İletişim Ağları
Communication Networks
Hazırlayan: M. Ali Akcayol
Gazi Üniversitesi
Bilgisayar Mühendisliği Bölümü
Bu dersin sunumları, “Behrouz A. Forouzan, Data Communications and Networking 4/E, McGraw-Hill,
2007.” kitabı kullanılarak hazırlanmıştır.
İçerik
Kodlama ve modülasyon yöntemleri
Sinyal kodlama kriterleri
Sayısal verinin sayısal sinyal ile iletimi
Analog verinin sayısal sinyal ile iletimi
Sayısal verinin analog sinyal ile iletimi
Analog verinin analog sinyal ile iletimi
İletişim modları
Kodlama ve modülasyon yöntemleri
İletim ortamının özelliğine göre iletilebilecek analog sinyal
veya sayısal sinyal kullanılabilir.
İletim ortamındaki gürültülerden kaynaklanan bozulmalar
yükselteçlerle/tekrarlayıcılarla düzeltilmeye çalışılır.
Belirli bir düzeyin üzerindeki bozulma, kaynağından orijinal
sinyal tekrar istenmeden düzeltilemez.
İletim ortamlarının karakteristik özelliğine uygun sinyal seçilse
bile, kullanılacak frekans oldukça önemlidir.
İletim ortamının guided/unguided olması ve fiziksel
özellikleri, iyi iletebileceği frekans aralığını belirlemektedir.
Kablosuz iletişimde analog sinyaller kullanılır ve belirli bir
frekansın üzerindeki sinyaller kullanılarak anten boyutu
düşürülmeye çalışır.
Kodlama ve modülasyon yöntemleri
Veriyi göndermek için sayısal sinyal kullanılacaksa,
gönderici tarafta veriyi sayısal sinyale dönüştürmek için
kodlayıcı (encoder) kullanılır.
Alıcı tarafta ise sayısal sinyali veriye dönüştürmek için kod
çözücü (decoder) kullanılır.
Kodlama ve modülasyon yöntemleri
Kablosuz ortamlarda iletim için analog sinyaller kullanılmaktadır.
Analog sinyal kullanılarak iletişim için modülatör ve
demodülatör devrelerine ihtiyaç duyulmaktadır.
İçerik
Kodlama ve modülasyon yöntemleri
Sinyal kodlama kriterleri
Sayısal verinin sayısal sinyal ile iletimi
Analog verinin sayısal sinyal ile iletimi
Sayısal verinin analog sinyal ile iletimi
Analog verinin analog sinyal ile iletimi
İletişim modları
Sinyal kodlama kriterleri
İletim ortamında gönderilen sinyalin gönderilme sıklığı
ağdaki trafiği etkiler.
Bu yüzden en az sinyal ile mümkün olan en çok veriyi
göndermek amaçlanmaktadır.
Bir saniyede iletilen veri miktarı veri oranı (data rate) olarak
adlandırılır.
Bir saniyede iletilen sinyal miktarı signal rate, modulation rate
veya baud rate olarak adlandırılır.
Veri parçası (data element), sayısal veriler için bir biti ifade
eder, 1 veya 0 ile gösterilir.
Veri oranı (data rate), bir saniyede gönderilen bit sayısıdır,
bps (bits per second) olarak gösterilir.
Sinyal kodlama kriterleri
Sayısal sinyallerde sinyal parçası (signal element), parametreleri
değişmeden devam eden bir parçayı ifade eder.
Analog sinyallerde sinyal parçası; frekansı, genliği ve faz
açısı değişmeden devam eden bir sinyal parçasını ifade
eder.
Amaç, baud rate düşürülürken bit rate değerini
artırmaktır.
Bandwidth, sinyali taşımak için gereken frekans aralığını (bant
genişliği - Hz) gösterir.
Sinyallerde senkronizasyon, gönderenin gönderdiği her bir
sinyal parçasının başladığı ve bittiği yeri alıcının doğru
belirlemesini ifade eder.
İçerik
Kodlama ve modülasyon yöntemleri
Sinyal kodlama kriterleri
Sayısal verinin sayısal sinyal ile iletimi
Analog verinin sayısal sinyal ile iletimi
Sayısal verinin analog sinyal ile iletimi
Analog verinin analog sinyal ile iletimi
İletişim modları
Sayısal verinin sayısal sinyal ile iletimi
Verinin iki nokta arasında iletilmesi için analog veya sayısal
sinyale çevrilmesi gerekir.
