#.
चिन्ह का गन
ु ा-भाग( ×/÷) —
1. (-) × (-)= + Ex: -6 × (-7)= 42
2. (+) × (+)= + Ex: 6 × (7)= 42
3. (-) × (+)= - Ex: -6 × 7= -42
4. (+) × (-)= - Ex: 6 × (-7)= -42
#. चिन्ह का जोड़-घटाव(+/-) —
1. (-) + (-)= - Ex: -6 + (-8)= -14 या -9 -7= -16
2. (+) + (+)= + Ex: 8 + 6= 14
3. (-) + (+) या (+) + (-) = जिसका अंक अधिक होगा उसका चिन्ह पड़ेगा।
Ex: -9 + 7= -2 , 9 - 7= 2 , 9 + (-7)= 2
-6 + 9= 3 , 6 - 9= -3 , 6 + (-9)= -3
Exercise– 01:
Set-1 Set-2 Set-3
8 × (- 9) = 36 ÷ (-9) = 12 - 8 =
-2 - 8 = -2 - 32 = -13 - 5 =
12 - 3 = 16 - 3 = 14 - 9 =
-18 ÷ 9 = -18 + 7 = -15 × 3 =
23 - 13 = 2 - 13 = 20 - 11 =
6+9= 6+8= -9 ÷ 9 =
-9 × (-6)= -12 + (-6)= -8 × (-8)=
-12 - 14 = -12 ÷(- 2) = -10 - 11 =
-2 + 0 = 0-8= -21 × 0 =
2+0= 12 × (-10) = 2 - 10 =
Exercise – 02
Set-1 Set-2 Set-3
8-9-5= 36 - 9 - 9 = 12 - 8 - 8=
-9 × (-2) - 8 = -2 - 32 ÷ (-8) = -13 - 5 -9 =
12 ÷ (-6) - 3 = 16 - 3 + 8 = 14 - 9 + 9=
-18 + 9 - 5 = -18 + 7 - 9 = -15 + 3 ÷ 3 =
23 - 13 + 6 = 2 - 13 + 8 = 20 - 11 × 2 =
6 + 9 × (-7) = 6 + 8 - 26 = 9+9÷9=
-9 + (-6) × 0 = -12 + (-6) × 12= -8 + (-8) × (-8)=
12 - 14 × 10 = -12 - 2 × 22 = -10 - 11 ÷ 11 =
-2 + 0 ÷ 6 = 0 - 8 + 9 - 7= 21 - 0 - 8 =
2+0-6= 12 + 10 ÷ 5 = 2 - 10 ÷ 10 =
Exercise – 03
Set-1 Set-2 Set-3
8×9-9-5= 36 - 9 × 9 ÷ 9 = 12 - 8÷(-4) - 8=
-9 × (-2 - 7) - 8 = -2 - 32 ÷ (-8) का 2 = -13 - 5×(-6) -9 =
12 ÷ (-6 ÷ 6) - 3 = 16 - 3 + 8 = 14 - 9 ÷ 3 का 3 + 9=
-18 ÷ 6 + 9 - 5 = -18 + 7 - 9 = -15 + 13 × 3 ÷ 3 =
23 - 13 का 3 ÷ 6 = 2 - 13 + 8 = 20 - 99 ÷ (-11) × 2 =
6 + 9 ÷ 3 × (-7) = 6 + 8 - 26 = 9 × 8 + (-9) ÷ 9 =
-9 + (-6) + 6 × 0 = -12 + (-6) × 12= -8 + (-8+3) × (-8)=
12 - 14 × 10 ÷ 5 = -12 - 2 × 22 = -10 -7 × 11 ÷ 11 =
-2 + 0 ÷ 6 + 9= 0 - 8 + 9 - 7= 21 - ( 0 - 7) - 8 =
2 + 0 - 6 का 7= 12 + 10 ÷ 5 = 2 × 7 - 10 ÷ 10 =
#. चर राशि– a b c d e f ……………z
#. अचर राशि– 1, 2, 3, 4, 5, 6 ………
#. चिन्ह– + - × ÷ ……
# (+/-)5y3 ( ×/÷ )
Exercise-04
