time to clarify points. Stop to find the answers to your
own questions. Check your predictions to see if they turned
out to be tru. Then, discard predictions that turned out to be
inaccurate and make new predictions based on your latest
information.
Summarize Occasionally, stop to summarize. At appropriate points in
the story, review the main events. Identify what seems to be
important,a nd consider the significance of this information.
Pull it together Think about the story after you are done reading. Pull
together all the details and consider the effect of the story
as a whole. What does the story mean to you? How do you
feel about it?

In the discussion, it mentioned that by using these strategies, it will help you
become effective reader. It also explained that you will be better able to recall
details, interpret meaning, and apply this meaning to your life.
Guidelines in Analyzing Narrative Prose

Maria Gloria R. Beco-Nada,MA

Southern Luzon State University
College of Arts and Sciences
Languages, Literature and Humanities Department
 GEC 13
LITERATURE OF THE PHILIPPINES

Studying narrative prose does not stop from merely reading it, analysis of the
text is also needed. Analysis is important in the study of literature because it can
reveal the foremost notions of the author that are relevant and substantial to
know. Also, as readers analyze a text, they will have in-depth understanding
about it.
In doing analysis, readers should know how to identify the elements of prose.
In classes, literature teachers usually start from asking what is the story all
about? or what is the subject of the story? This implies that readers should have
understood what they’ve read in order to provide the basic information about the
it.
Readers should examine carefully the text to be engaged on it. In doing it,
Lacia and Gonong (2003), said that it is also important to note every sentence in
the story using the following narrative modes:

1.​ DIALOGUES AND THOUGHTS

These two modes will help a reader understand a literary
character. Good dialogues are not stereotypes. Predictable lines
are for predictable characters. Good dialogues are used along
with “thoughts” to reveal a character whose inner and other
person differ.

2.​ ACTION
This is used as the dominant mode in short stories. Good
action is not an end in itself but a means of suggetion or
expression for a deeper idea.

3.​ DESCRIPTION
Good descriptive passages are used to highlight an important
aspect of the theme.

4.​ EXPOSITION
There are explanatory passages that give background
information or commentary directly.

Meanwhile, according to Queddeng (2013), the following are the contents of

a written analysis for narrative prose. Below can serve as guide to the flow of the
discussion.

1.​ Discussion of the type

2.​ Summary of the story
3.​ Background of the author
4.​ Focus of narration
5.​ Setting
6.​ Characters delineation
7.​ Subject matter and theme
8.​ Stages of conflict
9.​ Traditions
10.​ Literary devices.

How to analyze narrative prose using its elements ?

Maria Gloria R. Beco-Nada,MA
Southern Luzon State University
College of Arts and Sciences
Languages, Literature and Humanities Department
 GEC 13
LITERATURE OF THE PHILIPPINES

In analyzing characters, there are five ways of revealing literary characters

based on Ang’s (2012) discussion.

●​ What the characters do along with the circumstances in which they do it?
●​ How the characters are described?
●​ What the characters say and think?
●​ What other characters say about them?
●​ What the author says about them?

By answering the guide questions, characters in the text be understood in

terms of character’s importance in the story, relationship with the other
characters, primary role in solving the complication, internal struggles in
accepting fate, etc. In the book of Baker (1976) The Complete Stylist and
Handbook, he mentioned that we should therefore explain how the author
presents his characters because he may tell us about them directly. Also, it was
discussed in his book that the writer has not created, in other words; he has
merely borrowed a stereotype, a figure so thin and conventional as to be
uninteresting or, worse, irritating, because the author thinks he has offered
something new when he has given us only the fixed outline of the rich man, the
poor man, the merchant, the chief, the Negro, the Jew, the Scotsman, the
Irishman -- all reflecting the haughty prejudices that produced them.

The success of characterization depends on the use of point of view in the

text. According to Baker (1976), to identify the written voice, your analytical
question, then, is simply who is speaking? Furthermore, it was explained by
Baritugo, Caraguian, Punsalan and Solmerano (2007) that there are reliable and
unreliable narrators. For them, the narrator is to be reliable narrator when
everything this narrator says is true, and the narrator knows everything that is
necessary to the story. In addition, they said that, the unreliable narrator exists
when the narrator may not know all the relevant information or may be
intoxicated or mentally ill or may lie to the audience. The reliability of the point of
view in the text will aid the identification of setting, plot, symbols, other elements
of narrative prose.

Point of view describes the setting, narrates the plot, reveals symbols,
controls the pace, and directly or indirectly states the theme. Bear in mind that
point of view is the vantage point from which an author presents a story. It is the
position from which something is observed or considered. (Baritugo,
Carangguian, Punsalan & Solmerano, 2007)
Point of view opens the portal to be able to have something to write in the
analysis. Be particular with the type of point of view because each type has
unique way of narrating a story.
Baker (1976) said that omniscient narrator speaks like a godlike voice,
knowing all that has happened, recounting the story, quoting the characters,
summarizing their thoughts. He also discussed that, the voice thus gives us
station - the point- from which we view everything. Moreover, he pointed out that
omniscient narrator tells us exactly what he wants us to know. Then, first person
point of view for Ang (2012) can observe characters but reveals the feelings and
reactions only of self. For Baker (1976), first person point of view observes the
action and close enough to the principal characters to know the details. Then,
third person limited cannot read any character’s mind. (Ang, 2012)

Setting

Maria Gloria R. Beco-Nada,MA

Southern Luzon State University
College of Arts and Sciences
Languages, Literature and Humanities Department
 GEC 13
LITERATURE OF THE PHILIPPINES

It is said that the description of the setting makes any story reliable. In doing
analysis, setting should be meticulously examined because this will test the
coherence of the plot, point of view, characterization, mood, and conflict to the
story itself. Setting will justify the actions of the characters, use of language of the
narrator, sequence of the plot, effectiveness of mood, and resolution in the
conflict.
Take note of (1) the geographical location, its topography, scenery, and such
physical arrangements as the location of the windows and doors in a room; (2)
the occupations and daily manner of living of the characters; (3) the time of
period in which the action takes place, for example, epoch in history or season of
the year; and (4) general environment of the characters, for example, religious,
mental, moral, and emotional conditions. (Baritugo, Carangguian, Punsalan &
Solmerano, 2007)

Theme

Always remember that theme is the message of the text. Themes can be
stated in the story by means of reporting of all major details, stating in complete
statements, asserting a sweeping statement about life, or avoiding statements
that condense the theme to some familiar adage, aphorism, dictum, maxim,
saying, or value. (Sialongo et al., 2007) Then, Lacia and Gonong (2003) said that
theme is usually implied rather than stated. They discussed that there are two
recurring themes in short stories; good and evil and life process. The former
pertains to personal evil or dark forces in man’s environment such as disease,
poverty, war, alienation, loss, oppression, dehumanization, inherent evil of man.
Meanwhile, life process refers to childhood joys and fears, adolescence growing
up pains, middle age intervening affairs between young and old age, old age
experience and decline, cycles of life and death and change.

Also, use of symbols are helpful in finding the message in stories. The
meaning in the symbol will reveal other relevant themes in a text. Moreover,
characters’ dialogue, actions, and behaviors should also be observed in finding
themes because they may have already directly stated the message in the story.

Symbol
According to Lacia and Gonong (2003), in a short story, it is also helpful to be
sensitive with symbols. Then, based from the discussion of Baritugo,
Carangguian, Punsalan & Solmerano (2007), all language is symbolizing one
thing or another. But they also contradicted the idea by giving the example of
symbols in the book of Genesis.

“In the story of Adam and Evee when Eve ate the apple, the apple stood
for sin. Another example is Cain and Able. The two brothers stood for good
and evil, humility and pride. Cain pulled Abel to the fields and killed him. In
this, it is a hidden symbol. It is showing that Cain stands for the bad and Abel
stands for the good.”

This means that there are symbols can already be directly stated or already
have definite meaning as used in the story. Also, there is still limit in giving
meaning to symbols because the meaning that may be derived are no longer
relevant to the entire story. According to Holman (1992), there are two types of
literary symbols, one includes those which embody themselves universal
suggestions of meaning and the other type of symbol secures suggestiveness
not from the qualities inherent in itself but from the way in which it is used in a
Maria Gloria R. Beco-Nada,MA
Southern Luzon State University
College of Arts and Sciences
Languages, Literature and Humanities Department
 GEC 13
LITERATURE OF THE PHILIPPINES

given work. However, according to Baker (1976), unless the author brings his
object into sufficient prominence to become a symbol, be cautious: it may be just
one more of several objects that together suggest wealth, good taste, bad taste,
acquisitiveness, carelessness or the like. He also added that, symbols are like
allusion - a physical object that calls to mind, or acquires, a cluster of meanings -
asking you for explanation.

Moreover, symbols does not only pertain to objects that are found or used in
stories because even characters may have also significant symbolism. In
searching for symbol and its meaning, start from the title of the text then connect
its relevance to the entire story. According to Baker (1976) a book’s title or its
characters’ names can carry part of the message.

Then, list all the characters including their descriptions. Analyze their
relationship to other characters, observe how they decide in the story, take not
about their behavior towards the other characters, find out what happened to
them in the story and other details about them. Do not forget to know the names
of the characters in the story because their names may have also relevance to
who they are as characters. Those characters who do not have names are also a
good reference for symbol.
An author may deliberately look for neutral and natural names for his
characters..But an author may also name his characters to tell us what kind of
people they are, or what he wishes them to represent. Names may also be
allusions. (Baker, 1976)
Aside from character, use of metaphor in the story also confers ideas for
symbols. Urban as cited by Holman (1992), the metaphor becomes a symbol
when by means of it we embody an ideal content not otherwise expressible.
According to Baker (1976), when metaphor produces or reinforces a symbol, the
effect in unusually rich and the analysis is illuminating.

Plot and Conflict

Holman (1992) said that most views of plot have such an idea at the base of
their definition. The minimal definition is pattern. Moreover, he explained that it is
an intellectual formulation about the relationships existing among the incidents of
a drama or a narrative, and it is, therefore, a guiding principle for the author and
an ordering control for the reader. He discussed that, for the the author it is the
chief principle for selection and arrangement; for the reader it is something
perceived as structure and unity.
In writing analysis, remember that writers do not always follow the beginning,
middle and end pattern of storytelling because there are other devices of plot.
This means that devices of plot are used to enrich the plotting of the story.
According to Lacia and Gonong (2003) a good plot is not based on the twist and
turn of events but how much is revealed about the characters and the theme of
the story. Then, Holman (1992) explained that the most effective incidents are
those which naturally from the given characters, the most effective plot presents
struggle such as would engage given characters, the the most effective emotion
for the plot to present is that inherent in the quality of the given characters. He
added that, the function of plot is to translate character into action. This only
implies that plot is also affected by conflict. It is the basic tension, predicament, or
challenge that propels a story’s plot. (Sialongo, 2007)
In the analysis, take note that plot is intertwined with conflict as well as how
the character realize how to solve the conflict. It can be noted the actions taken
by the character/s or internal and external factors in resolving the complications
in the story.

Maria Gloria R. Beco-Nada,MA

Southern Luzon State University
College of Arts and Sciences
Languages, Literature and Humanities Department
 GEC 13
LITERATURE OF THE PHILIPPINES

Lastly, use of literary theories are advised in order to strengthen and

verify the basis of the criticism.
________________________________________________________________

The selected essays and short stories in this module are intended for
academic purpose only.

Essays

Suson-Susong Suso​
ni Jing Panganiban Mendoza

Booba ang bansag sa akin ng aking mga kaibigan at kabiruan, hindi dahil boba ako at
lalong hindi dahil pulpol akong detektib o superhero tulad ng karakter ni Rufa Mae Quinto sa
pelikulang bumulabog sa takilya at sa tahimik kong mundo. Hindi rin naman masasabing
kamukha ko ang hubaderang naging komedyante (laking pasalamat ko lang kung ganoon ang
kaso), kahit ilang umaga ko ang napeste ng pagsasabi ng guwardiya sa tinutuluyang paupahan na
naaalala niya ang aktres tuwing nakikita niya ako. Hindi ko siya masisi. Hindi maikakailang
pareho kami ng aktres na "masikip sa dibdib." Sa madaling salita, malaki ang suso.
​
​ Kung mata ang kay Elizabeth Taylor at ilong ang kay Panchito, suso ang pinakapansining
bahagi ng katawan ko. Sabi ng isang kaibigang palabiro, nasa dulo pa lang ako ng pasilyo, tanaw
na niyang ako ang paparating kapag naaninag niya ang aking harapan. Lalong prominente ito
kapag malapitan. Hindi iilang ulit akong nakahuli ng taong nakatingin sa aking dibdib. Iba't ibang
istilo: may palinga-linga, may panakaw kung sumulyap, at mayroon din namang walang
pagtatangkang pagtakpan ang pagkakapako ng mga mata. Noong una, naiilang ako at naiinis.
Nababastusan ako pero hindi ako makapalag. Natatakot manita dahil baka lalo lang akong
mabastos. Pero may mga pagkakataong halos mapagot ang aking pisi sa pagngingitngit tuwing
may mga lalaking akala mo noon lang nakakita ng suso sa buong buhay nila. Minsan, sa MRT,
may isang patpating de-kuwelyo ang siksik nang siksik sa akin at ngingisi-ngisi habang
patingin-tingin sa aking dibdib. Sa loob-loob ko, kung magkakamali ang palitong tsansingan ako,
isusubsob ko siya sa suso ko sabay sigaw ng "Ayan, magpakasawa ka, manyak!" bago ko tuhurin
ang kanyang bayag.

Maaga akong pinamuklan. Nasa ikatlong baitang pa lang ako nang sumibol ang mga
bayabas sa patag kong harapan. Naglalaro kami ng chinese garter ng mga kaibigan ko nang
punahin ng nanay ng kalaro ko ang pagbabago sa aking katawan. Naiinggit siya dahil naunahan
ko pa raw ang anak niyang mas matanda sa akin ng dalawang taon pero patag na patag pa ang
kaha na akala mo lalaki. Ibinili ako ng nanay ko ng malalambot na sandong isinusuot ko sa ilalim
ng aking pang-itaas. "Lumalaki ka na, kailangan mo nang magsando para hindi bumakat ang suso
mo sa damit mo," paliwanag ng aking ina. Isang taon lang ang nagdaan, ipinamigay na sa mga
pinsan ko ang mga sandong iyon. Pinalitan ito ng nanay ko ng sandong butas-butas ang tela at
hugis-bra ang gawing itaas. Dalaginding na raw ako, at ito ang nababagay na pang-ilalim para
maitago ang tumutubo kong suso.

Lihim kong kinaiinis noon sa aking ina ang pagbanggit niya sa salitang "suso." Bastos.
Naeeskandalo ako. Katulad din ng pagkakaeskandalo ko noong ipamalita ng aking kaklaseng
lalaki sa ikalimangbaitang na naka-bra na ako. Sabi-sabi noon na malalandi ang nagbabra habang
nasa elementary pa. Kapag nag-bra raw, gusto nang magpaligaw ng babae. Sa galit ko, kinabog
ko ng kamao ang likod ng tsismoso. Hindi ako malandi. Ang nanay ko ang nagpasyang kailangan
ko nang magsuot ng bra at hindi ako.

Maria Gloria R. Beco-Nada,MA

Southern Luzon State University
College of Arts and Sciences
Languages, Literature and Humanities Department
 GEC 13
LITERATURE OF THE PHILIPPINES

Ang nanay ko ang bumili ng mga bra dahil kailangan ko na raw ito para suportahan ang
lumalaki kong suso. Size 32A ang kinuha ni nanay sa tindera ng Avon. Iba't iba ang kulay at
disenyo ng mga inorder ng aking ina: may kulay rosas na may guhit na mga bulaklak, may kulay
puti na may disenyong maliliit na tuldok, at mayroon ring kakulay ng aking balat na may laso sa
pagitan ng dalawang cups. Nang dalhin ng Avon Lady ang mga bra, nagkulong ako sa kuwarto ko
kinagabihan. Nang matiyak kong tulog na ang lahat, isa-isa kong isinukat ang mga bra at sinipat
ang katawan ko sa harap ng salamin nang walang pang-itaas kundi ang kakapiranggot na telang
tumatakip sa aking mga suso. Masikip ang pakiramdam, mahigpit sa gawing dibdib. Mainit at
makati rin ang telang nakakapit sa aking katawan. Halos isang buwan akong kamot nang kamot
sa tagiliran at sa aking suso kapag walang nakakikita dahil sa paninibago sa estrangherong
panloob bago nakasanayan itong isuot.

Hindi nasulit ang unang dosena ng bra na iyon. Pagkatapos lang ng isang taon, masikip
na ito para sa aking dibdib. Pagtuntong ko sa mataas na paaralan, 34B na ang sukat ko.
Mapapalitan ito ng mga brang sukat 36A pagsapit ng huling taon ko sa high school, hanggang
lumobo pa ito sa kasalukuyang 36C o 38B, depende sa klase ng bra.

Puro kami babae sa mataas na paaralan kaya hindi naging isyu ang suso. Walang pinupuri
dahil sa mayamang hinaharap katulad ng wala ring pumapansin sa mahahabang biyas at hita.
Ginagawa pa ngang biruan ng ilan ang hipuan ng suso na madalas mauwi sa pikunan. May iilang
tinutukso ng mga alaskadora dahil sa sobrang laki ng dyoga. Madalas, mga maliliit na babae ang
mga ito na nahuhukot dahil sa bigat ng kanilang "dinadala". Napagdidiskitahan sila dahil bukod
sa alangan sa edad namin ang yaman ng dibdib, lalong nagiging pansinin ang laki ng kanilang
suso dahil sa kakapusan sa tangkad. "Napunta sa boobs ang sustansya kaya hindi na lumaki,"
pang-inis sa kanila.

Isang kaibigang lalaki ang kauna-unahang nagpahayag ng paghanga sa aking mayamang

dibdib. Pang-Binibining Pilipinas, aniya. Matangkad ako, mahaba ang buhok, at maganda ang
tindig. Pangkumpleto raw sa materiales fuertes ang sukat at tayô ng boobs. Dahil sa kanya,
nag-iba ang pagtingin ko sa dalawang umpok ng laman sa aking dibdib. Sa halip na mahiya,
taas-noo kong sinasagot ang mga taong nanunukso sa akin na "asset iyan, inggit ka lang." At
dahil sa pagmumulat na ito, nagkaroon ako ng paninindigang huwag pahawakan ang aking dibdib
sa kahit na sino, lalong-lalo na sa nobyo ko. Baka lumaylay. Masasayang ang ganda ng tubo ng
suso ko kung lalaylay sakaling may lumamas.

May dahilan para matakot akong lumawlaw ang aking suso. Bata pa ako, sari-saring
jokes na ang naririnig ko kung saan ginagawang katatawanan ang mga babaeng malalaki ang
suso. Pinakakinatatakutan ko ang tungkol sa paliligo, kung saan iminomonstra ng mga kalaro ko
kung paano maligo ang isang babaeng malaki ang suso. Paramakapaghilod ng mabuti, isasampay
ng kaliwang kamay ang kanang suso sa balikat para makaskas ang libag na namuo sa hugpungan
ng suso at katawan. Pagkatapos banlawan, tatanggalin sa pagkakasampay ng suso sa balikat gamit
ang kanang kamay, na para bang tuwalya lamang ang ginagalaw. Uulitin ang gawaing ito sa
kabilang suso para matanggal ang "kookoorikaboo," ang tawag sa libag na naipon sa ilalim ng
malalaking suso. Pinatiim ang takot ko ng pagkakaalala ng laylay na suso ng aking lola na
kasabay kong maligo noong bata pa ako. Karaniwang tao ang lola ko, maliit lang ang kaha ng
katawan, at hindi naman kalakihan ang suso. Pero sa kanyang edad, laylay ang kanyang dating
palalong bundok, katulad ng laman sa kanyang braso at hita. Kapag idinagdag pa rito ang imahen
ng isang babaeng lagpas sa beywang ang nakalambiting suso, hindi ko miminsang madasal na
sana tumigil na sa paglaki ang aking dibdib, o kung maaari, umimpis na lang ito at maging maliit
para hindi maging takaw-pansin.

Kapintasan para sa aking ina ang pagkakaroon ng malaking suso. Tuwing namimili kami
ng damit, ayaw na ayaw niya ng kasuotang humahapit sa aking dibdib. "Pangit, napakalaking
tingnan ng suso mo! Mukha kang nagpapadede ng sanggol!" Ito ang tingin niya sa mga babaeng
mayayaman ang dibdib. Mukhang bagong panganak na may pasusuhin. Losyang. Minsan man,

Maria Gloria R. Beco-Nada,MA

Southern Luzon State University
College of Arts and Sciences
Languages, Literature and Humanities Department
 GEC 13
LITERATURE OF THE PHILIPPINES

hindi ako nakarinig ng magandang bagay mula sa bibig ng aking ina tungkol sa suso. Sa halip,
tinuruan niya akong pipiin ang aking suso sa ilalim ng mga brang sakop ang halos buong dibdib
at maluluwang na blusa.
​

Sa kolehiyo ko makikilala ang mga taong magtuturo sa akin ng pagpapahalaga sa aking

suso. Kung dati'y puro babae ang kabarkada ko, ngayo'y mas marami ang katalamitam kong
binabae. Suwerte ako sa mga kaibigang bakla na maalam sa moda at pag-aayos ng sarili. Sila ang
nagturo sa akin ng pamimili ng tamang tabas ng damit para hindi ako magmukhang bagong
panganak at losyang sa maluluwang na t-shirt na isinusuot ko para hindi maging pansinin ang
dibdib. Binigyan ako ng mga kaibigang bakla ng leksiyon sa pagpili ng tamang pang-itaas batay
sa hubog ng aking katawan: kailangang hakab sa katawan dahil nagmumukhang mataba kapag
masyadong maluwang ang damit, walang manggas para ibilad ang maputi at makinis na braso, at
leeg na korteng-V o malalim na scoop ang tabas para ituon ang pansin sa nagmamayabang na
dibdib.

