Chapter 5
Chapter 5
Early 16th to Late 18th Centuries: Conflict Between Christian
Kingdom & Adal Sultanate and Aftermath
.Control over long-distance trade routes going through Zeila caused
centuries long competition between Christian Kingdom & Muslim Sultanates,
religious supremacy providing ideological justification; Adal Sultanate got
upper hand in wars from 1529 to 1543;As prelude to conflict, Muslim
Sultanates’ internal strife, corruption and anarchy were intensified and new
leadership was urgently called for; Such leadership came from Imam Ahmed
Ibn Ibrahim al-Ghazi alias “left-handed,” whose origins are obscure.
Imam Ahmed was born at Hubet in between Dire Dawa & Jigjiga and raised
by his devout Muslim kin in one of oases on Zeila route; As pious Muslim, he
soldiered for Adal Garad Abun, who during his few years in power called for
Islamic Puritanism; Imam withdrew to countryside, upon his inspiration
source, Abun’s death and started calling for dedication to Islam teachings;
Here came fundamental change in confrontations cause;After Imam Ahmad’s
rise to power, battles were not just for trade route control but mainly for
environmental pressure among Afar & Somali pastoralists pushing to
approach Harar and Christian Kingdom.
For centuries, lowland inhabiting Muslim pastoralists had wanted to expand
to high plateaus for better & enough pasturelands and attempted to do so,
but only to be held back by Christian army; With increased population &
overgrazing in Eastern Ethiopian Afar & Somali between 13 th & 16th
centuries, raiding & counter-raiding at water holes or animal rustling
intensified;Imam’s amazing leadership achievements mobilized Afar,
Argobba, Harari, Harla, Somali & other pastoral communities to common
cause; He convinced them not to fight each other but unite & expand to
Christian Kingdom and resolve their critical material needs while keeping
Islamic believes & practices from any alien doctrine.
Yet, Lebne-Dengel was enthroned at 11 and assisted by elderly Elleni;Since
most Muslim states became Christian Kingdom’s tributary for internal rivalry
in early 16thcentury, Christian army under Lebne Dingle could not give
attention for their strength after Ahmed’s coming to power;However, shortly,
Adal fell to Imam Ahmed’s army; Imam Ahmed was strong enough for
confrontation in 1520 and refused to pay tribute following by campaign
against Christian Kingdom in 1527;Imam’s army fought fiercely and
1
Chapter 5
controlled Bali, Dawaro, Fatagar, Hadiya, Kambata, Sidama, etc and Christian
Kingdom was at risk;
However, his large army was with logistics and leadership problems failing to
adopt common strategy;Conversely, Imam’s small-sized army managed
logistics problems; Enthusiastic Imam’s army had also excellent leadership
characterized by better mobility and flexible tactics with unified
command;Consequently, larger and well-equipped Christian army was
defeated in most decisive engagement/battle at Shimbra Kure, near Mojo in
1529; Then, Christian territories like Shewa, Amhara, Lasta, and in north up
to Mereb Melash became under Imam’s control;
As he penetrated deep into Christian Kingdom, Ahmed set up civil
bureaucracy constituted from his men and newly recruited personnel from
Christian territories;His wife, Bati Del Wanbara/Adal military commander
Mahfuz’s daughter had encouraged her husband to avenge her father’s
death;She accompanied Ahmed throughout his expeditions and is said to
have marched even being pregnant and unable to use mules;Indeed, she
delivered her two sons during Ifat & Tigray campaigns in 1531 & 1533
respectively.
On the other hand, military set back forced Lebne Dengel to retreat and
finally died in 1540 being fugitive; His son, Gelawdewos (r. 1540-1559)
continued wars with intensity as Ahmed received 200 Turkish musketeers &
10 cannons in 1540; Meanwhile, based on request by Lebne-Dengel in 1535,
about 400 Portuguese soldiers, armed with matchlocks and led by
Christopher, Vasco da Gama’s youngest son arrived at Christian court in
1541;Yet, about 200 Portuguese were killed and their leader Christopher da
Gama was beheaded in Ofla battle, southern Tigray in August 1542, in which
Lebne-Dengel’s wife and Gelawdewos’ Queen mother Seblewongel
participated.
Then, Imam Ahmed was confident about his army’s ability to repulse any
future attack by Christian force that he sent his allies back home and let his
army camp; Due to limited resources, Gelawdewos employed hit and run
strategy, which severely affected Imam’s army;Ahmed’s army could not use
its previous easy mobility because they did not know where attacks came
from; While Ahmed was encamped near Lake Tana, he was attacked and
killed after fierce fighting at Woyna-Dega on February 25, 1543;So, Christians
restored almost all northern and central plateau; Muslims in highlands
submitted to Gelawdewos, who was tolerant to them to promote
conciliation/revive smooth relations with Muslim world;
2
Chapter 5
Gelawdewos established strong Christian Kingdom regaining many pre-1520s
territories and tributary regions, camping Chewa (regiment) in border areas
by early 1550s; Yet, growing challenge to Christians came from retreating
Adal soldiers, Ottoman Turks, Jesuits and Oromo that advanced into center;
Adal forces, under Emir Nur Ibn al-Waazir Mujahiddin, confronted for revenge
and killed Gelawdewos in1559;Minas (r. 1559-1563) defeated Turks and
reclaimed coastal territories like Dabarwa, but Yishaq allied with
Turks;Sartsa-Dengle (r.1563-1598) had to defend Turks and fight with Agaw,
Bete-Israel, Enarya, Gumuz, Oromo & Sidama.
Muslim-Christian Conflict Consequences
Huge human & material cost weakened Muslims & Christians;Linguistic &
religious intermingling & intermarriages among various cultural
groups;Though Ethiopia was not maritime power, Portugal & Turks rivalry
over Red Sea & Indian Ocean gave the conflict global dimension;Christian
rulers might have sought alliance with Roman Catholicism as tactic to get
weaponry & training; Some Jesuit missionaries with their bishop, Andreas de
Oviedo, came to Ethiopia in1557 to expand Catholicism promoting 2 different
& separate, Christ-divine & human natures, contrary to Monophysite
Ethiopian Orthodox Church/EOC theology that taught that Christ, through
union/ Tewahedo had perfect human nature inseparable from divinity.
Leading missioners, who played key role to evangelize Ethiopia included Joao
Bermudez, Oviedo, Pedro Paez & Alfonso Mendez; Gelawdewos defended
EOC in Faith Confession; Since Minas and Sertse-Dengel were too busy
fighting against Oromo & Turkish forces, they couldn’t get time to entertain
Jesuits in courts;Za-Dengel (r. 1603-4) was said to have been sympathetic to
Catholicism, but overthrown by Yaqob (r. 1598-1603; 1604-7);Susenyos (r.
1607-32) as was challenged by provincial leaders, who refused to pay
tribute, integrated Oromo with central government forces to consolidate his
power.