Set-1 Set-2 Set-3
y + y + y + y + y= 12 ÷ (- 2) = 21 - ( 7 का - 7) - 9 =
y × y × y × y × y= 12 + (-8) × 2= 3×9-1÷1=
a + a + a + a= y + 3y + X + 5X= y + 8y4 + 6y - y4 - 8y=
a × a × a × a= y × 2y × y3 × 4y= -y × 6yn × ym × 2nm × (-y)=
b + b + b + b + b + b= 7a - a - 6a + 6a= ab + 5a - 5ab + a=
b × b × b × b × b × b= a × 5a6 × -6a × a2 = a × ayb × (ay)2 × ab3=
X×X×X= b - b - ab + 5ab + 3b - 6b= -b3 + 7b3 + b - 4b3 - 2b + b=
X+X+X= -b × ab3 × 2a2b × 5b × bc= b × (bt)3 × 2b × bt3 × z × 3b=
c + c + c + c + c= -XZ4 × X4 × (-XZ)2 = 3X × X3 × 2X =
c × c × c × c × c= X + X2 + X2 = X - 5Xy + Xy =
a + ba + ab + a2 + a= b3c + bc3 - 7b3c + bc3 + b3c= -c + 7c - 5c + cb=
ak × 2ak2 × a3 × 3a= c × c × c × c × zxc= c × 3cz3 × 3c × 2c4p × c=
#. (a + b)2 = a2 + b2 + 2ab
#. (a - b)2 = a2 + b2 - 2ab
#. a2 - b2 = (a + b) (a - b)
Exercise-05
Set-1 Set-2
2 - 13 = -2 ×(-13) =
-5 - 6 × (-7)= -15 - 6 × (-3)=
h + h + 3h - 7h= h + h × 3h - 7h=
-y2 × 2y × y3 × 4y7= -y2 × 2y + y3 × 4y7=
-2 + 0 × 6 का 7= -2 + 7 × 6 ÷ 7=
(-2y + y) × 6yn × ym × 20mn × (-2y - 4y) × 6yn × ym × 5mn × (-y)=
(-y)= (9 + 7)2 =
(2 + 9)2 = (4 - 9)2 =
(9 - 5)2 = 92 - 62 =
82 - 62 = (4c + 2c)2 =
(4b + c)2 = (5a - 3a)2 =
(5a - 3n)2 = (7c)2 - (3b)2 =
(7c)2 - (5b)2 = (9)2 - (11)2 =
(8)2 - (12)2 =
Exercise-06
Set-1 Set-1 Set-1
-6 - 14 = -16 ÷ 4 = -6 - 14 =
-5 का 6 ÷ (-15)= -5 × 6 - (-15)= -5 का 6 ÷ (-15)=
h2 - 3h + 3h × (-7h) + 5h= h2 - h + 3h × (-7h) + 5h= h2 - 3h + 3h × (-7h) + 5h=
-y × 2y × 2y3 × 6y7= -y × 2y × 2y3 × 6y7= -y × 2y × 2y3 × 6y7=
-12 + (-6) ÷ 6 × 16= -12 + (-6) ÷ 6 × 16= -12 + (-6) ÷ 6 × 16=
(-2y + y) × 6yn × (-y)= (-2y + y) × 6yn × (-y)= (-2y + y) × 6yn × (-y)=
(2 + 9)2 = (2 + 9)2 = (2 + 9)2 =
(9 - 5)2 = (9 - 5)2 = (9 - 5)2 =
(7c)2 - (5b)2 = (7c)2 - (5b)2 = (7c)2 - (5b)2 =
√256 √256 √256
√64 √64 √64
√60 √60 √60
√100 √100 √100
√124 √124 √124