Dahil sa aking liga ng tagapayo, binasag ko ang aking alkansya at bumili ng mga bagong
damit sa unang pagkakataon. Buong buhay ko, isinusuot ko lang kung ano ang binibili ng nanay
ko dahil siya ang nakaaalam ng bagay sa akin. Pumili ako ng ilang blusang naaayon sa
preskripsiyon ng mga doktor ng moda at isinuot ito sa paaralan. Noong una, ilang na ilang ako sa
aking sariling balat. Panay hila ko sa aking blusa para tumaas nang kaunti ang neckline. "Ateng,
V-cut ang blouse mo, hindi turtle neck," pagtataray sa akin ng mga kaibigang bakla na
humahampas sa kamay ko kapag ginugulo ko ang aking blusa o kapag humuhukot ako para hindi
gaanong mahalata ang aking dibdib. Kalaunan, nakasanayan ko na rin ang aking bagong istilo ng
pananamit, lalo pa't pinalalakas ang loob ko ng mga bati ng mga kakilala at kaibigan na
pumupunang "blooming" ako. Minsan, isang bading ang nagtanong sa akin kung nagpalagay ako
ng silicone sa suso dahil bigla raw ang aking transpormasyon. Pinahiga niya ako sa isang bench,
at nang sumunod ang dibdib ko sa galaw ng aking likod, napabulalas siyang "Walang himala!
Totoo at hindi retokada ang dyoga!"

May mga pakinabang na kakabit ang pagkakaroon ng malulusog na suso. Alas ito sa
pananamit. Maganda ang lapat ng bestida sa katawan ko, lalo na ang ng mga pormal na gown
dahil nalalamanan ko ang espasyong nakalaan para sa dibdib. Kapag nagsusuot ako ng tank top,
tube, o blusang may spaghetti straps, hindi ko kailangang mapraning kung nililingon ba ako ng
nakakasalubong sa escalator para tiyakin kung babae ako o bakla. Naisasalba rin ako ng aking
bumper sa kalansay o waif fashion. Hindi ko kailangang gutumin ang sarili ko para humumpak
ang pisngi at mangayayat ng mala-Palito para lang magkahubog ang katawan. Binibigyan ako ng
aking suso ng lisensiyang magdagdag ng timbang, dahil kahit bumigat ako kaysa sa karaniwan,
itinuturing pa rin akong voluptuous at malaman. Magsuot lang ako ng damit na may plunging
neckline, presto! Wala na sa bilbil ang atensiyon ng mata kundi nasa kaaya-ayang sumisilip sa
itaas ng aking blusa. Kung nagkataong flat-chested ako, walang aberyang mataba ang magiging
deskripsiyon sa akin, at kung nuno pa sa pamimintas ang tumatawag, baka bansagan pa akong
lumba-lumba.

Sa araw-araw na pamumuhay ko sa lungsod, napatunayan kong may katotohanan sa

kasabihang lumiliit ang utak ng lalaki kapag lumalaki ang susong kaharap. Nahihirapang
tumanggi sa pakiusap ang masusungit na guwardiya o clerk sa maraming tanggapan sa mga
nakablusang may malalim na neckline, lalo na kung yuyuko nang bahagya. Lumalambot ang
pusong bato at kamay na bakal ng mga traffic enforcer ng MMDA kapag bahagyang sumusungaw
ang suso mula sa pang-itaas ng babae. Isang suwerteng linggo, tatlong beses akong pinara ng mga
nakaasul na mamá dahil sa iba't ibang paglabag mula sa hindi paghinto sa pulang ilaw hanggang
sa obstruksiyon ng trapiko. Ngarag na ngarag ako noon dahil sa puyat kakatrabaho, kaya laging
wala sa daan ang isip ko. Gamit ang pormula ng "charm," ang pagngiti ng pagkatamis-tamis at
pakurap-kurap ng mata habang nilalaro-laro ang kuwintas, nakapagmaneho akong muli nang
hindi nakukumpiska ang aking lisensiya, at nang hindi rin naglalagay ng kahit isang kusing sa
kotong kids ng Maynila.

Maria Gloria R. Beco-Nada,MA

Southern Luzon State University
College of Arts and Sciences
Languages, Literature and Humanities Department
 GEC 13
LITERATURE OF THE PHILIPPINES

Natutuwa ako sa mga pribilehiyong tinatamasa ko dahil sa aking prominenteng

"hinaharap," subalit hindi ito nangangahulugan na gusto ko ang pagpapalagay ng mga tao sa
paligid ko at ng lipunan sa suso. Ang totoo, ikinabubuwisit ko ang malabis na atensiyong
itinutuon dito. Para sa akin, isang buong diskurso ng kapangyarihan ang binubuo ng suso, at
kagagawan ito ng obsesyon ng lipunan sa bahaging ito ng katawan. Ito ang tinatawag kong
susosentrismo, ang malabis at di-makatuwirang pagpapahalaga ng mga tao at ng lipunan sa
kabuuan sa suso. Kung kinokondena ng mga peminista ang phallosentrismo o ang malabis na
pagtutuon sa ari ng lalaki, dapat idagdag ang susosentrismo sa mga kinakailangang mabuwag sa
ating lipunan upang makalag ang tanikalang nakagapos sa katawan ng babae.
​
​ Susosentrismo ang maysala sa sari-saring sakripisyong pinagdaraanan ng maraming
babae alang-alang sa paghahangad ng maalindog na suso. Nangunguna sa mga pahirap ang
pagsusuot ng mahihigpit na push-up bra na may palaman pa na maaaring gawa sa tela, sa silicone,
o water gel para maitulak paitaas ang mga suso at makalikha ang pagdirikit ng laman ng cleavage.
Bukod sa pamimilipit sa pagtitipid para mabili ang may kamahalang brang ito, nakapamimilipit
rin sa sakit ang sikip nito sa tagiliran ng katawan. Hindi biro ang mga aksidente kung saan
tumatagos at natutuhog ng alambreng nagtataas sa suso ang laman na parang barbekyu dahil sa
sobrang sikip at diin sa bahaging iyon. May ilan ding kaso ng pagsisikip ng dibdib at hininga
kaugnay ng paggamit ng mga push-up brang hindi mahusay ang pagkakagawa.
​
​ Hindi rin birong salapi, panahon, at tiyaga ang inuubos ng mga babae sa mga produkto
tulad ng breast massager na nakapagpapalaki umano ng suso sa pamamagitan ng electronic
vibrations na ipinadadala ng silicon caps na nakakabit sa mga elektrikal na kawad. Hindi nalalayo
rito ang silicone gels at enlarging creams na ipinapahid para lumaki ang suso. Maging ang kulay
ng utong at ng aureola ay nagiging alalahanin ng mga kapitalistang gumagawa at nagbibili ng
mga areola cream na naglalayong gawing mala-rosas ang may kulay na bahagi ng suso. Di tulad
ng mga pampalaki ng ari ng lalaki na patago o hindi hayagan ang pagbebenta, inilalako ang mga
naturang gamit sa pagpapaganda ng suso sa cable sa telebisyon. Umakyat ang dugo sa bumbunan
ko nang makita kong nilalamutak ng pamangkin kong aanim na taong gulang ang pitis na pitis pa
niyang dibdib. Nang tanungin ko kung bakit, bahagi lang daw ng paglalaro ang paggaya sa
babaeng singkit na napanood sa telebisyon. Nadaanan marahil nito sa paglilipat ng istasyon
papuntang Cartoon Network ang patalastas na kinatatampukan ng mga modelong Koreana at
Intsik na lumalamas sa kanilang suso para imonstra ang paggamit ng ibinebentang produkto.
​
Sala rin ng susosentrismo ang pagsulpot na parang lugawan ng mga klinikang nagsasagawa ng
breast augmentation. Kung dati'y pango at sarat na ilong lang ang inaayos ng mga doktor,
pumapangalawa na ang pagpapayabang ng tindig ng suso sa pinakakaraniwang operasyong
pang-estetika sa bansa. Sa halagang nagsisimula sa animnapung libo sa mga pipitsuging klinika
hanggang sa high-end na cosmetic surgeons na nagpepresyo ng hindi bababa sa isang daang libo
(P120,000 ang bagong suso ni Kris Aquino), nagiging "kapos-palad" ang dating "mapalad" na
babae. (Translasyon sa lengguwahe ng suso: kapos ang palad sa pagsapo sa malaking dibdib.) Sa
lagay na ito, naghihirap pa ang Pilipinas!
​
​ Isang hapong nagbubuklat-buklat ako ng magasin, napamulagat ako sa resulta ng isang
sarbey ng Cosmopolitan Philippines. Tinanong nila ang mga tagabasa kung handa ba ang mga
itong magparetoke ng suso para mapanatili ang lalaki sa kanilang buhay. Gulat na gulat ako sa
kahandaan ng maraming sumailalim sa breast augmentation o enhancement para huwag iwanan
ng kanilang mangingibig! Ani ng isang tumugon sa sarbey, kung ito ang paraan para maging
kaakit-akit sa paningin ng kanyang minamahal at kung ito ang makapagsasalba ng kanilang
relasyon, walang dahilan para hindi niya ipaubaya ang katawan sa siyensiya. Pagpapataas ng
pagpapahalaga sa sarili sa pamamagitan ng karagdagang ganda points naman ang naging dahilan
ng pagpayag ng isa. Pinakapraktikal na ang sagot ng babaeng nagsabing okay lang sa kanyang
magpalagay ng silicone sa dibdib kung ito ang gusto ng kanyang nobyo, basta ba ang lalaki ang
sasagot sa gastos. Para bang kasing dali lang ng pagpapagupit ng buhok o pagpapapasta ng ngipin
ang gagawin! Hindi pa man humuhupa ang pagkabigla at inis ko sa estado ng kaisipan ng mga tao
tungkol sa suso, lumabas sa telebisyon ang patron ng mga artistang matataba at walang suso, si
Vicky Belo. Kinakapanayam siya sa telebisyon tungkol sa etika ng praktis ng cosmetic surgery, at
sinabi niyang lagi niyang tinatanong ang pasyente kung bakit nito gustong sumailalim sa
mammoplasty, ang teknikal na termino para sa pagpaparetoke ng suso. Kung ang dahilan daw ng
pagpapaopera ng babae ay para maakit muli ang asawang nangangaliwa o para mapukaw muli
Maria Gloria R. Beco-Nada,MA
Southern Luzon State University
College of Arts and Sciences
Languages, Literature and Humanities Department
 GEC 13
LITERATURE OF THE PHILIPPINES

ang init ng nanlalamig na nobyo, hindi raw nila tinatanggap ang pasyente. Kaganapang pansarili,
pagpapataas ng kumpiyansa, at holistikong pagbubuo ng pagkatao ang itinuturing ng mga alagad
ni Hippocrates at Venus na katanggap-tanggap na motibasyon ng kliyente.
​
​ Mainam kung may ganoong paninindigan ang lahat ng doktor. Ang kaso, parang
kabuteng nagsulputan na ang mga cosmetic center, ni hindi nga tiyak kung doktor nga ba ang
lahat ng nagsasagawa ng mga operasyon. Hindi iilan ang kaso kung saan napatunayang dating
assistant lang pala ng doktor ang humahawak sa maselang proseso ng paglalagay ng breast
implant. Gayon din, gaano kasigurado na sinasabi nga ng pasyente ang totoo nilang motibasyon?
Napakadaling sabihing kaganapang pansarili ang dahilan (napakapang-Miss Universe) ng
pagpapalaki ng suso, kahit na sa likod ng ulo niya ay ang asawang nangangaliwa ang hahalinahin
kaya magdaraan sa patalim.
​
​ Binabagabag ako ng malaking suliraning binubuksan ng motibasyong inihahain ng mga
propesyonal na cosmetic surgeons bilang katanggap-tanggap. Sa suso ba nakasalalay ang
pagbubuo ng babae ng kanyang sarili at pagkatao? Ano ang sinasabi nito tungkol sa mga taong sa
suso nakabatay ang kaganapan? Muli, natagpuan ko ang sariling binabalikan ang konsepto ko ng
susosentrismo. Bakit may ganitong obsesyon ang lipunan sa suso? May kaugnayan nga kaya ito
sa primal na damdaming naghahangad na muling sumuso ng mapagpalang gatas ng ina, katulad
ng ipinagpapalagay ng sikolohiya? Kung ganito ang kaso, bakit sa mga lalaki lamang dominante
ang masidhing atraksiyon sa umbok ng lamang ito?
​
​ Kahit hindi ako aktibista o anti-imperyalista, wala akong ibang maisip sisihin kundi ang
mga dayuhang sumakop sa ating bansa. Kung pagbabatayan ang mga antropolohikal na pag-aaral
sa mga katutubong Pilipino, makikitang walang damit-pang-itaas ang mga babae sa maraming
tribo na nangangahulugang walang takip ang suso at maaaring makita ng lahat. Sa kontekstong
ito, walang libog na binubuhay ang mayamang dibdib sa kalalakihan, katulad ng walang init na
pinupukaw ang pisngi ng puwit na pinakaaabangan sa mga lalaking artista sa mga pelikulang
bomba. Ang isang diyosa ng mga Manobo at Bagobo, si Mebuyan, ay isang diyosang may
napakaraming suso na nagpapala ng gatas sa mga sanggol na hindi pinalad na mabuhay sa
mundo. Kapanatagan at kaginhawaan ang dulot ng kanyang suson-susong suso sa mga sanggol sa
kabilang daigdig. Walang pagnanasa ng lamang tinatawag ang yaman ng dibdib sa daigdig ng
mga katutubo. Tanging pagkalinga at pagmamahal ang katumbas ng nakaumbok na laman sa
dibdib ng babae. Pumasok lang sa bayan natin ang petisismo sa suso nang dumating puwersang
kolonyal. Kung walang maaaninag na malisya sa suso sa ating mga katutubo, sa Kanlurang
dumidiyos sa mga katulad ni Dolly Parton at Ann Nicole Smith (na 42 D ang ga-lobong dyoga)
nagmula ang seksuwal na pagpapahalaga sa bahaging ito ng katawan ng babae.
​
Isang hapon, napanood ko sa Balitang K ang isang istoryang nagpatayo sa aking balahibo.
Kabubukas ko pa lamang ng pinto ng tinutuluyang kuwarto nang pasigaw akong tawagin ng
aking kaibigan dahil bagay daw sa akin ang palabas. Tampok noong hapong iyon ang isang
babaeng may anim na suso. Ipinakita sa telebisyon ang anim na laman na pawang may utong na
ayon sa babae, nakapagpapasirit lahat ng gatas kapag buntis siya o kapapanganak lang.
Kinapanayam hindi lang ang babae, kundi pati ang asawa. "Ano po ang pakiramdam ng may
asawang maraming suso?" tanong ng reporter na hindi nakikita sa kamera. "Masarap po!"
natatawang sagot ng asawa ng babaeng itinatampok. "E di tiba-tiba po kayo niyan, Mister?" hirit
muli ng reporter. Napatawa na nang husto ang lalaki sa puntong ito. Tila karnabal ang buong
palabas kung saan pangunahing atraksiyon ang babaeng may anim na suso. Hindi nalalayo sa
panghatak sa babaeng gagamba o lalaking alimango sa maraming peryahang nagkalat sa bansa.
​
​ Kung surreal ang dating ng anim na suso, isang realistikong trahedya naman ang
pagbabawas sa karaniwang bilang na dalawa. Isang hilamos ng malamig na tubig ang
pagkakatanggal ng isang suso ng aking ate dahil sa malubhang kanser sa suso. Isang taon na pala
siyang may nakakapang bukol sa kanyang dibdib pero hindi niya ito inilapit kaagad sa
espesyalista. Minsang pinasalat niya sa kanyang gynecologist, sinabing baka dahil lang sa
contraceptive pills na iniinom niya kaya ipinagsawalang-bahala na. Nang idulog niya sa isang
bihasang manggagamot ang kaso dahil hindi na matiis ang sakit, nalamang malignant at
cancerous ang lamang namuo sa dibdib niya. Kailangang operahan kaagad. At upang maisalba
ang buong katawan, hindi lang ang bukol ang kailangang alisin. Damay ang kaliwang suso na
pinamuklan ng nakamamatay na laman.
Maria Gloria R. Beco-Nada,MA
Southern Luzon State University
College of Arts and Sciences
Languages, Literature and Humanities Department
 GEC 13
LITERATURE OF THE PHILIPPINES

​
Kitang-kita ko ang takot sa mukha ng ate ko noong hapon pagkagaling ng check-up niya sa
ospital. Bukod sa alalahaning gastos, pamilya, at iniindang sakit, alam kong niyanig siya ng
napipintong pagtatanggal ng kanyang suso. Dalaga pa ang ate ko, pansinin na ang dibdib niyang
alanganin ang proporsiyon sa kanyang halos limang talampakan lamang na tangkad. Malusog at
mapipintog ang mga iyon, at tinukso pa ngang papaya. Mutilasyon, isang pagkitil at pagbabawas
ang magaganap. Tatabasing parang tela o laylay na sinulid ang kanyang suso. Higit sa sugat ng
katawan, iniinda ng ate ko ang iniisip niyang kabawasan sa kanyang pagkababae. Sa mga oras ng
desperasyon, naisip niya ang asawang bata at matikas pa: paano pa niya pag-aalabin ang kamang
pinagsasaluhan nila kung wala na siyang suso? Kung natutuksong mangaliwa ang ibang lalaking
may magaganda at buong asawa, paano pa ang sa kanyang tabingi na ang dibdib dahil tapyas ang
isa? Buong buhay niyang pinangarap ang isang buo at masayang pamilya dahil lumaki siya sa
kalinga ng kapatid ng kanyang ina. Katuparan ng pangarap na pinagsumikapan ang magandang
samahan nilang mag-asawa at ang malulusog at mababait nilang anak. Paano kung kasamang
matanggal ng suso ang tibay ng kanyang pamilya? May anim na buwang chemotherapy pa siya
pagkatapos. Lalagasin ng gamot ang buhok at tutuyuin ang katawan. Saan huhugutin ang
kumpiyansa at paniniwala sa sarili sa mga sandaling katulad nito? Sa huli, nanaig ang pagiging
ina ni ate. Pumayag siyang tanggalin ang kanyang suso. Kahit pa nga pareho na lang, para raw
isang operasyon na lang. "Apat ang anak ko. Tatatlong taon pa lang ang bunso ko. Napadede ko
na silang lahat. Mas kailangan nila ako ngayon kaysa ang suso ko," aniya habang namamalisbis
ang luha.
​
​ Magtatatlong taon na mula noong isagawa ang mastectomy ni ate. Mag-iisang taon nang
tapos ang chemotherapy niya at patuloy pa rin ang kanyang medikasyon para sugpuin ang cancer
cells sa kanyang katawan. Hilom na ang mapulang pilat sa dating kinalalagyan ng kanyang suso.
"Kung nagpatalo ako sa depresyon o banidad sa pagdedesisyon ko sa operasyon, baka hindi ko na
kapiling ang pamilya ko ngayon," pagbabalik-tanaw niya. Sa halip na makasira sa kanilang
pagsasamang mag-asawa gaya ng kinatakutan niya, naging paraan ang pagtatanggal ng kanyang
suso para mapalalim at mapatatag ang relasyon nilang mag-asawa. Higit kailanman, ngayon niya
napatunayang wala sa dibdib ang pagmamahal sa kanya ng asawa kundi nasa puso, at hindi ito
mawawala kasama ng kanyang alindog o kabataan. Ilang buwan pa lamang ang nakararaan,
natuklasang may bukol na rin ang natitirang suso ni Ate. Maaaring tanggalin rin ito sa hinaharap
kapag kinailangan na pero wala na ang pangamba sa dibdib ni Ate sakaling sumapit ang araw na
iyon.
​
​ Iniisip ko kung ano ang magiging pagtanggap ng mga babaeng ipinagdaramot ang
kanilang suso sa sariling supling sakaling biruin sila ng pagkakataon tulad ng nangyari kay ate.
Tinutukoy ko ang mga inang ayaw magpasuso ng kanilang sanggol dahil sa alalahaning lumaki
ang utong at aureola at lumaylay ang suso. Lalong nakabubuwisit ang mga lalaking pinipigil ang
kanilang esposang magpadede ng sariling anak sa takot na lumawlaw ang suso ng asawa at
malosyang nang husto. Kahit pa ala-Jennifer Lopez na nakaseguro ang puwitan, hindi ko
maunawaan ang pagkakait ng mga ina sa kanilang anak ng nararapat na gamit ng bahaging ito ng
katawan. Sa pangalang-pangalan pa lamang, mammary glands ang suso, para sa pagbabahagi ng
gatas sa supling. Ano't may ilang nagagawang ipagdamot sa sanggol ang kinakailangang
sustansiya mula sa gatas ng ina sa ngalan ng kagandahan at kariktan? Sa akin, walang pinagkaiba
ang ganitong mga babae sa kinamumuhiang mga lalaking nasa pundilyo ang pag-iisip.

Aaminin kong malaki ang pasasalamat kong biniyayaan ako ng pares ng malulusog na
suso. Ipinagpapasalamat ko ang maraming pagkakataong nakalulusot ako sa alanganin tuwing
nagkakatotoo ang kasabihang lumiliit ang utak ng lalaki habang lumalaki ang boobs na
nakakaharap. Gayon pa man, hindi magiging kabawasan sa aking pagkatao at pagkababae kung
nagkataong 32A ang ipinagkaloob sa aking dibdib. Flat-chested ang idolo kong si Audrey
Hepburn na nagningning ang ganda sa panahong malaman at makurba ang ideyal na katawan ng
babae. Halos diyosin ng mga fashionista ang modelong si Kate Moss at ang aktres na si Gwyneth
Paltrow. Ang dalawang pinakasikat na artista sa bansa, si Judy Ann Santos at Jolina Magdangal,
ay kapwa walang dibdib na nag-uumapaw subalit nasapawan nila ang mga lulubog-lilitaw na sexy
stars. Walang boobs ang mga balerina subalit kay ririkit at aalindog nila. Sa gitna ng
susosentrismo sa panahong ito, mapanganib maipagkamali ang suso bilang sisidlan ng kaganapan
bilang tao at babae. Boobs, dyoga, bumper, hinaharap, dinadala, boobey, bubas, o sa anumang
pangalan, walang pinagkaiba ang suso sa siko, mata, leeg, bibig, daliri, o talampakan. Isa lamang
Maria Gloria R. Beco-Nada,MA
Southern Luzon State University
College of Arts and Sciences
Languages, Literature and Humanities Department
 GEC 13
LITERATURE OF THE PHILIPPINES

itong bahagi na may ispesipikong gamit sa kabuuan ng katawan, at hindi batayan ng pagkatao at
halaga katulad ng isinusulong ng hibang nating lipunan.
​
​ Isinusulat ko ito habang hinihintay ko ang kaganapang inaasam ko para sa aking mga
suso. Ilang buwan mula sa sandaling tinitipa ko ang sanaysay na ito, mamimigat ang lamang
nagpapalalo sa aking harapan. Marahil mahihila ito ng puwersa ng grabidad at lalaylay sa bigat.
Hindi ko kinatatakutan ang sandaling iyon. Pinananabikan ko ang pagkapuno ng aking mga suso
ng gatas. Tulad ni Mebuyan, babalong sa aking dibdib ang suson-susong pagsinta at pagpapala
para sa sanggol na kakalingain ng aking suso, ang pinakamamahal kong anak.