Susenyos got alliance through Pedro Paez’s diplomatic advisory;Susenyos
was converted to Catholicism in 1612 and announced it to be state religion in
1622. Anti Catholic voices mounted following 1617-8 liturgical changes:
Orthodox priests & deacons reconsecration and mass rebaptism; Jewish
customs/male circumcision & Sabbath observance suspension; Ge’ez
preaching; Wednesdays & Fridays fasting; Ethiopian saints & Ark Covenant
(Tabot) reverence were prohibited while eating pork, Latin Mass & Gregorian
calendar were ordered to be adopted;Consequently, even emperor’s loyal
3
Chapter 5
followers including his son Fasiledas (r. 1632-67) opposed and civil war
followed.
Controversies, rebellions & repressions mounted and state came to falling
apart verge after 1625;Many peasants lost their lives in one day in June
1632; Finally, Emperor Susenyos abdicated throne in favor of Fasiledas;
Fasiledas restored Orthodox position as state religion, expelled Jesuits and
punished local converts including Susenyos’ brother and the most fervent
Catholic supporter, Se’ela Kristos;Fearing another conflict, Fasiledas
introduced “Close-Door Policy,” which isolated Ethiopia from all Europeans
for about century & half until 19th century beginning except secret visits by
French Doctor Charles Jacques Poncet in 1700 and Scottish traveler James
Bruce in 1769.
Conversely, he adopted close diplomatic relations with Islamic world and
allied with neighboring Muslim states to ensure that no European crossed
into Christian domain;He concluded agreement in 1647, with Ottoman Pasha
at Suakin & Massawa to effect that the latter should block any European from
entering in to his territory;Jesuits legacy later divided EOC in into disputant
sects during princess era;Tewahedo teaches Christ’s Hulet Lidet/two births:
first in eternity as Divine Being eternal birth and second, born again from St.
Mary into world as perfect man and divinity united in one nature, dominant
in Tigray & Lasta. Qibat/Unction accepted eternal birth, but claimed that at
incarnation, when he was born into world, Holy Ghost anointed him,
dominant in Gojjam;Sost Lidet/Three Births (Ya Tsega Lij/Son through Grace)
taught that Christ was first born in eternity as Divine Being, was born again
in St. Mary womb and anointed by Holy Ghost, dominant in Gonder and
Shawa.
Argoba, Afar & Somali Population Movements
Christian-Muslim conflict in late 15th & early 16th centuries caused Argoba,
Afar & Somali movement as their territories lay in region where trade routes
passed and they moved back & forth in response to war; Yet pressure on
environment laid ground for population movement;Argoba are said to have
descended from Prophet Mohammed followers settled Ifat; Afar Makabanto
Democratic Institution; Maduna & Abasa cities; Mohammed Jasa moved his
capital from Harar to Awsa 1577;Imam Umar Din bin Adam’s ascension to
throne after 1672; Awsa was reestablished by Kedafo c.1734 and ruled by his
Mudaito Dynasty based on Bati-Ginda’e trade route and Islamic learning led
by Tola Hanfire; Girrifo, Tadjourah, Rahaito & Gobad sultanates;Ibn
4
Chapter 5
Said/1214-86 wrote that Merca near Shabele was Somalis center; Somali
Guurti Shir/Elders Council mandated with resolving conflict & crisis.
Oromo: Gadaa System
Institution through which Oromo socially organized, administered their
affairs, defended their territory, maintained law & order and managed their
economies; Eight years represented one Gadaa period, 5-gadaa periods/40
years represented one generation and nine generations/360 years
represented an era;Obscure Bidiri Dhoqqe; Taya, Tasaa, Munyo, Suftu,
Maddile, Abroji, Dhittacha & Warra-Daye/Warden ( 360 x 8= 2280 years) and
Borana-Barentu (1450 AD-);Gadaa constituted periodic succession and power
sharing to prevent one-man rule;It deals with education, representation,
social cohesion, peace; arara/conflict resolution, guma/blood compensation,
rakoo/marriage and qabiyye/land tenure;Women maintained their rights by
Sinqe institution and Guduru (pre-pubescent), Qarre (adolescent, ready for
marriage), Kalale (Luba & Yuba’s wives) & Cifire (wives of Gadamojji/above
80 years) were believed to have sacred power.
Oromo Population Movement
Need for land to accommodate growing human & livestock
population;Christian-Muslim conflict from 13th to 16th centuries might have
pressurized mainly pastoral Oromo groups to leave lands they inhabited for
other areas; Oromo forces passed through corridor b/n Mount Walabu and
Lake Abbaya; When they reached half way between Lakes Abbaya & Hawasa,
they penetrated across Bilatte River to southwest and then headed
northwards to Rift Valley Lakes; Melba (1522-1530): defeated Abyssinian
Regiment Batira Amora led by Fasil;Mudana (1530-1538): expanded up to
Awash River Edge;Kilole (1538-1546): destroyed Adaal Mabraq at
Dawwaro;Bifole (1546-1554): advanced to Waj & Ereri; crushing Abyssinian
Buksar Amora led by Portuguese Commander Ayres Di’az; Michile (1554-
1562): defeated Hamalmal at Dago & Jaan Amora corps and Adali led by Emir
Nur at Mount Hazalo and forced Harari to construct Jagol Wall.
Harmufa/Hambisa (1562-1570): fought Minas at Qacina &Wayyata, occupied
Angot, Ganzyi, Sayint etc; integrated Argobba, Dobba etc through Moggaasa
& Guddifacha;Roobalee (1570-1578): defeated by Sartsa Dingil’s cavalry led
by Azzaj Halibo at Wayina Daga in c. 1574, but crushed Zara’a Yohannis’
forces; Birmaji (1578-1586): controlled Ar’ine in Waji, crossed Jama to Wolaqa
and overwhelmed Daragoti;Mul’ata (1586-1594): attacked Damot, Bizamo,
Dambiya & Tigray;Dulo (1594-1602): expansion to West & Northern parts of
5
Chapter 5
the Horn;Oromo also expanded to Bur Haqaba & Majertin in Somalia; Warday
& Orma moved to Kenya & Tanzania respectively.
Different Oromo branches established Gadaa centers:Oda Bultum-Itu
Humabenna; Oda Roba-Sikko Mando (Arsi);Gayo-Sabbo Gona;
Me’e Bokko-Guji; Oda Nabe-Tulama; Oda Bisil-Mecha;Oda
Bulluq-Jawwi Mecha; Oda Dogi-Ilu; Oda Hulle-Jimma;, Oda
Garado/Makodi-Walo;Gadaa leaders such as Borana Dawwe Gobbo, Guji Anna
Sorra, Mecha Makko-Bili, Jimma Babbo Koyye and others established Gadaa
centers and laid down cardinal laws in their respective areas.
Peoples & States in East: Harar Emirate
Harar became Adal Walasma capital replacing Dakar in 16thc;Emir Nur
Mujahid made it walled city;Emir Ali ibn Da’ud (r. 1647-62) established Harari
dynasty;It was strengthened by Amirs like Abdul Shakur (1783-94); Amir’s
council, Majilis was supervising Mosque land/Waqf; Harar’s economic power
grew as it controlled trade routes from Aden Gulf ports, Zeila & Berbera;Its
authority was set up in cooperation with &/or over surrounding Afar,
Argobba, Oromo & Somali through trade, inter-marriage & Islamic creed;It
was such prominence that attracted Egypt to annex Harar in1875 and
Menelik’s force in 1887.
