TOWARDS A PEOPLE’S HISTORY

Decades have passed since Filipino historians felt the initial impulse to rewrite Philippine history from the point of view of the
Filipino. The discovery that some accepted facts of history were actually apocryphal, the growing realisation that certain foreign sources which
used to be the staple of history books were flawed by bias, and, during periods of nationalist ferment, the Filipinos' own heightening awareness of
their separate national identity all these spurred recurring attempts to revisit the past. More recently, the intensified thrust of nationalist forces in
Philippine society projected the necessity of establishing a new framework for Philippine history.
Colonial Scholarship
By training, Filipino historians were captives of Spanish and American historiography, both of which inevitably viewed Philippine
history through the prism of their own prejudices. Responding to the need to write Philippine history from the point of view of the Filipino, some
of these scholars valiantly tried to transcend the limitations of their training. They deserve full credit for their many revelations and corrections of
historical misconceptions. But in the main, while they made important contributions toward liberating Filipino minds from the burdensome legacy
of clerical scholarship by correcting certain biases carried over from the Spanish period, they retained strong survivals of American colonial
historiography. These historians refuted the more blatant defamations of the Filipinos and highlighted the abuses of Spanish frailocracy. Spanish
and clerical rule were placed in better perspective. This Initial success did not however extend to the correction of the prejudices nor the blasting
of the myths that were implanted by early American scholarship. Much remains to be reassessed regarding the American colonists who still come
in for a great deal of undeserved credit.
Moreover, reacting to the almost exclusive concentration on Spanish contems of earlier colonial historiography, some scholars tended
toward the opposite extreme and themselves dismissed an entire epoch of history on the ground that it was a history of Spaniarda. While it is true
that a Filipino history need not bother itself with matters that affected only the Spaniards, Spanish colonial policy from the beginning and indeed
even certain aspects of Spanish history and society had profound effects on the evolving Filipino society and cannot therefore be ignored. Other
scholars demonstrated their nationalism by projecting the heroic deeds of recognized heroes and idealizing other national leaders. They failed to
perceive that to give history a nationalist perspective the role some of these men played should have been critically scrutinized and evaluated. The
failure to do this had the effect perhage unintended but nonetheless unfortunate of propagating other myths and abetting the illusion that history is
the work of heroes and great men. Still others have concentrated their efforts on contemporary events. So much effort has been directed toward
the recording of the latest possible history that the need to rе the past has been neglected, with the unfortunate result that critical areas of official
history have remained fundamentally unchallenged.
More recently, the nationalist pressures on Filipino scholars ponerated a number of specialized studies that exposed some of the myths
about Philippine American relations. Their impact was however limited since the work of these scholars was still undertaken primarily in the
interest of "objectivity" and for this reason did not fall within the framework of an essentially herating scholarship. In other words, the task of
correcting historical misimpressions was not pursued as part of a total effort to remove the fetters on the Filipino mind that had been forged by
colonial education. Nevertheless, some of these specialized studies have provided fresh insights into specific periods or aspects of our past. There
is the danger, however, that the increasing depth of a historian's specialization may become the “means for escaping a reality too complex for his
comprehension.” Immersed in particularities, some lose sight of the general dimensions of history. Others, though presenting a general history,
occupy themselves with recording a plethora of particularities without covering their unifying thread.
The Task at Hand
But beyond writing Philippine history from the point of view of the Filipino, the task is to advance to the writing of a truly Filipino
history, the history of the Filipino people. This means that the principal focus must be on the anonymous masses of individuals and on the social
forms generated by their collective Iives and struggles. For history, though it is commonly defined as the story of man, is not the story of man the
individual, but man the collective, that is, associated man. Without society there can be no history and there are no societies without men. Man
alone, man the individual, could never have become human except in association with other men. Man interacts with nature and with other men
through the intervening reality of society. Without society he would have remained like other animals, unable to consciously change hla
environment or himself. It was in cooperative work that men first became human and this cooperative effort is what produced society. But
cooperation is an exigency of struggle against nature and against social forces. Men must work together to fight natural or social forces stronger
than their individual lives. Struggle is therefore the essence of life, whether of an Individual or a society. An Individual has no history apart from
society, and society is the historical product of people in struggle. Human society is the cause and the result of people in motion and in constant
struggle to nullas the human potential for the human being is the only species that has unlimited possibilities for development.
Motivators of History
History, then, is the recorded struggle of people for ever increasing freedom and for newer and higher realizations of the human
person. But the struggle is a collective one and as such involves the man of human beings who are therefore the motivators of change and of
history. History is not merely a chronology of events, it is not the story of heroes and great men. Essentially, history consists of the people's efforts
to attain a better life. The common people possess the capacity to make history. In fact, the initiative of the masses has time and again produced
social cataclysms that have changed the world. Historic struggles provide the people with lessons in their upward march and give form and
strength to the constantly changing society. In studying these struggles, a true people's history discovers the lows of social development,
delineates the continuities and discontinuities in a moving society, records the behavior of classes, uncovers the myths that have distorted thought
and brings out the innate heroism and wisdom of the manes. Such a history therefore constitutes both a guide and a weapon in the unremitting
struggle for greater freedom and the attainment of a better society.
Since the mass of humanity is still in a state of poverty and ignorance, since a few nations have attained advancement and
development at the cost of consigning others to underdevelopment, what has hitherto been regarded as history is predominantly a conscious
record of the rich and the powerful but by no means the just and the correct. The people should also have their history for they have made history
through their participation in mass actions resulting in the unfolding of the social forms that seek to realize their goals. But in the recorded page of
history they have remained in the background, as if they had played only a negligible role. It is those who rule who have had their names and
exploits emblazoned on these pages. The people have been taken for granted and their role has been minimized or even denied.
The Inarticulate in History
The individuals who made history colorful could not have made history without the people. Supermen may exist in romantic minds or
among those who persist in the primitive practice of dellying men; but no superman exists, only lenders who became great because they were
working with and for the people. The various changes in society and the upward climb of civilization could not have been possible without the
people playing definite and irreplaceable roles in each epoch. We marvel at the pyramids of Egypt, the Great Wall of China, the Parthenon of
Greece. It was the labor of millions of slaves that gave the great thinkers of ancient civilizations the leisure and the facilities to conceive of these
wonders. And it was the labor of other millions that turned conception into reality. The French Revolution and the American War of
Independence involved masses of human beings who fought, suffered and died to win the victories for which their leaders are remembered. The
advances of society, the advent of civilization, the great artistic works were all inspired and made possible by the people who were the mainspring
of activity and the producers of the wealth of societies. But their deeds have rarely been recorded because they were Inarticulate.
It is true that the inarticulate an individuals cannot have their deeds recorded in history, However, their collective effort can be and
should be chronicled and given its deserved importance But since the articulate, having assumed the responsibility and the privilege of writing
history, have done so from their point of view, the resulting accounts present an incomplete and distorted picture which unduly projects individual
men while disregarding the dynamic role of the masses. Most of the names that crowd the annals of recorded history are those of men who during
certain periods, held power over the people or who, because the people were behind them, were able to perform deeds of such historic magnitude
as to deserve remembrance. The institutions and the personalities that history correctly celebrates were in seal sense products of the people's
efforts. All powerful leaders, and especially the tyrants, exerted efforts to ensure that the history of their time would be written in their image.
Their subjective attitudes were a dominant influence in the recording of events. But as people gained knowledge and as societies progressed,
some individuals who were hitherto regarded as heroes began to lose their relevance, others were unmasked as villains who stood against the
interests of the people. For in the final analysis, it is the people who make or unmake heroes. They are the ultimate judge of an individual's role in
history.
It is only within the context of a people's history that Individuals, events and institutions can be correctly appraised In a people's
history, individuals, events, and institutions a particularities will be seen in their proper perspective within the generality of a historical process
and only then will these particularities be fully understood. At the same time, only by correctly understanding these particularities will the general
patterns of the evolving history of the people be fully comprehended. The general and the particular constitute a dialectical relationship, an
accurate perception of which deepens the study of the history of a people. A people's history therefore has to be general in order serve as a
concrete guide for understanding a developing society. But this generality is achieved only by the discovery of the interrelationships of
particularities.
Redressing the Imbalance
The struggle for national liberation of the peoples of underdeveloped areas has enriched the literature of history and has been
responsible for new approaches, new technique of viewing events and writing history as a reaction to the official histories which have been part of
the arsenal of colonialists in perpetuating the backward conditions of their colonies. Philippine historians can contribute to this important stream
of thought by revisiting the Philippine put to eliminate the distortions imposed by colonial scholarship and to redress the imbalance inherent in
conventional historiography by projecting the role of the people.
This work is a modest attempt in this direction. It does not lay claim to being a real people's history although the process of
demythologizing Philippine history and exposing certain events and individuals is part of the initial work toward restoring history to the people.
In pursuance of this task, the present work may appear to overstress certain betrayals and may seem to exaggerate the importance of certain
events while paying scant attention to other customarily emphasized. This is necessary today in the face of the still predominantly colonial view
of our past. We need to emphasize what has hitherto been glossed over. When intellectual decolonization shall have been accomplished, a
historical account can be produced which will present a fuller, more balanced picture of reality.
Limitations and a Beginning
To obtain a comprehensive knowledge of the activities of the masses in each period of our history will require painstaking examination
of documents and all available records, including folklore, as well as inspired deduction. An arduous task, it is nevertheless possible considering
what anthropologists and archeologists have been able to do with societies long dead. But since such a history will surely take decades of study, it
must be postponed in a period when social conditions will afford scholars the luxury of spending years on this Investigation.
The immediate concern of the times is for a work that can present in a practical way not just the side of the Filipinos the side of the
Filipino masses. Even if the study uses only the same sources open to traditional and official history, a new outlook can help to open the door
towards a real people's history. The need for a real people's history becomes more urgent as we Filipinos search for truly Filipino solutions to
Filipino problems. As it is, we habitually analyse Philippine society in the light of colonial myths and foreign concepts and values and act on the
basis of assumptions and premises that only reveal our lack of understanding of the rich experiences contained in our history of struggles for
freedom. History for most of us is a melange of facts and dates, of personalities and events, a mixture of hero worship and empty homiletics about
our national identity and our tutelage in democracy. History appears as a segmented documentation of events that occurred in the past, without
any unifying thread, without continuity save that of chronology, without clear interrelation with the present.
Rediscovering the Past
A people's history must rediscover the past in order to make It reusable. It is the task of the historian to weave particular events into a
total view so that historical experience can be summed up and analyzed. Such a history can then serve as a guide to present and succeeding
generations is the continuing struggle for change. Such a history must deal with the past with a view to explaining the possent. It must therefore
be not only descriptive but also analytical, it must deal not only with objective developments but also being the discussion to the realm of value
judgments. In our particular case, history should show how a nation wa bom where previously there was none, and how the society that emerged
suffered drastic changes and continues to change despite the apparent continuity that impresses the superficial observer It must seek to uncover
the emerging forces concealed by prevailing myths and obstructed by the forces of reaction. A history that serves as a guide to the people in
perceiving present reality is itself a liberating factor, for when the present is lumined by a comprehension of the past, it is that much easier for the
people to grasp the direction of their development people and identify the forces that impede real progress. By projecting the people's aspirations,
a people's history can give us the proper perspective that will enable us to formulate the correct policies for the future, liberated from outmoded
concepts based on colonial values and serving only the needs of foreign powers.
The Unifying Thread
Objective developments in society cany with them tho formation of a subjective factor which becomes instrumental in realizing further
developments. Consciousness interacts with material life. The superstructures that emerge are the totality of institutions, laws, customs, and
prejudices that correspond to the economic structure of society. Though the ideas of the dominant classes predominate at any given period, they
are not the only ones that exist. Inevitably, dissenting ideas emerge to coexist with the dominant ones and come into confrontation with them
when the economic contradictions that they reflect have sharpened to a critical degree. Thus economic struggles are often fought as political and
intellectual battles.
The various revolts that broke out in the Philippines constituted practice which changed not only circumstances but man himself.