UTANG INA
Elyrah L. Salanga-Torralba

Minsan nang naitanong ng makatang si Ligaya Tiamson-Rubin kung paano tumula ang isang
ina. At kung ang pagiging babae ay ang pakikipamuhay sa panahon ng digma ayon nga sa
makatang si Joi Barrios, malamang ang maging ina sa isang bansang developing kuno ay
pakikipagsapalaran sa walang hanggang digmaan ng pera at ang kakulangan nito. Paano nga ba
mangutang ang isang ina? ang tao? ang Pinoy?
Isang kahibangan nang maituturing ang mabuhay dito sa Pinas. Lahat ay may halaga. Lahat ay
may bayad. At maraming bawal. Bawal tumawid. Bawal magkasakit. Bawal umihi sa pader.
Bawal ang pork. Bawal ang beans. Bawal manigarilyo. Bawal dumura. Bawal magpalaki ng anak
dahil sa mga gastusin. Bawal ang magprotesta. Kulang na lang na ipagbawal ang huminga,
kumain, at matulog. Tunay nga namang hibang ka kung pipiliin mo pang tumagal pa sa bansang
ito.
Pero sa lahat ng ito, kahit maraming bawal, hindi pa rin ipinagbabawal ang mangutang at
magpautang. Hindi ka pa naisisilang, may utang ka na, pambayad-utang pa. Kahit krisis na sa
bansa'y business as usual pa rin pagdating sa usapin ng utangan.
At dito tayo magaling.
UTANG? ANO IYON?
Wais ang mga Pinoy kung pera ang pag-uusapan. Lalo na pagdating sa estilo ng utangan. Kung
may kurso nito, maraming mag-e-enroll at papasa. Mag-eksam tayo. Bilugan ang titik ng tamang
sagot.
Ano ang unang sinasabi pag mangungutang?
a. Nahihiya ako sa iyo.
b. May problema ako/kami.
c. Kumusta na?

Maria Gloria R. Beco-Nada,MA

Southern Luzon State University
College of Arts and Sciences
Languages, Literature and Humanities Department
 GEC 13
LITERATURE OF THE PHILIPPINES

d. All of the above and more.

Kung isa man lang sa apat ang nasabi mo o ang lahat ay nagamit mo, magkapatid tayo.
Kapamilya. Kapuso. Anuman ang tawag, kapwa tayong magkadugo sa utangan. Tulad ko, ikaw
na nagbabasa, ay isang utangera/utangero.
Sentimo man o milyon, hinihiram pa rin natin. At dahil nasa panahon tayo ng krisis, hindi lang
pera ang maaaring utangin. Kapag inutang, may kinukuha na hindi atin na kailangang kilalanin at
ibalik. Wala itong pagkakaiba sa pagsasauli ng gamit na 'di iyo. Kung ang rosas sa ibang pangalan
ay nananatiling rosas pa rin, ang utang sa anumang paraan ng pagbabansag o tawag ay utang pa
rin, daanin man ito sa lambing.
Marami sa atin ang umutang, umuutang at uutang. Wala akong kakilala na hindi nangutang isang
beses man lang sa tanang buhay niya. Sapagkat ang utang, tulad ng problema sa lupa, ay isang
lumang problema. Kung ang mga tao nga sa Bibliya ay nangungutang, tayo pa kaya na hindi
nababasa ng madla ang buhay?
Pero kahit wala sa banal na aklat ang buhay natin bilang utangero/a, may mga kilala akong may
M.A. at Ph.D. na sa pangungutang. May Angas kung umutang. Phwedeng Delay ang pagbayad?
ang laging tanong.
UUTANG KA BA, 'KAMO?
Mag-eksam ulit tayo.
Kung ika'y uutang, alin sa mga sumusunod ang iyong gagawin? Piliin ang tamang sagot.
a. Magpanggap na Kristo
Matagal na kayong magkapitbahay. Nirerespeto ka nila dahil sa maayos mong trabaho at malinis
na reputasyon. Kaya lang, isang araw, kumalat ang mga bali-balita tungkol sa iyo. Naibunyag ang
matagal mo nang inililihim. Marunong ka rin palang umutang. At ngayon, alam na nila ang
gawain mo.
Kumakatok ka sa kapitbahay mo, maagang-maaga, hindi pa sila nakapag-almusal, hindi pa
nakaliligo, pero naroon ka na para batiin sila ng "Good morning. Mayroon ka ba nito?" sabay
pakita ng tatlong daliri.
Sa mga hinihiraman mo, hindi good ang kanilang morning. Kuha kaagad ng kapitbahay mo ang
tatlong daliri. Tulad mo, nakapag-aral rin siya. Alam niyang hihiram ka ng tatlong daan.
Pagbibigyan ka ba?
[Link] nahihiya
Kilala mo si Boy Bastos. Kabisado mo ang lahat ng mga green joke. Paborito mo ang inmortal na
kuwentong nagpapapahabaan ng ari sina Boy Bastos, isang Amerikano, at isang Aleman. Mabilis
mong nasasagap ang mga tsismis tungkol sa seks, kahit hindi mo kakilala, basta bastos,
naikukuwento mo. Pero pag usapin na sa pera, tikom ang bibig mo.
Hindi mo alam kung paano mo kakausapin ang kaibigan mo. Lagi mong kakuwentuhan sa
trabaho, sabay pa kayo kumain. Minsan, panay rin ang pagpapalitan ninyo ng mga mensahe sa
cellphone. At ngayong gipit ka, hindi mo na alam kung paano mo sasabihin na nangangailangan
ka.
Ibubulong mo ba? Magpapaligoy-ligoy ka muna? Aaliwin mo? O, ite-text mo na lang?
k. Maghanap ng tagapamagitan
Ito ang mga panahong kinahihintakutan mo. Mayo na naman at alam mo na ang ibig sabihin nito.
Enrollment na ng mga bata sa kanilang pribadong eskuwelahan. Kahit anong pagtitipid at
paghahanda, kulang pa rin ang naipon mo. Ano ang gagawin mo? Nagsawa na sa'yo ang nanay
mo sa pagpapadala ng pera mula sa Amerika. Pero bigla na lang sumagi sa isip mo ang kakilala
mong may-ari ng sanglaan sa kanto.
Kaya lang hindi kayo malapit sa isa't isa. Mas tsika ng matalik mong kaibigan ang may-ari ng
sanglaan. Siya na ang makikipag-usap para sa iyo. Tutal, kampante kang pagbibigyan ka ng
may-ari dahil pareho kayong biyuda at lamang lang siya ng isang anak.
Ngayon, iisipin mo na lang: kailan ang balik ng matalik mong kaibigan mula sa bakasyon niya sa
Baguio?
[Link] kuwentista
Nangyari na ang ayaw mong mangyari. Ayaw ka nang pautangin ng suki mong bumbay. Galit na
siya sa 'yo. Ilang beses ka nang nangakong magbabayad pero hindi mo pa rin magawa-gawa.
Hindi dahil sa wala kang pambayad kundi dahil inuna mo ang iba pang bayarin.
At ngayon, ayaw niyang maniwala sa mga paliwanag mo.
Magdadagdag ka ngayon sa iyong kuwento. Kahit alam mong mali, magsisinungaling ka nang
kaunti para mapagbigyan ka muli. Hindi naman masama ang magsinungaling basta't mababayaran
ang upa ng bahay at maitutubos ang alahas na isinangla mo para may maibayad sa Meralco.
Idadahilan mo pa rin ba ang sakit mo sa puso?
HINDI KA PA BA NAHIHIYA?

Maria Gloria R. Beco-Nada,MA

Southern Luzon State University
College of Arts and Sciences
Languages, Literature and Humanities Department
 GEC 13
LITERATURE OF THE PHILIPPINES

Bakit ganito ang turing ng Pinoy sa pera? Papel lang naman ito. Kung sino-sino ang humahawak.
Lahat ay nagmamay-ari. Marumi pero 'di pinandidirihan ng tao. Ito na ang kabalintunaan natin
pagdating sa pera at utang. Pag seks na ang pinag-uusapan o kung anumang tsismis, maaaring
ibunyag. Maaaring maipagmalakai. Maaaring ikalat. Maaaring ipagsabi. Pero 'pag utang na o
pera, tikom ang bibig ng mga tao. Nakakahiya. Nagiging sikreto. Dapat bumulong. Dapat
magpaligoy-ligoy muna bago sabihin.
Nakakaeskandalo pag nalaman ng mga tao na mukhang pera ka. Okay lang kung maarte ka o
malibog, huwag lang magmukhang pera o palahanap ng pera. Kakaiba ang tingin sa 'yo ng mga
tao. Parang may galis. Parang palaboy. Parang pakawala. Parang di ugali ng tao kung kumilos.
Kaya ang gagawin mo, kung maaari, itatago mo ito. Matututo kang maging mapamaraan.
Kaya siguro sa lahat ng inobasyon sa kultura ng pangungutang, dapat purihin ang nakaimbento ng
listahan ng pautang.
Walang mukha ang mga pangalan sa listahan. At dahil walang mukha, walang pagkakakilanlan.
Parang paglilista lang ng alyas ng mga taong nagbibiglang-liko. Sa ibang taong titingin, walang
halaga ang mga produkto't serbisyong nakalista dahil wala silang ugnayan rito.
Nabalitaan na dati sa dyaryo ang isang tindahan na nagpapaskil ng listahan ng kaniyang mga
pautang. Dahil sa sobrang inis sa mga taong ayaw magbayad, gumanti ang may-ari at walang
pakundangang ipinaskil ang mga utang ng kanyang mga mamimili.
Halos hindi na makita ang buong tindahan dahil sa dami at haba ng mga listahan. At para
personal ang dating ng mga listahan, nakasulat sa malalaki at makukulay na letra ang pangalan ng
sinumang nangutang. Bago pa ang pagpipintura ni Mayor Lim sa Maynila para masugpo ang
pagkalat ng ilegal na droga, nauna na ang tinderang ito.
Sa pinagtuturuan ko, uso rin ang listahan ng mga pautang. Isa na ang pangalan ko sa madalas na
maisulat sa mga listahan ng pautang. Hindi lang ako utangera, Ina rin ako. Ina akong
nangungutang para sa kapakanan ng iba. Kung sa ibang tao, nakakahiya ang umutang, sa opisina
namin, uso ang umutang dahil sa mababang sahod ng mga empleyado ng gobyerno.
Noong pumasok ako sa opisina namin, ideyalistiko pa ako't buo ko pang naiuuwi ang aking
suweldo. Ibig sabihin: walang ito kaltas. Takot akong mangutang dahil sa mga kahindik-hindik at
nakapangingilabot na mga kuwento't sabi-sabi tungkol sa utang.
Ayon sa ilan, kapag nag-umpisa ka nang umutang, para kang nasiraaan ng brake sa sasakyan.
Hindi ka makakapreno kahit gustuhin mo. Nakakaadik kung minsan dahil alam mo, kahit alam
mong ubos na ang inutang mo, maaari kang umulit. Ayon nga kay Vilma Santos, not just once,
but twice. Kung minsan pa nga, di mo na mabibilang ang pag-uulit mo.
Kinahihintakutan rin ang pagmimilagrong nagaganap sa payslip ng isang empleyado. Lumalaki
ang papel dahil sa listahan ng mga kinakaltasan, lumiit ang halagang naiuuwi. Nakakapanlumong
makakita ng isang payslip na marami ang inutang.
Sa payslip ko mismo, mahaba-haba ang listahan ng mga kinakaltas sa akin. Nariyan ang utang sa
Kooperatiba. Utang sa GSIS. Kaltas para sa buwis. Kaltas para sa Philhealth at marami pa.
Makikita sa payslip ang mga inutang ko pero hindi nakalista ang mga nabayaran ko.
Dahil imbisibol naman talaga ito. Hindi mo nakikita pero nararamdaman mo kung minsan.
Nakikita kong tumataba ang anak ko dahil sa gatas na binili ko noong makalawa. Lumalamig ang
kuwarto dahil sa hangin ng aircon. Napapanood pa rin ng panganay ko ang paborito niyang
palabas sa tv. Nakakakain sa tamang oras ang pamilya ko. Nakakasama pa ng panganay ang mga
pabotito niyang titser.
Pero kahit imbisibol ang listahan ng nabayaran, hindi pa rin nawawala ang listahan. Hangga't
wala kang pambayad, puwersadong mangungutang o magpapalista. Dahil aminin man natin o
hindi, kahit masaklap, ganito ang naging kalakaran ng ating buhay. Apektado ang lahat. Walang
sinasanto. Kahit sa amin. Kahit may doktorado. Bata man o matanda. Payat man o mataba. Single
man o Committed to. Private o Public.
Sa pagpapakopya pa lamang ng mga babasahin sa aming klase o mga personal na mga
dokumento, nagpapalista ang kaguruan. Mas napapadali ang buhay kung ipapalista mo muna
dahil iisipin mong isang bayaran na lamang. O di kaya, nanghihinayang kang dumukot ng pera.
Maaari namang nagmamadali ka at naiwan mo ang pitaka mo. O, simpleng wala ka lang
pambayad. Anuman ang dahilan, pahabaan pa rin ng listahan. Kung kailan babayaran, hindi
masasabi. Kahit sabihin sa suweldo, marami pa rin ang hindi nakakapagbayad dahil sa dami ng
gastusin.
Ano ba naman ang inutang mo sa seroks na tatlong daan kumpara sa babayaran mo sa Meralco na
dalawang libo? Sayang ang tatlong daan. Pandagdag na lang sa ipapambayad mo. At iisipin mo
na lang: makakapaghintay ang sineroks mo pero hindi ang iyong koryente. Hindi ang mga
kakailanganin mo para mabuhay. Gaya ng pakikipagkomunikasyon.
KAILAN AKO PUWEDENG MANINGIL?

Maria Gloria R. Beco-Nada,MA

Southern Luzon State University
College of Arts and Sciences
Languages, Literature and Humanities Department
 GEC 13
LITERATURE OF THE PHILIPPINES

Noong nadukutan ako ng selpon sa loob ng dyip, akala ko ay mabubuhay pa rin ako kahit hindi
ko nate-text ang mga kakilala. Pero noong pinagalitan ako kung bakit hindi ako nakapunta sa
pulong, balewala ang dahilang nawalan ako ng telepono. Sa katunayan pa nga, nag-text sila at
sumagot daw ako na pupunta ako. Langhiya, ginamit pa ng magnanakaw ang load ko!
Sa load kami nabubuhay sa opisina. Tuwing may tsismis, kumustahan at mga paalala, load ng
selpon ang ginagamit. Nakakabilib rin ang teknolohiya, dahil sa text messaging, nakakatipid kami
ng papel dahil text na kung magpadala ng memo. Naisin mo mang tumanggi o magpaliwanag na
hindi ka makakadalo, ite-text mo na lang ang iyong tugon. Kaya marami sa amin nagpapalista sa
mga utang namin sa load. Magsisimula sa pangakong "babayaran agad" hanggang sa "suweldo na
lang babayaran."
Sanay na sa ganitong estilo ang aming tagalista. Tila siya ang aming San Pedro sa opisina. Bihasa
na siya pagdating sa mga [Link] may mga pulong, halimbawa, siya ang naglilista kung
ano ang kakainin ng mga tao. Siya rin sa atendans. Siya rin sa liquidation. At siya rin sa load.
Pag malapit na ang suweldo, parang siyang nanay na nagpapaalala sa kanyang mga anak.
Madalas pa nga, nagbibigay na ng presyo o kung alam niyang mahiyain ang tao'y ipapakita ang
listahan. May tamang etiquette siya sa paninigil. Hindi tulad ng mga nasa palabas na nagpapakita
ng mga maniningil na may pangil. Always smiling ang aming San Pedro sa opisina. Kaya kung
minsan, iisipin mo na baka talagang may kurso nga sa pangungutang at siya ang batch
valedictorian.
Organisado ang listahan. May petsa, may halaga. Hindi mo malaman kung matutuwa ka o
maiinis. Hindi mo mawari kung dapat siyang purihin dahil sa pag-iingat ng iyong inutang o
maiinis dahil ipinapaalala sa 'yo na kailangan mo na ngang bayaran dahil malaki na ang halaga.
Ito rin minsan ang nagiging nitsa sa mga tsismis at samaan ng loob.
Tuwing may pagkakataon, napag-uusapan ang mga utang habang kumakain, nagyoyosi, habang
nagpupulong at sa simpleng tsikahan lamang. Sa tuwing ito na ang pinag-uusapan, aakalain mo
ang usapin sa pera'y para lamang pagtatanong lang sa slum book ng "ano ang paborito mong
kulay?" o "sino ang hayskul crush mo?" Ganito ang pera sa amin. Nagsisimula muna sa tsismisan.
Parang slum book entri. Ano ang inutang? Gaano kalaki ang utang?
Madalas nang marinig ang mga linyang "kay bilis ng pera" (Eh di, habulin) at "parang tubig ang
pera" (kailangang inumin). Pero mas masayang gawing pulutan ng usapan ang mga
nangungutang. Ewan ko kung bakit. Hindi lang naman ang opisina namin ang ganito. Nangyayari
rin ito sa maraming ahensiya't opisina. Siguro ay dahil bawal pag-usapan ang pera. Masyadong
personal. Ugali pa naman nating mga Pinoy na panggigilang kung minsan ang kung ano ang
bawal. At dahil personal, pag-uusapan talaga.
BAKIT AKO MAHIHIYA?
Ganito ang impresyon ko sa aking opisina: takot kaming magutom. Kung ikukumpara kami sa
ibang opisina, laging mayroong nakahandang pagkain sa aming opisina. Kung gutom ka, pumunta
ka sa amin. Laging mayroong pagkain.
Para sa akin, positibo ang ganitong pagtingin. Senyales ito ng pag-aalala namin sa aming kapwa
guro. Nakakagutom naman talaga pag sunod-sunod ang turo. Walang break. Ako nga mismo, pag
gutom, nanghihina at nagsusungit kung minsan. Kaya mapalad ako kapag may pagkain sa
opisina. May laging nagdadala ng mga kakanin mula sa Angono. May isaw, itlog ng pugo at
fishball. Kung may umalis ng bansa, madalas may pasalubong sa opisina ng mga tsokolate o
biskwit. Walang pinipili o diskriminasyon sa sinumang nagugutom. Walang hiya-hiya. Walang
kaartehan. Lahat ay maaaring makisalo. Lahat maaaring humingi. Pantay-pantay na parang noong
sinaunang kultura ng ating mga ninuno.
Pero pag ang pagkain ay kailangan bayaran, nagkakahiyaan na. Takot maglabas ng pera. Umiiwas
dumukot. Kung maaari, uutangin na lamang ang mga ito. Mas masarap kasi ang kumain o pumili
ng kakainin nang hindi mo iniisip kung paano ito babayaran. Kaya nga ako lalong tumataba sa
opisina.
Nakakatawang obserbahan ang mga taong umuutang ng pagkain. Dahil marami sa amin ang
kuripot o dahil maraming kailangang bayaran, kailangan mong maging alerto sa bawat kilos at
pananalita ng mga tao.
Ang mga matamis tulad ng mga prutas o ang mga muling inirepakeng mga mallows, oreo at
pretzel ang madalas utangin. Paborito kasi ng marami sa opisina. Pasalubong sa mga anak.
Pampagana sa iba.
Pag sinabing kailangang bayaran, tumatalilis na ang iba. Nagmamadaling lumabas, magsasabing
may klase pa o may pupuntahan. Ayaw kasi ng mga tao ang binibigla, dapat may kaunting
paglalambing at panunuyo.
Papayag na lamang pag sinabing maaaring bayaran sa suweldo. Kung ito ang matutunugan ng
mga tao, sunod-sunod na ang mga order. Kung prutas, magpapatabi na ng ilang kilo. Kung