Peoples & States in Central & South Central: Shewa
Shewa was formed by Agancha chief Negasi Kristos/r.1696-1703 Controlling
Asendabo, Debadebo, Makfud, Yifat etc 2nd King/Nigus was Merid Azmatch
Sebestie/Sebastyanos/r.1703-18; Abbuyye/Abbiyye/1718-45 centered
Haramba but killed by Karrayu beyond Kasam; Amaha
Iyesus/Amayyes/r.1745-75 controlled Bulga, Efrata, Menz & Tegulet centering
Doqaqit later shifted to Ankober; unsuccessfully attempted to control Afar &
Abitchu;Asfa-Wosen/r.1775-1808 conquered Antsokia, Asbo, Gedem, Gishe,
Merhabete, Morat & Shewa Meda; Woson Saged/1808-1812 murdered by his
slave in Qundi; Sahle-Sellasie/r.1813-47 hurried from Sala Dinga to usurper
his elder brother, Becureje and set up Gonchu royal prison.
Gurage, Hadiyya and Kambata
Western/Sebat Bet Gurage include Chaha, Muher, Ezha, Gumer, Inamor,
Endegegn/ Enner & Gyeto and Northern include Kistane/Aymalal; Additional
groups included Dobbi, Gadabano, Masqan & Nurana;Democratic Institutions:
Sebat Bet Yajoka Qicha and Kistane Gordanna Sera; Hadiya sub-roups:
Mareko, Lemu, Soro, Shashogo & Badowacho;Hadiya ruler, Amano;
6
Chapter 5
supported by Muslim “Prophet” Bel’am aligned with Ifat leader, Sabraddin vs
Made-Tsion’s Christian force that crushed them in 1332;Mahiqo rebelled vs
Zara-Yaqob and replaced by his uncle Bamo in 1445;Garad Aze refused to
pay tribute to Sartsa-Dengel, but suppressed in 1568/9; Kambatissa belongs
to Highland East Cushitic; 4 communities coalesced around Mount
Hambericho by about1550-70; Dubamo, Donga & Tembaro trace from
Sidama highlands;Seven dominant clans (Kambata Lamala).
Peoples and States in the South: Sidama
Occupy lowlands about 1500masl in Great East Africa Rift Valley cut through
Lakes Hawasa & Abaya up to 3000masl in Arbegona, Bansa & Aroressa
eastern highlands;Governance led by Mote/king in consultation with
Songo/elders council;Ritual leader/Woma was selected for ability as
peacemaker, bodily perfection, orator, wisdom & caution performing
sacrifices to spirits, circumcision & marriage, yet could not partake in war &
cattle raiding;Luwa grades/sets : Darara, Fullassa, Hirbora, Wawassa &
Mogissa;Candidates received five-month military training and war songs like
gerarsha under gaden with deputy/Ja’lawa;moral code/halale (ultimate truth)
to judge right & wrong.
Gedeo and Konso
Tradition relates Gedeo ancestors to Daraso, Gujo’s older brother;7 main
clans were grouped into shole batte/senior house of 4 (Doobba’a, Darashsha,
Gorggorshsha & Hanuma) including more than 25 sub-clans and sase