These struggles were the schools of the masses; their quantitative occurrence as localized or regional actions led to a qualitative change: the birth
of a nation. From blind responses to foreign oppression, mass actions against the Spaniards and later against the Americans underwent various
transformations until they finally became a conscious struggle for national liberation. While these struggles took place on various levels of
understanding, they developed in the participants a deeper and more intense comprehension of the nature of their society and of the changing
forms of their struggle. Despite the tremendous obstacles that Spanish and American colonialism created by their subtle operations on the
consciousness of the Filpinos, ever higher levels of political and economic awareness were being achieved in struggle, at least among some
sectors of the population
The Motive Force
This rich tradition of struggle has become a motive force of Philippine history. Participation in mass actions raises the level of
consciousness of the masses. The more conscious they are, the more they become active and the more telling their contribution to the changing of
society and the changing their own attitudes, until they come to realize that struggle is their historic right and it alone can make them free. A
people's history of the Philippines must trace the continuity of the people's material and subjective growth. The unifying and divisive force of
colonialism must be seen in the responses of the people through struggle. There must be no segmentation of the different stages of our history.
The continuity, despite the evolution and disappearance of forms of social life and institutions, must be shown first in the appearance of a nation
which was both the product of Spanish colonialism and its very antithesis, and then in the transformation of that nation under American
colonialism.
Since mass actions were also responses toward international developments which had their impact on the country, it is also essential to
sift world events to find their correlation with local events. The "liberations" which the people endured have been responsible for their awakening,
for their growing awareness of the need to really liberate themselves through their own efforts Each successive generation has contributed to the
tradition of struggle, while every stage has widened and deepened the people's understanding of their own powers and their own responsibilities.
In the history of these struggles, we find certain laws of development which give us a better understanding of reality and which can guide us to
higher forms of struggle for the people's cause. A people's history thus unifies the past with present experience. The only way a history of the
Philippines can be Filipino is to write on the basis of the struggles of the people, for in these struggles the Filipino emerged. Filipino resistance to
colonial oppression is the unifying thread of Philippine history.

VALUE OF HISTORY
History is a series of arguments to be debated, not a body of data to be recorded or a set of facts to be memorized. Thus controversy in
historical interpretation-over what an event actually means, over what really hap-pened at an occurrence called "an event," over how best to
generalize about the event is at the heart of its value. Of course history teaches us about our-selves. Of course it teaches us to understand and to
entertain a proper respect for our collective past. Of course it transmits to us specific skills how to ask questions, how to seek out answers, how to
think logically, cogently, lucidly, purposefully. Of course it is, or ought to be, a pleasure. But we also discover something fundamental about a
people in what they choose to argue over in their past. When a society suppresses portions of its past record, that society (or its leadership) tells us
something about itself. When a society seeks to alter how the record is presented, well-proven facts notwithstanding, we learn how history can be
distorted to political ends.
Who controls history, and how it is written, controls the past, and who con-trols the past controls the present. Those who would close
off historical con-troversy with the argument either that we know all that we need to know about a subject, or that what we know is so irrefutably
correct that anyone who attacks the conventional wisdom about the subject must have destruc-tive purposes in mind, are in the end intent upon
destroying the very value of history itself-that value being that history teaches us to argue produc-tively with each other.
Obviously, then, history is a social necessity. It gives us our identity. It helps us to find our bearings in an ever more complex present,
providing us with a navigator's chart by which we may to some degree orient ourselves. When we ask who we are, and how it is that we are so,
we learn skepticism and acquire the beginnings of critical judgment. Along with a sense of narrative, history also provides us with tools for
explanation and analysis. It helps us to find the particular example, to see the uniqueness in a past age or past event, while also helping us to see
how the particular and the unique contribute to the general. History thus shows us humanity at work and play, in society, changing through time.
By letting us experience other lifestyles, history shows us the values of both subjectivity and objectivity-those twin conditions of our individual
view of the world in which we live, conditions between which we constantly, and usually almost without knowing it, move. Thus, history is both
a form of truth and a matter of opinion, and the close study of history should help us to distinguish between the two. It is impor-tant to make such
distinctions, for as Sir Walter Raleigh wrote, "It is not truth but opinion that can travel the world without a passport." Far too often what we read,
see, and hear and believe to be the truth in our newspapers, on our television sets, from our friends-is opinion, not fact.
History is an activity. That activity asks specific questions as a means of arriving at general questions. A textbook such as this is
concerned over-whelmingly with general questions, even though at times it must ask specific questions or present specific facts as a means of
stalking the general. The great philosopher Karl Jaspers once remarked, "Who I am and where I belong, I first learned to know from the mirror of
history." It is this mirror that any honest book must reflect.
To speak of "civilization" (of which this book is a history) is at once to plunge into controversy, so that our very first words illustrate
why some people are so fearful of the study of history. To speak of "Western civilization" is even more restrictive, too limited in the eyes of some
historians. Yet if we are to understand history as a process, we must approach it through a sense of place: our continuity, our standards, our
process. Still, we must recognize an inherent bias in such a term as "Western civilization," indeed two inherent biases: first, that we know what it
means to be "civilized and have attained that stature, and second, that the West as a whole is a single unitary civiliza-tion. This second bias is
made plain when we recognize that most scholars and virtually all college courses refer not to "Eastern civilization" but to "the civilizations of the
East" a terminology that suggests that while the West is a unity, the East is not. These are conventional phrases, buried in Western per-ception of
reality, just as our common geographical references show a West-ern bias. The Near East or the Far East are, after all, "near" or "far" only in
ref-erence to a geographical location focused on western Europe. The Japanese do not refer to London as being in the far West, or Los Angeles as
being in the far East, although both references would be correct if they saw the world as though they stood at its center. Although this text will
accept these conven-tional phrases, precisely because they are traditionally embedded in our West-ern languages, one of the uses of history-and of
the writing of a book such as this one is to alert us to the biases buried in our language, even when necessity requires that we continue to use its
conventional forms of shorthand.
But if we are to speak of civilization, we must have, at the outset, some def-inition of what we mean by "being civilized." Hundreds of
books have been written on this subject. The average person often means only that others, the "noncivilized," speak a different language and
practice alien customs. The Chinese customarily referred to all foreigners as barbarians, and the ancient Greeks spoke of those who could not
communicate in Greek as bur-bar-those who do not speak our tongue. Yet today the ability to communicate in more than one language is one
hallmark of a "civilized" person. Thus definitions of civilization, at least as used by those who think little about the meaning of their words,
obviously change
For our purposes, however, we must have a somewhat more exacting definition of the term, since it guides and shapes any book that
attempts to cover the entire sweep of Western history, Anthropologists, sociologists, historians, and others may reasonably differ as to whether,
for example, there is a separate American civilization that stands apart from, say, a British or Italian civilization, or whether these civilizations are
simply particular variants on one larger entity, with only that larger entity the West-entitled to be called "a civilization. Such an argument is of no
major importance here, although it is instructive that it should occur. Rather, what is needed is a definition suffi-ciently clear to be used
throughout the narrative and analysis to follow. This working definition, therefore, will hold that "civilization" involves the presence of several
(although not necessarily all) of the following conditions within a society or group of interdependent societies:
1. There will be some form of government by which people administer to their political needs and responsibilities.
2. There will be some development of urban society, that is, of city life, so that the culture is not nomadic, dispersed, and thus unable to leave
significant and surviving physical remnants of its presence.
3. Human beings will have become toolmakers, able through the use of metals to transform, however modestly, their physical environment, and
thus their social and economic environment as well.
4. Some degree of specialization of function will have begun, usually at the workplace, so that pride, place, and purpose work together as
cohesive elements in the society.
5. Social classes will have emerged, whether antagonistic to or sustaining one another.
6. A form of literacy will have developed, so that group may communicate with group and, more important, generation with generation in writing
7. There will be a concept of leisure time that life is not solely for the workplace, or for the assigned class function or specialization-so that, for
example, art may develop beyond (although not excluding) mere decoration and sports beyond mere competition.
8. There will be a concept of a higher being, although not necessarily through organized religion, by which a people may take themselves outside
themselves to explain events and find purpose.
9. There will be a concept of time, by which the society links itself to a past and to the presumption of a future.
10. There will have developed a faculty for criticism. This faculty need not be the rationalism of the West, or intuition, or any specific religious or
political mechanism, but it must exist, so that the society may contemplate change from within, rather than awaiting attack (and possible
destruction) from without.
A common Western bias is to measure "progress through technological change and to suggest that societies that show (at least until
quite recently in historical time) little dramatic technological change are not civilized. In truth, neither a written record nor dramatic technological
changes are essential to being civilized, although both are no doubt present in societies we would call civilized. Perhaps, as we study history, we
ought to remember all three of the elements inherent in historical action as recorded by the English critic John Ruskin: "Great nations write their
autobiographies in three manuscripts, the book of their deeds, the book of their words, and the book of their art."
The issue here is not whether we "learn from the past." Most often we do not, at least at the simple-minded level; we do not, as a
nation, decide upon a course of action in diplomacy, for example, simply because a somewhat similar course in the past worked. We are wise
enough to know that circumstances alter cases and that new knowledge brings new duties. Of course individuals "learn from the past"; the victim
of a mugging takes precautions in the future. To dignify such an experience as "a lesson of history," however, is to turn mere individual growth
from child into adult into history when, at most, such growth is a personal experience in biography.
We also sometimes learn the "wrong lessons from history". Virtually any one who wishes to argue passionately for a specific course of
future action can find a lesson from the past that will convince the gullible that history repeats itself and therefore that the past is a map to the
future. No serious historian argues this, however. General patterns may, and sometimes do, repeat them-selves, but specific chains of events do
not. Unlike those subjects that operate at the very highest level of generalization (political science, theology, science), history simply does not
believe in ironclad laws. But history is not solely a series of unrelated events. There are general patterns, clusters of causes, inter-mediate levels of
generalization that prove true. Thus, history works at a level uncomfortable to many, above the specific, below the absolute.
If complex problems never present themselves twice in the same or even in recognizably similar form-if, to borrow a frequent image
from the military world, generals always prepare for the last war instead of the next one-then does the study of history offer society any help in
solving its problems? The answer surely is yes but only in a limited way. History offers a rich collection of clinical reports on human behavior in
various situations-individual and collective, political, economic, military, social, cultural-that tell us in detail how the human race has conducted
its affairs and that suggest ways of handling similar problems in the present. President Harry S. Truman's seстеtary of state, a former chief of
staff, General George Marshall, once remarked that nobody could think about the problems of the 1950s who had not reflected upon the fall of
Athens in the fifth century B.C. He was referring to the extraordinary history of the war between Athens and Sparta written just after it was over
by Thucydides, an Athenian who fought in the war. There were no nuclear weapons, no telecommunications, no guns or gunpowder in the fifth
century R.C., and the logistics of war were altogether primitive, yet twenty-three hundred years later one of the most distinguished leaders of
American military and political affairs found Thucydides indispensable to his thinking. History, then, can only approximate the range of human
behavior, with some indication of its extremes and averages. It can, although not perfectly, show how and within what limits human behavior
changes. This last point is especially important for the social scientist, the economist, the sociologist, the executive, the journalist, or the diplomat.
History provides materials that even an inspiring leader-a prophet, a reformer, a politician-would do well to master before seeking to lead us into
new ways. For it can tell us something about what human material can and cannot stand, just as science and technology can tell engineers what
stresses metals can tolerate. History can provide an awareness of the depth of time and space that should check the optimism and the
overconfidence of the reformer. For example, we may wish to protect the environment in which we live to eliminate acid rain, to cleanse our
rivers, to protect our wildlife, to preserve our majestic natural scenery History may show us that most peoples have failed to do so and may
provide us with some guidance on how to avoid the mistakes of the past. But history will also show that there are substantial differences of public
and private opinion over how best to protect our environment, that there are many people who do not believe such protection is necessary, or that
there are people who accept the need for protection but are equally convinced that lower levels of protection must be traded off for higher levels
of productivity from our natural resources. History can provide the setting by which we may understand differing opinions, but recourse to history
will not get the legislation passed, make the angry happy, or make the future clean and safe. History will not define river pollution, although it can
provide us with statistics from the past for comparative measurement. The definition will arise from the pol-itics of today and our judgments
about tomorrow. History is for the long and at times for the intermediate run, but seldom for the short run.