Maria Gloria R. Beco-Nada,MA

Southern Luzon State University
College of Arts and Sciences
Languages, Literature and Humanities Department
 GEC 13
LITERATURE OF THE PHILIPPINES

matamis, magbibilin na ng ilang balot. Pati ang mga bangus mula sa Pangasinan, maaari nang
utangin.
Nang lumaon, umasenso na kami. Hindi lang load o pagkain ang maaaring utangin. Maaari nang
utangin ang mga beauty products, pabango, unan, damit, bag at maging ang ipapabiling
pasalubong. Noong huling seminar nga, nagpabili ako ng ube jam sa Baguio. Utang muna para sa
pamilya ko.
Nagiging bahagi na ito ng kultura namin sa opisina. Kung tutuusin, na-wiwirduhan ang ilan kapag
binabayaran mo na kaagad ang utang mo o di kaya'y kung tatanggi kang mangutang. Tampulan ka
ng mga biro at pang-aalaska na tipong wala ka sigurong problema dahil di ka mangungutang. O,
tipong mayaman ka o may pera dahil hindi mo kailangang mangutang.
Utang naman kaya hindi na dapat problemahin. Pero may mga pagkakataon naman na kailangan
mong problemahin ang mga nangungutang.
MAGBABAYAD NA TALAGA AKO. PRAMIS. AS IN.
Sa Pinas lang maaaring mangyari ito: kahit hindi dapat, ang nangungutang pa ang siyang
mayabang. Nakakainis pero nangyayari.
Isa sa mga naging bisita namin sa opisina si X. Big-time kung mangutang. Walang hindi bababa
sa isang libo. Dadaanin sa ngiti, konting sundot ng biro at magugulat ka na lamang,
mangungutang na pala. Idadahilan ang anak. Para sa graduation. Para sa uniporme. Para sa
project sa eskuwelahan. Bato ka na lang kung hindi ka maaawa.
Kaya lang, nang minsang humiram, naging bali-balita noon na hindi nagtatali ang kanyang mga
kuwento. Pag siningil mo, biglang magkakaroon ng selective amnesia. Sa isang iglap, nagiging
bingi, nagiging bulag. Kahit anong tawag mo sa telepono, hindi sasagutin. Kung masalubong,
hindi ka nakikita. Dahil sa utang, napuputol na rin ang mga daliri. Hindi makapag-text back sa
mga tanong o paniningil mo. Sa huli, pati ikaw, mahahawa na rin sa selective amnesia niya.
Pipilitin mo ang sarili na kalimutan na may inutang sa 'yo. Para wala ng away. Masikip lang ang
mundo. Magkakabungguan kung di mag-iingat.
May selective amnesia rin ang kapitbahay namin.
Madalas magyabang ang kapitbahay naming lalaki na sa isang kilalang eskwelahan nag-aaral ang
kanyang apo na babae. May ilan ring nagagandahan sa kanyang apo kaya napapapayag ang ilang
drayber. Pero nang minsang sumakay sa traysikel ang kanyang apo, nagsabi si Lolo sa drayber na
sa pagbalik na lamang babayaran. Pagbalik ng drayber, wala na si Lolo. Wala na ang bayad. Kalat
sa lugar namin ang modus operandi ni Lolo. Sa sobrang kasikatan, marami na sa mga drayber ang
tumatangging pasakayin siya at ang kanyang apo.
Kahit matanda na, magaling pa rin sa taguan.
Minsan, kung iisipin mo nang maigi, magtataka ka kung bakit takot ang mga tao sa utang. Maaari
naman itong taguan o takasan. Marami-rami na rin ang gumagawa nito. Lalo na pag upa na ang
pinag-uusapan. Hindi mo matatakasan ang bahay, pero maaari mong takasan ang may-ari ng
bahay.
May kakilala ako na tatlong buwan na niyang hindi nababayaran ang bahay. Napatid na niya ang
pisi ng may-ari. Isang araw, habang nagbabawas sa banyo, narinig niyang kumakatok at
sumisigaw ang may-ari. Nagmamadali siyang patayin ang gripo, pinatay ang ilaw at
nagkunwaring wala siya sa loob ng bahay. Halos mabingi siya sa lakas ng mga katok at sigaw ng
may-ari. Naramdaman niyang uminit ang kanyang mga pisngi at kahit nangangamoy, sinikap
niyang tiisin. Magmula noon, kahit alas diyes pa ang klase, naging gawain na niya ang gumising
ng alas kuwatro para maiwasang makita siya ng may-ari na umalis ng bahay.
Bilang magulang, sa lahat ng hindi maaaring kalimutang bayaran o iwasan ay ang kuryente at upa
sa bahay. Kung maputulan man ng ilaw, maaari naming gawan ng paraan. Pero kung mga anak ka
at beybi pa ang bunso, kabaliwan kung mawalan ng bahay. Lalo na ngayon na tila nauuso ang
nakawan di lang gamit pati ng bata, dobleng pag-iingat ang kailangan. Sa aking palagay, sa bahay
nakikita ang pagiging dinamiko ng buhay ng isang mag-anak. Dito namin higit na nadarama ang
pagmamahal sa isa't isa. Dito namin nasusubaybayan ang mga naging pagbabago namin sa buhay.
Dito ko lubusang nakikita ang pag-unlad ng pagsasalita at pagsayaw ng aking panganay. Dito ko
nakikita ang milestones ni bunso. Kaya mangutang man ako nang paulit-ulit, okay lang, ang
mahalaga'y mababayaran ang bahay.
Pero mayroon talagang tatakas sa pagbayad. Minsan, kapag nananadya ang tadhana, sa kakaiwas
mo sa inutangan mo, magugulat ka na lang sa inyong pagsalubong.
Galing sa mental ang isa ko pang kapitbahay. Nang gumaling at pinalabas, ipinagdiwang niya ang
kanyang kalayaan sa pamamagitan ng pagbebenta ng mga produkto sa mga catalogoue tulad ng
Avon.
Kilala si Ginoong R. bilang bading na madalas kinakausap ang sarili. Nawawala ang kanyang
pagiging baliw kapag pera na ang pinag-uusapan. Isang palaisipan sa amin si Ginoong R. Sa

Maria Gloria R. Beco-Nada,MA

Southern Luzon State University
College of Arts and Sciences
Languages, Literature and Humanities Department
 GEC 13
LITERATURE OF THE PHILIPPINES

kanyang katinuan, ang red tide ay isang dagat na pula ang mga alon at hindi ang nakamamatay na
sakit na nasa tahong. Pero pag negosyo na ang pag-uusapan, daig pa niya ang mga tindera at
accountant. Alam niya kung sino ang umutang, ano-ano ang mga inutang at kung magkano ang
inutang. At ang nakakatakot, natatandaan niya ang lahat ng sinabi o ipinangako mo basta't may
kinalaman sa pera. Kahit mataas ang sikat ng araw o umuulan, pagtitiyagaan niyang singilin ang
lahat ng may utang.
Iba naman ang estilo ng kapitabahay naming si Ginang R., may-ari ng tindahang malapit sa amin.
Bago pa man kami nakalipat sa Bliss noon, mahaba na ang kasaysayan ni Ginang R. at ang
kanyang suking bumbay. Madaling malaman kung may pera o wala si Ginang R. Kung maraming
laman ang tindahan, nakahiram siya kay bumbay. Kapag oras na ng singilan at hindi pa handa ang
ipapambayad, magdadahilan siya na inatake siya ng kanyang high blood at ipinambili niya ng
gamot. Minsan, natututo na ring magsuspetsa ang bumbay. Nagsimula itong manmanan si Ginang
R. Nagbabayad pa ito ng mga espiya. Desperado siyang singilin si Ginang R. Sa mga ganitong
pagkakataon, hindi siya lalabas ng bahay at ipapaharap ang kanyang mga anak na lalaki. Lahat ay
may edad na at malalaki ang kaha ng katawan.
Nang lumaon, sinuwerte rin siguro siya sa kanyang pangungutang. Nakapunta siya sa U.S. at
iniwan ang kanyang mga utang sa Pinas. Nang singilin ulit siya ng bumbay, tinarayan niya ito at
ipinagmamalaking hindi siya magbabayad ng inutang niyang limampung libong piso sa dahilang
ilang taon na rin siyang ginagatasan ng bumbay.
Pero may mga utang na hindi talaga nababayaran.
WALA KA BANG UTANG NA LOOB? WALA. UTANG SA LABAS LANG.
Sa lahat ng maaaring utangin, ang pinakamabigat at mahirap singilin ay ang utang na loob. Kapag
nanay ko na ang umutang o mga kapatid ko, alam ko na hindi na dapat singilin. Kaya lang iba na
pag utang na loob sa loob ng opisina ang pag-uusapan. Nakabaon ang kultura ng sistemang ito sa
ugnayan ng mga nakatatandang guro at sa mga nakababatang guro. Kahit ayaw mong isipin,
nangyayari ang sistemang ito. Ano ang dapat mong isukli sa mga taong nagtanggol, nag-promote
o nagpasok sa 'yo?
Kung tutuusin, ang lahat ng tao'y dumadaan dito. Kahit siguro sila na magreretiro na'y dumaan sa
ganitong kalakaran noong panahon nila. Upang maiwasang mabansagan kang masama o walang
utang na loob, kailangan mong makisama, makatutulong man ito sa pag-unlad mo o hindi. Bilang
ina, titiisin mo ang lahat para masiguro ang trabaho mo. Ano na ang mangyayari sa pamilya ko
kung mawawalan ako ng trabaho?
Pero bakit ganoon? Pag utang na loob sa trabaho, kay daling hanapan ng butas at mga tapyas.
Pero pag utang na loob na sa sarili mong kadugo, kahit nakikita na't nadarama'y tatakpan mo ang
butas at tatanggalan ng tapyas. Mas mabigat ang responsibilidad sa "pagbabayad" ng utang na
loob bilang anak sa magulang kesa maging "anak-anakan" sa opisina.
Kung iisipin, nakakatakot ang magkaroon ng utang na loob.
Kahit mismo ang mga Presidente ng bansa'y malalim at makasaysayan ang kanilang mga
pinagkakautangan ng loob. Isa na rito ang dating Pangulong Corazon Aquino. Nang mabigyan ng
pagkakataong mabigyan ang bansa ng amnestiya sa ating mga utang sa IMF-WB, tinanggihan ito
ng Presidente. Dahil sa utang na loob sa mga dayuhan at sa ating palabra de honor,
ipinagmamalaki ng Pangulo na kaya nating bayarin ang ating mga utang. Huwag na natin
kalimutan pa ang diumano'y utang na loob ng Pilipnas sa U.S.
Hanggang ngayo'y kahit hindi pa naisisilang, binabayaran natin ang utang. Kamatayan na lang
ang maaaring magpawalang bisa nito. Noong namatayan nga kami sa opisina'y nagkaroon ng
biruan na dala-dala hanggang kamatayan ang inutang. Ito na lang ang magiging sistema sa Pinas,
hangga't may hininga, mananatili ang utang. Kaya maswerte si Huli. Mabuti na lang at pinatay
siya ni Rizal para hindi tumagal ang kanyang paghihirap.
PUWEDE PA BA AKONG UMUTANG?
Dapat nga siguro ay may kurso tungkol sa pangungutang. Kailangan nating mga Pinoy ng
survival skills sa usapin ng pera. Umaabot na kasi sa puntong nakakasama sa kalusugan ng tao
ang utang at pera. Madalas mabalitaan sa telebisyon ang mga nagtatangkang magpakamatay sa
pamamagitan ng pagtalon mula sa matataas na overpass at billboard, para lang iwasan ang utang.
Kung minsan pa nga, may mga taong nababaliw dahil sa dami ng kanilang utang, sa laki ng
kailangang bayaran. Ang iba nama'y pumapayat nang husto, ginagawang diet pills ang mga
nakaambang na bayarin. Samantalang ang iba'y nagkakaroon na ng insomnia sa kakaisip kung
paano mangungutang o kung papaano iiwasan ang inuutangan. Dagdag pa natin ang paranoia at
phobia sa listahan.
Sakit na nga ang pangungutang. Parang paninigarilyo. Tunay na hazardous to our health. At dahil
sakit, dapat may madiskubre na sanang lunas. Mabuti pa ang paninigarilyo, maaari kang tumigil
kung gugustuhin. Maaaring tiisin dahil may mga nicotine bubble gum na at patches. Pero paano

Maria Gloria R. Beco-Nada,MA

Southern Luzon State University
College of Arts and Sciences
Languages, Literature and Humanities Department
 GEC 13
LITERATURE OF THE PHILIPPINES

naman ang adiksyon natin sa pangungutang? Sana ay may makadiskubre ng gamot na ituturok
lang sa 'yo, mawawala na ang tendensiya mong mangutang. Kung babayaran mo ang gamot na ito
at di uutangin.
Ito ang parikala ng pangungutang: nangungutang tayo para mabuhay nang matiwasay.
Nangungutang tayo para tumagal ang ating buhay. Nangungutang tayo para hindi tayo masiraan
ng bait. Nangungutang tayo dahil pinagkakautangan natin ng loob ang mga taong bumubuhay sa
atin.
O, ang Utang. Kay sarap sigurong mabuhay kung wala kang ganitong problema. Biruin mo,
maaari ka nang matulog nang mahimbing. Hindi mo na kailangan pang intindihin ang credit card,
ang recruitment agency, ang naisanlang alahas, ang mga produkto ng Avon at iba pa.
Isang kahunghangan. Isang pagmamalabis sa ating kamalayan. Ngunit pag wala, hindi gagalaw
ang ekonomiya sa bansa. Hindi mabubuhay ang tao. Hindi mananatiling hibang ang marami. Sa
panahon ng krisis, ang nakikitang solusyon ang mangutang. At magmura ang mga bilihin. At
kung nanaisin mo'y magmura sa inis, sa galit. Utang ina talaga.

Short Stories

Everything
Tita Lacambra-Ayala

EVERYTHING and nothing.

Everything at morning wakes me up.
The sun burning away the mountain gray, burning with the sun the morning breaking my
sleep. But I delay getting up and I pretend I am Gulliver tied to the posts of my bed imprisoned,
little thoughts walking all over me as if I were nothing but a welcome mat until there is music,
someone has turned on a neighborhood radio and the sound of Tchaichovsky sends the flame tree
petals falling and the ground too is burning, the cacti must be dry and the lawn will soon be
Liliputian forest fire.
There’s no hot water for coffee?
Is there at all coffee?
Who forgot to buy milk?
Get me a carton of Tide.
No bath soap!
Who’s using the water?
Mummy, my chinelas got broken.

Maria Gloria R. Beco-Nada,MA

Southern Luzon State University
College of Arts and Sciences
Languages, Literature and Humanities Department
 GEC 13
LITERATURE OF THE PHILIPPINES

Damn puppy has chewed up letter W of Dinky’s alphabet blocks. He’s scattering little w’s all
over the place.
Remind me to call the barber.
Who stole the chewing gum from the pocket of my robe?
You owe me exactly P 3.17. I need to buy scotch tape, a wooden ruler, a box of thumbtacks,
and a natural sponge.
Who told you you’re lying? Nobody. You’re just lying, that’s all. It shows all over your face.
Stop playing with the toaster. What do you think it is, a mailbox?
Don’t defrost the refrigerator now, later when all the children are out of the house and when
everybody’s finished reading the newspaper you can use it to mop up the floor.
Stop that, will you? That is my pair of pants.
So what if Ellen is in Winsconsin? I’m going to Siberia.
Daddy, Jake has a new Batman book. It’s bought at Mercury. It’s very cheap, cheaper than a
James Bond book. Cheaper than going to a movie.
NVM Gonzales interpreted the seven last words at the UP chapel. What’s he going to be? A
priest?
Lay off NVM, will you? He should know what he’s doing.
Instead of asking us to join cursillo, the cursillistas should ask us to the band to play in the
Jazz Mass.
Yeah, and what will you play -- you’re desfinado even with your violin. And with all the
drums and bongos your violin won’t be heard.
I could do a solo, like in the concerts, you know.
Oh shaddup -- you join with a comb and a piece of cellophane!
What’s taking the sausages so long to cook?
The chocolate just boiled over. Don’t you just love the smell of burning chocolate and a
burning range!
Stupid cook!
Stupid everybody.
Stop quarreling or I cut off your allowances!
Hurry up with the comics, I’m going to the bathroom.
You know what, chocolates are supposed to be eaten right after you’ve had an affair so you
won’t have a baby.
Shush-- who told you that?
I read it in a back issue of a magazine, the Saturday Evening Post or Look, one of those
Daddy keeps in the bodega.
You’re crazy, how can a piece of candy…
The ancient tribes in South America nibbed raw cocoa or drank like breakfast get
extinguished or extincted.
You should have told me that before I had you people.
Aw, Dad!
Give me some of that burnt chocolate. Tell the maid to make some more.
Davi and Fred - you’re not fooling around, are you?
Aw Dad, you know we’re just kidding.
Kidding? Why, that’s worse! You can’t have kids at this age!

EVERYTHING, and the daily sounds of this daily life recur like the familiar passages of
Tchaichovsky and I in my bed turning over like a pancake when the bubbles appear, I given the
privilege of not participating in this ghostly, ghastly troublesome world, I floating in my own
private Cloud 9 let alone to drift as I please until.
When’s the tv coming?
I’ll call up the shop from the office and if it’s ready I’ll pick it up this afternoon.
Any good programs?
A documentary on Red China taken by an American correspondent on the sly.
I want to see I again.
Well, I haven’t seen it.
Until, I get adjusted I get adjusted off my insomnia. Otherwise…
And finally, it’s midmorning and the neighbor’s radio which is almost always turned to
DZFE is playing marches and the maid comes into my room and tells me the dining room is clear
now all the adults have left the house and the children are out at aunt’s across the street and how
will I want my eggs, two sunny sides up or scrambles and I say I just want my pill please and she
says I can’t have a pill unless I eat something so I say soft boiled and she goes out and leaves the

Maria Gloria R. Beco-Nada,MA

Southern Luzon State University
College of Arts and Sciences
Languages, Literature and Humanities Department
 GEC 13
LITERATURE OF THE PHILIPPINES

door open and I get a little mad, just a little as I’ve been getting mad for over a month now since
the doctor told me to stop smoking, and no reading books and newspapers and no turning on the
radio, and I can only look at pictures or the the children’s comics and I sometimes suspect he’s
trying to use me as a specimen for some kind of medical experiment.
Telephone for me the maid call out. I know who it is again, Martha. Martha black and blue
with her asthma, Martha changing identities with her numerous wigs and minidresses so short she
has to wear something underneath, minidresses in plaids reminiscent of whisky ads with those
inevitable bearded Scots playing bagpipes, their kilts blowing in the wind. Martha pure and chaste
and frustrated. Martha my only and faithful friend. Tell her I’m writing my decrees on toilet paper
and I’ve to finish one new roll so she’s got to hang until I’m finished as my subjects await my
commands anxiously. Tell her I’m in the bathroom.
Where are those damn rubber slippers so I won’t slip over this Johnson-yatayan cement
floor? They’re gone, somebody must have used them again. That’s one thing about these rubber
slippers, you can tell whether they’re for males or females, they’re so neutral and comfortable
they get spirited away by most anybody. Even the dogs chew them up instead of chewing gum
and you can cut off a piece and use it as an eraser for pencil marks on paper or on the walls.
Hellow, Marthay?
What took you so long? Cough, cough. Are you alright?
My nightgown took so long.
Hahaha. Cough, cough. Don’t make me laugh, you tease.
Who’s playing the piano?
Amelie. Her mother’s right beside her like a lion tamer.
That’s Bach she’s playing?
Bach! Of course not - that’s her daily Hanon. Would you like some bangus?Julita sent some
by air form Iloilo. Smoked and fresh.
You’ll bring them over?
Send your maid here!
I’ll send her after lunch when the children are asleep. Have you seen Etna?
She passed by yesterday to show me the new pair of shoes she bought. They’re patent pumps
from Marikina.
Is she really and truly going?
I told you she’s going. All right - I’ll repeat the facts for you; she’s leaving the coutnry and
she’s going to Virginia and bye-bye to her beautifully furnished apartment and newly landscaped
garden, bye-bye- to you and me. She and her three children are leaving the country with her
younger sister. And she’s going next month, remember? Or do you also have amnesia now? What
would like to believe her to be doing?
Oh, just bringing her children to a summer resort for the summer. But perhaps she prefers to
go where there’s a winter. No objections from Pete?
And objections can be overruled.
Hahaha, cough, cough.
Marthay?
Mmmmmm?
Bring the bangus over, will you? So you can bring me a stick of cigarette.
You’re not allowed to smoke yet?
No, You can’t give a stick of cigarette for me to the maid, she’s under orders not to give any.
Even the ashtrays have been hidden I don’t know where.
I can’t promise to come over. I’ve to sew on covers for the matresses.
Silence and Hanon and Bach running into each other. The beginnings of a Chopin. The maid
eyeing me holding my soft-boiled egg in her hand like some kind of silly statue.
Put that egg down the table!
Who was that!
The maid holding my soft-boiled egg in her hand like she were getting ready to play
ping-pong.
Hahaha, go ahead and have breakfast, it’s almost lunchtime!
Hand the bangus, come and see me and give me a cigarette.
You get the bangus today and I’ll come and see you tomorrow, okay.
And give my regards to Nick, Marthay, you should marry my doctor.
Oh good gracious! Goodbye!
Okay, goodbye…
Silly soft-boiled egg sitting on a plate. Touch it and it rolls over. Like an overtame puppy. Hit
it on the head and it runs all over, all over , all yellow and white, sprinkle it with salt and slide it

Maria Gloria R. Beco-Nada,MA

Southern Luzon State University
College of Arts and Sciences
Languages, Literature and Humanities Department
 GEC 13
LITERATURE OF THE PHILIPPINES

on a piece of toast and you’ve just eaten the sun, breakfast is over and with the pill in my system
the drowsiness overcomes me and I must float back to Cloud 9 on tiptoe, a wee willie winkie
walking on my nightgown and out of town.

THE CHILDREN come in at half past eleven. The smell of the sun is acrid in their hair, their
breaths smelling of brownies and Coca Cola, their corduroys dirty at the seats, their pudgy hands
grimy.
Mummy, I got your slippers.
Mummy, Mocha boxed me because she does not like me to ride on the wagon.
Mummy, Bikini spilled coke on my pants.
Mummy, Tita Marie cut her hair very short she looks like a man already.
Mummy, Dinky has a wound on his foot.
Mummy, Eddie bumped the red car and the post got wounded.
Mummy, there’s a dead kite in the duhat tree.
Mummy, the carpenter at the other side looks like Uncle Nelson.
Mummy, Dinky went to the other bathroom and I flushed down the soap.
Mummy, I want dede.
Mummy, I want my name to be Emily already and Bikini she will be Jeniffer.
Mummy, I want also new shoes.
Mummy, mummy, mummy. And no one will tell me who tore pages away from Daddy’s
book or who lost away the needle from the arm of the turntable or who disconnected the
refrigerator or put it on defrost when it did not need defrosting or who left all the bathroom
faucets open and who put hamburgers in the linen closet or who pasted all the toothpicks on a
piece of paper and other such deviltries unknown to womenkind before families were invented. It
is nice to be a mummy.
Children’s choral singing Bacarolle and in all things great big summer world of
disenchantments and growing up and neuroses that can be plaqued and unnerved away by the
restrictions of a doctor with the help of scientific little pills, I am most glad to be alive, to wait the
afternoon through and eat my meals if only grudgingly, suffer the coming of nightfall and view
through the kaleidoscope of domesticity the face of Nick, lover-child-father of my children,
husband, pillar and foundation, circus strongman, eternal enemy and beloved, and promise never
again to take rat poison in my cup of coffee when I get tired of everything, everything,
everything…

Ang Baliw ng Bayan ng Sili

Roy Aragon​
​
​
​ UNA KO SIYANG NAPANSIN, NA NAKATALUNGKO, parang tulala, sa gilid ng
hagdanang paakyat sa ikalawang palapag ng merkado publiko ng Sili, Magayon. Mahaba ang
madalang, naninikit niyang buhok na nakahapay sa libagin, nanlilimahid niyang butuhang liig at
mataas na balikat. Nangingitim na ang dati’y puti’t maluwang niyang tisert na may markang
pulang “God Bless America” at pula ring larawan ng isang mansanas sa harapan, gayundin ang
kanyang kupas na maong na punit sa may tuhod, at sa may harapa’t puwitan na pinaninilipan ng
ilang hibla ng kanyang bulbol at inuuslian ng ilang bahagi ng marusing, tuyot niyang bayag.
Siya’y nakayapak. Patay ang karamihan sa mga kuko niya sa paa. Tantiya ko, mahigit lang siyang
kuwarenta anyos subalit pinatanda ng mahaba, mangilan-ilan niyang balbas at ng malalalim na
mga gatla sa kanyang noo, ng humpak niyang pisngi at ng malungkot, tila walang buhay niyang
mga mata. Wala siyang kagalaw-galaw sa pagkakatalungko, walang pakialam sa mga langaw na
umaaligid at dumadapo sa kanya. Buong-buo ang tuon ng titig niya sa kinaharapan, na marahil ay
nakapukos doon sa mga taong kumakain sa kabila ng salaming dinding ng bagum-bago,
kabubukas pa lamang na sanga ng isang sikat na multinasyonal na fastfood center, sa kabilang
ibayo ng kalsada. Marahil, sa kanyang isipan, ay tinatanong kung masarap nga ba kayang talaga
ang hamburger o spaghetti o pizza o pritong manok o french fries at dagsa’t nagsisiksikan ang