batte/junior house of 3 (Bakarro, Henbba’a & Logoda) having 10 sub-
clans;Baalle seven grades with 10-year each creating 70-year cycle;
Sasserogo/3 territories federation: Sobbho, Ributa & Rikuta;positions range
from top, 8years term Abba Gada down to Hayitcha;Affa Konso speakers
used to live in heavily forested hill and utilize low-lying
Area along Sagan and Woyito river valley as hunting grounds;Walled villages
(paletas) were further divided into wards called Kanta;Male elders
council/hayyota, not hereditary but rotated every 18 years;Lineage group &
generation set/Tselta 18 in Karat, 9 in Takati & 5 in Turo;Clans: Toqmaleta,
Elayta, Saudata, Pasanta, Kertita, Ishalayta, Mahaleta, Tikisayta & Argamyta.
The end
7
Chapter 5
Translate to Amharic
ምዕራፍ 5
ከ 16 ኛው እስከ 18 ኛው ክፍለ ዘመን መገባደጃ ድረስ በክርስቲያን መንግሥት እና በአዳል ሱልጣኔት እና ከዚያ
በኋላ መካከል ግጭት
በዘይላ ውስጥ የሚያልፉ የረጅም ርቀት የንግድ መንገዶችን መቆጣጠር በክርስቲያን መንግሥት እና በሙስሊም
ሱልጣኔቶች መካከል ለዘመናት የሚቆይ ፉክክር አስከትሏል ፣ የሃይማኖት የበላይነት ርዕዮተ ዓለም ማረጋገጫ
ይሰጣል። አዳል ሱልጣኔት ከ 1529 እስከ 1543 ባሉት ጦርነቶች የበላይነቱን አገኘ ፤ ለግጭት ቅድመ ሁኔታ ፣
የሙስሊም ሱልጣኔቶች ውስጣዊ ግጭት ፣ ሙስና እና ስርዓት አልበኝነት ተጠናክሯል እና አዲስ አመራር በአስቸኳይ
ተጠርቷል። እንዲህ ዓይነቱ አመራር ከኢማም አህመድ ኢብኑ ኢብራሂም አል-ጋዚ “ግራ-እጅ” የሚል ቅጽል ስም የመጣው
መነሻቸው ግልጽ ያልሆነ ነው።
ኢማም አህመድ በድሬ ዳዋ እና ጂግጂጋ መካከል በሁቤት ተወልዶ በታማኝ ሙስሊም ዘመዶቻቸው በዘይላ መንገድ ላይ
በአንዱ ኦሴስ ያደጉ; እንደ ኃያል ሙስሊም ፣ በስልጣን ላይ ባሳለፈው ጥቂት አመታት እስላማዊ ፒዩሪታኒዝምን ለጠራው
ለአዳል ጋራድ አቡን ወታደር አደረገ። ኢማም ወደ ገጠራማ አካባቢ ፣ በተመስጦ ምንጫቸው ፣ የአቡን ሞት እና
ለእስልምና ትምህርት መሰጠት ጀመሩ። የግጭት መንስኤዎች መሠረታዊ ለውጥ መጣ ፤ ኢማም አህመድ ወደ ስልጣን ከመጡ
በኋላ ፣ ጦርነቱ ለንግድ መስመር ቁጥጥር ብቻ ሳይሆን በዋናነት በአፋር እና በሶማሊያ አርብቶ አደሮች መካከል
ያለውን የአካባቢ ጫና ወደ ሀረር እና የክርስቲያን መንግስት ለመቅረብ የሚገፋፉ ነበሩ።
ለዘመናት ፣ የቆላ ምድር ሙስሊም አርብቶ አደሮች የሚኖሩት ለተሻለ እና በቂ የግጦሽ መሬቶች ወደ ከፍተኛ አምባዎች
ለማስፋፋት ፈልገው ነበር እናም ይህን ለማድረግ ሞክረው ነበር ፣ ነገር ግን በክርስቲያን ጦር እንዲታሰሩ ብቻ
ነበር። በምስራቅ ኢትዮጵያ አፋር እና ሶማሌ በ 13 ኛው እና በ 16 ኛው ክፍለ ዘመን መካከል ያለው የህዝብ ቁጥር
መጨመር እና ከፍተኛ ግጦሽ ፣ የውሃ ጉድጓዶች ወይም የእንስሳት ስርቆት እና ወረራ ተባብሷል ፤ የኢማም አስደናቂ
የአመራር ውጤቶች አፋር ፣ አርጎባ ፣ ሃረሪ ፣ ሃርላ ፣ ሶማሌ እና ሌሎች የአርብቶ አደር ማህበረሰቦች ለጋራ ጉዳይ
፤ እርስ በርሳቸው እንዳይጣላ ነገር ግን አንድ እንዲሆኑ እና ወደ ክርስቲያን መንግሥት እንዲሰፋ እና ወሳኝ
የቁሳቁስ ፍላጎቶቻቸውን እንዲፈቱ አሳምኗቸዋል ፣ እስላማዊ እምነትን እና ልምምዶችን ከማንኛውም የባዕድ ትምህርት
ይጠብቃል።
ነገር ግን፣ ልብነ ድንግል በ 11 ዓመታቸው በዙፋን ተቀምጠው በአረጋውቷ እሌኒ ሲታገዙ ነበር ፤ አብዛኞቹ
የሙስሊም መንግስታት የክርስቲያን መንግሥት የውስጥ ፉክክር በ 16 ኛው መቶ ክፍለ ዘመን መጀመሪያ ላይ ፣ በልብነ
ድንግል ሥር ያለው የክርስቲያን ጦር አህመድ ወደ ሥልጣን ከመጣ በኋላ ለጥንካሬያቸው ትኩረት ሊሰጥ አልቻለም።
ነገር ግን ብዙም ሳይቆይ አዳል በኢማም አህመድ ጦር ወደቀ። ኢማም አህመድ በ 1520 ለግጭት በቂ ጥንካሬ ነበራቸው
እና በ 1527 በክርስቲያን መንግስት ላይ ባደረጉት ዘመቻ ግብር ለመክፈል ፈቃደኛ አልሆኑም ፤ የኢማም ጦር
አጥብቆ በመታገል ባሊ ፣ ዳዋሮ ፣ ፋታጋር ፣ ሀዲያ ፣ ካምባታ ፣ ሲዳማ ፣ ወዘተ. የክርስቲያን መንግሥት አደጋ ላይ
ነበር;
ነገር ግን ፣ የእሱ ትልቅ ሰራዊት የሎጂስቲክስ እና የአመራር ችግሮች የጋራ ስትራቴጂን አለመከተል ነበር ፣