So if we are willing to accept a "relevance" that is more difficult to see at first than the immediate applicability of science and more
remote than direct action, we will have to admit that history is "relevant." It may not actually build the highway or clear the slum, but it can give
enormous help to those who wish to do so. And failure to take it into account may lead to failure in the sphere of action. But history is also fun, at
least for those who enjoy giving their curiosity free reign. Whether it is historical gossip we prefer (how many lovers did Catherine the Great of
Russia actually take in a given year, and how much political influence did their activity in the imperial bedroom give them?), the details of
historical investigation (how does it happen that the actual treasures found in a buried Viking ship correspond to those described in an
Anglo-Saxon poetic account of a ship-burial?), more complex questions of cause-and-effect (how influential have the writings of revolutionary
intellectuals been upon the course of actual revolutions?), the relationships between politics and economics (how far does the rise and decline of
Spanish power in modern times depend upon the supply of gold and silver from New World colonies, or cultural problems (why did western
Europe choose to revive classical Greek and Roman art and literature instead of turning to some alto-gether new experiment?), those who enjoy
history will read almost greedily to discover what they want to know. Having discovered it, they may want to know how we know what we have
learned and may want to turn to those sources closest in time to the persons and questions concerned to the original words of the participants. To
read about Socrates, Columbus, or Churchill is fun, to read their own words, to visit with them as it were, is even more so. To see them in context
is important; to see how we have taken their thoughts and woven them to purposes of our own is at least equally important. Readers will find the
path across the mine-studded fields of history helped just a little by extracts from these voices-voices of the past but also of the present. They can
also be helped by chronologies, bibliographies, pictures, maps-devices through which historians share their sense of fun and immediacy with a
reader. In the end, to know the past is to know ourselves not entirely, not enough, but a little better. History can help us to achieve some grace and
elegance of action, some cogency and completion of thought, some harmony and tolerance in human relationships. Most of all, history can give
us a sense of excitement, a personal zest for watching and perhaps participating in the events around us that will, one day, be history too
History is a narrative, a story, history is concerned foremost with major themes, even as it recognizes the significance of many
fascinating digressions. Because history is largely about how and why people behave as they do, it is also about patterns of thought and belief.
Ultimately, history is about what people believe to be true. To this extent, virtually all history is intellectual history, for the perceived meaning of
a specific treaty, battle, or scientific discovery lies in what those involved in it and those who came after thought was most significant about it.
History makes it clear that we may die, as we may live, as a result of what someone believed to be quite true in the relatively remote past. We
cannot each be our own historian. In everyday life we may reconstruct our personal past, acting as detectives for our motivations and attitudes.
But formal history is a much more rigorous study. History may give us some very small capacity to predict the future. More certainly, it should
help us arrange the causes for given events into meaningful patterns. History also should help us to be tolerant of the historical views of others,
even as it helps to shape our own convictions. History must help us sort out the important from the less important, the relevant from the irrelevant,
so that we do not fall prey to those who propose simple-minded solutions to vastly complex human problems. We must not yield to the temptation
to blame one group or indi-vidual for our problems, and yet we must not fail to defend our convictions with vigor. To recognize, indeed to
celebrate, the value of all civilizations is essential to the civilized life itself. To understand that we see all civilizations through the prism of our
specific historical past-for which we feel affection, in which we may feel comfortable and secure, and by which we interpret all else that we
encounter-is simply to recognize that we too are the products of history. That is why we must study history and ask our own questions in our own
way. For if we ask no questions of our past, there may be no questions to ask of our future.

Pantayong Pananaw: Isang Paliwanag* -Zeus A. Salazar

Sa lahat ng mga wikang Pilipino, may mga konseptong katumbas ng “tayo,” “kami,” “sila,” at “kayo” na tumutukoy sa mga
nagsasalita at lahat ng kanyang kausap, kasama kahit na iyong wala. Halimbawa, “tayong mga Pilipino,” kung ihahambing sa “kaming mga
Pilipino,” ay nangangahulugang ang nagkakausap-usap ay mga Pilipino mismo at implisitong hindi kasali ang mga banyaga. Sa sitwasyong ito,
ang bagay, konsepto, kaisipan at ugali na maaaring pagtuunan ng pansin ay madaling maintindihan, dahil sa napapaloob sa ating sariling lipunan
at kultura. Mapag-uugnay natin sila sa isa’t isa na hindi kailangan magkaroon pa ng pantukoy sa iba pang mga konsepto, tao, ugali at kaisipan na
kaugnay nila. Katunayan nga, maraming bagay ang implisito nating nauunawaan.
Ibig sabihin, kung ang isang grupo ng tao ay nag-uusap lamang hinggil sa sarili at sa isa’t-isa, iyan ay parang sistemang “closed
circuit,” pagka’t nagkakaintindihan ang lahat. Samakatuwid, ang lipunan at kultura natin ay may “pantayong pananaw” lang kung tayong lahat ay
gumagamit ng mga konsepto at ugali na alam natin lahat ang kahulugan, pati ang relasyon ng mga kahulugan, pati ang relasyon ng mga
kahulugang ito sa isa’t isa. Ito ay nangyayari lamang kung iisa ang “code” -- ibig sabihin, may isang pangkabuuang pag-uugnay at pagkakaugnay
ng mga kahulugan, kaisipan at ugali. Mahalaga (at pundamental pa nga) rito ang iisang wika.
Madaling makita ito kung titingnan natin ang mga grupong etno-lingguwistiko sa atin. Halimbawa, ang mga Tagalog ay may iisang
wika at nagkakaintindihan sila sa loob ng wikang Tagalog kung ano ang ibig sabihin ng lahat ng may kaugnayan sa kanilang kaugalian at
kaisipan. Kaya noong araw, pati ang kanilang relihiyon ay iisa -- nananalig sa anito, at sa mga mitolohikal na personahe na ang pinakasentral ay
tinatawag nilang “Bathala.” Ang mitolohikal na tauhang ito ay siya ring prinsipal na katauhan ng kanilang epiko. Nang mawala ang epikong ito ni
Bathala noong panahon ng Kastila, ang ipinalit ay ang pasyon, na ang pangunahing katauhan ay isa ring “bathala” -- ang diyos ng mga Kastila, si
Kristo. Makikita natin na bago pa dumating ang mga Kastila sa kapuluan, bawa’t isa sa mga grupong etniko ay may sarili nang “pantayong
pananaw,” o sariling kabuuan na nakasalalay sa pagkakabit-kabit ng mga elementong kultural at panlipunan sa isa’t isa, na naipapamahagi at
naiintindihan ng taga grupong etniko sa iisang wika: ang sarili.
Sa ganitong pagkakaunawaan, ang pantayong pananaw kadalasan ay hindi hayag sa mga tao kung buo ang lipunan at kalinangan,
pagka’t iyon na ang kinagisnan nila at wala nang iba pang kulturang natututunan, maliban sa mga elementong nakakapasok sa (at inaangkin ng
kanilang batayang kalinangan. Nakikita ito sa kanilang mga ugali, kilos at gawain na nakasalalay sa iisang wika. Para silang mga isda sa tubig. At
kung mapapalabas sila sa kanilang kultura at lipunan, kailangan pang maipaliwanag sa kanila ang mga gawain at ugali sa ibang kultura at lipunan.
Kailangan nilang ibahagi ito sa kanilang kakultura sa pamamagitan ng kanilang sariling wika. Sa pagpapaliwanag na ito, ang pananaw ay
masasabing “pansila ibig sabihin, pantukoy sa iba at hindi sa kapwa: “ganito sila,” “ganito ang ugali nila,” “ganito ang mga tagalabas banyaga.”
Kung patungo naman sa labas, sa banyaga, ang pagpapaliwanag, ang punto-de-bistang ginagamit nila ay “pangkami,” dahil sa
pagpapaliwanag dito ng isa tungkol sa kanyang sariling lipunan at kultura. Kakailanganing ikumpara ito sa ibang sistema ng pag-uugali.
Maaaring gamitin dito ang wikang sarili o iba pang wika. Halimbawa, kung ang isang Tagalog noon ay pupunta sa Brunei o sa Malaka kaya, ang
mga paliwanag niya hinggil sa sariling kaugalian at kalinangan ay maaaring sa wikang Malayo (ang lingua franca noon) o sa Tagalog din (kung
nakakaintindi ng Tagalog ang kausap).
Halimbawa naman, kung makikipag-away ang mga Tagalog sa mga taga-Brunei at nagapi nila ang mga ito ng ilang panahon,
pagsasabihan nila ang mga ito na “kayong mga tagaBorneo ay iba. Ganito kayo, hindi kagaya naming mga Tagalog. Iba kayo.” Iyon ay maaari
nating tawaging “pangkayong pananaw.” Pangkayo ang pananaw ng nakikipag-usap mula sa labas tungo sa mga tagaloob ng isang partikular na
kalinangan.
Ang pinakabuod ng pantayong pananaw sa kasaysayan ay ang pangyayari na nawala (o unti-unting nawasak) ang kabuuan ng
maraming mga grupong etnolingguwistika sa atin dahil sa kolonyalismo. Ang napalit o nailipat sa ibabaw ng lahat ay ang kabuuang kolonyal, na
pagkatapos ay ang siyang magiging o kaya gagamiting batayan ng bansang Pilipino, na dahil dito’y lalabas na lipos ng kontradiksiyon. Kaya ang
bansang Pilipino ngayon ay wala (o wala pang) pantayong pananaw (na bumabalot) sa buong bansa. Kung nais nating mabuo ang bansang
Pilipino, samakatuwid, kailangang pausbungin at pagyamanin natin ang pantayong pananaw.
Ang Pantayong Pananaw sa Kasaysayan ng Pilipinas
Bago dumating ang mga Kastila, wala pang iisang pananaw ang buong arkipelago, dahil wala pa ang bansang Pilipino. Ang bansang
Pilipino ay nabuo lang sa ikalawang bahagi ng nagdaang dantaon. Ito ay nabuo sa pamamagitan ng mga elite ng bahaging Kristiyano ng
kolonyang Kastila. Nabuo lang ito sa isang bahagi ng Kapilipinuhan na na-expose nang husto sa kanluran, ng mga natuto ng Kastila at napapasok
sa kabihasnang Kastila.
Ang tawag ko sa mga ito ay mga akulturadong tao, na nagsimula sa isang grupong panlipunan noong panahon ng unang pagkatagpo
ng mga Pilipino at Kastila. Tinatawag na ladino ang mga ito, sapagka’t sila ay natuto ng Kastila, kaya ginawang tagasalin ng mga prayle. Isinalin
nila sa kanilang katutubong wika ang mga konsepto at kaisipang ipinasasalin ng prayle, at isinalin din nila ang mga konsepto, ideya at kaisipang
katutubo sa wikang Kastila para sa mga prayle. Sa madaling salita, ang mga ladinong ito ang nakipagtulungan sa mga Kanluranin sa proseso ng
pagkolonisa sa kanila mismo at sa kanilang kakultura.
Napakasalimuot ng pagtatagpong ito ng Kastila at ladino, at ang ginawa nilang pagsasalin ay napakahalagang aspeto ng
kolonyalismong Kastila, pagka’t ang ginawa nila ay isa ring pagsasakatutubo ng diwa at kulturang kanluranin at bise-bersa, ang
pagsasakanluranin ng diwang katutubo. Isang aspetong intelektuwal ng pagtatagpong ito ay napagtuunan ng pansin ng historyador na si Vicente
Rafael sa kanyang kalalathalang disertasyon na pinamagatang Contracting Colonialism.
Simula noong ikatlong dekada ng ika-18 ng dantaon ay unti-unting pumasok nang mas maramihan ang mga ladino sa sistemang
kolonyal ng mga Kastila. Sila ay naging mga escribanos (klerk, sektaryo, atbp.), mga abu-abugado (abogadicillos) o di kaya mga katuwang ng
mga alkalde at iba pang opisyal na Kastila. Ang iba naman ay pumasok sa sistemang pangrelihiyon; naging mga pare sila, mga pareng sekular.
Noong dantaon, nagsimula nang magtatag ang rehimeng Kastila ng mga seminaryo, dahil sa masidhing pangangailangan at sa patakaran ng Hari.
Kaya nakapasok sa mga Simbahan at namahala sa mga parokya simula noon ang mga pareng Pilipinong ito -- mga Indio, Sangley (mestisong
Instik), at mestisong Kastila.
Humantong ang penomenong ito noong ika-19 na dantaon sa paglitaw ng mga ilustrado, mga ladinong pormal na nakapag-aral -- ibig
sabihin, mga “naliwanagan.” Ang diretsong pinagmulan ng uring ito ay ang mga pareng sekular. Ang mga pare ay naghangad na maging kaparis
ng mga Kastila (mga monghe). Higit sa lahat, ayaw nilang malamangan. Kaya ang gusto nila ay sekularisasyon. Ayaw nilang agawan ng mga
parokya sa pagbabalik ng mga Kastilang Hesuita noong kalagitnaan ng ika-19 na dantaon.