Maria Gloria R. Beco-Nada,MA

Southern Luzon State University
College of Arts and Sciences
Languages, Literature and Humanities Department
 GEC 13
LITERATURE OF THE PHILIPPINES

mga pumapasok upang kumain, at ang mga lumalabas na nangasandat na’y may mga bitbit pang
nakaplastik na pagkain.​
​
Hindi ko masyadong binigyang-pansin noong una ang obserbasyon kong iyon kay Indong Kagit.
Marahil, sapagkat nasanay na rin ako sa mga marusing na pulubing namamalimos at mga
taong-grasa sa Maynila o sa mga malalaking bayan sa amin sa Norte (ako’y dala’t kupkop lamang
dito sa Magayon ng isa kong tiyuhing nakapangasawa rito upang dito ko na ipagpatuloy ang
pag-aaral (na natigil nang maulila ako sa ama), sa isang state college). Kinalabit lamang ako ng
tila walang anumang katanungan, o kuryusidad marahil, na kung bakit sa lupalop na ito, sa isang
maliit na isla-probinsiyang ito’y may mga katulad din pala ni Indong Kagit. Subalit tinugon ko rin
ang walang anumang katanungang iyan ng marahil ay wala ring anumang kasagutan: siguro’y
masikip na nga talaga ang mundo.​
​
Sa pagpasok ko ng eskwelahan o paglabas ko ng bahay, malimit kong makita si Indong Kagit sa
mga lansanga’t kalyehon ng Sili. Naglalakad siyang tila nawawala. Parang may hinahanap sa
nakangangang mga pintuan, sa nakairap o nakapikit o nandidilat na mga bintana ng mga gusali’t
tahanan. Parang may kinikilala sa bawat masalubong na sa kanya nama’y nandidiri, umiiwas.​
​
At kapag nadadako ako sa boulevard sa tabing-dagat sa mga dapithapon upang lumanghap ng
sariwang hangin-alat, madalas ko ring makita ko si Indong Kagit na kung hindi nakaupo sa
malapad na seawall ay nakatayo sa bunton ng mga malalaking batong nagsisilbing breakwater at
doo’y dumidipa-dipa, na parang umaakap-akap, sa kalawakan ng Pasipiko sa silangan. Napansin
ko minsan, nang nakatayo ako nang malapit sa kinasalampakan niyang buhanginan, na
nagpapahid siya ng luha, at matapos niyo’y ngingiti’t tatango nang tatango at saka salita nang
salita ng mga katagang di ko mawawaan. Kung minsan, sa pagdaong ng lantsang galing sa
Tabaco, Albay sa hapon, nakipagsisiksikan si Indong Kagit sa mga taong sumasalubong sa mga
pasahero. Kadalasa’y pinagmumura’t ipinagtatabuyan at binabatukan at sinisipa pa siya ng mga
nabubunggo niyang nandidiri sa kanya. Subalit matiyagang naghihintay din si Indong Kagit,
nag-aabang ng kung ano o sinong di naman dumadating-dating. Hanggang sa maubos ang mga
tao at siya na lamang ang matitira sa daungan. Kung saan siya uuwi, kung saan siya kakanlong sa
dilim at hamog ng gabi ay hindi ko na alam. Subalit kadalasan, sa mga maagang paglabas ko,
makikita ko siyang layak sa mga pasilyo ng merkado publiko o sa mga bangketa. Siya’y
nakapamaluktot na parang sanggol sa matris, nilalangaw ang nanggigitatang katawan at tila siya
isang bangkay, napabayaang bangkay.​
​
Hindi ko alam at parang naging isang bugtong sa akin si Indong Kagit na gusto kong ihanapan ng
wastong kasagutan. Bakit ang taong ito? Bakit siya ganito? Bakit siya ganyan? Hindi ko malaman
kung bakit pinagkababalisahan ng isang banda ng aking isip ang isang bagabundo at sinasabi
nilang baliw. Kung bakit ba kasi parati ko na lang siyang nakikita. Maliit nga bang bayan itong
Sili o sadyang masikip lang ang mundo? Kung bakit ba napapansin ko ang kanyang presensya,
ang kanyang kairalang nakikita at nararaanan samantalang simple naman sanang di ko na lang
siya pansinin, na daanan ko na lang siya basta katulad ng di pakikialam ng mga taong
dadaan-daan lang sa kanya, na nakapapansin lamang sa kanya dahil nasasamyo nila ang panghi’t
baho niya o kaya’y naiirita sa marumi’t butuhan niyang palad na palagian nang nakasahod, o
kaya’y nababanas sa panambit-taghoy-sumamo niyang tila hirap na hirap.​
​
Nang lumaon, unti-unti ring napalis ang kuryusidad ko nang karaniwan nang nasasalubong ko o
nadadaanan si Indong Kagit sa mga kalsada ng Sili. Inabala ko ang isip at oras sa pag-aaral at
extra-curricular activities. Sinasabi ko sa sariling wala na akong panahong mabalisa sa isang
taong palaboy at baliw na nakikita ko namang malaya, kontento at masaya sa sarili niyang
daigdig. Sisikapin ko ring maging malaya, kontento at masaya sa sarili kong daigdig.​
​
​
NANAULI ANG AKING INTERES kay Indong Kagit nang maganap ang halos isang buwang
pagrarali namin laban sa korap at abusadong presidente ng aming kolehyo. Noong una,
mangilan-ilan lang na lider-estudyante, na kinabilangan ko, ang nagpasimula ng demonstrasyon.
Nang lumaon, nahikayat namin ang karamihan sa populasyon ng mga mag-aaral, guro, at
empleyado ng kolehyo. Naging irregular ang mga klase. Hanggang sa pati ang mga opisyal ng
lokal na pamahalaan, mga kasapi sa Simbahan, negosyante, at mga mamamayan ay sumuporta at
nakisama sa mass actions upang maibagsak ang state college president at ilan niyang alipures na
mga guro’t empleyadong kasama o kaalyado sa pang-aabuso at panggigipit. Talaga naman kasing

Maria Gloria R. Beco-Nada,MA

Southern Luzon State University
College of Arts and Sciences
Languages, Literature and Humanities Department
 GEC 13
LITERATURE OF THE PHILIPPINES

abusado ang presidente sa puwesto at saka mayabang marahil kasi’y appointed siya mismo ng
Malakanyang at isa siyang dating mataas na opisyal ng CHED sa Manila. Bagong talaga, mahigit
dalawang taon pa lang siyang nanunungkulan, ay dukomentado ang marami niyang
pagsasamantala at opresyon sa estudyante’t empleyado—bukod sa mga umiiral nang alituntunin
sa kolehyo ay nagtalaga rin siya ng kanyang mga sariling batas na nagsilbi sa kapakanan niya at
ng mga tapat niyang tagasunod subalit naging mapang-ipit naman sa mga ibig magmatuwid at
ayaw sa kanyang pamamaraan ng pamumuno. Gusto niyang hawakan at pigilin ang karapatan ng
academic community—na ituring itong parang isang istriktong pribadong kolehyo ng mga pari o
madre na kung saan maraming bawal: bawal magtayo ng unyon ng empleyado, bawal magtatag
ng mga organisasyong alyado sa mga progresibong grupo, bawal magpahayag ng damdamin,
bawal magreklamo, bawal magtanong, bawal sumagot, bawal, bawal, maraming bawal na hindi
pangkaraniwan sa isang pampublikong kolehyo. At sa kabila ng mga bawal at pagbabawal na ito
ay hindi naman niya binabawalan ang sarili: isang bata pa’t magandang empleyadong may-asawa
na natalagang sekretarya sa kanyang opisina, isang bagong graduate na guro, at ilang estudyante
ang nagreklamo ng sexual assault/harassment laban sa kanya, sa kabila pa ng mga reklamo sa
graft at corruption, slander at physical abuse na kinasangkutan ng ilang kasapi ng security force
na ginawa niyang parang sariling bodyguards. Ang pakiwari marahil ng presidente ay sarili
niyang kaharian ang kolehyo na malaya niyang pagharian kasi nasa isang liblib na isla ito na
nakabukod at malayo. Isa pang pangunahing nilalabanan naming mga estudyante, maliban sa
basic na problema sa mataas ng matrikula at kakulangan ng pasilidad at libro, ay ang pakikialam
at panghihimasok niya sa student council, kung saan kinatawan ako ng Arts and Letters, at sa
college publication, na pinamamatnugutan ko. Gusto niya kaming talian sa nguso.​
​
Sa ikalimang araw ng rali, nang malaki na ang bilang ng mga nagrarali’t nagwelwelga, umentra si
Indong Kagit, sumama sa mga pulutong, nakipagsisigawan at nakipagkakantahan ng mga jingles
at nakikiisa sa noise barrage at community singing. ​
​
Sapul no’n buntot-buntot na si Indong Kagit sa aming grupo. Hindi naman namin masawata,
siya’y nagkusang payaso’t utusan namin. Tagadala ng gagawin naming mga effigy. Tagapasan ng
kabaong ng “patay na demokrasya” sa kampus. Tagabitbit ng mga plakard at istrimer.​
​
Sa kainan, ako ang nagbibigay ng pagkain ni Indong Kagit. Sagana kami sa mga donasyong
pagkain, lalo na ang pangmadalian kagaya ng delata, biscuit, tinapay at instant noodles. Nalaman
kong kadalasa’y minsanan lang daw kumain sa isang araw si Indong Kagit. Malimit pa nga raw
siyang di kumakain, lagi raw siyang gutom. Nagdedepende lamang daw siya sa limos at mga tira
sa mga turo-turo’t restawran. Naawa ako at binigyan ko pa siya ng isang tisert na may markang
nakataas na kamao upang palitan ang gulanit na niyang suot. Ibinigay ko pa ang isang luma ko
nang pantalong maong at isang lumang kambas na sapatos, na labis niyang ikinatuwa’t
ipinagpasalamat.​
​
Hindi na humiwalay sa amin si Indong Kagit sa kahabaan ng rali. Nakipaglamay, nakitulog siya
sa pansamantalang kwartel namin sa labas, sa harapa’t tapat ng kolehiyo. Parang nandidiri ang
ilang kasamahan ko at iniiwasan nila si Indong Kagit at ako lamang ang malapit, lumalapit, sa
kanya. ​
​
Hanggang sa nakakausap ko na nang maayos si Indong Kagit.​
​
“Nakikirali ako senyo,” aniya isang gabi sa kinaroroonan naming magkatabi sa pinaligiran
naming bonfire sa likuran ng aming kwartel, “sapagkat nais ko ring makatulong sa paglilinis sa
inyong paaralang pinamahayan nung mga maligno’t laman-lupa. Kahit ganito ako, may
magagawa rin siguro ako, di baga? Gustong-gusto ko kasi kung may ganyang rali, nakatutuwa
kasi masaya saka maaksiyon at saka may kainan lagi na parang piknik, di baga? Alam mo, do’n
sa Naga’t Legaspi, maraming rali at piket at welga sa mga paaralan saka mga pagawaan ang
nakita ko’t aking sinamahan kagaya ngayon dito. Alam mo, kasi, eh, yung paaralan, kagaya
nitong inyong kolehiyo, ay para kasing yung isang maliit na gobyerno, eh. Kung kaya nating
repormahin ito, kaya rin natin kung gayon yung malaking gobyerno, di baga? Wala lang yata kasi
tayong tiwala sa ating sarili. Yung mga maliliit lang yung kaya natin, eh. Yung unti-unti saka
kanya-kanyang pakikibaka, di baga?. Kung magkaisa na lang sana tayo upang lumaki tayo at
nang sa gayo’y malabanan natin yung mga malalaki. Di baga? Tama, di baga?”​
​
Di ko siya nasagot. Natitigan ko lang si Indong Kagit. Ang tila walang buhay niyang mga mata na

Maria Gloria R. Beco-Nada,MA

Southern Luzon State University
College of Arts and Sciences
Languages, Literature and Humanities Department
 GEC 13
LITERATURE OF THE PHILIPPINES

ngayo’y parang sumasayaw sa liwanag ng tumatawang apoy ng bonfire—parang sila na ngayon

ang bumibigkas sa mga sinasabi niya. Sira nga ba siya? Baliw nga ba siya—na siyang
pinagkaisahan ng paligid, ng lipunan—na paniwalaan? Hindi ko alam, hindi ko alam. Subalit
nahimok na naman ang aking kuryusidad. Inalam ko kung sino siya, kung bakit palaboy-laboy
siya sa Sili, kung bakit ba tinatawag siyang baliw.​
​
Fredeswindo Manlangit daw ang tunay niyang pangalan. Indo ang palayaw niya. Subalit Indong
Kagit na raw ang nakagawiang tawag sa kanya ng mga tao. Baliw ang ibig sabihin ng kagit.
Indong Baliw. Manapa, ayos na raw sa kanya iyon. Ang mahalaga ay mayroon din siyang
pangalan na pagkakakilanlan sa kairalan niya bilang isang nilalang, bilang isang tao—na siya’y
kilala rin daw sa mundong ito ng mga matuwid at matalino.​
​
Parang gasgas nang piksion na madalas maisulat o mabasa ang kuwento ng buhay ni Indong
Kagit. Isa raw siya noong nakikisaka sa isang malawak na asyenda sa Sorsogon. Dati raw lupa ng
kanilang mga ninuno ang mga sinasaka nila ngunit inari ng matatalino at mayayamang mga
asendero na kasapakat ng makapangyarihang mga nanunungkula’t tauhan ng gobyerno. Mayroon
din daw siya noong asawa na nagngangalang Cristina. Napakaganda raw ni Cristina, malimit daw
itong maging reyna noon sa mga pistang bayan. Bagay naman daw siya kay Cristina kasi guwapo
raw naman siya noong araw. Marami nga raw siyang naging karibal kay Cristina na mga
guwapo’t mayaman. Pero siya pa rin daw ang pinili ni Cristina dahil mabait daw siya at masipag
at saka malaki’t matigas ang paninindigan sa buhay (nangiti ako sa parteng ito, inuuto yata ako ni
Indong Kagit; ewan ko, pero seryoso naman siya ng lahad). Mahal na mahal daw niya niya si
Cristina. Nagkaroon daw sila ng isang anak na lalaki na pinangalanan nila ng Marcial. Ambisyon
daw ng kabiyak niya ang yumaman. Subalit hindi niya naibigay ang mga kapritso nito dahil isa
nga lamang siyang busabos na dukhang nakikisaka lamang at sapul pa’y batid naman iyon,
tinanggap naman siya noon bilang ganoon, ni Cristina, na isa ring anak ng magbubukid. Ewan
daw niya kung bakit bigla na lang gusto ng asawa niya na sana mayaman din sila. Isang araw daw
ay sukat sinabi na lang ni Cristina na hiwalay na sila at siya’y iniwanan at nakisama ito sa balo at
matandang asenderong panginoong-may-lupa sa malapalasyong bahay nito sa poblasyon. Saka
lang niya nalaman na matagal na pala siyang iniipotan sa ulo ng mahal niyang kabiyak. Kaya pala
malugod ang matandang asendero sa kanyang asawa. Kaya raw pala malimit ay hindi niya
nararatnan sa kanilang kubo ang kanyang asawa sa mga takipsilim nang pag-uwi niya galing
bukid at ginagabi ng dating si Cristina galing sa bayan. Kaya raw pala di miminsa’y may pera ang
kanyang asawa at nakabibili ito ng mga damit at abubot sa katawan. Hindi naman daw niya
inuungkat noon ang asawa kung saan niya kinukuha ang mga iyon. Minsan daw kasi’y
nakakaekstra bilang manikurista’t mangungulot sa isang beauty parlor sa bayan si Cristina. At
wala raw siyang kahina-hinala rito. May mga naririnig daw siya noon pero hindi niya iniintindi
dahil mahal na mahal nga niya ang asawa’t di niya maatim na pagdudahan man lang ito. Masakit
na masakit man daw ang kalooban niya noon ay wala siyang nagawa. Hindi naman daw niya
magawang sugurin ang asawa’t matandang asendero: bukod sa baon siya sa utang sa asendero’y
maraming butangero’t armadong kabig ang panginoong-may-lupa na malimit manakit sa
karapata’t katawan ng mga magsasaka. Makaraan daw niyon, isang araw naman ay bigla na lang
daw nawala ang kanyang anak na noo’y magbibinata na. Nabalitaan na lamang niyang sumama
ito sa mga rebeldeng komunista. Sinasabi raw sa kanya noon ni Marcial na pangarap nitong
pagbayarin ng dugo ang asendero’t angkan nito’t ibalik ang inangking lupain nilang mga
magsasaka. Lalo nga raw nagalit si Marcial noong iniwanan sila ng ina nito’t naging kerida ng
asendero. Labing-limang taong gulang lamang daw noon ang kanyang anak. Matalino raw ito
kahit hanggang second year sa hayskul lang ang narating. Napakarami raw nitong nabasang libro
dahil matiyaga itong nagpupunta’t nanghihiram ng babasahin sa mga pampublikong aklatan.
Magaling pa raw magsulat at magdebate si Marcial. Kasapi raw ito sa mga organisasyon ng mga
kabataan, magsasaka’t manggagawa. Hanggang sa mabalitaan na lang niyang nasawi ang
kanyang anak sa isang engkwentro ng mga ito sa mga militar. Ang masakit daw sa kanya ay hindi
man lamang niya nakita pa ang kanyang anak kahit na bangkay nito. May nakapagbalita sa kanya
na sinunog daw ng mga sundalo ang bangkay ni Marcial matapos pagbibistayin ng armalayt at
masinggan ang mura nitong katawan.​
​
Huminto siya sa pagkukuwento. Kumislap sa pulang liyab ng apoy ang nahulog na luhang
bumasa sa humpak at ngalirang niyang mukha. May kung anong tila sumungkit sa aking
kalooban. Para akong nakokonsensiyang di ko alam ang dahilan. Sa siga, sa sumasayaw na apoy,
para kong nakikita si Marcial na may akap-akap na AK47, gapos ng bandoler ng bala ang
katawan, maiilap ang mga mata’t tiim na tiim ang batang mukha, tumatakbo, sumusuot sa

Maria Gloria R. Beco-Nada,MA

Southern Luzon State University
College of Arts and Sciences
Languages, Literature and Humanities Department
 GEC 13
LITERATURE OF THE PHILIPPINES

kadawagan, sa talahiban, habol ng mga tingga; na siya’y tila nakikipagdebate, sumisigaw ng

buong giting, parang walang kamatayan, habang nagwawala, nagliliyab, kumukulog ang tangan
niyang sandata, parang walang kamatayan... Hindi ko lubos maisip kung ano ang anyo niyang
bangkay—ginahasa ng tingga’t pinagparausan ng pulbura, nauling na bangkay.​
​
“Tama na, Tata,” sabi ko kay Indong Kagit na ngayo’y sige ang singhot at pahid ng luha’t sipon.
“Kalimutan mo na, Tata.”​
​
Subalit nagpatuloy siya ng pagkukuwento: Yun’ naman daw asawa niyang si Cristina ay kawawa
rin dahil nang ito’y pagsawaan na ng asendero’y ginawa na lang na parang alilang-kanin at
kumuha ang matanda ng bagong batam-bata’t mas magandang kulasisi. Gusto sana niyang
magkabalikan sila at magsama uli ni Cristina pero ayaw naman daw ni Cristina, marahil daw ay
nahihiya na ito. Sige raw ang pasabi niya rito na umuwi na pero isang araw na lang daw ay
nabalitaan niyang namatay daw si Cristina, nagpatiwakal daw ito—uminom ng isamboteng
pestisidyo. Saka lang daw nauwi si Cristina. Pero isa nang bangkay. Hanggang sa pinalayas daw
siya ng panginoong-may-lupa sapagkat wala na raw siyang naipapasok sa kamalig ng asendero.
Sa mga kasawiang sinapit niya, wala na raw kasi siyang siglang magsaka kung kaya’t napabayaan
na niya ang ilang kapitak na sakahin. Wala na raw kasing silbi pa ang pagsisikap niya dahil wala
na siyang paglalaanan, patay na ang mga mahal niya sa buhay. Naging palaboy siya. Umalis siya
sa Sorsogon at nakarating sa lunsod ng Naga at siya’y namalimos sa mga kapilya’t simbahan
doon. Noong napadpad naman siya sa lunsod ng Iriga, nagkasakit daw siya ng mabigat at akala
niya’y mamamatay na siya noon. Buti na lamang daw at may naawa sa kanya na paring Italyano
at siya’y ipinagamot. Naging sakitin na siya mula noon kasi palagi siyang gutom at walang
mainam na makanlungan. Tibi raw yata ang sakit niya kasi ubo na lang siya nang ubo. Noong
mapunta naman siya sa lunsod ng Legaspi, nakontento na siya sa pamamalimos. Gusto rin sana
niyang magtrabaho nang matino-tino kahit na alilang kanin lamang o tagapag-alaga na kaya ng
baboy o maski tagalinis na lang ng kubeta. Subalit wala raw tumatanggap at nagtitiwala sa kanya.
Hanggang sa nakarating daw siya ng Tabaco. At isang gabing inabutan siya ng malakas na ulan sa
may pantalan, patakas daw siyang kumanlong sa isang kubling sulok, sa piling ng mga kargang
sako ng asukal at harina, ng kubyerta ng isang nakataling lantsa upang matulog doon. Napasarap
daw ang idlip niya dahil hapong-hapo siya noon at di niya namalayang napasama siya sa
paglalakbay ng lantsa patungong Sili nang maaga itong lumuwas kinabukasan. Hindi na siya
nakabalik pa sa mainland. Tanda niya’y mahigit pitong taon na siyang palaboy-laboy dito sa Sili.​
​
“Gustong-gusto ko na rito kasi payapa saka tahimik, eh,” aniya. “Di kagaya yung sa mga siyudad
na lagi na lang nagmamadali yung mga tao saka parating nag-uunahan yung mga sasakyan do’n,
di baga?”​
​
“Tinatawag kayong baliw, bakit, Tata?” ungkat ko. “Ayokong maniwala...”​
​
“Paniwalaan mo na rin, Eman,” ngiti ni Indong Kagit. Hungkag na ngiti sapagkat walang
ningning ang mga matang ngumiti. “Mas gusto ko nga yung baliw ako, eh,” tuloy niya, “dahil
kasi sa pamamagitan lang nung aking kabaliwan na nadadama ko na ako’y umiiral baga saka
ako’y buhay at saka kaiba yung aking daigdig na yung aking-akin lang. Yung baliw ako kasi
marumi ako saka mabaho ako, eh. Yung baliw ako kasi di nila maintindihan yung aking mga
sinasabi, eh. Kaya nga magpapatuloy na lang ako na maging yung baliw para may magbigay sa
akin ng lagi ng limos. Yung kakanta ako saka sasayaw ako para masiyahan yung mga hindi baliw.
Yung maging baliw ako para makita nila ako na yung marumi saka yung mabahong baliw para
masiyahan sila para maalam nila saka matiyak nila na mapalad sila kasi malinis sila saka yung
mabango sila at saka yung matino sila. Yung hindi nung kagaya ko, di baga, Eman?” Tumawa
siya. Pero tuyong tawa, hungkag na tawa.​
​
Napawi ang interes kong tuklasin pa ang “misteryo” ni Indong Kagit nang matapos na ang aming
rali, na napagtagumpayan namin. Napalayas at napalitan ang abusado’t korap na presidente ng
kolehiyo. Bumalik sa normal ang kalagayan sa kampus at naging abala ako sa pagbawi sa mga
oras sa klaseng nagamit sa rali. Hindi ko na maharap si Indong Kagit kung nasasalubong o
nararaanan ko siya. Palagi na akong nagmamadali at nagkasya nang hagisan ko na lang ng barya,
nang walang imik, ang nakasahod niyang palad o hawak na plastik kap. Walang imik, titingnan
lang ako ni Indong Kagit ng hungkag na tingin at para akong nakokonsensiya sapagkat batid kong
hindi niya kailangan ang limos kong sensilyo. Pang-unawa ang nililimos niya sa akin at alam
niyang maipagkakaloob ko ang pang-unawang iyon sa kanya sa kahit na ilang sandaling