Sayısal-sayısal çevirmede, sayısal veri sayısal sinyale
dönüştürülür.
Analog-sayısal çevirmede, analog veri sayısal sinyale
dönüştürülür.
Elde edilen sinyal paralel veya seri olarak iletilir.
Sayısal verinin sayısal sinyal ile iletimi
Line coding sayısal veriyi sayısal sinyale dönüştürme işlemidir.
Veri iletişiminde amaç, veri parçalarının iletilmesidir.
En küçük parça bit olarak adlandırılır.
Şekilde r bir sinyal
parçasıyla taşınan
veri parçası sayısını
göstermektedir.
Sayısal verinin sayısal sinyal ile iletimi
Sinyal iletişiminde karşılaşılan problemler;
Sinyalde uzun 1 ve 0 serilerinin alıcıda doğru alınması zordur.
Bir sinyal belirli bir
süre sabit kalırsa
DC bileşen oluşur.
Düşük frekansları
geçirmeyen
sistemlerde sorun
oluşur. (Telefon
hattı 200Hz
altını geçirmez)
İki sistemde bit
aralığı eşit
olmalıdır.
Self-synchronization,
sayısal sinyalin zamanlama bilgisini içinde bulundurmasıdır.
Sayısal verinin sayısal sinyal ile iletimi
Unipolar (non-return-to-zero)
Bit 1 pozitif gerilim ve bit 0 negatif gerilim veya 0 V ile
tanımlanır.
Sinyal bitin ortasında 0’a dönmediği için non-return-to-
zero denilmektedir.
Sayısal verinin sayısal sinyal ile iletimi
Polar (non-return-to-zero)
İki seviyeli sinyal kullanılır.
NRZ-Level ve NRZ-Invert olarak iki türdür.
NRZ-L: Bit 0 pozitif gerilim ve bit 1 negatif gerilim ile tanımlar.
NRZ-I: Seviyedeki değişim bit 1 ve değişmeme bit 0 dır.
Uzun 1 ve 0 serilerinin algılanması zordur (NRZ-L da daha fazla).
Senkronizasyon problemi her ikisinde vardır.
Sayısal verinin sayısal sinyal ile iletimi
Polar (return-to-zero)
NRZ kodlamada alıcı verici senkronizasyonu problemdir.
Return-to-zero da pozitif, sıfır ve negatif gerilim seviyesi
görülür.
RZ de sinyal bitin ortasında 0 seviyesine döner.
DC bileşen problemi yoktur.
Sayısal verinin sayısal sinyal ile iletimi
Polar (Biphase: Manchester ve Differential Manchester)
Manchester’da, sinyal bit 1 ve bit 0 için belirli işaretlere
sahiptir.
Differential manchester’da bit 0 için bit başında değişim olur, bit
1 için değişim olmaz.
İkisinde de bitin ortasında seviye değiştirilir (senkronizasyon).
Sayısal verinin sayısal sinyal ile iletimi
Bipolar (AMI – Alternate Mark Inversion ve Pseudoternary)
Alternate Mark Inversion (AMI) kodlamada, bit 0 için seviye
0’dır, bit 1 için pozitif ve negatif arasında sürekli değişir.
Pseudoternary kodlamada, bit 1 için seviye 0’dır, bit 0 için
pozitif ve negatif arasında sürekli değişir.
Bipolar kodlamada DC bileşen yoktur.
Sürekli pozitif ve negatif arasında değişim yapılır.
Sayısal verinin sayısal sinyal ile iletimi
Multilevel (2B1Q)
2B1Q
(two-binary-one-quaternary), veri boyutu 2 bit ve
sinyaldeki toplam
seviye sayısı 4 tür.
2B1Q, DSL(digital
subscriber line)
teknolojide kullanılır.
Sayısal verinin sayısal sinyal ile iletimi
Multilevel (4D-PAM5)
4D-PAM5 (four-dimensional five-level pulse-amplitude-
modulation), kodlamada 4D veri 4 kablo ile iletilir.
5 farklı sinyal seviyesi (-2,-1,0,1,2) kullanılır.
Bir sinyal elemanıyla 8 bit gönderilir.
Sinyal 4
parçayla
gösterilir
her parça
ayrı telden
iletilir.
Gigabit LAN
ağlarda
kullanılır.