Ang bagong anyo ng ladinong naging pareng sekular, ang ilustrado, ay iba, dahil talagang edukado na sila at edukado sa labas ng
Simbahan. Noong ika-19 na dantaon, nagkaroon ng mga Kolehiyo sa Unibersidad na napasukan ng mga Indio, mestisong Sangley at mestisong
Espanyol, na nasamahan na rin ng tinatawag na kreolyo (mga Kastilang ipinanganak dito sa Pilipinas na tinatawag na “Hijos de Pais,” o mga anak
ng bayan). Dahil sa ang edukasyon nila ay hindi sa seminaryo, mas nakatuon sa tunay na daigdig (sa kalagayang panlipunan at pampulitika) ang
kanilang pag-iisip. At dahil sila ang pinaka-intelektuwal at edukado sa mga “katutubo” sa Pilipnas, sila ang pinakamadaldal, pagka’t puwede
silang makipag-usap sa Kastila. Sila rin ay puwedeng pagbuntunan ng mga alipusta ng mga Kastila hinggil sa mga “katutubo” (na, para sa mga
kolonyalista ay tulad nila), dahil nakakaintindi at nakakausap sila ng mga Kastila.
Sinabi ng mga Kastila sa kanila, “Kayo ay mga Indio lamang, at lahat ng nalalaman ninyo ay utang ninyo sa amin, sapagka’t ang
kasaysayan ng inyong bansa ay may dalawang bahagi lamang: una, ang panahon na hindi pa kayo Kristiyano at sibilisado, kung kailan lugmok pa
kayo sa kadiliman; pangalawa, dumating kaming mga Kastila dala namin ang kabihasnan at ang aming relihiyong Kristiyano upang kayo ay
bigyan ng liwanag.” Ganoon palagi ang direksyon ng paglait.
Walang pakialam ang 95% o 98% ng mga Kristiyano sa mga insultong ito; dahil hindi nila ito naiintindihan (pagka’t ginagawa
kadalasan sa banyagang wika). At lalong walang pakialam ang mga Moro -- ang Bangsa Moro natin ngayon -- at ang mga grupong etnikong
nanatiling katutubo, sapagka’t sila ay hindi pa lumalabas sa kanilang sariling kultura, o hindi pa napapahiwalay dito, ibig sabihin, ang malaking
porsiyento ng Kapilipinuhan ay mayroon pang pantayong pananaw na hindi pa naapektuhan ng kultura ng mga kolonyalistang Kastila, o di kaya
ng mala-Kastilang kultura ng akulturadong elite, kung saan ang nangunguna sa pagiging mala-Kastila ay ang mga ilustrado, mga “naliwanagang
katutubo.”
Ano naman ang naging reaksyon ng mga akulturadong ilustradong iyon na ang wika at kultura ay Kastila na at ang katayuang
panlipunan sa sistemang kolonyal ay hindi nila mismo malaman kung saan o alin? Wala na sila sa kanilang sariling kultura, pero hindi naman sila
matanggap ng mga Kastila sa matataas na baitang ng lipunang kolonyal, sapagka’t kahit na sila nakapagsasalita ng magaling na Kastila,
paminsan-minsan ay may punto naman (gaya, halimbawa, ni Lopez Jaena na puntong Bisaya o ng mga Luna na puntong Ilokano).
Nakapagsasalita nga sila ng Kastila, nakabihis na parang Kastila at lahat ay Kastila ang asta, pero hindi pa rin Kastila dahil pango ang ilong,
kayumanggi, di-sibilisado ang kalahi, Indio pa rin, atbp. (alinsunod sa paglalait ng Kastila).
Itong kalagayang ito ng mga ilustrado ay laging inuulit sa kanila ng mga Kastila, kapag gusto silang ilagay sa kanilang lugar. Ang
naging reaksiyon nila ay lumaban sa opinyon ng mga Kastila tungkol sa kawalang-halaga ng mga katutubo o Indio at tawagin ang sarili na mga
Pilipino. (Naipaliwanag ko na ito sa isang artikulong may pamagat na “A Legacy of the Propaganda: the Tripartite Division of Philippine
History.”) Ang punto-de-bista ng mga Pilipinong ito ay “pangkami,” kaya ang sinasabi nila ay ganito: “Hindi totoo na bago dumating ang mga
Kastila ay walang kabihasnan ang mga Pilipino. Katunayan, may kultura na kami, nakikipag-ugnayan na sa Indotsina, sa India, atbp., bago
dumating ang mga Kastila.” Ito ang pinakabuod ng kamalayang iginiit at pinalaganap ng mga propagandista sa Espanya.
Ayon kay Rizal, nang dumating ang mga Kastila, nagkaroon pa nga ng pagbagsak ang kabihasnang katutubo dahil sa nawalan ng
interes ang mga Pilipino na pagyamanin ito. Lagi na lamang silang nilulusob o isinasama sa mga kampanya militar na inilulunsad ng mga Kastila
sa loob man o sa labas ng arkipelago, at ang ginagapas nila sa kanilang mga ginagawa ay hindi napupunta sa kanilang sarili. Ang linya ng
kaisipan ni Rizal (at ng iba pang propagandista) ay: “Pag nawala na ang mga Kastila, sisikat muli ang kabihasnan sa Pilipinas.” Kaya, mula sa
kadilimang dala ng Kastila, babalik ang dating kaliwanagan sa Pilipinas. Samakatuwid, ito ang pangkaming pananaw ng hanay ng mga
propagandista sa hanay ng ideolohiyang pangkasaysayan ng mga Kastila na nagsasaad na napalitan ng kaliwanagan ng relihiyon at kabihasnang
Kastila ang kadiliman at kamangmangan ng panahon bago sila dumating. At sapagka’t ipinatutungkol ng mga propagandista ang
pagwawalang-katuturan sa ideyang ito, kinailangan nilang sabihin at ikalat sa wikang Kastila para sa Kastila. Samakatuwid, nasa “pangkaming
pananaw” ang kanilang sariling lipunan at kultura. Hindi ang mga kabalat at kasapi ng dati nilang kulturang katutubo ang kanilang kinakausap.
Kaya nasimulan ang isang tradisyon ng pagbubuo ng kabihasnang pambansa (at Pilipino) sa wikang banyaga, at batay sa mga konseptong
banyaga. Ibig sabihin, ang kabuuang pangkalinangan na tinukoy, ipinagmalaki at nilikha ng mga propagandista, sa katunayan, ay bahaging lokal
lamang ng kabihasnang Kastila: gawa-gawa lamang ng mga naging Kastilang mga Indio’t mestiso, na may ilang mga elementong naaalaala mula
sa mga katutubong kultura.
Nang dumating ang mga Amerikano, ang inatupag naman ng mga ilustrado ay ipakita sa mga banyaga na ang Pilipino ay puwede --
puwedeng maging doktor, abogado, inhinyero, at pati na bomba star -- kaya sa kamalayan ng kulturang elitista, laging ipinamamalas ang
pagsulpot ng “Filipino” (unang Pilipino) sa kung anu-anong larangan! Kung baga, laging kulelat tayo; kasi naroon na ang iba bago tayo nakagawa
ng ganoong naging una roon. Kaya mula noon, hanggang ngayon, sinisikap nating ipakita na hindi naman talagang huli ang Pinoy. Ibig sabihin,
dapat lang hatulan ang gawain ng Pinoy mula sa patakaran at sa pamantayan ng tagalabas o banyaga. Dapat basbasan ng banyaga ang anumang
gawa o gawaing Pinoy, bago ito ituring na magaling. Kaya mula noong propaganda, hanggang kasalukuyan, ang nilikha ng Pilipino ay sa loob ng
isang wika at kulturang banyaga: ang wika at kulturang iniwan (o ipinamana) ng kolonyalista. Mas madali kasing lumikha roon.
Mula noong panahon ng Kastila, hanggang ngayon, sumusulat ang mga propagandista (at mga humahalili ritong mga intelektuwal na
mga ilustradong nadagdagan ng mga pensionado, Fulbright scholars at iba pang inisponsor ng Amerika) sa wikang dayuhan, para ipakita na
puwede rin sila, at puwede nga. Iyon lang, upang makalikha sa Kastila (o Amerikanong Ingles) kakailanganin munang maging Kastila (o
Amerikano) ang mga nagmimithing maging “Pilipino.” Ibig sabihin, kailangan munang humiwalay sila at iwanan nila ang katutubong kultura.
Kakailanganin ang mga iyon na mapahiwalay sa katutubong kultura, at mamaya-maya ay bumalik dito para gamitin sa kanilang paglikha at upang
bigyan ito ng ibang kaayusan. Maaaring ito ay idealization process o kaya pag-aalipusta sa dating kultura. Ngunit, anuman ang bagong kaayusang
kultural nilikha nila ay batay sa banyaga at hindi bukal sa sarili.
Sa panahon ng Amerikano, tulad ng naipahiwatig na, ay ipinasok naman ang wikang Ingles sa pagpapatuloy ng gawain ng mga
propagandista: ang pagbubuo ng kulturang “Pilipino” para sa Pinoy na ang wika ay Ingles at para sa mga banyagang Amerikano at iba pang
marunong mag-Ingles at natural lamang, sa loob ng mga pamantayang banyaga. Sa madaling salita, ang namamayani sa panahong kolonyal ay
ang pansila at pangkaming pananaw, samantalang nanatili ang pantayong pananaw sa loob ng mga grupong etniko, pananaw na hindi naisipang
gamitin sa pangkabuuan, para sa kabuuan ng bansang itinatag.

ANG MGA BATIS PANGKASAYSAYAN

Bahagi ng pag-aaral ng kasaysayan ang pagkilala sa mga bagay na pinagkukunan ng mga tala at datos upang lubos na maunawaan
ang kronolohiya, saysay at katibayan ng mga [Link] na magbigay ng paksa ay isinasaalang-alang ng mga historyador ang
mga batis o sanggunian ng kasaysayan. Mahalaga ang papel na ginagampanan ng mga sangguniang pangkasaysayan sa pagtitiyak ng mga
konklusyon at naratibo ng nakaraan. Dahil dito, mahalagang kilalanin ang dalawang uri ng sangguniang pangkasaysayan na magsisilbing
batayan sa pagsulat ng kasaysayan.
Pangunahing sanggunian sa pag-aaral ng kasaysayan ang mga tinatawag na primaryang batis. Ang mga ito ay ang bagay at mga tala na
naglalaman ng impormasyon na galing mismo sa bagay o tao na pinag-uusapan sa kasaysayan (de Viana, n.d.). Nangangahulugan na ang mga ito
ay mga uri ng bagay na umiral kasabay ng mga pangyayaring tinatalakay. Ang mga primaryang batis ay maaaring uriin sa dalawa: nakasulatat
‘di-nakasulat. Ang mga nakasulat na primaryang batis ay mga dokumento na naglalaman ng mga ulat ng kaganapan, tala, opinyon,
pananaw, at damdamin ng may-akda. Ilan sa mga halimbawa nito ay ang mga sumusunod:
a. Talaarawan- tinatawag din itong diary ojournal. Ang mga ito ay naratibo ng mga kaganapan na inakda ng mga tao na
mismong nakaranas at nakasaksi sa mga pangyayari. Kadalasan na ito ay isinusulat ng may-akda araw-araw. Isang halimbawa nito ay ang
diary ni Hen. Gregorio del Pilar na naglalarawan ng kanyang karanasan sa pakikibaka sa mga Amerikano. Nagtapos ang kanyang pagsusulat
nang siya ay mapaslang ng mga Amerikano sa Pasong Tirad.
b. Awtobiograpiya- tinatawag din itong talambuhay na isinulat ng may-akda na pumapatungkol sa kanyang sarili.