Maria Gloria R. Beco-Nada,MA

Southern Luzon State University
College of Arts and Sciences
Languages, Literature and Humanities Department
 GEC 13
LITERATURE OF THE PHILIPPINES

panahong maiambag ko upang dinggin ang kanyang mga litanya ng hinanakit at reklamo sa
buhay.​
​
​
KATATAPOS NG UNANG semestre nang pinagsusuwag at pinaghahampas ng isang malakas na
bagyo ang Kabikolan. Gayon na lamang ang pananalasa nito sa kanyang abot sa 260
kilometro-kada-oras na bilis-lakas. Sinalanta nito ang Magayon, lalo na sa bayan ng Sili. Umalpas
ang dagat at nilusob ng naglalakihang mga alon ang mga tahana’t gusaling malapit sa
tabing-dagat. Pinagbabali’t pinagbubunot ng humuhugong na hangin ang mga halama’t
punongkahoy. Pinabagsak ang mga poste ng koryente’t telepono. Maraming inilipad na bubong at
pinadapang bahay. Pinabundat ang mga ilog at maraming tirahan ang inanod at ilang katao ang
nalunod. Pinahina ang balat ng mga kalbong bundok at dumausdos ang natibag na lupa’t
tinabunan ang maraming tahana’t nananahan. Lampas hatinggabi nang lumusob ang kalakasan ng
bagyo at humupa lang ito bandang katanghalian kinabukasan.​
​
Naglakad-lakad ako sa kabayanan nang ganap nang makalayas ang bagyo. Gulong-gulo’t lumbay
na lumbay ang tila ginahasang kapaligiran. Sa may playa, bumagsak ang daungan at
nagkagiba-giba’t nagkalansag-lansag ang seawall at breakwater. Nabaon sa bato’t buhangin ang
ilang bahay at gusali samantalang ang iba’y nagmistulang mga kalansay at nawasak na mga
nitso’t kabaong. ​
​
Natanaw ko si Indong Kagit na nakatayo sa ibabaw ng isang malaking batong sumampa sa
boulevard. Nilapitan ko siya. Namumuti ang buhok niya sa nanikit na asin. Tinanong ko kung
saan siya kumanlong nang nanalasa ang sigwa. Gusto kong kilabutan sa sinabi niya.​
​
“Nandito lang ako, eh, sinalubong ko yung bagyo! Aking pinagyayakap yung mga alon! Sabik na
sabik sila, Eman, eh! Matagal nang hindi bumagyo nang gano’n kalakas, eh!”​
​
Hindi ko alam at may ningning sa ngayon ang mga mata ni Indong Kagit sa masayang pagsasaad
sa di kapani-paniwalang kuwento niya. Ayaw kong maniwala subalit ayaw ko naman sanang
paniwalaang niloloko lang ako ni Indong Kagit. At ayoko naman sanang paniwalaang kuwentong
baliw lang ang kuwento niya. Gusto ko sana siyang paniwalaan kagaya ng batid kong sa lahat ay
ako lang siguro ang pinagkakatiwalaa’t pinaniniwalaan ni Indong Kagit. Marahil kasi’y ako lang
naman ang matapang ang sikmurang lumalapit sa kanya, ang matiyagang nakikinig sa kanya, ang
alam niyang naniniwala sa kanya.​
​
“Pinakahihintay ko nga kasi yung mga bagyong darating, eh,” pagpapatuloy ni Indong Kagit.
“Inaabangan ko sila rito sa tabing-dagat. Gusto ko ngang panoorin yung kanilang poot saka galit,
eh. Yung damhin yung kanilang hagupit saka kapangyarihan! Eh, nais kong hamunin sila, eh,
kung kaya naman aking inihahain ang aking katawan pero siguro, eh, alam din nung mga lokong
bagyo na baliw ako kaya hindi nila ako ginagalaw, eh! Yung hindi nila pinapatulan yung aking
kabaliwan! Alam mo, Eman, eh, maraming bagyo na yung sinalubong ko rito!”​
​
“Subalit anong dahilan at hinahamon ninyo ang unos?” tanong ko matapos niyang ikuwento ang
pakikipaglaro raw niya sa nagsusumigaw, dumadagundong na hanging sumisiklot sa tubig ng
dagat at inihahalibas sa kalupaan; sa kung paano siya nakipaghahabulan sa mga bumabagsak na
gabahay, gabundok na tubig at kung paanong subain niya ang daluyong ng agos nitong pabalik sa
dagat upang siklotin na naman ng nagngangalit na hangin; sa kung paano niyang iniiwasan ang
mga ulos at bigwas ng nag-uumulol na hangin, ang umiigkas at humahampas na mga bato, ang
lumilipad, humahagibis na mga sanga ng halama’t punongkahoy at yaong nababakbak at
humuhulagpos na mga bagay-bagay sa mga gusali’t bahay.​
​
Hindi ako sinagot ni Indong Kagit. Sa halip ay sumalampak siya ng upo sa bato’t kinuwento na
naman niya ang kanyang buhay. Tila isang kumpisal sa isang inaasahan niyang nakauunawa’t
naniniwala sa kanya. Kung kaya’t sumalampak na rin ako ng upo sa tabi niya at siya’y
pinakinggan.​
​
Sapul pa raw pagkabata niya’y pangarap na niyang yumaman at maging sikat. Matalino rin daw
siya noon. Nakapag-aral din. Dangan nga lamang at hanggang primarya lamang dahil natigil siya
nang agawin na nga ng mga asendero ang mga lupain ng kanyang tatay at lolo at ng kanilang mga
kanayon. Lumaban daw kasi noon ang kanyang ama. Ayaw daw nitong itatak ang kanyang

Maria Gloria R. Beco-Nada,MA

Southern Luzon State University
College of Arts and Sciences
Languages, Literature and Humanities Department
 GEC 13
LITERATURE OF THE PHILIPPINES

hinlalaki sa mga kasulatang pinapapirmahan ng mga asendero. Pinamunuhan daw ng kanyang

tatay ang kanilang mga kanayon upang ipaglaban ang karapatan nila bilang tao’t karapatan sa
kanilang mga bukirin. Subalit isang gabi raw, pinasok sila sa bahay ng mga may takip at
talukbong ang mga mukhang lalaking may mga karbin at thompson at sapilitang kinuha,
kinaladkad ang kanyang tatay sa kabila ng pagtangis-tutol ng kanyang sakiting inay. Ilang araw
daw na nawala ang kanyang tatay. Natagpuan na lamang nila ang tadtad sa balang bangkay nito,
pagkaraan, sa talahiban sa may ilog, na pinamimistahan na ng mga uod at pinagbabangayan ng
mga asong palaboy. Sa nangyari, naglubha raw ang kanyang sakiting ina, naratay ito at yumao rin
kalaunan at siya’y inampon na lang ng kanyang lolo. Gusto raw sana niya noon ang maging
sundalo o polis balang araw upang hanapi’t pagbayarin ang mga pumatay sa tatay niya. Subalit
hindi na raw niya itinuloy ang ambisyon niyang iyon nang malaman nilang mga konstable rin
pala ang umutas sa kanyang ama. Inupahan daw pala ang mga ito ng mga asenderong kumamkam
sa kanilang bukid na galit sa kanyang ama at sa prinsipyo nito. Mula noon, inambisyon na lamang
niya ang maging mayaman nang sa gayo’y hindi na sila aapihin. (Wala pa raw kasi siyang alam
na mayamang inaapi, bagkus lahat ng mayamang alam niya ay mga mang-aapi. Pero pag siya raw
ang mayaman, pinangako niyang maging mabait siya’t mapagkawanggawa lalo na sa mahihirap.)
Pinangarap daw niya ang maging abogado upang madali siyang maging politiko ang nang sa
gayo’y madali rin siyang yumaman. (Wala para raw kasi siyang alam na abogado o politikong
nanungkulan sa bayan na hindi yumaman.) Pinangarap daw niya ang makapagpatayo rin sana ng
malaki’t magarang mansiyon, ng mga bahay-bakasyunan at magkaroon ng marami’t
magagandang awto (at saka na rin daw, kung kinakailangan, ng ilang kulasising magaganda kasi
parte daw yata iyan sa pagiging buhay-mayaman para matawag na
namumuhay-mayamang-mayaman talaga). Subalit hanggang sa naging asawa raw niya si
Cristina’t inianak si Marcial ay nanatiling pangarap lang daw niya ang mga iyon kahit na
nagsikap naman siya ng todo-todo at ginawa ang lahat ng makakaya upang maisakatuparan ang
mga pangarap niya, kahit na hindi naman gaanong napakayaman daw, maski na sana
magaang-gaan lamang na buhay at pamumuhay na sagana at hindi naghihikahos. Kung bakit daw
kasi hindi man lamang siya tinulutan ng kapalaran na magtagumpay rin ng kahit na konti. Kung
bakit daw kasi at sa halip ay siya’y naging isang sawimpalad, naging kalat lamang na walang silbi
sa mundo, naging isang busabos, isang baliw na walang karapata’t katuturan sa lipunan.​
​
“Nagagalit nga ako kumbakit nasilang pa ako, Eman, eh, sana hindi na lang ako pinanganak,”
sabi niya sa matigas na pagkawika. At ngayo’y may luha si Indong Kagit. Subalit ngayo’y tila
may munting apoy ang mga mata, parang may naiipon doong pagkainip, pagkabagot, pagkamuhi.
“Galit nga ako do’n sa kumbakit pa ako nilalang nung ating Diyos, eh! Sinisisi ko yung Diyos,
Eman, marami akong yung reklamo sa kanya!”​
​
Hindi ko alam ang sasabihin. Tumitimo ang pagkaawa ko sa kanya. Ang tila pakikiramay ko sa
pagkasawimpalad ni Indong Kagit. Subalit kung bakit tila iyon na lang ang tangi kong magawa:
ang mahabag.​
​
“Kaya ko nga hinahamon yung mga bagyong dumadating, eh!” muling wika ni Indong Kagit.
Tumayo siya’t tumingala sa nangungulimlim pa ring kalangitang kung saan naghahabulan ang
mabibilis, makakapal, maiitim pa ring mga ulap. “Poot nung Diyos yung bagyo, poot niya sa akin
kaya sinusuba ko ito. Yung naghihimagsik ako doon sa Diyos. Hindi ko katatakutan yung mga
bagyo, aking haharapin kasi alam kong yan bale yung kasagutan nung Diyos sa akin. Naniniwala
ako, eh, naniniwala akong kilala rin ako nung ating Diyos, yung pinapakinggan ako saka
minamasdan ako at siya yung dahilan kumbakit dumarating yung mga bagyong iyon sa akin! Oo,
Eman, siguro ay may halaga rin ako saka pinapansin din ako nung ating Diyos kahit na isa lang
ako na yagit. Kahit na isa lang ako na kagit, eh. Yung anak din ako nung ating Diyos. Oo naman,
alam kong anak din niya ako!” Humalakhak pa si Indong Kagit, dumipa sa kalangitang ngayoy’
iniikot-ikotan ng nag-iisang langaylangayan. At sa pagkakaupo kong nakatingala sa kanya na
nangakadipa, para siyang isang krusipiho--isang krusipihong ang kristong nakapako roo’y hindi
nakatungo kundi humahalakhak.​
​
​
PARANG LALONG NAPALAPIT ang loob ko kay Indong Kagit. Gusto ko sana siyang arugain
sa alam kong kailangan niyang tulong sa napakarami niyang mga hinanakit at reklamo sa buhay,
sa lipunan. Subalit hindi ko alam kung paano. Kung kaya’t gaya ng dati, nagkasya na lamang
akong bigyan siya ng pagkain at kaunting pera at lumang damit. At samantala, ginagamit ko si
Indong Kagit na sabjek sa aking mga sinusulat. Marami akong nalikhang tula at kuwento at

Maria Gloria R. Beco-Nada,MA

Southern Luzon State University
College of Arts and Sciences
Languages, Literature and Humanities Department
 GEC 13
LITERATURE OF THE PHILIPPINES

sanaysay na tungkol sa kanya, sa kanyang buhay, sa kanyang mga kaisipan. ​

​
Ngunit kung minsa’y sinusurot ako ng aking budhi. Kasya na nga kayang hagisan ko ng ilang
pirasong sensilyo, na binubuntotan ko naman ng nagmamalasakit at nang-uunawang isip, si
Indong Kagit upang may lisensiya akong gamitin siya bilang palabigasan ng sulatin?​
​
​
NAPAKAINIT NG ARAW na iyon. Nagbabaga ang tanghaling tapat. Katatapos ng aking huling
klase at pauwi na ako sa bahay upang mananghalian. Nasa sentro ng bayan ang bahay ng tiyuhin
ko at walking distance lang ang kolehiyo. Nang madaan ako sa merkado publiko, napansin ko ang
pulutong ng tila nagkakagulong mga tao na may pinagkakalumpunan sa may harapan ng
multinasyonal na fastfood center. Sumisilaw ang mabilis na pagkikindat-kindat ng pulang ilaw sa
bubong ng sasakyan ng polis na nakahimpil sa malapit, na lalong nagpaalinsangan sa nilalagnat
na kapaligirang binalot ng lansa’t bahong inihihinga ng tila may tipos na hangin mula sa mga
tindahan ng karne’t isda’t daing.​
​
Nakipagsiksikan ako sa pawisan, at ngayo’y amoy-suka’t amoy-anghit na mga taong nakapaligid
sa kung anong kasiya-siyang tanawin. Nakita ko roon si Indong Kagit na duguan sa
pagkabulagta’t pagkakatihaya: mahigpit ang pagkulong ng kanyang kaliwang bisig, sa lukong ng
kanyang hungkag, mabutong dibdib, sa isang plastik bag na may marka ng pangalan ng
multinasyonal na fastfood center. Pigil ng kanan ni Indong Kagit ang isang duguang hamburger
na kapagdaka’y kinakagatan niya.​
​
Nakatulala na lamang ang mga tao, nagbubulungang tila hindi malaman ang mainam na gagawin
maliban sa mandilat, umismid, manuro kay Indong Kagit na hindi halos makagulapay sa kanyang
duguang pagkasadlak sa maduming aspaltadong kalsada. Samantala’y sulat lang nang sulat sa
munting kwaderno’t tanong lang nang tanong, radyo lang nang radyo, kaway lang nang kaway,
utos lang ng utos, ang mga bundat na polis.​
​
Saglit akong natulos sa aking kinatayuan. Hindi ko rin alam ang gagawin. Kawing-kawing,
buhol-buhol ang di magkamayaw na ingay ng pagtatanong, kasagutan, mura, sumpa.​
​
Bigla na lang daw pumasok iyang baliw diyan sa fastfood at nang-agaw ng fried chicken at
hamburger... Deputang kagit, buti nga sa kanya! Maski ako’y marami nang tindang mansanas at
pandisal na inumit ng lintian na `yan!​
​
Kumawala ako sa siksikan at tinakbo kong niluhura’t kinandong si Indong Kagit sa batid kong
pagkagitla’t pagtataka ng mga tao. Kinalong ko ang nanggigitata, duguan niyang ulo. Tiningnan
niya ako. Bakit, bakit, gutom na gutom ka na ba, Tata? ang sinasabi-sabi ko. Bakit? Bakit? Bakit?​
​
Hinabol daw siya nung sikyu subalit di raw kasi pinansin niyang baliw, ayaw ibalik yung
ninakaw.​
​
Bakit, bakit, Tata? Bakit? ang inuulit-ulit ko. At nginitian ako ni Indong Kagit, duguang ngiti. At
sabi niya, sa duguang pagkabigkas: “Gutom na gutom kasi ako, Eman, eh, gutom na gutom...
Ayaw kasi akong bigyan ng pagkain, ayaw akong bigyan, eh... Alam naman nilang kahit na yung
baliw ako saka yagit ay nagugutom din...”​
​
Putangina, pupukulin na raw kasi niyang lintiang kagit ng napakalaking bato iyong sikyu!
Putangina, susugurin na raw kasi niya iyung sikyu! Putangina, may ice pick daw iyang baliw!
Putangina, kaya binaril na siya nung sikyu!​
​
“Masarap palang talaga yung ganito, Eman, napakasarap...” Nadarama ko ang panginginig ng
butuhang katawan ni Indong Kagit, ang pagsuka’t pagbula ng dugo mula sa butas niyang tagiliran
na pinandidilatan ng ilang lumabas niyang bituka. Subalit patuloy siya sa pagnguya’t pagngalot sa
kanyang duguang hamburger—duguang paglinamnam sa sabor ng sikat na produkto ng
multinasyonal na fastfood na paboritong-paborito ng sambayanang dila’t tiyan.​
​
Putang inang baliw naman, o, ansiba! Tingnan mo’t madededbol na nga’ng putang ina’y sige pa
ang tsibog!​
​

Maria Gloria R. Beco-Nada,MA

Southern Luzon State University
College of Arts and Sciences
Languages, Literature and Humanities Department
 GEC 13
LITERATURE OF THE PHILIPPINES

Bakit, bakit, Tata, gutom ka na ba talaga, gutom ka na ba talaga? Bakit? inuulit-ulit ko pa rin at
hinigpitan ko ang kalong sa duguang katawan ni Indong Kagit na umaalingasaw sa lansa’t baho.​
​
“Masarap, Eman, eh, napakasarap pala talaga nito... Kahit yung mamatay na ako, kahit mamatay
na ako...” aniya’t siya’y patuloy na ngumuya, ngumalot, duguang pagnguya, duguang pagngalot,
ngunit ngayo’y tig-isa nang pagnguya’t pagngalot. “Oo, kahit mamamatay na ako, Eman, eh, kasi
natikman ko na rin yung pinakamasarap na pagkain sa mundo...”​
​
Buray ni inang baliw iyan, buti nga sa kanya! Siya pang dumi at kalat dito sa Sili!​
​
“M-Masarap, Eman...” tuloy ni Indong Kagit sa pagsubo ng duguang hamburger at ngayon, ng
pritong hita ng manok. Subalit hindi na makakagat ni makanguya ni makangalot si Indong Kagit.
Lumabas sa duguan niyang bunganga ang duguang subo. “S-Sayang, Eman, hindi ko maubos...
Biyaya nung Diyos, ansarap... Luto nung Diyos, ansarap-sarap, pinatikim sa akin.... Mahal talaga
ako nung ating Diyos... Anak din ako nung ating Diyos, eh, anak din niya ako...” At minsan pa,
tiningnan ako, tinitigan ako ni Indong Kagit, duguang titig, hungkag na tingin.​
​
Binitawan ko si Indong Kagit. Tumayo akong pawisan at duguan. Para akong trangkasuhin. Para
akong kukulo sa init ng umaagos sa aking mga mata. Para akong magbaga, magliyab. Tumakbo
ako, hinawan, itinulak ang mga nakahara sa aking daraanan. Wala akong tiyak na direksiyon,
iniwan ko si Indong Kagit na yakap-yakap pa rin ang naiwang duguang hamburger niya’t fried
chicken. Iniwan ko ang mga usisero, mga pakialamero ngunit walang pakialam, na maiingay,
amoy-suka’t amoy-anghit na mga tao. Iniwan ko ang mga bundat na polis na sulat lang nang sulat
sa munting kwaderno’t radyo lang ng radyo’t utos lang ng utos at kaway lang nang kaway. Iniwan
ko ang mga ngisi, kunot-noo, simangot, pagtataka, mura, sumpa. Iniwan ko sila. Iniwan ko ang
lahat na tinatanong ko pa rin: bakit? bakit? bakit?​
​
Umalis akong nagtatanong pa rin samantalang natagpuan ko na, nakita ko na ang kasagutan sa
huling titig, duguang titig sa akin ng hungkag, duguang mga mata ni Indong Kagit.​
​
​
(Ikalawang Gantimpala, Maikling Kuwento, Don Carlos Palanca Memorial Literary
Awards 2001)

References:

Ang, J. G. (2012). Literature 101 Philippine Literatures: A Course Reader. Intramuros, Manila:
Mindshapers Co.,Inc.
Baker, S. (1976). The Complete Stylist and Handbook. 3rd ed. New York: Thomas Y. Crowell ​
Company.
Baritugo, M. et al. (2007). Philippine Literature: An Introduction to Poetry, Fiction & Drama.
Manila, ​ Philippines.
Bascara, L. (2003). World Literature. Manila: REX Book Store, Inc.
Del Castillo, T. and B. S. Medina, Jr. (2002). Philippine Literature From Ancient Times to
the Present. Caloocan City: Philippine Graphic Arts, Inc.
Enriquez, D. C. (2014). Philippine Literature: A Regional Approach. Mandaluyong City: National
Bookstore.
Holman, C. H. (1992) A Handbook to Literature 6th ed. Indiana:The Odyssey Press, Inc.
Kahayon, A. and C. A. Zulueta. (2000). Philippine Literature Through the Years. Mandaluyong
City: National Bookstore.
Lacia, F. and G. O. Gonong. (2003). The Literatures of the World.. Manila: REX Book Store, Inc.
________________ (1989). Literature. New Jersey: Prentice Hall, Inc.
Queddeng, (2013). Literature of the Philippines. Lucban, Quezon: Southern Luzon State ​ ​
University

.Ramallosa, G. D.(2000).The Literatures of the [Link] City: Enverga University ​

Press.

