\ßZ

ò úd @¤ûd
@cæ, lûeK I faY
(ACIDS, BASES AND SALTS)

Zêùc _ìað ùgâYúùe _XòQ ù~ @cæ aû GiòWþ Gjò @¤ûdùe @ûùc @cæ I lûeK c¤ùe
RûZúd Lû\ý LûAaûKê LUû Gaõ lûeK RûZúd Lû\ý NUê[ôaû ùKùZK eûiûd^òK _âZòKâòdû aòhd _Xòaû -
Lûeò@û fûùM ö (~[û- @cæ Gaõ lûeK Kò_eò _eÆe _âbûaKê _âZjò Z
~\ò _eò a ûeùe ùKjò RùY cûZâ û ]ô K Ke«ò) Gaõ ùKùZK ùKøZìjkR^K aòhd ~ûjû
LûAù\A[ôaû ùjZê @cæ R^òZ iciýû (Acidity)ùe @ûc ù\÷^¦ò^ Rúa^ùe NUò[ûG ö
_úWòZ jêG, ùZùa C_Pûe _ûAñ ùKCñUòKê aýajûe RûYòQ Kò ?
KeòaûKê Kjòaû - ùf´êei, bòù^Mûe ^û LûAaû fòUþciþ \âaY GK ^úkùfûjòZ (Purple)
ùiûWû \âaY ? PòKò›û _ûAñ Rò^òhUòKê aûQòaû ùaùk e¬K (Dye) ö Gjû [ûùfû`ûAUû (Thallophyta)
Zû’e ùKCñ MêYUò Zêc c^Kê @ûiêQò ? Zêùc RûYòQ ùgâYúe ùg÷aûkòKû (Lichen)eê ^òÃûi^ Keû~ûG
ù~ @cæ Gaõ lûeK _eÆeKê _âgc^ Keò_ûe«ò ö Gaõ iìPK bûaùe aýajéZ jêG ö ù~ùZùaùk
`kùe @cæ lûeKe _âbûaKê I lûeK @cæe fòUþciþ \âaY @cæúd Kò´û lûeúd ^êùjñ, Gjûe
_âbûaKê _âZòjZ (Nullify) Keò[ûG ö cù^_Kû@, a‰ð ^úkùfûjòZ ùjûA[ûG ö fûfþ a§ûùKûaò _Zâ,
Kò_eò @ûùc ^ PûLô LUû Gaõ Lûeò@û _\û[ð _eúlû jk\ú Gaõ ùKùZK `ê f [ jûAWâ û ^þ R ò @ û
Keò[ôùfö (Hydrangea), ù_Uê^@ ò û (Petunia) I ùReû^òdcþ
Zêùc RûYòQ ù~ @cæ LUû fûùM Gaõ ^úk fòUþciþKê (Geranium) _âbZ é ]ò e _ûLêWû _âbZé ò @ù^K _âûKéZKò
fûfþ Keò\òG ö @^ý _lùe, lûeK Lûeò@û fûùM _\û[ð ejòQò ~ûjû \âaYùe @cæ aû lûee C_iÚòZò
Gaõ fûfþ fòUþciþKê ^úk Keò\òG ö fòUþciþ GK iìPûA[û’«ò ö GMêWòKê @cæ-lûeK (Acid-base)
_âûKéZòK iìPK (Indicator) ö jk\ú ùijò _âKûee iìPK Kj«ò Kò´û ùaùkùaùk iek bûùa iìPK
@^ý GK iìPK ö Zêùc ùKùa flý KeòQ Kò - Kj«ò ö
]kû fêMûe jk\ò@û ZeKûeú \ûM C_ùe iûaê^ _âgÜ
(~ûjûKò lûeúd) Nhòùf ùfûjòZ-aû\ûcú ùjûA~ûG 1. ZêcKê Zòù^ûUò _eúlû ^kú \ò@û~ûAQò ö ùi[ôeê
Kò«ê _ùe fêMûKê ùagò _ûYòùe bf bûaùe ù]ûA ùMûUòKùe _ûZòZ Rk Gaõ @^ý \êAUòùe
ù\ùf Gjû _êYò jk\ò@û ùjûA~ûG ? Zêùc @cæ I ~[ûKâùc @cæúd \âaY Gaõ lûeúd \âaY
lûeK _eúlû Keòaû _ûAñ cò[ûAfþ @ùe¬þ I @Qò ö ~\ò ZêcKê ùKak fûfþfòUþciþ KûMR
ù`^fþ ` þ [ ûfò ^ þ _eò iõùgæ h ò Z iì P KMê W ò K \ò@û~ûG, ùZùa Zêùc _âùZýK _eúlû
(Synthetic indicators) c¤ aýajûe Keò _ûeòa ö ^kúùe K’Y @Qò Kò_eò PòjÜU Keò_ûeòa ?