Mahahalagang mga kaganapan, lugar, tao at mga pangyayari ang kadalasang paksa ng nasabing akda.
c. Liham- ito ay ang mga sulat ng may-akda na naglalaman ng mensahe, pananaw o damdamin na nais niyang iparating sa
taong kinauukulan. Halimbawa nito ay ang Liham ni Rizal sa Kadalagahan ng Malolos na may petsang Pebrero 22, 1889. Dito pinapurihan ni
Rizal ang kagitingan at katapangan na ipinamalas ng kadalagahan ng Malolos na umalpas mula sa pagkaalipin ng kamangmangan sa
pamamagitan ng paghiling nila sa gobernador-heneral na makapagtayo ng isang paaralan na magtuturo ng wikang Espanyol.
d. Diyaryo/Pahayagan- isang dokumento na inilathala at inilimbag kaalinsabay ng mga isyung panlipunan na tinatalakay sa
mismong pahayagan. Maaari rin itong maglaman ng ulat ukol sa mga kaganapang pulitikal, pang-ekonomiko at panlipunan. Tumatalakay din ang
mga pahayagan sa mga opinyon at pananaw ng mga eksperto sa isang partikular na isyu. Isang halimbawa ng pahayagan ay ang Diariong
Tagalog, na pinamatnugutan ni Marcelo H. del Pilar. Ito ang kauna-unahang bilingguwal na pahayagan na nasusulat sa wikang Tagalog at
Espanyol (Almario, 2015). Isiniwalat ng nasabing pahayagan ang pang-aabuso ng mga prayleng Kastila at ang pagmamalabis ng mga
opisyal ng gobyernong kolonyal.
e. Memoir- isa itong uri ng primaryang batis na naglalarawan ng mga pangyayari habang bumabanggit ng kanyang sariling kuro-kuro
ang may-akda. Ipinapaliwanag ng may-akda ang isang kaganapan sa paraang naratibo gayundin ang paglalahok niya ng kanyang opinyon
base sa kanyang paniniwala. Isang sikat na memoir ay ang The Philippine Revolution o ang La Revolucion Filipina na inakda ni
Apolinario Mabini. Tinalakay niya rito ang pagtatagumpay ng Himagsikang Pilipino laban sa mga Espanyol gayundin ang pagtatatag ng isang
Republika na kinikilala ng mga bansa sa Asya at sa Europa noong 1899.
f. Mga Ulat- Kadalasang mga opisyal na dokumento ang mga ulat na nanggaling sa isang grupo ng tao na naglalayong maghatid ng
impormasyon ukol sa isang partikular na kaganapan. Ginagamit ang mga ulat sa mga imbestigasyon o sa mga pagdinig upang magamit
na basehan ng hakbangin ng pamahalaan. Halimbawa ng ulat ay ang dokumento na inilabas ng Agrava Fact-Finding Commission na nagsiyasat sa
mga kaganapan ukol sa pagpaslang kay dating Senador Benigno Aquino Jr. noong 1983. Ginamit ang ulat ng Komisyong Agrava sa
pagsasampa ng kaukulang asunto sa Sandiganbayan laban sa mga opisyal na pinaniniwalaang sangkot sa nasabing pagpaslang. Ilan pang
halimbawa ng ulat ay ang mga ulat ng lupon na ginagamit ng mga mambabatas sa pamahalaang lokal bilang basehan ng mga ordinansa at
gawaing lehislasyon.
g. Mga Talumpati- isa ring uri ng primaryang batis ang mga talumpati. Ito ay ang mga pahayag na binigkas sa mga
mahahalagang okasyon, pagtitipon, gawaing panrelihiyon o pulitikal. Kinakailangan na malathala ang mga nasabing talumpati bago mauri
bilang nasusulat na primaryang batis. (de Viana, n.d.) Sa bisa ng Artikulo 2 ng Kodigong Sibil ng Pilipinas, minamandato ang paglalathala ng
mga mahahalagang talumpati sa Official Gazette, ang opisyal na pahayagan ng pamahalaan ng Pilipinas. Ilan sa mga nalathala ay ang mga
talumpati ng Pangulo sa ilang mahahalagang pagdiriwang. Maaari ring isama sa mga talumpati ang mga privilege speech ng mga mambabatas
na nailalathala naman sa mga dokumento ng Kongreso na tinatawag na journal.
h. Opisyal na mga Dokumento- bahagi ng gampanin ng pamahalaan ang maglathala ng mga opisyal na dokumento na
naglalaman ng mga mahahalagang kalatas, anunsyo o mandato. Dahil dito, nagagamit ang mga opisyal na dokumento bilang primaryang
batis. Ilan sa mga ito ay ang mga orihinal na kopya ng mga batas na ginawa ng Kongreso at pinirmahan ng Pangulo gayundin ang mga
desisyon ng hudikatura, kalatas ng mga administratibong ahensya ng gobyerno, at iba pang mga katulad nito. Halimbawa ng mga opisyal na
dokumento ay ang Acta de la Proclamacion de la Independencia del Pueblo Filipino na inakda ni Ambrosio Rianzares Bautista at binasa
kaalinsabay ng deklarasyon ng kalayaan ng Pilipinas noong Hunyo 12, 1898. Isa ring primaryang batis ang Proclamation No. 1081 ni
dating Pangulong Marcos na nagdedeklara na ang buong bansa ay nasa ilalim ng Batas Militar.
 i. Mga Kasunduan- kinokonsidera ring primaryang batis ang mga kasunduan na nilagdaan ng mga pinuno ng pamahalaan o ng mga
samahan. Isang halimbawa ng kasunduan ay ang Kasunduan sa Biak-na-Bato na nilagdaan ng mga kinatawan ng pamahalaang
rebolusyonaryo at gobyernong kolonyal ng mga Espanyol.
Ang mga primaryang batis naman na inuuri bilang ‘di-nakasulat ay yaong mga hindi matatagpuan sa anyong pasulat. Ito ay
mga bagay o gamit na naiwan ng isang kaganapan na naging saksi sa mga pangyayari. Ito ay maaaring ginamit ng mga tao sa isang
partikular na panahon at mga ebidensya ng pag-iral ng isang tao at pangyayari. Ang mga halimbawa nito ay ang mga sumusunod:
a. Artipakto- ito ay tinatawag ding liktao na halaw sa aklat ni Prop. Zeus Salazar na nalathala noong 2004. Ito ay mga bagay
na nahukay ng mga arkeologo mula pa sa unang panahon na ginamit at hinubog ng tao ayon sa kanilang kultura. Ilan sa mga halimbawa ng
artipakto ay ang balangay,isang uri ng sinaunang sasakyang pandagat na nahukay at natagpuan sa lungsod ng Butuan noong 1978. Ang
balangay ay isang katunayan na may kakayahan at kahusayan na ang mga sinaunang Pilipino sa pagsasagawa ng malalaking
sasakyang-pandagat na sumasalamin sa kabihasnang maritimo bago pa man ang pagdating ng mga Europeo. Isa rin halimbawa ng
artipakto ang hikaw na natagpuan sa Yungib Duyong ng Palawan na tinatawag na Lingling-o na sumisimbolo sa karangyaan ng sinaunang
pamayanang Pilipino.
b. Relikya- ito ay mga labi ng mga bagay na may buhay gaya ng tao, hayop, halaman at iba pa. Ito ay maaaring mga buto ng
hayop at tao o mga bakas (imprints) ng mga halaman sa mga yungib o bato. Ilan sa mga halimbawa nito ay ang buto ng daliri sa paa
(metatarsal) ng Taong Callao na natagpuan sa Yungib Callao sa Cagayan. Ayon sa mga eksperto, ito ay tinatayang may 67,000 taon na. Isa
pa ring halimbawa ng relikya ay ang natagpuang bagang (molar) ng stegodon. Ito ay isang dambuhalang elepante na tinatayang nabuhay sa
Pilipinas. Ang nasabing relikya ay natagpuan sa Hilagang Luzon.
c. Kasaysayang Oral- isang uri ito ng primaryang batis na ‘di-nakasulat. Ito ay ang mga sali’t saling pahayag, kwento, o
salaysay na maaaring tiyak o hindi tiyak ang pinagmulan. Halimbawa ng mga kasaysayang oral ay ang mga alamat, epiko, sawikain,
bugtong, at kwentong bayan. Halimbawa ng mga ito ay ang Biag ni Lam-ang, isang Ilokanong epiko na binigyang bikas ni Pedro Bukaneg.
d. Larawan at dibuho- Ang mga ito ay nagsisilbing primaryang batis. Ito ay bunga ng mga likha ng tao sa pamamagitan ng
dunong at teknolohiya. Ebidensya ang mga larawan sa pagpapatibay na ang mga tao ay naroon nga sa binabanggit na lugar o
pagtitiyak na naganap nga ang isang pangyayari. Ilan sa halimbawa ng dibuho ay ang Spolarium ni Juan Luna na nakatanghal ngayon sa
Pambansang Museo ng Pilipinas. Ipinapakita ng dibuhong ito ang karahasan at pang-aabuso ng mga mananakop na Espanyol sa mga Pilipino.
Isa namang halimbawa ng larawan ay ang larawan ng tatlong propagandistang sina Dr. Jose P. Rizal, Marcelo H. del Pilar at Mariano
Ponce habang sila ay nasa Europa.
Sa kabilang banda, ang mga sekondaryang batis naman ay mga lathalain na nakaangkla sa mga tala at impormasyon halaw sa
primaryang batis. Binibigyang-diin dito ang pagsangguni ng mga sekondaryang batis sa mga primaryang batis bilang pinagmulan ng mga
ito. Karaniwan na ang mga batayang aklat, brochure at magazine ay halimbawa ng sekondaryang batis. Dagdag pa rito ang mga nalathalang
artikulo sa internet. Nakakatulong ang mga sekondaryang batis upang makilala ng mga mananaliksik ang mga primaryang batis. Nakakaambag
sa paunang kaalaman ng mga mananaliksik ang pagkakilala nila sa mga sekondaryang batis upang mas maunawaan ang nilalaman,
konteksto at naratibo ng mga primaryang batis (Navarro, 2000).
REPOSITORYO NG MGA SANGGUNIANG BATIS Ang mga sangguniang batis na ito ay tinipon at kinalap ng mga mananaliksik,
historyador at mga arkeologo. Ang mga ito, maaaring primarya o sekondaryang batis man ay maaaring matagpuan sa mga sumusunod na
repository sa Pilipinas:
• Pambansang Museo ng Pilipinas (National Museum of the Philippines) - matatagpuan sa Lungsod ng Maynila at dating gusaling
lehislatibo ng pamahalaang Komonwelt. Nakalagak dito ang mga sikat na primaryang batis gaya ng bahagi ng balangay mula sa
Lungsod ng Butuan, ang dibuhong Spolarium ni Juan Luna, ang bangang Manunggul, at ang hikaw na Lingling-o.
• Pambansang Sinupan (National Archives of the Philippines) - Nakalagak dito ang mga opisyal na dokumento gaya ng______
• Gusali ng Sentrong Pangkultura ng Pilipinas (Cultural Center of the Philippines) – nakalagak sa repositoryong ito ang mga
dokumento na may kinalaman sa mga Pambansang Alagad ng Musika at Teatro na si Honorata “Atang” dela Rama.
• Gusali ng National Historical Commission of the Philippines- kinalalagakan ng mga mahahalagang pahayagan, peryodiko at
mga aklat na mga mapagkakatiwalaang manunulat ng kasaysayan ng Pilipinas.
• Pambansang Aklatan ng Pilipinas (National Library of the Philippines) –tahanan ng mga mahahalagang aklat, dokumento, artikulo,
pahayagan at peryodiko kagaya ng mga orihinal na kopya ng mga nobela ni Rizal na Noli Me Tangere at El Filibusterismo.
• Intramuros Administration- isang ahensya na nasa ilalim ng Tanggapan ng Pangulo ng Republika ng Pilipinas na
nangangalaga ng mga dokumento at gamit na gumanap ng malaking papel sa kasaysayan ng Intramuros.
• Mga museo at aklatang lokal- karaniwan na may mga aklatan at museo ang mga lalawigan at bayan sa Pilipinas. Isang
halimbawa nito ang Aklatang Panlalawigan ng Bulacan na naglalaman ng mga aklat, peryodiko at artikulo na may kinalaman sa
kalinangan at kasaysayan ng Lalawigan ng Bulacan. Gayundin ang Museo ng Kasaysayang Pampulitika ng Pilipinas na nasa Dambana ng
Casa Real sa Lungsod ng Malolos. Itinatanghal ng nasabing museo ang iba’t ibang tagpo sa kasaysayang pampulitika ng Pilipinas mula
sa pagtatatag ng mga kabihasnan sa ilaya at ilawud hanggang sa pagkakamit ng soberanyang tinatamasa ng bawat mamamayang Pilipino sa
kasalukuyan.
• Pambansang Dambana- ang mga dambana ay lugar kung saan nakahimlay ang mga labi ng mga kinikilalang bayani ng bayan.
Kadalasan na may mga museo rin na matatagpuan sa mga ito. Isang halimbawa ng dambana ay ang Dambana ni Gat. Marcelo H. del Pilar
na matatagpuan sa Brgy. San Nicolas, Bulakan, Bulacan. Dito ang pook-kapanganakan ni del Pilar na ipinasunog ng mga Espanyol, muling
ipinatayo at ipinaayos ng pamahalaan, at kinalalagakan ng kanyang mga labi na buhat pa sa Barcelona, Espanya.