Sialongo, E. et al. (2007). Literatures of the World. Manila: REX Book Store, Inc.

Maria Gloria R. Beco-Nada,MA

Southern Luzon State University
College of Arts and Sciences
Languages, Literature and Humanities Department
 GEC 13
LITERATURE OF THE PHILIPPINES

Maria Gloria R. Beco-Nada,MA

Southern Luzon State University
College of Arts and Sciences
Languages, Literature and Humanities Department
 GEC 13
LITERATURE OF THE PHILIPPINES

Activity
and
Assessment

Name___________________________________​ ​
Date______________

Course/year/section________________________

ACTIVITY 8

Instructions: Write your own definition of Prose. Then, write a short explanation about it.
Write your definition and explanation on the space below.

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

Maria Gloria R. Beco-Nada,MA

Southern Luzon State University
College of Arts and Sciences
Languages, Literature and Humanities Department
 GEC 13
LITERATURE OF THE PHILIPPINES

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

Criteria Excellent Good Fair Poor Score

25-20 19-15 14-10 9-1
Clarity of the The definition is Some parts of the Few parts of the The entire
definition clear and definition is clear definition is quite definition is not
concise. but not concise clear but not concise clear and not
concise.
Explanation The explanation The is explanation The explanation is The explanation is
is comprehensive somehow somehow unacceptable.
and complete. comprehensive comprehensive and
but complete. incomplete.
Total

Name___________________________________​ ​
Date______________

Course/year/section________________________

ACTIVITY 9

Instructions: What can you say about prose in the Philippines? Write an essay of your
impression about it. For your essay, use the space below.

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

Maria Gloria R. Beco-Nada,MA

Southern Luzon State University
College of Arts and Sciences
Languages, Literature and Humanities Department
 GEC 13
LITERATURE OF THE PHILIPPINES

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

Criteria Excellent Good Fair Poor Score

25-20 19-15 14-10 9-1
Clarity of the The explanation Some of the Few of the Most of the
essay is clear and explanation is explanation is clear explanation is not
concise. clear and not and not concise clear and not
concise concise.
Explanation The explanation The is explanation The explanation is The explanation is
is comprehensive somehow somehow unacceptable.
and complete. comprehensive comprehensive and
but complete. incomplete.
Total

Name___________________________________​ ​
Date______________

Course/year/section________________________

ACTIVITY 10

Instructions: In the essay Suson Susong Suso, discuss the idea of the author about
susosentrismo.
_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

Maria Gloria R. Beco-Nada,MA

Southern Luzon State University
College of Arts and Sciences
Languages, Literature and Humanities Department
 GEC 13
LITERATURE OF THE PHILIPPINES

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

Criteria Excellent Good Fair Poor Score

25-20 19-15 14-10 9-1
Clarity of the The explanation Some of the Few of the Most of the
essay is clear and explanation is explanation is clear explanation is not
concise. clear and not and not concise clear and not
concise concise.
Explanation The explanation The is explanation The explanation is The explanation is
is comprehensive somehow somehow unacceptable.
and complete. comprehensive comprehensive and
but complete. incomplete.
Total

Name___________________________________​ ​
Date______________

Course/year/section________________________

ACTIVITY 11

Instructions: Based from the essay Utang Ina, which style or way would you like to do in
order to borrow money from other people? Why?
A.​ Magpanggap na Kristo​ B. Magkunwaring Nahihiya​
C. Magpanggap na Tagamagitan​ D. Maging Kwentista

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

Maria Gloria R. Beco-Nada,MA

Southern Luzon State University
College of Arts and Sciences
Languages, Literature and Humanities Department
 GEC 13
LITERATURE OF THE PHILIPPINES

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

Criteria Excellent Good Fair Poor Score

25-20 19-15 14-10 9-1
Clarity of the The explanation Some of the Few of the Most of the
essay is clear and explanation is explanation is clear explanation is not
concise. clear and not and not concise clear and not
concise concise.
Explanation The explanation The is explanation The explanation is The explanation is
is comprehensive somehow somehow unacceptable.
and complete. comprehensive comprehensive and
but complete. incomplete.
Total

Name___________________________________​ ​
Date______________

Course/year/section________________________

ACTIVITY 12

Instructions: Write a summary of the story, Everything by Tita Lacambra-Ayala.

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________
Maria Gloria R. Beco-Nada,MA
Southern Luzon State University
College of Arts and Sciences
Languages, Literature and Humanities Department
 GEC 13
LITERATURE OF THE PHILIPPINES

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

Criteria Excellent Good Fair Poor Score

25-20 19-15 14-10 9-1
Content of The content is Some of contents Only few of the Most of the
the summary clear, complete are clear, contents are clear contents are not
and brief complete but not but not complete and clear, complete
brief brief. and brief.
Coherence to The summary is The summary There are many The summary is
story very coherent to somehow parts of the summary not coherent at all
the story. coherent to the that are not coherent to the story.
story. to the story..
Total

Name___________________________________​ ​
Date______________

Course/year/section________________________

ACTIVITY 13

Instructions: Discuss the conflict in the story Ang Baliw ng Bayan ng Sili.

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

Maria Gloria R. Beco-Nada,MA

Southern Luzon State University
College of Arts and Sciences
Languages, Literature and Humanities Department
 GEC 13
LITERATURE OF THE PHILIPPINES

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

Criteria Excellent Good Fair Poor Score

25-20 19-15 14-10 9-1
Clarity of the The discussion is Some of the Few of the Most of the
Discussion clear and discussion is clear discussion is clear explanation is not
concise. but not concise but not concise clear and not
concise.
Explanation The explanation The is explanation The explanation is The explanation is
is comprehensive somehow somehow unacceptable.
and complete. comprehensive comprehensive and
but complete. incomplete.
Total

Lecture 7
Drama and Its Elements

Overview

Ayaw ko ng drama dahil puro iyakan!

Today, when the term drama is being mentioned, it is usually associated to
any form of entertainment that is full of sadness. People only say it is drama
when the story is tragic or depressing. Drama as genre of literature also pertains
to light and happy stories. To broaden the idea about drama, nature of drama as
well as basic information about it are explained in this lecture.

Objectives
Maria Gloria R. Beco-Nada,MA
Southern Luzon State University
College of Arts and Sciences
Languages, Literature and Humanities Department
 GEC 13
LITERATURE OF THE PHILIPPINES

By the end of the lecture, students should have:

1.​ Understood the definition of Drama

2.​ Determined the different types and elements of Drama
3.​ Learned how to properly read drama.

Scope of Lecture 7

1.​ Definition of Drama

2.​ Types of Drama
3.​ Elements of Drama
Plot
Characters
Setting
Dialogue
Movement
Music
Theme

DEFINITION OF DRAMA

The word drama comes from the Greek word dran which means to do.
According to Holman (1992), Aristotle called drama “imitated human action”
Then, Saymo, Igoy, & Esperon (2004) defined drama as the art of imitating
human action or a story presented on stage by actors impersonating characters
in a given situation. Drama is a work of art made up of words, which is meant to
be performed on stage. (Baritugo, Caranguian, Punsalan&Solmerano, 2007)
Meanwhile, Lacia and Gonong (2003) explained that drama is written primarily to
be acted and seen on stage. They also said that the printed form is only a rough
approximation of what the writer intended to be apprehended by the reader.
Moreover, they elaborated that the reader is left to visualize the setting, recreate
the speech of the characters, and assign them movement and gestures.
Bascara (2003) explained that drama has two aspects, drama as script and
drama as play. She elaborated that the script is the dialogue and stage directions
for actors and stage technicians. Then, she said that the play is the script coming
to life and its director’s interpretation of the script.

According to Minot (1998) as cited by Lacia and Gonong (2003), the drama
as a literary genre has been described by many playwrights as :
1.​ A dramatic art.​
It has emotional impact or force.
2.​ A visual art
Actions and movements of characters on stage are as important as
the lines themselves.
3.​ An auditory art.
Dialogue is intended to be spoken out loud.
4.​ A physically produced art.
Sets have to be constructed on stage. Thus, unlike other genres,
personal contact is established.
5.​ A continuous art.

Maria Gloria R. Beco-Nada,MA

Southern Luzon State University
College of Arts and Sciences
Languages, Literature and Humanities Department
 GEC 13
LITERATURE OF THE PHILIPPINES

Drama audience, unlike readers of fiction or poetry, cannot turn back

a page or review; thus, must receive the play whatever pace the
playwright sets.
6.​ A spectator art.
Audience reaction is important.

TYPES OF DRAMA

1.​ Tragedy - a serious drama which the protagonist, traditionally of noble

position, suffers a series of unhappy events that lead to a catastrophe such as
death or spiritual breakdown. (Ang, 2012)

This involves the hero struggling mightily against dynamic forces; he meets death
or ruin without success and satisfaction obtained by the protagonist in a comedy.
(Kahayon & Zulueta, 2009)

Tragedy is a play with a great noble hero who possesses some major flaws of
character. The plot often turns on an act committed by the hero against the gods
or the moral order, for which he is duly punished. (Lacia and Gonong, 2003)

Requirements of Tragedy
Baritugo, Caranguian, Punsalan&Solmerano (2007)

●​ The play must concern a serious subject.

●​ The leading character must be a great figure or one a representative of a
class. He must represent more than an individual.
●​ The incidents must be absolutely honest and without the element of
coincidence or chance. What should happen must happen.
●​ The basic emotions are those of pity and fear - pity for the protagonist in his
suffering, and fear that the same fate might come to us.
●​ In the final analysis, the protagonist must meet defeat, but before that defeat
must come enlightenment or the catharsis of Aristotle

2.​ Comedy- a type of drama intended to interest and amuse the audience
rather than to make them deeply concerned about the events that happen. The
characters experience difficulties, but the always overcome their ill fortune and
find happiness in the end. (Ang, 2012)

The word comedy comes from the Greek term “Komos” meaning festivity or
revelry. This form usually is light and written with the purpose of amusing, and
usually has a happy ending. (Kahayon & Zulueta, 2009)

Comedy is to aouse laughter. Its ending or outcome is usually happy. Comedy

achieves its effect by means of poking fun or exposing human folies, by
sanitizing social customs, or simply by playing with words (verbal dexterity and
wit). (Lacia and Gonong, 2003)

Requirements of Comedy
Baritugo, Caranguian, Punsalan&Solmerano (2007)

Maria Gloria R. Beco-Nada,MA

Southern Luzon State University
College of Arts and Sciences
Languages, Literature and Humanities Department
 GEC 13
LITERATURE OF THE PHILIPPINES

●​ It treats its subject in a lighter vein even though the subject may be a serious
one
●​ It provokes what can be defined as “thoughtful laughter”
●​ It is both possible and probable
●​ It grows out of character rather than situation
●​ It is honest in its portrayal of life.

ELEMENTS OF DRAMA
The following are the different element of drama as enumerated by Ang
(2012)

Plot
It lays out the series of events that form entirely of the play. It serves
as a structural framework which brings the events to a cohesive form and
sense. (Sialongo et al., 2007)

Characters
Characters reveal motivation, flower in action; act or are acted upon
and exhibit growth, change and deterioration. (Bascara, 2003)

Setting
It identifies the time and place in which the events occur. It consists
of historical periods, the moment, day and season when incidents take
place. It also includes the scenery in the performance which is usually
found in the preliminary descriptions. (Sialongo, et al. 2007)

Dialogue
Conversation of two or more people as reproduced in writing.
(Holman, 1992)

Movement
In the Greek tragedies, the chorus danced in a ritualistic fashion from
one side of the stage to the other. Their movement was keyed to the
structure of their speeches. In reading a play, the stage directions give
information as to where the characters are, when they move, and
perhaps even the significance of their movement. The stage directions
enhance the actor’s interpretations of the character’s actions. (Ang,
2012)

Music
It is an occasional dramatic element in a play. This may either be
sung live by the characters or provided as background during the
performance. (Ang, 2012)

Theme
It is the meaning surfaces and is communicated with clarity and
intensity; should not be obvious or simply a moral. (Bascara, 2003)

In the book, Literature published by Prentice Hall, the following strategies will
help you read drama actively:

Visualize Use the directions and information supplied by the

playwright to picture the stage and the characters in action.
Create the scene in you mind. Hear the characters’ voices.
See their gestures. Doing so will give you meaning to their
Maria Gloria R. Beco-Nada,MA
Southern Luzon State University
College of Arts and Sciences
Languages, Literature and Humanities Department
 GEC 13
LITERATURE OF THE PHILIPPINES

words.
Question Question the meaning of each character’s words and
actions. What motives and traits do the words and actions
reveal? What situation does each character face?
Predict Once you recognize the conflict and understand the
character’s motives, predict what you think will happen.
How will the conflict be resolved? What will become of each
character?
Clarify If a character’s words or actions are not clear to you, stop
and try to make sense of them. You may need to look for
clues in earlier words or actions. As you read, look also for
answers to your questions, and check your predictions.
Summarize Pause occasionally to review what has happened. What do
you know about the story being told through the characters’
actions and words?
Pull it together Pull together all the elements of the play. What does the
play mean? Is there a message, or is the play purely
entertainment? What does the play say to you about life?

Sa Pula, Sa Puti
Francisco “Soc” Rodrigo

Kulas: A…hem! E, kumusta ka ngayong umaga, Celing.​

Celing: Mabuti naman, Kulas. Salamat at naalala mo akong kamustahin.​
Kulas: Si Celing naman, bakit naman ganyan ang sagot mo sa akin?​
Celing: Sapagkat pagkidlat ng mata mo sa umaga, wala ka ng iniisip kamustahin at himasin
kundi ang iyong tinali. Tila mahal mo ang tinali mo kaysa sa akin.​
Kulas: Ano ka ba naman, Celing, wala ng mas mahal pa sa akin sa buhay na ito kundi ang
asawa.​
(Ilalagay ang kamay sa balikat ni Celing).​
Celing: Siya nga ba? Ngunit kung nakikita kong hinihimas mo ang iyong tinali, ibig ko ng
kung minsang mainggit at magselos.​
Kulas: Ngunit Celing, alam mo namang kaya ko lamang inaalagaang mabuti ang mga
tinaling ito ay para sa atin din. Sila ang magdadala sa atin ng grasya.​
Celing: Grasya ba o disgrasya, gaya ng karaniwang nangyayari?​
Kulas: Huwag mo sanang ungkatin ang nakaraan. Oo, ako nga'y napagtalo noong mga
nakaraang araw, sapagkat noon ay hindi pa ako bihasa sa pagpili at paghimas ng manok.
Ngunit ngayon ay marami na akong natutuhan, mga bagong sistema.​
Celing: At noong nakaraang Linggo, noong matalo ang iyong talisain, hindi mo pa ba alam
ang mga bagong sistema.​
Kulas: Iyon ay disgrasya lamang, Celing, makinig ka. Alam mo, kagabi ay nanaginip ako.
Maria Gloria R. Beco-Nada,MA
Southern Luzon State University
College of Arts and Sciences
Languages, Literature and Humanities Department
 GEC 13
LITERATURE OF THE PHILIPPINES

Napanaginipan kong ako'y hinahabol ng isang kalabaw na puti. Kalabaw na puti, Celing!​
Celing: E ano kung puti?​
Kulas: Ang pilak ay puti, samakatwid ang ibig sabihin ay pilak. At ako'y
hinahabol…Hinahabol ako ng pilak…ng kuwarta!​
Celing: Ngunit ngayon ay wala nang kuwartang pilak.​
Kulas: Mayroon pa, nakabaon lang. kaya walang duda, Celing. Bigyan mo lamang ako ng
limang piso ngayon ay walang salang magkakuwarta tayo.​
Celing: Ngunit, Kulas, hindi ka pa ba nadadala sa mga panaginip mong iyan? Noong isang
buwan, nanaginip ka ng ahas na numero 8. Ang pintakasi noon ay nation sa a-8 ng Pebrero
at sabi mo'y kuwarta na ngunit natalo ka ng anim na piso.​
Kulas: Oo nga, ngunit ang batayan ko ngayon ay hindi lamang panaginip. Pinag-aralan kong
mabuti ang kaliskis at ang tainga ng manok na ito. Ito'y walang pagkatalo, Celing.
Ipinapangako ko sa iyo, walang sala tayo ay mananalo.​
Celing: Kulas, natatandaan mo bang ganyan-ganyan din ang sabi mo sa akin noong isang
Linggo tungkol sa manok mong talisain? At ano ang nangyari? Nagkaulam tayo ng pakang
na manok.​
Kulas: Sinabi ko nang iyon ay disgrasya!​
(Maririnig uli ang sigawan sa sabungan. Maiinip si Kulas).​
Sige na, Celing. Ito na lamang. Pag natalo pa ang manok na ito, hindi na ako magsasabong.​
Celing: Totoong-totoo?​
Kulas: Totoo. Sige na, madali ka at nagsusultada na. sige na, may katrato ako sa susunod
na sultada. Pag hindi ako dumating ay kahiya-hiya.​
(Titingnan ni Celing ang pagkakabalisa ni Kulas at maisip na walang saysay ang
pakikipagtalo pa, iiling-iling na dudukot ng salapi sa kanyang bulsa).​
Celing: O, Buweno, kung sa bagay, ay tatago lamang ako ng pera. O, heto. Huwag mo sana
akong sisihan kung mauubos ang kaunting pinagbilhan ng ating palay.​
Kulas:​
(Kukunin ang salapi)​
Huwag kang mag-alala, Celing, ito'y kuwarta na. seguradong-segurado! O, Buweno, diyan
ka muna.​
(Magmamadaling lalabas si Kulas, ngunit masasalubong si Sioning sa may pintuan.)​
Sioning: Kumusta ka, Kulas?​
Kulas:​
(Nagmamadali)​
Kumusta…e…eh…Sioning didispensahin mo ako. Ako lang ay nagmamadali.
Eh…este…nandiyan si Celing! Heto si Sioning. Buwena-diyan ka na.​
(Lalabas si Kulas).​
Sioning: Celing, ano ba ang nangyayari sa iyong asawa? Tila pupunta sa sunog.​
Celing: Ay, Sioning, masahol pa sa sunog ang pupuntahan. Pupunta na naman sa
sabungan.​
Sioning: Celing, talaga bang…​
Celing: Sandali lang ha, Sioning.​
(Sisigaw sa gawing kusina).​
Teban! Teban! Teban!​
Teban:​
(Masunurin ngunit may kahinaan ang ulo).​
Ano po iyon Aling Celing?​
Celing:​
(Kukuha ng limang piso sa bulsa at ibibigay kay Tebang).​
O heto, Teban, limang piso…Nagpunta na naman ang amo mo sa sabungan. Madali, ipusta
mo ito. Madali ka at baka mahuli!​
Teban:​
(Nagmamadaling itinulak ni Celing sa labas).​
Sioning: Ipusta ang limang piso! Ano ba ito, Celing, ikaw man ba'y naging sabungera na rin?​
Celing: Si Sioning naman. Hindi ako sabungera! Ngunit sa tuwing magsasabong si Kulas ay
pumupusta rin ako.​
Sioning: A…Hindi ka sabungera, ngunit pumupusta ka lamang sa sabong? Hoy, Celing, ano
ba ang pinagsasabi mo?​
Celing: O, Buweno, Sioning, maupo ka't ipaliliwanag ko sa iyo. Ngunit huwag mo namang
ipaalam kaninuman.​
Sioning: Oo, huwag kang mag-alala sa akin.​
Celing: Alam mo, Sioning, ako'y pumupusta sa sabong upang huwag kaming matalo.​
Sioning: Ah, pumupusta ka sa sabong upang huwag kayong matalo. Celing pinaglalaruan
mo yata ako.​

Maria Gloria R. Beco-Nada,MA

Southern Luzon State University
College of Arts and Sciences
Languages, Literature and Humanities Department
 GEC 13
LITERATURE OF THE PHILIPPINES

Celing: Hindi. Alam mo'y marami kaming nawawalang kuwarta sa kasasabong ni Kulas.
Nag-aalaala akong darating ang araw na magdidildil na lamang kami ng asin. Pinilit kong
siya'y pigilin. Ngunit madalas kaming magkagalit. Upang huwag kaming magkagalit at huwag
maubos ang aming kuwarta, ay umisip ako ng paraan. May isang buwan na ngayon, na
tuwing pupusta si Kulas sa kaniyang manok ay pinupusta ko si Teban sa sabungan upang
pumusta sa manok na kalaban.​
Sioning:​
(May kahinaan din ang ulo).​
Sa anong dahilan?​
Celing: Puwes, kung matalo ang manok ni Kulas ay nanalo ako. At kung ako nama'y matalo
at nanalo si Kulas, kaya't anuman ang mangyari ay hindi nababawasan ang aming
[Link]. A siya nga. Siya nga pala naman.​
(Mag-uumpisang Maririnig ang sigawan buhat sa sabungan).​
Celing: Hayan, nagsusultada na marahil. Naku, sumasakit ang ulo ko sa sigawang iyan.​
Sioning: Ikaw kasi, eh. Sukat ka bang pumili ng bahay sa tapat ng sabungan.​
Celing: Ano bang ako ang pumili ng bahay na ito. Ang gusto kong bahay ay sa tabi ng
simbahan, ngunit ang gusto ni Kulas ay sa tabi ng sabungan.​
Sioning:​
(Lalong lalakas ang sigawan).​
Ah, siya nga pala, Celing naparito ako upang ibalita sa iyo na dumating na ang rasyon ng
sabon sa tindahan ni Aling Kikay. Baka tayo maubusan.​
Celing: Hindi, siyempre ipagtitira tayo ni Aling Kikay. Sayang lamang ang pagkukumare
namin.​
(Dudungaw)​
O heto na nga si Teban. Tumatakbo.​
(Papasok si Teban na may hawak na dalawang lilimahin).​
Teban:​
(Tuwang-tuwa)​
Nanalo tayo, Aling Celing, nanalo tayo!​
(Ibibigay ang salapi kay Aling Celing. Agad-agad namang itatago ito.)​
Celing: Mabuti Teban, o magpunta ka na sa kusina. Baka dumating na si Kulas ay mahalaga
ang ating ginagawa.​
(Magmamadaling lalabas si Teban).​
Sioning: O, Buweno, lumakad na tayo, Celing.​
(Kukunin ni Celing ang tapis niyang nakasampay sa isang silya. Aalis na sila. Papasok si
Kulas na tila walang kasigla-sigla).​
Celing: Ano ba, Kulas, tila hindi ka inabutan ng kalabaw na puti.​
Kulas:​
(Mainit ang ulo)​
Huwag mo ngang banggitin iyan. Talagang ako'y malas. Celing, uyo'y disgrasya kamang.
Ang aking manok ay nananalo hanggang sa huling sandali. Talagang wala akong suwerte!​
Celing: Iyan ang hirap sa sugal, Kulas, walang pinaghahawakan kundi suwerte!​
Kulas: Talagang buwisit ang sabong! Isinusumpa ko na ang sabong! Ni ayaw ko nang Makita
ang anino ng sabungang iyan.​
Celing: Nawa'y magkatotoo na sana iyan, Kulas.​
Kulas: Oo, Celing, ipinapangako ko sa iyo, hindi na ako magsasabong kailanman.​
Celing: Buweno, magpalamig ka muna ng ulo. Pupunta lang kami kay Kumareng Kikay
upang bumili ng sabon.​
(Lalabas sina Celing at Sioning. Sisindihan ang natitirang kalahati ng sigarilyo, hihithit at
pagkatapos ay ihahagis sa sahig at papadyakan. Pupunta sa isang silya at uupong may
kalumbayan.)​
Castor: Hoy, Kulas kumusta na?​
Kulas: Ay, Castor…at lagi na lamang akong natatalo. Talagang ako'y malas! Akalain mo
bang kanina'y natalo pa ako? Tingnan mo lang,​
Castor. Noong magsagupaan ang mga manok ay lumundag agad ang manok ko at pinalo
nang pailalim ang kalaban. Nagbuwelta pareho, at naggirian na parang buksingero. Biglang
sabay na lumundag at nagsugapaan (nagsagupaan?) sa hangin. Palo diyan, palo dini ang
ginawa ng aking manok. Madalas tamaan ang kalaban, ngunit namortalan. Sige ang batalya
nila sa hangin, at tumaas ang balahibo. Unang lumagapak ang kalaban., patihaya. Lundag
ang aking manok. Walang sugat at patayo, ngunit alam mo kung saan lumagpak?​
Castor: O saan?​
Kulas: Sa tari ng kalaban. Talagang ayaw ko na ng sabong.​
Castor: Bakit naman? Wala pa namang maraming natatalo sa iyo.​
Kulas: Ano bang walang marami? Halos, tutong na laang ang natitira sa aming natitipon.​