በተቃራኒው ፣ የኢማም አነስተኛ መጠን ያለው ጦር የሎጂስቲክስ ችግሮችን አስተዳድሯል ፣ የኢማም ጦርም በተሻለ
ተንቀሳቃሽነት እና በተለዋዋጭ ስልቶች በተዋሃደ ትዕዛዝ ተለይቶ የሚታወቅ ጥሩ አመራር ነበረው ፤ በዚህም ምክንያት
ትልቅ እና በደንብ የታጠቀ የክርስቲያን ጦር በ 1529 በሞጆ አቅራቢያ በሚገኘው በሺምብራ ኩሬ በጣም ወሳኝ
8
Chapter 5
ተሳትፎ / ጦርነት ተሸንፏል። ከዚያም እንደ ሸዋ ፣ አማራ ፣ ላስታ እና በሰሜን እስከ ሜሬብ ሜላሽ ያሉ የክርስቲያን
ግዛቶች በኢማም ቁጥጥር ስር ሆኑ።
ወደ ክርስቲያን መንግሥት ዘልቆ ሲገባ ፣ አህመድ ከሰዎቹ እና ከክርስቲያን ግዛቶች አዲስ ከተቀጠሩ ሠራተኞች
የተቋቋመ የሲቪል ቢሮክራሲ አቋቋመ ፤ ሚስቱ ባቲ ዴል ዋንባራ / አዳል ወታደራዊ አዛዥ የማህፉዝ ሴት ልጅ ባሏን
የአባቷን ሞት እንዲበቀል አበረታታችው ፤ በአህመድን ጉዞው ሁሉ አብረዋለች እና እርጉዝ ሆና እና በቅሎ መጠቀም
እንደማትችል ተነግሯል ፤ በእርግጥም በ 1531 እና 1533 በቅደም ተከተል ሁለቱን ልጆቿን በ ኢፋት እና ትግራይ
ዘመቻ ወለደች።
በሌላ በኩል ፣ ወታደር ወደ ኋላ ተመለሰ ልብነ ድንግል እንዲያፈገፍግ አስገድዶ በመጨረሻ በ 1540 በሸሽ ሞተ።
ልጁ ገላውዴዎስ (. 1540-1559) በ 1540 አህመድ 200 የቱርክ ሙስኪተሮችን እና 10 መድፍ ሲቀበል
ጦርነቱን ቀጠለ። ይህ በእንዲህ እንዳለ በ 1535 ልብነ ድንግል ጥያቄ መሰረት ወደ 400 የሚጠጉ የፖርቹጋል
ወታደሮች ክብሪት ታጥቀው በክርስቶፈር የሚመራው የቫስኮ ዳ ጋማ ታናሽ ልጅ በ 1541 የክርስቲያን ፍርድ ቤት
ደረሰ ፤ ሆኖም 200 ያህል ፖርቹጋሎች ተገድለዋል እና መሪያቸው ክሪስቶፈር ዳ ጋማ በነሀሴ 1542 በደቡባዊ
ትግራይ በኦፍላ ጦርነት አንገቱ ተቆርጧል ፣ በዚህ ውስጥ ልብነ ድንግል ሚስት እና የገላውዴዎስ ንግስት እናት
ሰብለወንጌል በተሳተፉበት።
ከዚያም ኢማም አህመድ ስለ ሠራዊታቸው ወደፊት በክርስቲያን ኃይል የሚደርሰውን ማንኛውንም ጥቃት ለመቃወም
መቻላቸውን በመተማመን አጋሮቹን ወደ አገራቸው በመላክ ሠራዊቱን እንዲሰፍሩ አድርጓል። ውስን በሆነ ሀብት
ምክንያት ገላውዴዎስ የኢማምን ጦር ክፉኛ የነካውን የመምታት እና የመሮጥ ስትራቴጂን ተቀጥሯል ፤ የአህመድ ጦር
ጥቃቶች ከየት እንደመጡ ስለማያውቁ የቀድሞውን ቀላል እንቅስቃሴ መጠቀም አልቻለም። አህመድ በጣና ሀይቅ አቅራቢያ
በሰፈሩበት ወቅት ፣ በየካቲት 25, 1543 በወይና-ደጋ ከፍተኛ ጦርነት ከተፈጸመ በኋላ ጥቃት ደርሶበታል ፤
ስለዚህ ክርስቲያኖች ሁሉንም ሰሜናዊ እና መካከለኛው አምባ መለሱ። በተራሮች የሚኖሩ ሙስሊሞች ከሙስሊም አለም ጋር
እርቅ / ለስላሳ ግንኙነትን ለማነቃቃት የሚታገሱትን ለገላዉዴዎስ አስገብተዋል።
ገላውዴዎስ በ 1550 ዎቹ መጀመሪያ ላይ በድንበር አካባቢዎች የካምፕ ቼዋ (ሬጅመንት) ብዙ የቅድመ -1520 ዎቹ
ግዛቶችን እና ገባር ክልሎችን መልሶ በማግኘት ጠንካራ የክርስቲያን መንግሥት አቋቋመ። ሆኖም ፣ ለክርስቲያኖች
እያደገ የመጣው ፈተና የመጣው ወደ መሃል ከገቡት የአዳል ወታደሮች ፣ የኦቶማን ቱርኮች ፣ ኢየሱሳውያን እና
ኦሮሞዎች በማፈግፈግ ነው። የአዳል ሃይሎች ፣ በአሚር ኑር ኢብኑ አል-ዋዚር ሙጃሂድዲን ስር ፣ ለበቀል ተጋፍጠው
ገላዉዴዎስን በ 1559 ገደሉት ፤ ሚናስ ( 1559-1563) ቱርኮችን በማሸነፍ እንደ ዳባርዋ ያሉ የባህር ዳርቻ
ግዛቶችን መልሷል። ፣ ግን ይሳቅ ከቱርኮች ጋር ተባበረ ፤ ሰርፀ ድንግል (.1563-1598) ቱርኮችን መከላከል
እና ከአጋው ፣ ቤቲ-እስራኤል ፣ ኤናሪያ ፣ ጉሙዝ ፣ ኦሮሞ እና ሲዳማ ጋር መታገል ነበረበት።
የሙስሊም-ክርስቲያናዊ ግጭት መዘዝ
ትልቅ የሰው እና የቁሳቁስ ወጪ ሙስሊሞች እና ክርስቲያኖች ፣ የቋንቋ እና የሃይማኖት መጠላለፍ እና በተለያዩ
የባህል ቡድኖች መካከል የሚደረግ ጋብቻ ፤ ምንም እንኳን ኢትዮጵያ የባህር ኃይል ባይኖራትም ፣ ፖርቱጋል እና
ቱርኮች በቀይ ባህር እና በህንድ ውቅያኖስ ላይ ፉክክር ግጭቱን ዓለም አቀፋዊይዘት ኣስይዞታል። ፤ የክርስቲያን
ገዥዎች የጦር መሣሪያ እና ስልጠና ለማግኘት እንደ ዘዴ ከሮማ ካቶሊክ ጋር ጥምረት ይፈልጉ ይሆናል። አንዳንድ
የኢየሱሳውያን ሚስዮናውያን ከኤጲስ ቆጶስ አንድሪያስ ዴ ኦቪዶ ጋር በ 1557 ወደ ኢትዮጵያ መጡ 2 የተለያዩ እና
የተለዩ ፣ የክርስቶስ-መለኮታዊ እና የሰው ተፈጥሮዎች ፣ ከሞኖፊዚት የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ቤተ ክርስቲያን /
ኢኦተቤ ክርስቶስ / ተዋህዶ በኩል ፍጹም የሰው ልጅ ተፈጥሮ ከመለኮት የማይነጣጠል መሆኑን ያስተማረው ሥነ-