TRADISYUNAL NA KASAYSAYAN - BERNADETTE ABRERA
Ang metodolohiyang tradisyunal ay isinaaklat nina Charles Victor Langlois at Charles Seignobos. Ang metodolohiyang ito ay
isinagawa na noon sa Europa subalit ang kanilang aklat na Introduction to the study of History na isinulat noong 1898, ang maituturing na unang
aklat na nay kumpletong paglalahad ng tradisyunal na pamamaraan. naisalin na rin ito sa wikang Ingles, naging laganap ang sirkulasyon nito, at
sila ang pinakatanyag na tradisyunal na historyador.
Mga Katangian ng Metodolohiyang Tradisyunal. Nakapaloob sa tradisyunal na metodolohiya ang apat na mahalagang katangian:
1) ang paniniwalang ang kasaysayan ay binubuo lamang ng mga pangyayaring nakalipas na;
2) ang kahalagahan ng mga dokumento upang muling nabuo ang mga kaganapang pangkasaysayan;
3) ang paggamit ng aga kritika sa mga dokumento upang matiyak ang katunayan ng mismong dokumento at ng nilalahad nito, at
4) ang pagbibigay ng pangunahing halaga sa mga naghahari sa lipunan bilang sentro o pinagmulan ng mga kaganapan.
Ang kasaysayan, ayon sa metodolohiyang tradisyunal, ay binubuo lanang ng mga pangyayaring nagdaan na. Ang mga kaganapang
pangkasalukuyan ay hindi itinuturing na bahagi na ng kasaysayan. Dahil sa ganitong paniniwala, ang layunin ngayon ng historyador ay ang
pagpapatunay at pagtiyak ng aga kaganapan. Subalit paano niya titiyakin at patutunayan ang nga kaganapang hindi niya nasaksihan at hindi
nakita ng sarili niyang mga mata?
May dalawang paraan upang malaman ang mga kaganapan:
1) ang ang tuwirang pagsaksi sa nga pangyayari habang ito'y nagaganap. Halimbawa'y naramdaman mismo mong historyador ang isang lindol o
nakita niya ang pagputok ng bulkan, kaya't alam niyang tunay na naganap ang mga ito.
2) ang di-tuwirang pagsaksi, sa pamamagitan ng pag-aaral ng mga bakas ng naiwan ng mgapangyayari. Ang naturang nga bakas ay maaaring
pisikal na katibayan tulad ng mga guwang sa lupa sanhi ng lindol, nga mitolohikal na katibayan tulad ng aga kasulatang naiwan ukol sa
pangyayari.
Ang Tradisyunal na Batis: Ang Dokumentong Nakasulat
Ang mga kaganapang nais patunayan ng isang historyador ay naganap at hindi na mauulit kailan pa man. Kung gayon, kailangan
niyang umasa sa mga bakas na naiwan ng mga pangyayaring ito, at ang mga dokumento ay bakas ng naganap. Sa pamamagitan ng nakalahad na
dokumento ay maaaring masaksihang muli ng historyador ang mga nangyari sa isang di-tuwirang paraan. Sentral ang kahalagahan ng dokumento
dahil kung wala ito ay hindi mabubuo ang nakarmanı kung walang dokumento ay wala ring kasaysayan. Ang paraang paghahanap at pagkalap ng
mga dokumento ay tinatawag na heuristic. Ang kaganapang pangkasaysayan, ayon kana Langlois at Seignobos, ay malalaman sa di-tuwirang
paraan lamang, sa pamamagitan ng dokumento; at ang buod ng kaalamang pangkasaysayan ay di-tuwirang kaalaman, sa pamamagitan ng ibang
mga saksi sa pangyayari at ng paghango ng katotohanan mula sa dokumento.
Mababatid natin dito ang problemang hinaharap ng Pilipinong historyador, dahil salat na salat tayo sa sariling dokumento ukol sa ating
kasaysayan. Tungkol sa sinaunang lipunang Pilipino, ang mga kronika ng ibang bansa na nakipagkalakal sa atin, tulad ng India at Tsina, ay wala
sa atin nismo. Maliban pa rito, isang pangkalahatang problema ang hinaharap ng historyador ukol sa dokumento. Ang nakasulat sa dokumento ay
hindi ang kaganapan mismo, kundi nga palatandaan lamang ng s sikolohiya at at pag-iisip ng nga nagsulat at hindi pa ito tumpak na pagsasaksi.
Sa pagbasa ng dokumentong pangkasaysayan, naiiba o dapat maiba ang historyador sa isang pangkaraniwang tao. Ang hindi
historyador ay maniniwala kaagad sa sinasabi ng dokumento at tatanggapin ito ng walangkatanungan o pagdududa tungkol sa ol sa katumpakan.
Ngunit ang isang historyador ay hindi mapaniwalain. May katangian katangian siyang naiiba, ang Liba, ang metodikal na pagdududa lahat ng
bagay. Samakatuwid, bago siya mapapaniwala sa isang dokumento ay gagamitan niya ito ng masusing pagsusuri sa pamamagitan ng a) kritikang
panlabas, o kritika ng kapantasan, at b) kritikang panloob, o kritika ng kapaniwalaan.
Ang kritikang panlabas at panloob ay kailangang gamitin sa dokumento upang mapatunayan kung maaaring paniwalaan aan ang
dokumento, at upang hanguin sa dokumento ang orihinal na kaganapan.
Ang Kritikang Panlabas
Ang kritikang panlabas ay kailangan upang makilala ang dokumentong huwad, at ang dokumentong tunay. Ang kritikang ito ay may
tatlong bahagi ang restitusyon, ang pagtakda, at ang pag-uuri ng mga batis. Dapat isaalang-alang na ang kritikang panlabas ay paghahanda
lamang upang maisagawa an susunod na kritika at sagayon ay makabuo ng kasa makabuo ng kasaysayan. Hay ilang nga historyador, ayon kina
Langlois at Seignobos na nag-aakalang ang gawain nila ay ang tatlong bahagi lamang ng kritikang panlabas. Ito ang mga historyador na
isinasagawa kritikang panlabas upang ganitin at patalasin ang kanilang kakayahan at hindi na dudulutan ng pansin ang mas mahalagang
katanungan sa kasaysayan.
Ang unang bahagi, ang restituayon ay ang pagwawasto ng nakasulat sa dokumento upang sabalik ito sa orihinal. Dito ay hahanapin
ang mga pagkakamali hinggil sa pangkalahatang kaisipan ng may-akda upang mapalitaw ang mga isinisingit na Lang sa orihinal na kasulatan, at
ang pagwawasto ng mga teknikal na pagkakamali at mga nawawal nawawalang kataga o mga kataga. Sa paghahanap ng mga isiningit lamang na
mga ideya, mahalaga rito na ang nagsusuri ay may alam ukol sa nga ideya ng may-akda at ang kanyang estilo sa pagsusulat Masari rin namang
ang nga laina Idinagdag sa orihinal ay mga pangalan o iba bagay, para sa ka para sa kapakanano pakinabang ng taong nagdagdag nito. Kung may
iba pang kopya ng dokumento ay makatutulong ito dahil sa pamamagitan ng paghahambing ay napapalitaw ang nga kataga o nga bahaging
maaring pagduduhan. Ang restitusyon ay mainasagava lamang kung alam ang wika ng dokumento. Dito ay muling pumapasok ang problema ng
historyador na Pilipino dahil halos lahat ng dokumento ng ating kasaysayan ay nasa wikang banyaga, Kastila at Ingles. Ito'y dahilan Ito'y dahilan
sa ang nga banyagang sunakop sa atin ang nagsuri at nag-intindi ng mga pangyayaring Pilipino ayon kalinangan. kategorya ng kanilang
Ang pangalawang bahagi ng kritikang panlabas ay ang pagtatakda ng pinanggalingan. Tatlong bagay ang itatakdai ang petsa, lugar, at
may-akda. Sa mga bagong dokumentong nakasulat ay nadali nang alanin ang mga bagay na ito, at madaling mapatunayan kung ang nakalagay na
petsa, lugar at may-akda ay tunay. Kung ang dokumento halimbawa ay luna na at hindi nakalagay ang petsa, kailangang pasukin mismo ang
nilalaman nito at paghango ng nasasaad sa dokumento na maaaring makatulong sa pe sa pagtakda ng petsa. Maaari itong malaman sa anyo ng
sulat kamay o sa mga nabanggit na kaugalian ng mga tao, 0 panananit, pangyayari, o nga ginagamit na salita, dahil ang lahat ng mga ito'y nag-iiba
ayon sa panahon.
Ang lugar ay ang kapaligiran ng dokumento. Dapat itakda kung saang uri ng lipunan nanggaling ito dahil ang lugar ay nagpapakita ng
direksyong sosyal at pulitikal na tinutungo ng dokumento. Sa pagtakda ng may-akda, hindi dapat bastang maniniwala na ang pangalang
nakalagda sa dokumento o aklat ay siya na ngang nagsulat nito. Kailangan ay tiyakin ang tunay na may akda. Kapag naitakda na ito ay
kinakailangan ding siyasatin ang kabuuan ng mga ideya at paniniwala niya dahil ang kasulatan niya ay produkto ng kanyang pagkatao.
Ang huling bahagi ay ang pagsusuri ng mga hatis. Ito ang pagtatakda kung paano nalaman ng may-akda ang nga kaganapang isinulat
niya. Kung ang nag-uulat ay tuwirang saksi sa pangyayaring iniulat niya ay maaaring gamitin ang ulat niya. Subalit kung ito ay ay nalaman rin
niya sa sa ibang sakai, dapat hanapin niya ang batle ng tunay na saksi. Ku Kung wala ito ay maaaring gamitin ang pangalawang batis na
isinaalang-alang ang katunayan ng may-akda sa pagbabanggit.
Ang lahat ng hakbang na ito ay kinakailangan upang napakita ang katunayan ng dokumento. Mahalagang gawain ito dahil maaaring
ang historyador ay malinlang at sa paniniwalang tunay ang isang isang dokumento ay bumuo siya ng toorya ne batay pala sa dokumentong
huwad. Subalit kahit na napatunayan na ang dokumento ay tunay, hindi pa rin nangangahulugang ang nilalaman nito ay tatoo o tumpak.
Nagbabala sina Langlois at Seignobos na dahil daw sa tuwa ng isang historyador na makakalap ng dokumentong tunay, lalo na kung luma
di-karaniwan, ay agad ad nang tatanggapin ang sinasabi ng dokumento bilang katotohanan. May isa pang mahalagang isasagawa bago
mapaniwalaan na nga ang sinasabing dokumento, at ito ay ang kritikang panloob.
Ang Kritikang Panloob
Ang kritika ng kapaniwalaan ay ang pagsusuri nagpalitaw ng ganitong uri ng dokumento. kalagayan na ang unang hakbang ay ang
pagsuri ng nilalaman na dokumento at ang mapanuring pagbibigay ng kahulugan ("interpretative criticism") sa ibig sabihin ng may-akda. itakda
itakda ang ang tiyak tiyak na kahulugan ng kataga at ang tunay na kahulugan ng kataga.
Upang maitakda ang tiyak na kahulugan, hindi sapat na nakakaintindi lamang ng wika ng dokumento. Sa pagbabasa ng dokumento,
binibigyan natin ng pare-parehong kahulugan ang isang kataga sa bawat pagkakataong wat pagkakataong lumilitaw ito. Subalit ang
pangkaraniwang wika na ginagamit ng dokumento ay nag-iiba ang kahulugan ayon sa panahon, lugar, at pinanggalingan nito. Ang isang literal na
interpretasyon ay kailangang madagdagan ng historikal na interpretasyon ng kataga. Mayapat na prinsipyong dapat isaalang-alang upang matiyak
ang natatanging kahulugan ng isang katagat
1) Ang wika ay nagkakaroon din ng ebolusyon, kaya ang kahulugan ng isang kataga ay nag-iiba ayon sa panahon. Dapat ay alan ng
historyador ang paggamit ng wika sa panahon ng dokumentong sinusuri niya.
2) Ang wika ay nag-iiba ang kahalagahan sa bawat lugar, kaya mahalagang malaman ang paggamit ng wika sa rehiyon a bansa kung
saan isinulat ang dokumento. Halimbawa, kaya nag-utos ang isang Batangeño na "lulunin na ang banig", ay hindi niya sinasabing kainin ito kundi
iligpit na.
3) Ang bawat manunulat ay may sariling estilo ng pagsusulat. Ang historyador ay kailangan ding pag-aralan ang estilo ng manunulat
na sinusuri niya.