Sayısal verinin sayısal sinyal ile iletimi
Blok kodlama
Senkronizasyonu daha iyi yapmak ve hata denetimi yapmak için
ekstra bitlere ihtiyaç olur.
Block coding, m adet biti
n adet bite çevirir
(mB/nB). (n > m)
m-bit grup n-bit grup
yerine yerleştirilir.
4B/5B de orijinal bitler
4-bit gruplara ayrılır ve
her 4-bit yerine 5-bit yazılır.
Sayısal verinin sayısal sinyal ile iletimi
Blok kodlama (4B/5B)
4B/5B (four binary/five binary), NRZ-I ile birlikte kullanılır.
NRZ-I kodlama uzun 0’larda senkronizasyon problemi vardır.
NRZ-I kodlamada uzun 0 olmayacak şekilde değişiklik gerekir.
4B/5B ikiden fazla 0 bulundurmaz.
Tüm gruplar içinde üçten fazla 0 olmaz.
Eklenen 1 bit %25 fazla trafik gerektirir. DC bileşen hala
vardır.
İçerik
Kodlama ve modülasyon yöntemleri
Sinyal kodlama kriterleri
Sayısal verinin sayısal sinyal ile iletimi
Analog verinin sayısal sinyal ile iletimi
Sayısal verinin analog sinyal ile iletimi
Analog verinin analog sinyal ile iletimi
İletişim modları
Analog verinin sayısal sinyal ile iletimi
Bazı kaynaklar analog sinyal üretir (mikrofon/kamera).
Analog sinyal sayısal veriye çevrilir, ardından sayısal
sinyale dönüştürülür.
Pulse code modulation (PCM)
PCM, En yaygın kullanılan analog sinyal-sayısal data dönüştürme
yöntemidir.
Analog verinin sayısal sinyal ile iletimi
Quantization (sayısallaştırma)
Örneklenen değer analog’tur.
Minimum ve maksimum arası L seviyeye bölünür.
İki seviye
arasındaki fark;
Δ= (Vmax–Vmin)/L
Örnekte,
Vmax = +20 V
Vmin = -20 V
L=8
Analog verinin sayısal sinyal ile iletimi
Orijinal sinyali tekrar oluşturmak
Bit dizisi tekrar analog sinyali oluşturmak için kullanılır.
Analog verinin sayısal sinyal ile iletimi
Delta modulation (DM)
Delta modülasyonu, PCM’den daha basittir.
Örneklenen değer bir öncekinden büyükse artış, küçükse azalış
gerçekleştirilir.
İçerik
Kodlama ve modülasyon yöntemleri
Sinyal kodlama kriterleri
Sayısal verinin sayısal sinyal ile iletimi
Analog verinin sayısal sinyal ile iletimi
Sayısal verinin analog sinyal ile iletimi
Analog verinin analog sinyal ile iletimi
İletişim modları
Sayısal verinin analog sinyal ile iletimi
Bir cihaz sayısal veri ile çalışıp analog sinyal ile başka bir cihazla
iletişim yapacaksa, sayısal verinin analog sinyal kullanılarak
gönderilmesi gereklidir.
Analog sinyal üzerinde sayısal veriyi ifade etmek için
yapılacak değişikliklere modülasyon denilmektedir.
Sayısal verinin analog sinyal ile iletimi
Sayısal verinin analog sinyal üzerinde ifade edilmesi için
kullanılabilecek yöntemler:
Genlik kaydırmalı anahtarlama (Amplitude Shift Keying-ASK)
Frekans kaydırmalı anahtarlama (Frequency Shift Keying-FSK)
Faz kaydırmalı anahtarlama (Phase Shift Keying-PSK)
Dörtlü genlik modülasyonu (Quadrature Amplitude Modulation-QAM)
Sayısal verinin analog sinyal ile iletimi
ASK
Data element, en küçük veridir (bit).
Signal element, en küçük sabit sinyaldir.
Carrier signal (taşıyıcı sinyal), gönderen cihaz tarafından üretilen
yüksek frekanslı sinyaldir.
Taşıyıcı sinyalin genliği değiştirilebilir.
Birisi 0 olarak iki seviyeli değişim yapılabilir (On-Off keying).
Sayısal verinin analog sinyal ile iletimi
ASK
Eğer sayısal data unipolar NRZ ile ifade edilirse, NRZ ile
taşıyıcı sinyal çarpılarak ASK oluşturulur.
İki seviye yerine 4, 8 veya daha fazla seviye kullanılabilir.