መኢትዮጵያን ለመስበክ ቁልፍ ሚና የተጫወቱት ግንባር ቀደም ሚስዮናውያን ጆአዎ ቤርሙዴዝ፣ ኦቪዶ፣ ፔድሮ ፓኤዝ እና
9
Chapter 5
አልፎንሶ ሜንዴዝ; ገላውዴዎስ EOC ን በእምነት ተናገረ። ሚናስ እና ሰርፀ ድንግል ከኦሮሞ እና ከቱርክ ሃይሎች
ጋር በመፋለም የተጠመዱ ስለነበሩ ኢየሱሳውያንን በፍርድ ቤት ለማዝናናት ጊዜ ማግኘት አልቻሉም ነበር፤ ዛ-ዴንግል
(አር. 1603-4) ለካቶሊክ እምነት ይራራላቸው ነበር ነገር ግን በስልጣን ተወገዱ። ያዕቆብ (አር. 1598-
1603፣ 1604-7)፣ ሱሰንዮስ (አር. 1607-32) በክፍለ ሃገር መሪዎች እንደተቃወሙት፣ ግብር ለመክፈል
ፍቃደኛ ያልሆኑት፣ ኦሮሞን ከማዕከላዊ መንግሥት ኃይሎች ጋር በማዋሃድ ሥልጣኑን ለማጠናከር።
ሱሴንዮስ በፔድሮ ፓኤዝ ዲፕሎማሲያዊ ምክር አማካይነት ኅብረት አገኘ፤ ሱሴንዮስ በ 1612 ወደ ካቶሊካዊነት
ተለወጠ እና በ 1622 የመንግሥት ሃይማኖት እንደሆነ አስታወቀ። ከ 1617-8 የሥርዓተ አምልኮ ለውጦችን ተከትሎ
ፀረ ካቶሊካዊ ድምጾች ተነሱ፡ የኦርቶዶክስ ቄሶች እና ዲያቆናት መታደስ እና የጅምላ ጥምቀት; የአይሁድ
ልማዶች/የወንድ ግርዛት እና የሰንበት አከባበር እገዳ; ግእዝ መስበክ; እሮብ እና አርብ ጾም; የኢትዮጵያውያን
ቅዱሳን እና ታቦት ኪዳን (ታቦት) የአሳማ ሥጋ ሲበሉ ማክበር የተከለከለ ነበር፣ የላቲን ቅዳሴ እና የጎርጎርዮስ
አቆጣጠር እንዲፀድቅ ትእዛዝ ተላልፎ ነበር፣ ስለዚህም ልጁ ፋሲለደስ (ረ. 1632-67) ጨምሮ የንጉሠ ነገሥቱ
ታማኝ ተከታዮች ሳይቀር ተቃውመው የእርስ በርስ ጦርነት ተከተለ።
ከ 1625 በኋላ ውዝግቦች፣ አመፆች እና ጭቆናዎች ተፋጠጡ፣ ብዙ ገበሬዎች በሰኔ 1632 በአንድ ቀን
ህይወታቸውን አጥተዋል። በመጨረሻም አፄ ሱስንዮስ ፋሲለደስን ደግፈው ከዙፋናቸው ተነስተዋል። ፋሲለደስ
የኦርቶዶክስ ሃይማኖትን መንግሥታዊ ኃይማኖት መልሷል፣ ኢየሱሳውያንን አባረረ፣ የሱሰንዮስ ወንድም እና በጣም
አጥባቂ የካቶሊክ ደጋፊ የነበሩትን ሰአላ ክርስቶስን ጨምሮ፣ ፋሲለደስ ሌላ ግጭት በመፍራት ኢትዮጵያን
ከአውሮፓውያን ሁሉ ያገለለች በ 1700 ፈረንሳዊው ዶክተር ቻርለስ ዣክ ፖንሴት እና ስኮትላንዳዊው ተጓዥ ጀምስ
ብሩስ በ 1769 ከተጎበኟቸው ሚስጥራዊ ጉብኝቶች በስተቀር እስከ ምዕተ ዓመት እና ግማሽ እስከ 19 ኛው ክፍለ
ዘመን ድረስ ይጀምራል።
በአንጻሩ ከእስልምናው ዓለም ጋር የጠበቀ ዲፕሎማሲያዊ ግንኙነት ፈጠረ እና ማንም አውሮፓዊ ወደ ክርስቲያናዊ ጎራ
እንዳይገባ ከአጎራባች ሙስሊም መንግስታት ጋር ተባብሮ ነበር ። በ 1647 ከኦቶማን ፓሻ ጋር በሱአኪን እና
ማስዋዋ ከኦቶማን ፓሻ ጋር ስምምነት ፈጸመ ። ወደ ግዛቱ፤ የኢየሱስ ውርስ በኋላ ኢኦኮን በልዕልት ዘመን ወደ
ተከራካሪ ወገኖች ከፋፈለ፤ ተዋህዶ የክርስቶስን ኹለት ልደትን/ሁለት ልደትን ያስተምራል፡ አንደኛ በዘላለም
መለኮት ዘላለማዊ ልደት እና ሁለተኛ ከቅድስት ማርያም ወደ ዓለም ፍጹም ሰው ሆኖ ተወለደ። መለኮት በአንድ ተፈጥሮ
የተዋሃደ፣ በትግራይ እና በላስታ የበላይ ነው። ቂባት/አንድነት ዘላለማዊ መወለድን ተቀበለ፣ነገር ግን በሥጋ
በተዋሕዶ፣ ወደ ዓለም ሲወለድ፣ ጎጃም ውስጥ የበላይ ሆኖ መንፈስ ቅዱስ ቀብቶታል፣ሶስት ልደት/ሦስት ልደቶች (ያ
ጸጋ ልጅ/ወልድ በጸጋ) ክርስቶስ በመጀመሪያ መወለዱን አስተምሮአል። ዘላለም እንደ መለኮትነት በቅድስት ማርያም
ማኅፀን ዳግመኛ ተወልዶ በመንፈስ ቅዱስ ተቀብቶ የሚል ትምህርት በጎንደር እና በሸዋ የበላይ ሆነ።
የአርጎባ፣ የአፋር እና የሶማሌ ህዝብ ንቅናቄ
በ 15 ኛው ክፍለ ዘመን መገባደጃ ላይ እና በ 16 ኛው መቶ ክፍለ ዘመን መጀመሪያ ላይ የክርስቲያን ሙስሊሞች ግጭት
የአርጎባ፣ የአፋር እና የሶማሌ ክልል እንቅስቃሴ እንዲፈጠር ምክንያት የሆነው ግዛታቸው የንግድ መስመሮች
በሚያልፉበት እና ወደ ኋላ እና ወደ ፊት በጦርነት ሲንቀሳቀሱ ነበር። ሆኖም በአካባቢው ላይ ጫና ፈጥሯል ለሕዝብ
እንቅስቃሴ፤ አርጎባ የነብዩ መሐመድ ተከታዮች ኢፋት ሰፍረዋል ይባላል። አፋር ማካባንቶ ዴሞክራሲያዊ ተቋም;
10
Chapter 5
ማዱና እና አባሳ ከተሞች; መሐመድ ጃሳ ዋና ከተማውን ከሐረር ወደ አውሳ 1577 አዛወረው፤ ኢማም ዑመር ዲን ቢን
አደም ከ 1672 በኋላ ወደ መንበረ ሥልጣናቸው ወጡ። አውሳ እንደገና የተመሰረተው በከዳፎ 1734 ሲሆን
በሙዳይቶ ስርወ መንግስት በባቲ-ጊንዳ የንግድ መስመር እና በቶላ ሃንፊሬ በሚመራው የእስልምና ትምህርት ላይ
የተመሰረተ; ጊሪፎ፣ ታጁራህ፣ ራሃይቶ እና ጎባድ ሱልጣኖች፣ ኢብኑ ሰኢድ/1214-86 በሻበሌ አካባቢ መርካ
የሶማሌዎች ማዕከል እንደነበረች ጽፈዋል። የሶማሌ ጉራጌ ሽር/የሽማግሌዎች ምክር ቤት ግጭትን እና ቀውስን
የመፍታት ስልጣን ተሰጥቶታል።
ኦሮሞ፡ የገዳ ስርዓት