4) Ang mga kawikaan ("expressions") ay nag-iiba ang kahulugan ayon sa pagkakaganit nito sa isang pangungusap, kaya dapat ding
basahin ito sa kabuuan ng idey ang may-akda.
Pagkatapos matakda ang tiyak na kahulugan, aalamin na ang tunay na kahulugan nito. May mga katagang maaaring ginamit na
patalinhaga, pabiro, pasunala o bilang kapalit ng tunay na ibig sabihin. Mahalagang malaman kung ang dokumente ay isinulat para isang tanging
grupo. tao na Imakaintindi ng simbolismo ng may-akda, tulad ng mga pribadong kasulatan, nga dokumentong pang-relihiyon, o mga gawaing
pampanitikan. Mahirap sa gayon ang pagtakda ng tunay na kahulugan ng may-akda, at ito'y itinuturing na isang sining na tinatawag na
hermeneutis. Ang hermeneutic ay ang pagkilala at pagtiyak ng mga nakatagong kahulugan sa ngã dokumento.
Kapag natagpuan na ng historyador ang tunay kahulugan ng dokumento, ang unang bahagi ng pagsusuri ay tapos na. Alam na niya ang
takbo ng pag-iisip ng may-akda, na makakatulong sa pag-intindi ng mga ideya niya.
Sumunod dito ang dito ang pagtakda ng katayakan ng pag-uulat ng may-akda, na kinakailangan an ang pagsusuri ng paligid ng
may-akda. Ang halaga ng kanyang ulat ay nakasalalay sa mga kalagayan nang ito ay isinulat niya. Dapat tiyakin ng historyador ang nga
paniniwala ng may-akda upang napatunayan kung siya ay tapat/ at tiyakin din ang tunay niyang nalalaman o nasaksihan, upang malaman kung
siya ay tumpak, o nagsisinungaling lamang. Ang Ang pinapalitaw pinapa ng gawaing ito ay ang katapatan at ang katumpakan ng saksi.
Bawat pagkukubli ng katotohanan, maliit man o malaki, ay dala ng pagnanais ng isang may-akda na makakuha ng isang partikular na
reaksyon mula sa kanyang mambabasa. Ang mga sumusunod ay nga pangkaraniwang dahilan upang ang may-akda ay hindi maging tapat sa
kanyang pag-uulat:
1) Ang may-akda ay nagnanais na makinabang sa kanyang pag-uulat, halimbawa'y nais niyang himukin ang sambabasa upang gawin o
di-gawin ang isang bagay. Halos lahat ng dokumentong opisyal ay mapapailalim magiging Lin dito. Dalawa ang Interes ng nay-akda upang
magsinungaling: pansariling interes, at kolektibong interes. Dito'y dapat alamin kung saang grupo siya kasapi at ang mga interes ng grupong ito.
2) Ang may- nay-akda ay nasa kalagayan na na mapipilitan siyang magsinungaling. Ito ay nangyayari laluna sa nga dokumentong
dapat layon sa kinagawian o sa alituntunin. Ang nakalagda halimbawa sa isang opisyal na pag-uulat: siya ba ang gumawa ng ulat? Siya ba ay
talagang makel pinapatunayan ng kanyang lagda? kaganapang
3) Ang may-akda ay nay sinpatya antipatya sa isang grupo ng tao, institusyon, o ideyolohiya. Kapag mayroon siyang kinikilingan ay
magkukulay ito sa kanyang magiging pahayag.
4) Siya ay naudyok nagsinungaling upang idakila ang warili o ang grupo niya. Dapat ay pagduduhan o hindi pagkatiwalaan ang isang
dokumentong nagbibigay halaga sa katayuan ng may-akda o sa grupo grupo niya.
5) Ninanais ng may-akda na dulutan ng kasiyahan ang publiko, o kaya'y iwasan itong mabigla. Maaari niyang ibahin o ikubli ang
ibang mga kaganapan upang iayon ito sa asal o moralidad ng publiko. Kasama rin dito ang age deklarasyon o mga talumpati na inaayon sa
etiketa. Upang malaman kung nasa kategoryang ito ang may-akda ay dapat tiyakin kung anong grupo ang pinagmulan niya, at kung ano ang
tinatanggap na kaugalian o mabuting asal ng grupong ito.
6) Nais ng may-akda na masiyahan ang publiko pamamagitan ng mabulaklak na pananalita. Magdadagdag siya ng mga makulay na
detalye o lalagyan niya ng mga dakilang gawain, adhikain, o pananalita ang mga taong isinusulat niya. O kaya'y upang pagandahin ang
kinalabasan ay ipagsasama-sama niya ng nga kaganapan sa isang pangyayari o tao. Ang ganitong madulang pagiiba ng mga pangyayari ay
tinatawag na "higit pang totoo kaysa katotohanan".
Ang lahat ng pagsusuring ito ay kinakailangan upang natuklasan kung ano at alin ang nasa dokumento ang maaaring gamitin ng
historyador. Subalit hindi sa lahat ng dokumento ay matutuklasan ang may-akda. Maaari bang gamitin ng historyador ang isang dokumentong
hindi alan ang nagsusulat? Paano ito susuriin? Dahil ang kritika ay ginagamit upang alamin ang kapaligiran ng dokumento, kailangan pumasok
sanilalaman nito at ihambing ang mga ideya nito sa iba pang nga ideya upang maitakda kung ito ay nagmula sa tao o grupong nay parehong
paniniwala o kinikilingan.
Pagkatapos maisagawa ang kritikang panlabas at panloob, mahahango na ng historyador ang tunay na kaganapan. Subalit ang
pamamaraan ng kritika ay nagpapalitaw lamang ng hiwa-hiwalay na nga kaganapan. Papaano ito maikakabit-kabit upang mabuo ang isang
kasaysayan?
Ang Pamamaraan ng Pagbubuo ng Kasaysayan
Natiyak na ng historyador ang kaganapang pangkasaysayan. Ang gawain niya ngayon ay buuuin ito upang makita ang ugnayan sa isa't
isa ng bawat kaganapan. Kailangan niya nang nagkaroon ng mga katanungan upang isaayos sang nga kaganapan. Raganakaraangan
katanunganabupang Seignobos, na ang nahango niyang mga kaganapan ang mismong mapalitaw ng mga katanungan.
Matutunghayan natin dito na lang na sa tradisyunal na kasaysayan, binubuo ito ng mga kaganapang hindi nasaksihan ng historyador at
nakakalahad sa wikang hindi tumpak ang ating pag-unawa. a. Kailangan maling malikha isip ng historyador kung paano ang mga ito naganap
noon, avon sa nakikita niyang mga kaganapan sa kasalukuyan. Apat ang paraan upang makapagbuo ng kasaysayan mula sa dokumento.
1. Paghahambing sa Kasalukuyan
Tanging ang mga kaganapang pangkasaysayan sa mga pangkasalukuyang pangyayari. Upang makita. ang pagkakahawig o pagkakaiba
ng nakaraan se nagaganap, ang historyador ay kailangang nay masusing kaalaman ukol sa nga nagaganap sa kasalukuyan. Ang kaalamang ito ay
magdudulot sa kanya ng pangkabuuang konsepto ng mga pangyayari. Dapat ay napagnasid siya upang makahanap ng nga paghahambing. Ang
kasaysayan, sa gayon, ay ang paggamit ng aga agham pantao, tuled ng sikolohiya, sosyolohiya, at aghan panlipunan.
2. Pag-uuri ng Kaganapan
Uriin ang mga kaganapan at isaayos ito ayon sa isang pangkalahatang simulain. Mayroong apat na pag-uuri na maaaring gamitin:
a) ayon sa panlabas na kalagayan: isang panahon isang bansa isang tao (talanbuhay)
b) ayon sa panloob na kalagayan: sining relihiyon panitikan
c) ayon sa isang grupong taglay ang iisang katangian: alamin kung sinu-sino ang kasapi rito, kung ano ang pinaniniwalaan nilang lahat, kung saan
sila nagkakaisa at kung saang gawain nagkakaiba-iba.
d) ayon sa panahon: maitatakda ang sinula o katapusan ng panahon kapag malaman kung ano ang naganap na nakapagbuo o nag-iba ng kaugalian
ng tao.
Sa pagbubuo ng kasaysayan ay kailangang pag-aaralan ang mga kaganapan SA kasaysayan ng sibilisasyon (nga institusyon, ugaii,
ideya) at kasaysayang pampulitika. Naniniwala ang tradisyunal na kasaysavan na ang tunay na sentro o pinagmulan ng ka ng kaganapan ay ang
mga naghahari sa lipunan. Kung kaya't kadalasan, ang isinagawang kasaysayan ay batay sa mga kaganapang pampulitika. Dalawang paraan ang
nagtitiyak kung ang isang tao ay nasa kalagayan upang maksiwan ng isang nakahulugang bakas sa kaganapan:
a) kung ang mga ginawa niya ang buhay niya ay nagsilbing halimbawa sа wa sa isang grupo ng tao at at nag-umpisa ng ng isang tradisyon
(halimbawa sa sining, aghan, relihiyon, o propesyong teknikal)
b) kung siya ay may kapangyarihang mag-utos at magpakilos sa nga tao o grupo ng tao (mga pinuno ng bansa, kawal o simbahan)
3. Paggamit ng Pangangatwiran
Dahil hindi naman napapasakamay ng historyador ang lahat ng dokumento, at hindi rin nakasulat ang lahat ng kaganapan,
magkakaroon ng mga puwang ang kanyang nalalaman ukol sa nakaraan. caraan. Gaganitin niya ngayon niya ngayon ang pangangatwiran batay sa
mga napatunayang katotohanan upang malaman niya ang hindi nahango sa dokumento. May dalawang bahagi ang paggamit ng pangangatwiran,
ang negatibong pangangatwiran at ang positibong pangangatwiran.
Ang Negatibong Pangangatwiran
Ito ay pangangatwiran mula sa kawalan ng katibayan. Kapag apag ang ang isan isang pangyayari ay hindi nabanggit sa alin mang
dokumento, maaaring ipalagay na hindi ito naganap. Hindi maaaring gamitin ang negatibong pangangatwiran kung may mga dokumentong
nawala na, sapagkat hindi naman nahuhulaan ng historyador kung may pagbabanggit doon tungkol sa isang kaganapan. Ang kaganapan ay dapat
isang pangyayaring hindi maiiwasang di-masaksihan o di-naisulat.
Hindi nangangahulugan na dahil walang ulat tungkol sa isang bagay ay hindi na ito naganap nasaksihan. Hapakaraning nga kaganapan
ang iniimpit, halimbawa'y mga lihim na gawain ng pamahalaan, o mga karaingan ng mahihirap. Dito nga nagsimula ang paniniwala sa
"masasayang araw na nakalipas" ("the old tines") dahil walang dokumentong naglalahad ng pang-aabuso ng kapangyarihan, o ng hinaing ng mga
pesante. Ang negatibong pangangatwiran ay tinatakda lamang ng dalawang usapin:
a) Ang nay-akda ng dokumento kung saan hindi binabanggit ang pangyayari ay ay may hangaring itala ng maayos ang lahat ng datos
ukol sa isang bagay at sa gayon ay batid niya ang lahat ng datos. Halimbawa, ang dokumento ay ang UP Directory ng taong 1958. Nakatala rito
ang lahat ng nagtatrabaho sa UP noong taong iyon, maging guro man, propesor, kawani o administrador. Kung Wala ang pangalan ng isang tao
rito sa direktoryo ay maaaring na siya ay hindi naging kasapi ng pamantasan sa taong iyon.
b) Ang kaganapan ay isang pangyayaring napakahalaga napakalakas ng epekto at hindi maaaring hindi ito mapansin, tulad halimbawa
ng pagpatay kay Ninoy Aquino, na hindi sakayang ikubli sa madla.
Ang Positibong Pangangatwiran
Ito ay nagalsimula sa isang kaganapang napatunayan ng dokumento, at hahanguin ngayon ang iba pang katotohanan na hindi
binabanggit ng dokumento. Ito ang paglapat ng pagkakawig ng nakaraan sa kasalukuyan. Upang ang resulta ng ganitong pangangatwiran ay
tumpak, tumpak, kailangang kailang magkaroon ng pangkalahatang proposisyon na tiyak ang katumpakan, at ng detalyadong kaalaman ng tiyak
na kaganapan.