Sayısal verinin analog sinyal ile iletimi
FSK
Taşıyıcı sinyalin frekansı değiştirilir.
Binary FSK ile iki farklı frekansta sinyal kullanılır.
Sayısal verinin analog sinyal ile iletimi
FSK
Voltage-controlled oscillator (VCO) tarafından
oluşturulabilir.
NRZ ile VCO kullanılarak BFSK oluşturulması şekilde
görülmektedir.
Sayısal verinin analog sinyal ile iletimi
PSK
Taşıyıcı sinyalin fazı değiştirilir.
BPSK’da 0° ve 180° faz farklı iki sinyal kullanılır.
ASK’ya göre PSK gürültüden az etkilenir.
PSK sadece bir tane taşıyıcı frekans gerektirir, FSK
seviye sayısı kadar gerektirir.
Sayısal verinin analog sinyal ile iletimi
Constellation Diagram
Sinyalin genlik ve faz değerlerini göstermek için kullanılır.
ASK, PSK ve QAM için kullanılır. Her nokta faz ve genlik
değerlerini gösterir.
Sayısal verinin analog sinyal ile iletimi
QAM
ASK ve PSK birlikte kullanılır.
Şekilde unipolar NRZ ile 4-QAM kullanımı görülmektedir.
İçerik
Kodlama ve modülasyon yöntemleri
Sinyal kodlama kriterleri
Sayısal verinin sayısal sinyal ile iletimi
Analog verinin sayısal sinyal ile iletimi
Sayısal verinin analog sinyal ile iletimi
Analog verinin analog sinyal ile iletimi
İletişim modları
Analog verinin analog sinyal ile iletimi
Genlik modülasyonu
Taşıyıcı sinyalin genliği değiştirilir.
Analog verinin analog sinyal ile iletimi
Genlik modülasyonu
BW, modüle eden sinyalin iki katıdır.
AM radyo kanalları 10 kHz bant genişliğine sahiptir.
Interference olmaması için her iki komşu kanal arasına 10 kHz
guard band konur.
AM taşıyıcı frekansları 530-1700 kHz arasındadır.
Analog verinin analog sinyal ile iletimi
Frekans modülasyonu
Taşıyıcı sinyalin frekansı değiştirilir.
Bant genişliği = 2(1+ β)B
β modülasyon oranıdır ve genellikle 4 olarak alınır.
Analog verinin analog sinyal ile iletimi
Frekans modülasyonu
FM radyo kanalları 200 kHz BW sahiptir.
FM taşıyıcı frekansları 88-108 MHz arasındadır.
Analog verinin analog sinyal ile iletimi
Faz modülasyonu
Modüle eden sinyalin genliğine göre taşıyıcı sinyalin fazı
değiştirilir.
PM için bant genişliği FM ile aynıdır.
İçerik
Kodlama ve modülasyon yöntemleri
Sinyal kodlama kriterleri
Sayısal verinin sayısal sinyal ile iletimi
Analog verinin sayısal sinyal ile iletimi
Sayısal verinin analog sinyal ile iletimi
Analog verinin analog sinyal ile iletimi
İletişim modları
İletişim modları
Paralel ve seri iletişim yapılır.
İletişim modları
Paralel iletişim
Aynı anda n bit gönderilir.
Maliyet yüksektir, iletişim daha hızlıdır.
Kısa mesafelerde kullanılır.
İletişim modları
Seri iletişim
Aynı anda 1 bit gönderilir.
Maliyet düşüktür, iletişim daha yavaştır.
Uzun mesafelerde kullanılır.
İletişim modları
Seri iletişim - asenkron
Veri gruplar halinde gönderilir. Bir grupta genellikle 8 bit olur.
Bir grubun başladığını start biti, bittiğini stop biti gösterir.
Byte seviyesinde asenkrondur, bit seviyesinde senkron
yapılmalıdır (klavye, fare).
İletişim modları
Seri iletişim - senkron
Start ve stop biti olmadan bitler art arda gönderilir.
Bitleri gruplara ayırmak ve zamanlama işlemleri alıcıda
yapılır.
Asenkrona göre daha hızlıdır.
İletişim modları
Isochronous iletişim
Gerçek zamanlı video ve audio uygulamalarında frame’ler
arasında bekleme istenmez.
Isochronous iletişimde sabit hızda verinin iletimi sağlanır.
Veri gönderimi eşit zaman aralıklarıyla yapılır.