ኦሮሞ በማህበራዊ ሁኔታ የተደራጀ፣ ጉዳያቸውን የሚያስተዳድርበት፣ ግዛቱን የሚጠብቅበት፣ ህግና ስርዓትን
የሚያስከብርበት እና ኢኮኖሚውን የሚያስተዳድርበት ተቋም ነው። ስምንት ዓመታት አንድ የጋዳአ ዘመን፣ 5-ጋዳዓ
ወቅቶች/40 ዓመታት አንድ ትውልድ እና ዘጠኝ ትውልዶችን ይወክላሉ/360 ዓመታት የሚወክሉት ዘመን ነው፤ ግልጽ
ያልሆነ ቢድሪ ዱቅቄ; ታያ፣ ታሳአ፣ ሙንዮ፣ ሱፍቱ፣ ማዲሌ፣ አብሮጂ፣ ዲታቻ እና ዋራ-ዳዬ/ዋርደን (360 x 8=
2280 ዓመታት) እና ቦራና-ባረንቱ (1450 ዓ.ም.-)፤ ጋዳአ የአንድ ሰው አገዛዝን ለመከላከል በየጊዜው
መተካካት እና የሃይል መጋራትን ፈጠረ። ትምህርትን፣ ውክልናን፣ ማህበራዊ ትስስርን፣ ሰላምን ይመለከታል።
አራራ/ግጭት አፈታት፣ ጉማ/የደም ካሳ፣ራኮ/ጋብቻ እና ቀቢዬ/የመሬት ይዞታ፣ሴቶች በሲንቄ ተቋም እና በጉዱሩ
(ቅድመ-ጉርምስና)፣ ቃሬ (ጎረምሳ፣ ለትዳር ዝግጁ)፣ ካላሌ (የሉባ እና የዩባ ሚስቶች) መብታቸውን አስከብረዋል።
& Cifire (የጋዳሞጂጂ ሚስቶች/ከ 80 ዓመት በላይ) የተቀደሰ ኃይል እንደነበራቸው ይታመን ነበር።
የኦሮሞ ህዝብ ንቅናቄ
እየጨመረ የሚሄደውን የሰው እና የእንስሳትን ቁጥር ለማስተናገድ የሚያስችል የመሬት ፍላጎት፣ ከ 13 ኛው እስከ
16 ኛው ክፍለ ዘመን ያለው የክርስቲያን እና የሙስሊም ግጭት በዋናነት አርብቶ አደር ኦሮሞ ቡድኖች ይኖሩበት
የነበረውን መሬት ወደሌሎች አካባቢዎች እንዲለቁ ጫና አሳድሮ ሊሆን ይችላል። የኦሮሞ ሃይሎች በዋላቡ ተራራ እና
በአባያ ሀይቅ በኩል በኮሪደር አለፉ; በአባያ እና ሀዋሳ ሀይቆች መካከል ግማሽ መንገድ ላይ ሲደርሱ ወደ ደቡብ
ምዕራብ ብላቴ ወንዝ ዘልቀው በመግባት ወደ ሰሜን አቅጣጫ ወደ ስምጥ ሸለቆ ሀይቆች አመሩ። ሜልባ (1522-
1530)፡ ድል የተደረገው አቢሲኒያ ክፍለ ጦር ባቲራ አሞራ በፋሲል ይመራል፤ ሙዳና (1530-1538)፡ እስከ
አዋሽ ወንዝ ጠርዝ ድረስ ተስፋፍቷል፤ ኪሎሌ (1538-1546)፡ አዳአል መብራቅን በዳውዋሮ አወደመ፤ ቢፎሌ
(1546-1554): የላቀ ወደ Waj & Ereri; አቢሲኒያ ቡክሳር አሞራን በፖርቱጋል አዛዥ አይረስ ዲያዝ
እየመራ; ሚቺሌ (1554-1562)፡ ሀማልማልን በዳጎ እና ጃን አሞራ ኮርፕስ እና አዳሊ በአሚር ኑር መሪነት
በሀዛሎ ተራራ አሸንፎ ሀረሪ የጃጎል ግንብ እንዲገነባ አስገደደ።
ሃርሙፋ/ሃምቢሳ (1562-1570)፡ ሚናስን በቃሲና እና ዋያታ ተዋግቷል፣ አንጎት፣ ጋንዚ፣ ሳይንት ወዘተ
ተያዘ። የተቀናጀ አርጎባ፣ ዶባ ወዘተ በሞጋሳ እና ጉዲፋቻ፤ ሮባሌይ (1570-1578)፡ በሳርሳ ድንግል
ፈረሰኞች በአዛጅ ሀሊቦ የተመራው በዋይና ደጋ በ ሐ. 1574 ፣ ግን የዛራ ዮሃንስ ኃይሎች ተደምስሷል ። ቢርማጂ
(1578-1586)፡ በዋጂ ውስጥ አርኢን ተቆጣጠረ፣ ጃማን አቋርጦ ወደ ወላቃ አቋርጦ ዳራጎቲ፣ ሙልዓታ (1586-
1594)፡ ዳሞት፣ ቢዛሞ፣ ዳምቢያ እና ትግራይ፣ ዱሎ (1594-1602): ወደ ምዕራብ መስፋፋት አጠቃ። &
ሰሜናዊው የቀንድ፣ኦሮሞ ክፍሎች በሶማሊያ ወደሚገኘው ቡር ሃቃባ እና ማጀርቲን ተስፋፍተዋል። ዋርዴይ እና ኦርማ
በቅደም ተከተል ወደ ኬንያ እና ታንዛኒያ ተንቀሳቅሰዋል።
የተለያዩ የኦሮሞ ቅርንጫፎች የገዳ ማዕከላትን አቋቋሙ፡ ኦዳ ቡልቱም-ኢቱ ሁማበና; ኦዳ ሮባ-ሲኮ ማንዶ
(አርሲ)፤ ጋዮ-ሳቦ ጎና፤ ሜይ ቦኮ-ጉጂ; ኦዳ ናቤ-ቱላማ; ኦዳ ቢሲል-
ሜቻ፤ ኦዳ ቡሉቅ-ጃዊ ሜቻ፤ ኦዳ ዶጊ-ኢሉ; ኦዳ ሁሌ-ጅማ፤፣ ኦዳ ገራዶ/ማኮዲ-ዋሎ፤
11
Chapter 5
የጋዳ መሪዎች እንደ ቦረና ዳውዌ ጎቦ፣ ጉጂ አና ሶራ፣ ሜቻ ማኮ-ቢሊ፣ ጅማ ባቦ ኮዬ እና ሌሎችም የገዳ ማዕከላትን
በማቋቋም በየአካባቢያቸው ካርዲናል ህጎችን አውጥተዋል።
ሕዝቦች እና ግዛቶች በምስራቅ፡ ሀረር ኢምሬት
ሀረር በ 16 ኛው ዳካርን በመተካት አዳል ዋልስማ ዋና ከተማ ሆነች፣ አሚር ኑር ሙጃሂድ በግንብ የተከበበች ከተማ
አደረጋት፣ አሚር አሊ ኢብኑ ዳኡድ (ረ. 1647-62) የሀረሪ ስርወ መንግስት መሰረተ፣ እንደ አብዱልሻኩር
(1783-94) ባሉ አሚሮች ተጠናክሯል፤ የአሚር ምክር ቤት፣ መጅሊስ የመስጂድ መሬት/ዋቅፍን ይቆጣጠር ነበር።
ከኤደን ባህረ ሰላጤ ወደቦች ፣ዘይላ እና በርበራ የንግድ መስመሮችን ስትቆጣጠር የሀረር ኢኮኖሚ ሃይል አደገ
።ሥልጣኑ የተቋቋመው ከአፋር ፣አርጎባ ፣ኦሮሞ እና ሶማሌ ጋር በመተባበር በንግድ ፣በጋብቻ እና በእስልምና እምነት
ነው። ይህን መሰሉ ታዋቂነት ግብፅ በ 1875 ሀረርን እና የምኒልክን ሃይል በ 1887 እንድትይዝ ያደረገ ነው።
ሕዝቦች እና ግዛቶች በምስራቅ፡ ሀረር ኢምሬት
ሀረር በ 16 ኛው ዳካርን በመተካት አዳል ዋልስማ ዋና ከተማ ሆነች፣ አሚር ኑር ሙጃሂድ በግንብ የተከበበች ከተማ