Maria Gloria R. Beco-Nada,MA

Southern Luzon State University
College of Arts and Sciences
Languages, Literature and Humanities Department
 GEC 13
LITERATURE OF THE PHILIPPINES

Castor: Ngunit hindi tamang katwiran ang huwag ka nang magsabong.​

Kulas: Ano bang hindi tama?​
Castor: Sapagkat pag hindi ka na nagsabong ay Talagang patuluyan nang perdida ang
kuwartang natalo sa iyo. Samantalang kung ikaw ay magsasabong pa maaaring makabawi!​
Kulas: Hindi Castor, lalo lang akong mababaon. Tama si Celing. Ang sugal ay
suwerte-suwerte lamang, at masama ang aking suwerte.​
Castor: Ano bang suwerte-suwerte? Iyan ay hindi totoo. Tingnan mo ako, Kulas, ako'u hindi
natatalo sa sabong.​
Kulas: Mano nga lang magtigil ka Castor. Kung hindi sana nakikita na ang lahat ng manok
mo ay laging nakabitin kung iuwi.​
Castor: Ito si Kulas, nabastos ka na nga pala sa huwego. Oo, natatalo nga ang aking manok
ngunit nananalo ako sa pustahan!​
Kulas: Ngunit paano iyan?​
Castor: Taong ito…pumupusta ako, hindi sa aking manok, kundi sa kalaban.​
Kulas: Eh, kung magkataong ang manok mo ang manalo?​
Castor: Hindi maaaring manalo ang aking manok. Ginagawan ko ng paraan.​
Kulas: Hoy, Castor, maano nga lang huwag mo akong biruin. Masama ang ulo ko ngayon.​
Castor: Ano bang biro ang sinasabi mo? Ito'y totoo. At kung di lamang kita kaibigan, ay hindi
ko sasabihin sa iyo.​
Kulas: Ngunit, Castor, paano mangyayari iyan?​
Castor: Talaga bang gusto mo malaman?​
Kulas: Aba, oo. Sige na.​
Castor: O, Buweno, kunin mo ang isa sa iyong mga tinali at ipapaliwanag ko sa iyo.​
Kulas: Kahit ba alin sa aking tinali?​
Castor: Oo, kahit alin, sige, kunin mo.​
(Lalabas si Kulas patungo sa kusina. Babalik na may dalang tinali.)​
Kulas:​
(Ibibigay ang tinali kay Castor).​
O heto, Castor.​
Castor: Ngayon, kumuha ng isang karayom.​
Kulas: Karayom?​
Castor: Oo, karayom. Iyong ipinanahi!​
Kulas: Ah…​
(Pupunta sa kahong kunalalagyan ng panahi ni Celing at kukuha ng isang karayom.)​
O heto ang karayom.​
Castor:​
(Hawak ang tinali sa kaliwa at ang karayom sa kanan.)​
O halika rito at magmasid ka. Ang lahat ng manok ay may litid sa paa na kapag iyong dinuro
ay hihina ang paa. Tingnan mo…​
(Anyong duduruin ni Castro ang hita ng tinali.)​
Hayan!​
(Ibababa ang tinali.)​
Tingnan mo. Matuwid pang lumakad ang tinaling iyan. Walang sinumang makahahalata sa
ating ginawa, ngunit mahina na ang paang ating dinuro, at ang manok na iyan ay hindi
makapapalo.​
Kulas: Samakatuwid ay hindi na nga maaaring manalo ang manok na iyan…Siguradong
matatalo.​
Castor: Natural, ngayon, ang dapat na lamang gawin ay magpunta sa sabungan…ilaban ang
manok na iyan…at pumunta nang palihim sa kalaban.​
Kulas: Siya nga pala. Magaling na paraan!​
Castor: Nakita mo na? Ang hirap sa iyo ay hindi mo ginagamit ang ulo mo.​
Kulas:​
(Balisa)​
Ngunit, Castor, hindi ba iya'y pandaraya?​
Castor: Oo, pandaraya…ngunit po Diyos! Sino bang tao ang nagkakuwarta sa sugal na hindi
gum,agamit ng daya? At bukod diyan, ay marami nang kuwartang natalo sa iyo. Ito'y
gagawin mo lamang upang makabawi. Ano ang sama niyan?​
Kulas: Siya nga, Castor, kung sa bagay, malaki na ang natatalo sa akin.​
Castor: At akala mo kay, sa mga pagkatalo mong iyan ay hindi ka dinaya.​
Kulas: Kung sa bagay…​
Castor: Nakita mo na. Hindi ka mandaraya, Kulas. Gaganti ka lamang.​
Kulas: Siya nga, may katwiran ka.​
Castor: O…eh…ano pa ang inaantay mo? Tayo na.​
Kulas: Este…Castor…eh…hintayin lamang natin si Celing, ang aking asawa.​

Maria Gloria R. Beco-Nada,MA

Southern Luzon State University
College of Arts and Sciences
Languages, Literature and Humanities Department
 GEC 13
LITERATURE OF THE PHILIPPINES

Castor: Bakit, ano pa ang kailangan?​

Kulas: Alam mo na ang aking asawa ang may hawak ng supot sa bahay na ito.​
Castor: Naku, itong si Kulas! Talunan na sa sabungan ay dehado pa sa bahay…Buweno,
hintayin mo siya, ngunit laki-lakihan mo ang iyong hihingin, ha? At nang makaitpak tayo ng
malaki-laki.​
Kulas: Oo…Este…Castor…​
Castor: O, ano na naman?​
Kulas: Eh…malapit na segurong dumating si Celing…alam mo'y ayaw kong Makita ka niya
rito. Huwag ka sanang magagalit kung maaari lang ay umalis ka na.​
Castor:​
(Tatawa)​
Oo…aalis na ako. Mabuti nga at nang makahanap na ako ng kareto ng manok mo.
Sumunod ka agad, ha? Pagdating mo roon malalaban agad iyan.​
Kulas: Buweno, diyan ka na. Laki-lakihan mo lang ang tipak ha?​
(Lalabas si Castor. Ngingiti si Kulas, hihimas-himasin ang kanyang tinali, at hahangaan ang
nadurong hita ng tinali. Papasok sina Celing at Sioning.)​
Celing: Ano ba yan, Kulas? At akala ko ba'y Isinusumpa mo na ang sabungan?​
Kulas:​
(Lulundag na palapit.)​
Celing, ngayon na lamang. Walang salang tayo ay makababawi.​
Celing: Naku, itong si Kulas, parang presyo ng asukal. Oras-oras ay nagbabago.​
Kulas: Celing Talagang ngayon na lamang! Pag natalo pa ako ay patayin mo na ang lahat ng
aking tinali. Ipinangangako ko sa iyo.​
Celing: Ngunit baka pangako na naman ng napapako.​
Kulas: Hindi, Celing! Hayan si Sioning, siya ang testigo.​
Sioning:​
(Kikindatan si Celing)​
Siya nga naman. Celing, bigyan mo na, ako ang testigo.​
Celing: O buweno, ngunit tandaan mo, ito na lamang ha?​
Kulas: Oo, Celing, itaga mo sa bato!​
Celing: Magkano ba ang kailangan mo?​
Kulas: Eh…dalawampung piso lamang.​
Celing: Dalawampung piso?​
Sioning: Susmaryosep!​
Kulas: Oo, Celing. Dalawampung piso, upang tayo ay makabawi.​
(Mag-aatubili si Celing).​
Sioning: Sige na, Celing. Tutal ito naman ay kahuli-hulihan.​
Celing: O buweno, heto.​
(Bibigyan ng dalawampung piso si Kulas. Kukunin ang salapi sa baul)​
Kulas:​
(Kukunin ang salapi)​
Ay, salamat sa iyo, Celing. Ito'y kuwarta na. Hindi ka magsisisi. O buweno, diyan na muna
kayo, hane?​
(Magmamadaling lalabas si Kulas na dala ang kanyang tinali).​
Celing:​
(Susundan ng tingin si Kulas hanggang nasa malayo na)​
Teban! Teban!​
Sioning: Teban, madali ka!​
(Papasok si Teban buhat sa kusina)​
Teban: Opo, opo, Aling Celing.​
Celing: O heta ang pera. Nasa sabungan na naman ang iyong amo.​
Sioning: Madali ka. Teban, ipusta mo iyan sa manok ng kalaban.​
Teban:​
(Magugulat sa dami ng salapi).​
Dalawampung piso ito a…​
Celing: Oo, dalawampung piso. Sige, madali ka na.​
Teban:​
(Hindi maintindihan)​
ito ba'y itotodo ko?​
Sioning: Oo, todo.​
Teban: Opo, naku! Malaking halaga ito…​
(lalabas si Teban).​
Celing: Ikaw naman, Sioning, bakit inayunan mo pa si Kulas?​
Sioning: Hindi bale. Tutal, wala naman kayo sa pagkatalo.​

Maria Gloria R. Beco-Nada,MA

Southern Luzon State University
College of Arts and Sciences
Languages, Literature and Humanities Department
 GEC 13
LITERATURE OF THE PHILIPPINES

Celing: Kung sa bagay. Ngunit hindi lamang ang kuwarta ang aking ipinagdaramdam.​
Sioning: Eh ano pa?​
Celing: Ang iba pang masasamang bunga ng bisyo…Sioning, alam mo namang ang bisyo ay
nagbubuntot. Karaniwang kasama ng bisyo a ng pandaraya, pagnanakaw…at kung anu-ano
pa.​
Sioning: Ngunit nangako naman si Kulas na ito na ang huli.​
Celing: Oo nga, ngunit isulat mo sa tubig ang pangakong iyan.​
(Lalong lalakas ang sigawan)​
Sioning: Ang hirap sa iyo, Celing, e…hindi mo tigasan ang loob mo. Tingnan mo ako. Noong
ang aking asawa ay hindi makatkat sa monte, pinuntahan ko siya isang araw sa kanilang
klub at sa harap ng lahat minura ko siya mula ulo hanggang talampakan. E, di mula noo'y
hindi na siya nakalitaw sa klub.​
Celing: Ngunit natatandaan mo ba Sioning na ikaw nama'y hindi nakalabas ng bahay nang
may limang araw, hindi ba dahil sa nangingitim ang buong mukha mo?​
Sioning: Oo nga, ngunit iyon ay sandali lamang. Pagkaraan niyon ay esta bien, tsokolate na
naman kami.​
Celing: Hindi ko yata magagawa iyon. Magaan pa sa akin ang magtiis lamang.​
(Agad huhupa ang sigawan).​
Sioning: Ayan, tila tapos na ang sultada. Sino kaya ang nanalo?​
Celing: Malalaman natin pagdating ni Teban. Siya'y umuwi agad, upang huwag silang
mag-abot ni Kulas.​
Sioning: Celing, mag-iingat ka naman sa pagtitiwala ng pera kay Teban.​
Celing: Huwag mong alalahanin si Teban. Siya'y mapagkakatiwalaan.​
Sioning: Siya nga, ngunit tandaan mong ang kuwarta ay Mainit kapag nasa palad na ng tao.​
Celing: Huwag kang mag-alala…​
(Papasok si Teban)​
Teban:​
(Walang sigla)​
Aling Celing, natalo po tao.​
Celing: A, natalo. O hindi bale. Tutal nanalo naman si Kulas. Buweno, Teban, magpunta ka
na sa kusina at baka dumating ang iyong amo.​
(Lalabas si Teban)​
Sioning: Talagang magaan ang paraan mong iyan, Celing.​
Celing:​
(Nalulungkot)​
Siya nga.​
Sioning: O, Celing bakit ka malungkot?​
Celing: Dahil sa nanalo si Kulas.​
Sioning: O, e ano ngayon. Kay nanalo si Kulas, kay manalo ka, hindi naman mababawasan
ang iyong kuwarta. At ikaw pa rin lamang ang maghahawak ng supot.​
Celing: Oo nga, ngunit ang alaala ko'y…Ngayong manalo si Kulas, lalo siyang maninikit sa
sabungan.​
(Papasok si Kulas na nalulumbay).​
Kulas: Ay, Celing, Talagang napakasama ng aking suwerte! Hindi na ako magsasabong
kailanman.​
Sioning: Ha?​
Celing: Ano kamo?​
Kulas: Talagang buwisit ang sabong! Isinusumpa ko na!​
Celing: Ngunit, Kulas hindi ba't nanalo ka?​
Kulas: Hindi, natalo na naman ako! At natodas ang dalawampung piso!​
Celing:​
(May hinala)​
Kulas, huwag mo sana akong ululin. Alam kong nanalo ka.​
Kulas: Sino ba ang may sabi sa iyong ako'y nanalo? Bakit ba ako nakinig sa buwisit na si
Castor.​
Celing: Kulas, hindi mo ako makukuha sa drama. Isauli mo rito ang dalawampung piso.​
Kulas: Diyos na maawain, saan ako kukuha?​
Celing:​
(Lalo pang maghihinala)​
Teka, baka kaya ikaw Kulas, ay mayroon nang kulasisi…at ipinatuka ang dalawampung piso.​
Kulas: Celing, ano bang kaululan ito? Isinusumpa kong natalo ang dalawampung piso. Sino
baga ang nagkwento sa iyo na ako'y nanalo.​
Celing: Si Teban. Nanggaling siya sa sabungan.​
Sioning:​

Maria Gloria R. Beco-Nada,MA

Southern Luzon State University
College of Arts and Sciences
Languages, Literature and Humanities Department
 GEC 13
LITERATURE OF THE PHILIPPINES

(Magliliwanag ang mukha)​

A teka, Celing, baka si Teban ang kumupit ng kuwarta.​
Celing: Siya nga pala.​
Sioning: Sinabi ko na sa iyo, huwag kang masyadong magtitiwala.​
(Pupunta si Celing sa pintuan ng kusina).​
Celing: Teban! Teban!​
(Lalabas si Teban)​
Teban: Ano po iyon?​
Celing: Teban, hindi ko akalain na ikaw ay magnanakaw.​
Teban: Magnanakaw? Ako? Bakit po?​
Celing: At bakit pala? Isauli mo rito ang pera.​
Teban: Alin pong pera?​
Celing: Ang dalawampung pisong dala mo sa sabungan kanina.​
Teban: Aba e, natalo po, e.​
Celing: Sinungaling! Ano bang natalo! Kung natalo ka, nanalo sana si Kulas. Ngunit natalo
sa Kulas, samakatuwid nanalo ka.​
Teban:​
(Hindi maintindihan)​
Ha? Ano po? Kung ako'y natalo…ay…​
Kulas: 'Tay kayo. Tila gumugulo ang salitaan. Teban, ikaw ba'y pumusta sa sabong kanina?​
Teban: Opo.​
Kulas: Saan ka nagnakaw ng kuwarta?​
Teban: Kay Aling Celing po.​
Kulas: Ha? Nagnakaw ka kay Aling Celing?​
Teban: E…hindi po. Pinapusta po ako ni Aling Celing.​
Kulas: A, ganoon! Hoy, Celing pinipigilan mo ako sa pagsabong, ha? Ikaw pala'y
sabungerang pailalim.​
Sioning: Hindi, Kulas, pumupusta lamang si Celing sa kalaban ng manok mo.​
Kulas:​
(kay Celing)​
A…at ako pala'y kinakalaban mo pa, ha?​
Celing: Huwag kang magalit, Kulas. Ako'y pumupusta sa manok na kalaban para kahit ikaw
ay manalo o matalo ay hindi tayo​
awawalan.​
Kulas: Samakatuwid, kahit pala manalo ang aking manok ay bale wala rin.​
Sioning: Siya nga at kahit naman matalo ay bale mayroon din.​
Kulas: E, sayang lamang ang kahihimas at kabubuga ko ng usok sa manok. Ako pala'y
parang ulol na…​
Celing: Teka muna. Ang liwanagin muna natin ay ang dalawampung piso. Teban, saan mo
dinala ang pera?​
Kulas: Celing, ako man ay natalo sa pinupustahan sapagkat sa manok ng kalaban din ako
pumusta.​
Sioning: Naku, at lalong nag-block out.​
Celing:​
(Kay Kulas)​
Pumusta ka sa kalaban ng manok mo?​
Kulas: Oo, alam mo'y pinilayan ko ang aking tinali upang seguradong matalo at pumusta ako
sa manok ng kalaban. Ngunit, kabibitiw pa lamang ay tumakbo na ang diyaskeng manok ng
kalaban at nanalo ang aking manok.​
Celing: A…gusto mong maniyope? Ikaw ngayon ang matitiyope​
(Tatawa)​
Kulas: Aba, at nagtawa pa.​
Sioning: Siyanga. Bakit ka nagtatawa, Celing?​
Celing:​
(Tumatawa pa)​
Sapagkat ako'y tuwang-tuwa, Sioning, dito ka maghapunan mamayang gabi. At anyayahon
mo sina Kumareng Kikay at ang iba pang kaibigan. Ako'y maghahanda.​
Kulas: Ha! Maghahanda?​
Celing: Oo, Teban, ihanda mo ang mga palayok, ha? At hiramin mo ang kaserola ni Ate
Nena.​
Teban: Opo, opo.​
(Lalabas sa pintuan ng kusina)​
Kulas: Ngunit paano tayo maghahanda? Ngayon lang ay natalunan tayo ng mahigpit
apatnapung piso.​

Maria Gloria R. Beco-Nada,MA

Southern Luzon State University
College of Arts and Sciences
Languages, Literature and Humanities Department
 GEC 13
LITERATURE OF THE PHILIPPINES

Celing: Hindi bale. Ibig kong ipagdiwang ang iyong huling paalam sa sabungan.​
Kulas: Huling paalam?​
Celing: Oo, sapagkat ikaw ay nangako at nanumpa at bukod diyan hindi na tayo kailangang
bumili pa ng ulam.​
Kulas: Bakit?​
Celing: Mayroon pang anim na tinali sa kulungan. Aadobohin ko ang tatlo at ang tatlo ay
sasabawan.​
(Tatawa sina Sioning at Celing. Hindi tatawa si Kulas ngunit pagkailang saglit ay tatawa rin
siya. Mag-uumpisa na naman ang sigawan sa sabungan ngunit makikita sa kilos ni Kulas na
kailanman ay hindi na siya magsasabong.)

References:
Ang, J. G. (2012). Literature 101 Philippine Literatures: A Course Reader. Intramuros, Manila:
Mindshapers Co.,Inc.
Baritugo, M. et al. (2007). Philippine Literature: An Introduction to Poetry, Fiction & Drama.
Manila, ​ Philippines.
Bascara, L. (2003). World Literature. Manila: REX Book Store, Inc.
Holman, C. H. (1992) A Handbook to Literature 6th ed. Indiana:The Odyssey Press, Inc.
Kahayon, A. and C. A. Zulueta. (2000). Philippine Literature Through the Years. Mandaluyong
City: National Bookstore.
Lacia, F. and G. O. Gonong. (2003). The Literatures of the World.. Manila: REX Book Store, Inc.
________________ (1989). Literature. New Jersey: Prentice Hall, Inc.
Saymo, A., J. I. Igoy & R. M. Esperon (2004). World Literature. Bulacan: Trinitas Publishing, Inc.

Sialongo, E. et al. (2007). Literatures of the World. Manila: REX Book Store, Inc.

Name___________________________________​ ​
Date______________

Course/year/section________________________

ACTIVITY 14

Instructions: As a literary type, what makes DRAMA different from poems, short stories,
and novels?

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

Maria Gloria R. Beco-Nada,MA

Southern Luzon State University
College of Arts and Sciences
Languages, Literature and Humanities Department
 GEC 13
LITERATURE OF THE PHILIPPINES

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

Criteria Excellent Good Fair Poor Score

25-20 19-15 14-10 9-1
Clarity of the The discussion is Some of the Few of the Most of the
Discussion clear and discussion is clear discussion is clear explanation is not
concise. but not concise but not concise clear and not
concise.
Explanation The explanation The is explanation The explanation is The explanation is
is comprehensive somehow somehow unacceptable.
and complete. comprehensive comprehensive and
but complete. incomplete.
Total

Name___________________________________​ ​
Date______________

Course/year/section________________________

ACTIVITY 15

Instructions: Discuss how is Sa Pula, sa Puti a great example of comedy.

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________
Maria Gloria R. Beco-Nada,MA
Southern Luzon State University
College of Arts and Sciences
Languages, Literature and Humanities Department
 GEC 13
LITERATURE OF THE PHILIPPINES

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

Maria Gloria R. Beco-Nada,MA

Southern Luzon State University
College of Arts and Sciences
Languages, Literature and Humanities Department