4. Ang Paglalahad ng Pangkalahatang Pormula
Ang huling hakbang sa prosesong ito ay ang pagbuo ng Isang pangkalahatang pormula at ikakabit dito ang mga kaganapan. Ang
naunang pag-uuri ng mga kaganapan ay dapat makapagpakita ng pangkabuuang halaga at ng pag-uugnayan ng bawat isang kaganapan. May
tatlong pormula na madalas ganitin sa pagbuo ng kasaysayan:
a) Ang pinakanatural na pagpapaliwanag ng mga kaganapan ay "providence" o kagustuhan ng Diyos, okaya'y itinakdang tadhana.
Ipinapakita ng ganitong uri ng paglalahad na ang lahat ng pangyayari ay patungo at nagtatapos sa Diyos.
b) Ang teorya ukol sa katangian ng kasaysayan na nag-iisip ("rational"). Ito naman ay naniniwalang ang bawat kaganapan ay ayon sa
isang malinaw at pangkalahatang plano.
c) Ang teorya ng patuloy at paunlad na takbo ng sangkatauhan. Ito ay isang metapisikal na pagpapalagay.
Panumbalik
Ang kasaysayan ay ang paggamit at pagauri lamang ng mga dokumentong nakasulat. Napakalaki ng inaasa ng historyador sa
pagkakataon upang ang mga dokumento ay hindi mawala o masira. Ang kaalaman ay hindi galing sa tuwirang pagsasaksi ng historyador kundi
galing sa kaalaman ng mga kaganapan ng mga dating saksi.
Ang mga dokumento ay kailangang ganitan ng pagsusuri upang mapalitaw ang tunay at tumpak na kaganapan. Ginagamit dito ang ang
pangangatwiran at paghahambing sa mga kaganapang pangkasalukuyan upang mabuo ang pangkalahatang alahatang larawan.
Ang halaga ng kasaysayan ay di-tuwiran. Nagagamit lamang ito upang maintindihan natin ang kasalukuyan dahil ipinapaliwanag nito
ang sinimulan ng kasalukuyang kaganapan. Kailangan ng kasaysayan ang agham panlipunan dahil sa idinudulot nitong kaalaman ukol sa
kasalukuyan, na ginagamit ng historyador upang maihambing ang at sa Babuo ito. Kailangan din ng aghan panlipunan ang kasaysayan dahil
nagbibigay kaalaman ito tungkol sa ebolusyon ng mga lipunan na nakakatulong sa pag-iintindi ng kasalukuyan.
Ang pangunahing halaga ng kasaysayan ay ang pagiging kasangkapan nito para sa pagpapayanan ng pag-iisip. Ang pagsasagawa ng
kri kritika ay mahusay para sa kaisipan dahil pinapatalas ito at ginagawang mapag-duda. Ipinapakita sa atin ng kasaysayan ang iba't ibang iipunan
at maunawaan natin ang mga pagkakaiba ng mga tao. Pinapakita rin ang pagbabago ng mga lipunan kaya't inaalis ва atin ang pagkatakot sa
pagbabago.
ANG DAPAT MABATID NG MGA TAGALOG ni Andres Bonifacio
Itong Katagalugan na pinamamahalaan ng unang panahon ng ating tunay na mga kababayan niyaong hindi pa tumutungtong sa mga
lupaing ito ang mga kastila ay nabubuhay sa lubos na kasaganaan, at kaguinhawahan. Kasundo niya ang mga kapit bayan at lalung lalo na ang
mga taga Japon sila'y kabilihan at kapalitan ng mga kalakal malabis ang pag yabong ng lahat ng pinagkakakitaan, kaya't dahil dito'y mayaman
mahal ang kaasalan ng lahat, bata't matanda at sampung mga babae ay marunong bumasa at sumulat ng talagang pagsulat nating mga tagalog.
Dumating ang mga kastila at dumulog na nakipagkaibigan. Sa mabuti nilang hikayat na di umano, tayo'y aakain sa lalung kagalingan at lalung
imumulat ang ating kaisipan, ang nasabing nagsisipamahala ay ng yaring nalamuyot sa tamis ng kanilang dila sa paghibo. Gayon man sila'y
ipinailalim sa talagang kaugalian ng mga tagalog na sinaksihan at pinapagtibay ang kanilang pinagkayarian sa pamamaguitan ng isang
panunumpa na kumuha ng kaunting dugo sa kanikanilang mga ugat, at yao'y inihalu't ininom nila kapua tanda ng tunay at lubos na pagtatapat na
di mag tataksil sa pinagkayarian. Ytoy siang tinatawag na "Pacto de Sangre" ng haring Sikatuna at ni Legaspi na pinaka katawan ng hari sa
España.
Buhat ng ito'y mangyari ay bumibilang na ngayon sa tatlong daang taon mahiguit na ang lahi ni Legaspi ay ating binubuhay sa lubos
na kasaganaan, ating pinagtatamasa at binubusog, kahit abutin natin ang kasalatan at kadayukdukan; iguinugugol natin ang yaman dugo at sampu
ng buhay sa pagtatangol sa kanila; kinakahamok natin sampu ng tunay na mga kababayan na aayaw pumayag na sa kanilay pasakop, at gayon din
naman nakipagbaka tayo sa mga Ynsik at taga Holanda na nagbalang umagaw sa kanila nitong Katagalugan.
Ngayon sa lahat ng ito'y ano ang sa mga guinawa nating paggugugol nakikitang kaguinhawahang ibinigay sa ating Bayan? Ano ang
nakikita nating pagtupad sa kanilang kapangakuan na siang naging dahil ng ating pag gugugol! Wala kung di pawang kataksilan ang ganti sa
ating mga pagpapala at mga pagtupad sa kanilang ipinangakung tayo'y lalung guiguisingin sa kagalingan ay bagkus tayong binulag, inihawa tayo
sa kanilang hamak na asal, pinilit na sinira ang mahal at magandang ugali ng ating Bayan; Yminulat tayo sa isang maling pagsampalataya at
isinadlak sa lubak ng kasamaan ang kapurihan ng ating Bayan; at kung tayo 'y mangahas humingi ng kahit gabahid na lingap, ang naguiguing
kasagutan ay ang tayo'y itapon at ilayo sa piling ng ating minamahal na anak, asawa at matandang magulang. Ang bawat isang himutok na
pumulas sa ating dibdib ay itinuturing na isang malaking pagkakasala at karakarakang nilalapatan ng sa hayop na kabangisan.
Ngayon wala ng maituturing na kapanatagan sa ating pamamayan; ngayon lagui ng guinagambala ang ating katahimikan ng
umaalingawngaw na daing at pananambitan bunton hininga at hinagpis ng makapal na ulila, bao't mga magulang ng mga kababayang
ipinanganyaya ng mga manlulupig na kastila; ngayon tayo'y malunod na sa nagbabahang luha ng Yna na nakitil na buhay ng anak sa pananangis
ng sanggol na pinangulila ng kalupitan na ang bawat patak ay katulad ng isang kumukulong tinga, na sumasalang sa mahapding sugat ng ating
pusong nagdaramdam; ngayon lalut lalu tayong na bibilibiran ng tanikala ng pagkaalipin, tanikalang nakalalait sa bawat lalaking may iniingatang
kapurihan. Ano ang nararapat nating gawin? Ang araw ng katuiran na sumisikat sa Silanganan, ay malinaw na itinuturo sa ating mga matang
malaong nabulagan ang landas na dapat nating tunguhin, ang liwanag niya'y tanaw sa ating mga mata, ang kukong nag akma ng kamatayang alay
sa ating ng mga ganid na asal. Ytinuturo ng katuiran, na wala tayong iba pang maaantay kundi lalut lalung kahirapan, lalut lalung kataksilan,
lalut lalung kaalipustaan at lalut lalung kaalipinan. Ytinuturo ng katuiran, na huag nating sayangin ang panahon sa pagasa sa ipinangakong
kaguinhawahan na hindi darating at hindi mangyayari. Ytinuturo ng katuiran ang tayo'y umasa sa ating sarili at huag antain sa iba ang ating
kabuhayan. Ytinuturo ng katuiran ang tayo'y mag kaisang loob magka isang isip at akala at ng tayo'y magkalakas na maihanap ang naghaharing
kasamaan sa ating Bayan.
 Panahun na ngayong dapat na lumitaw ang liwanag ng katotohanan; panahon ng dapat nating ipakilala na tayo’y may sariling
pagdaramdam, may puri, may hiya at pagdadamayan. Ngayon panahun ng dapat simulan ang pagsisiwalat ng mga mahal at dakilang aral na
magwawasak sa masinsing tabing na bumubulag sa ating kaisipan; panahun na ngayong dapat makilala ng mga tagalog ang pinagbuhatan ng
kanilang mga kahirapan. Araw na itong dapat kilalanin na sa bawat isang hakbang natin ay tumutuntong tayo at nabibingit sa malalim na hukay
ng kamatayan na sa ati’y inuumang ng mga kaaway.
Kaya! oh mga kababayan! ating idilat ang bulag na kaisipan at kusang igugol sa kagalingan ang ating lakas sa tunay at lubos na pag
asa na mag tagumpay sa nilalayong kaguinhawahan ng bayang tinubuan.
WHAT THE TAGALOGS SHOULD KNOW by Andres Bonifacio
In the early days, when the Spaniards had not yet set foot on our soil, this Katagalugan was governed by our compatriots, and enjoyed
a life of great abundance, prosperity and peace. She maintained good relations with her neighbors, especially with the Japanese, and traded with
them in goods of all kinds. As a result, everyone had wealth and behaved with honor. Young and old, including women, could read and write
using our own Tagalog alphabet. Then the Spaniards came and offered us friendship. It seemed they would help us better ourselves and awaken
our intellects, and our leaders were seduced by the sweetness of their enticing words. The Spaniards, however, were required to follow the
custom of the Tagalogs, and to bind their agreement by means of an oath, which consisted of taking blood from each other's veins, and then
mixing and drinking it as a token of their sincere and wholehearted pledge not to betray the agreement. This was called the "Blood Compact" of
King Sikatuna and Legazpi, the representative of the King of Spain.
Since then, for more than three hundred years, we have supported the race of Legaspi most bountifully; we have allowed them to live
lavishly and grow fat, even if we ourselves suffered deprivation and hunger. We have expended our wealth, blood and even our lives in defending
them, even against our fellow countrymen who refused to submit to their rule; and we have fought the Chinese and the Dutch who tried to take
Katagalugan from them.
Now, after all this, after everything we have done, what benefits have we seen bestowed upon our Country? Do we see them fulfilling
their side of the contract which we ourselves fulfilled with sacrifices? We see nothing but treachery as a reward for our favors. Instead of
keeping their promise to awaken us to a better life, they have only blinded us, contaminated us with their debased customs and forcibly destroyed
the good customs of our land. They have instilled in us a false faith, and have cast the honor of our Country into a mire of corruption. And if we
dare beg for scraps of compassion, they respond by banishing us, by sending us far away from our beloved children, spouses, and aged parents.
Every sigh we utter is branded by them as a grave sin, and is instantly punished with brute force.
Now nothing can be considered stable in our lives; our peace is now always disturbed by the moans and lamentations, by the sighs and
plaints of countless orphans, widows and parents of compatriots wronged by the Spanish oppressors; now we are being deluged by the streaming
tears of a mother whose son was put to death, by the wails of tender children orphaned by cruelty, and whose every falling tear is a like a drop of
molten lead that sears the excruciating wound of our suffering hearts; now we are being bound ever tighter with the chains of slavery, chains that
shame every man of honor. What, then, is to be done? The sun of reason that shines in the East clearly shows, to our eyes long blind, the way
that must be taken; its light enables us to see the claws of those inhuman creatures who bring us death. Reason shows that we cannot expect
anything but more and more suffering, more and more treachery, more and more insults, more and more enslavement. Reason tells us not to
waste our time waiting for the promised prosperity that will never arrive. Reason tells us that we must rely upon ourselves alone and never
entrust our livelihood to anybody else. Reason tells us to be one in sentiment, one in thought, and one in purpose so that we may have the
strength in confronting the evil that reigns in our Country.
Now is the time that the light of truth must shine; now is the time for us to make it known that we have our own feelings, have honor,
have self-respect and solidarity. Now is the time to start spreading the noble and great teachings that will rend asunder the thick curtain that
obfuscates our minds; now is the time for the Tagalogs to know the sources of their misfortunes. This day we must realize that every step we take
is taking us closer to the brink of the abyss of death that our enemies have dug to ensnare us.
And so! Oh compatriots! Let us dispel the blindness from our intellects; let us resolutely dedicate our strength to the triumph of our
true and mighty cause, the prosperity and peace of our native land.