አደረጋት፣ አሚር አሊ ኢብኑ ዳኡድ (ረ. 1647-62) የሀረሪ ስርወ መንግስት መሰረተ፣ እንደ አብዱልሻኩር
(1783-94) ባሉ አሚሮች ተጠናክሯል፤ የአሚር ምክር ቤት፣ መጅሊስ የመስጂድ መሬት/ዋቅፍን ይቆጣጠር ነበር።
ከኤደን ባህረ ሰላጤ ወደቦች ፣ዘይላ እና በርበራ የንግድ መስመሮችን ስትቆጣጠር የሀረር ኢኮኖሚ ሃይል አደገ
።ሥልጣኑ የተቋቋመው ከአፋር ፣አርጎባ ፣ኦሮሞ እና ሶማሌ ጋር በመተባበር በንግድ ፣በጋብቻ እና በእስልምና እምነት
ነው። ይህን መሰሉ ታዋቂነት ግብፅ በ 1875 ሀረርን እና የምኒልክን ሃይል በ 1887 እንድትይዝ ያደረገ ነው።
ህዝቦች እና ግዛቶች በደቡብ እና በማዕከላዊ ደቡብ ፣ሸዋ
ሸዋ የተቋቋመው በአጋንቻ አለቃ ነጋሲ ክርስቶስ/1696-1703) አሰንዳቦ፣ደባደቦ፣ማቅፉድ፣ይፋት ወዘተ
መቆጣጠር 2 ኛ ንጉስ/ንጉስ መሪድ አዝማች ሰበስቲ/ሰባስትያኖስ/ር.1703-18; ኣቡየ/ኣባየ/1718-45) መሃል
ሃራምባ ግን ከካሳም ባሻገር በካራዩ ተገደለ። አሁን ኢየሱስ (1745-75) የተቆጣጠረው ቡልጋ፣ ኤፍራታ፣ መንዝ
እና ተጉለት ማዕከል ዶቃቂት በኋላ ወደ አንኮበር ተለወጠ። አፋርን ለመቆጣጠር ሞክሮ አልተሳካም & አቢቹ፤ አስፋ-
ወሰን/ር.1775-1808 አንጾኪያ፣ አስቦ፣ ገደም፣ ግሼ፣ መርሐቤቴ፣ ሞራት እና ሸዋ ሜዳን አሸንፏል። ወሶን
ሳገድ/1808-1812 በኩንዲ በባሪያው ተገደለ; ሳህለ-ስላሴ/ር.1813-47 ከሳላ ዲንጋ ቸኩሎ ታላቅ ወንድሙን
ቤኩሬጄን ነጥቆ የጎንቹ ንጉሣዊ እስር ቤት አቋቋመ።
ጉራጌ፣ ሀዲያ እና ካምባታ
ምዕራባዊ/ሰባ ቤት ጉራጌ ቻሃ፣ ሙህር፣ እዝሀ፣ ጉመር፣ ኢናሞር፣ እንደገኝ/ ኤነር እና ግዬቶ እና ሰሜናዊው
ክስታኔ/አይማላልን ያጠቃልላል። ተጨማሪ ቡድኖች ዶቢ፣ ጋዳባኖ፣ ማስቃን እና ኑራና፣ ዲሞክራሲያዊ ተቋማት፡ ሰባት
ቤት ያጆካ ኪቻ እና ክስታኔ ጎርዳና ሴራ; የሀዲያ ንዑሳን ቡድኖች፡- ማረኮ፣ ሌሙ፣ ሶሮ፣ ሻሾጎ እና ባዶዋቾ፣
የሀዲያ ገዥ፣ አማኖ; በሙስሊም “ነቢይ” የተደገፈ ቤላም በ 1332 ከኢፋት መሪ ሳብራዲን vs ማዴ-ጽዮን
የክርስቲያን ሃይል ጋር ተሰልፏል፤ ማሂቆ በዛራ ያዕቆብ ላይ አመጸ እና በአጎቱ ባሞ በ 1445 ተተካ፤ ገራድ አዜ
ለሰርትሳ ግብር ለመክፈል ፈቃደኛ አልሆነም። - ዴንግል ግን በ 1568/9 ተጨቁኗል። Kambatissa
የሃይላንድ ምስራቅ ኩሺቲክ ነው; በሀምበሪቾ ተራራ ዙሪያ 4 ማህበረሰቦች በ 1550-70 አካባቢ ተሰባሰቡ።
ዱባሞ፣ ዶንጋ እና ጠምባሮ ከሲዳማ ደጋማ ቦታዎች፤ ሰባት የበላይ የሆኑ ጎሳዎች (ካምባታ ላማላ) ናቸው።
በደቡብ ያሉ ህዝቦች እና ክልሎች፡ ሲዳማ
12
Chapter 5
በታላቁ የምስራቅ አፍሪካ ስምጥ ሸለቆ 1500ml አካባቢ ቆላማ ቦታዎችን ያዙ በሀዋሳ እና በአባያ ሀይቆች እስከ
3000 ማሰል በአርቤጎና ባንሳ እና አሮሬሳ ምስራቃዊ ደጋማ አካባቢዎች ፣መንግስት በሞቴ/ንጉሱ የሚመራው
ከሶንጎ/ሽማግሌዎች ምክር ቤት ጋር በመመካከር ፣የሥነ ሥርዓቱ መሪ/ሴት ለችሎታ ተመርጣለች። እንደ ሰላም ፈጣሪ፣
የአካል ፍጽምና፣ ተናጋሪ፣ ጥበብ እና ጥንቃቄ ለመናፍስት መስዋዕትነት፣ ግርዛት እና ጋብቻ፣ ነገር ግን በጦርነት
እና በከብት ዘረፋ መካፈል አልቻለም፤ የሉዋ ደረጃዎች/ ስብስቦች፡ ዳራራ፣ ፉላሳ፣ ሂርቦራ፣ ዋዋሳ እና ሞጊሳ፤
እጩዎች የአምስት ወር ጊዜ አግኝተዋል። የውትድርና ስልጠና እና የጦርነት ዘፈኖች ልክ እንደ ገራርሻ በጋዴን
ከምክትል/ጃአላዋ፣ ከሞራል ህግ/ሀላሌ (የመጨረሻ እውነት) ትክክል እና ስህተት ለመፍረድ።
ጌዴኦ እና ኮንሶ
ትውፊት የጌዴኦ ቅድመ አያቶችን ከዳራሶ የጉጆ ታላቅ ወንድም ጋር ይዛመዳል፤ 7 ዋና ዋና ጎሳዎች በሾል ባቴ/የ 4
ሲኒየር ቤት (ዱባአ፣ ዳራሽሻ፣ ጎርጎርሽሻ እና ሃኑማ) ከ 25 በላይ ንኡስ ጎሳዎች እና ሳሴ ባቴ/ጁኒየር ቤት 3
ተመድበዋል። (ባካሮ፣ ሄንባአ እና ሎጎዳ) 10 ንኡስ ጎሳዎች ያሉት፣ ባሌ ሰባት ክፍል ከ 10 ዓመት ጋር
እያንዳንዳቸው የ 70 ዓመት ዑደት ይፈጥራሉ። ሳሴሮጎ/3 ግዛቶች ፌዴሬሽን፡- ሶብሆ፣ ሪቡታ እና ሪኩታ፤ የስራ
መደቦች ከአናት እስከ 8 አመት አባ ጋዳ እስከ ሃይትቻ፤ የአፋ ኮንሶ ተናጋሪዎች በደን የተሸፈነ ኮረብታ ውስጥ
ይኖሩ ነበር እና ዝቅተኛ ቦታ ይጠቀሙ ነበር።
በሳጋን እና በወይቶ ወንዝ ሸለቆ አካባቢ እንደ አደን ቅጥር ግቢ፣ ግድግዳ ያላቸው መንደሮች (ፓሌታዎች) ካንታ
በሚባሉ ቀጠናዎች ተከፋፈሉ፣ ወንድ ሽማግሌዎች ምክር ቤት/ሃይዮታ፣ በዘር የሚተላለፍ ሳይሆን በየ 18 ዓመቱ
ይሽከረከራል፣ የዘር ቡድን እና ትውልድ ስብስብ/ፀልታ 18 በካራት፣ 9 በታካቲ & 5 በቱሮ ጎሳዎች፡ ቶቅማሌታ፣
ኢላይታ፣ ሳውዳታ፣ ፓሳንታ፣ ከርቲታ፣ ኢሻላይታ፣ ማሃሌታ፣ ቲኪሳይታ እና አርጋሚታ።
መጨረሻ
13