18
2.1 @cæ I lûeKe eûiûd^òK ]cð RûYòaû Gjò iìPKMêWK
ò ^òRe a‰ð _eòaˆÿð^ \ßûeû
(Understanding the Chemical @ûcKê RYûA \òG ù~ Gjû @cæúd Kò´û lûeúd ö
Properties of Acids and Bases) ùKùZK _\û[ð @Qò ~ûjûe @cæúd I lûeúd cû¤cùe
M§e _eòaˆÿð^ ùjûA[ûG ö GMêWòKê NâûY-iìPK
2.1.1 _eúlûMûeùe @cæ Gaõ lûeK
(Olfactory indicator) Kj«ò ö @ûi, Gjò _âKûe
(Acids and Bases in the Laboratory)
iìPK MêWKò C_ùe KòQò _eúlû iµû\^ Keòaû ö
Zêc _ûAñ Kûc 2.1 Zêc _ûAñ Kûc : 2.2
l aòmû^ _eúlûMûeeê ^òcÜfòLôZ ^cê^ûMêWòK l ieê ieê KUû~ûA[ôaû _ò@ûR Gaõ KòQò i`û
iõMâj Ke ö jûAùWâûùKäûeòKþ GiòWþ (HCI), _Zkû fêMû_Uò GK _äûÁòKþ aýûMþùe eL ö
ifþ`êýeòKþ GiòWþ (H2SO4), ^ûAUâòKþ GiòWþ Zû’e cêjñKê bf bûaùe aû§ò\ò@ Gaõ ZûKê
(HNO ), Giò U ò K þ Giò W þ (CH COOH), GK `âR ò þ c¤ùe ùMûUòG eûZò eL ö aˆÿðcû^
3 3
ùiûWòdcþ jûAWâKiþ ûAWþ (NaOH), Kýûfþid ò cþ Gjò fêMû_UòMêWòKê @cæ Gaõ lûeK _eúlû
jûAWâ K þ i ûAWþ [Ca(OH)2], ù_ûUûiò d cþ Keòaû _ûAñ aýajûe Keû~ûA _ûeòa ö
jûAWâ K þ i ûAWþ (KOH) , cýûMþ ù ^iò d cþ l \êAUò fêMû_Uò ^ò@ Gaõ Zûe M§ ijòZ _eòPZò
jûAWâKþiûAWþ [Mg(OH)2] Gaõ Gùcû^òdcþ jê@ ö
jûAWâKþiûAWþ (NH4OH) ö l ùiMêWK ò ê GK _eòÃéZ _é C_ùe eL Gaõ
l ùMûUò G ùMûUò G Iß û Pþ M ä û iþ ù e C_ùe ùMûUòG _Uòùe KòQò aê¦û fNê jûAùWÿâûùKäûeòKþ
\ò@û~ûA[ôaû _âùZýK \âaYeê ùMûUòG ùfLûGñ GiòWÿþe \âaY Gaõ @^ý _Uòùe KòQò aê¦û
aê¦û eL Gaõ iûeYú 2.1ùe \gðû~ûA[ôôaû fNê ùiûWòdcþ jûAWâKþiûAWþe \âaY _Kû@ ö
bkò, ùi[ôùe ^òcÜfLò ôZ iìPKMêWK ò eê ùMûUòG l \êAUò fêMû_UòKê _ûYòùe ù]ûA\ò@ Gaõ _ê^½
ùfLûGñ aê¦û cògûA _eúlû Ke ö ùicû^ue M§Kê _eúlû Ke ö
l _âùZýK \âaY _ûAñ fûfþ fòUcþ iþ, ^úk fòUcþ iþ, l Zêce _~ðýùalYKê ùfLôeL ö
ù`^fþ ` þ [ ûfò ^ þ Gaõ cò [ ûAfþ @ ùe¬þ l aˆÿðcû^ KòQò fNê bû^òfû @Ze Gaõ faw
\âaYMêWK ò e a‰ðùe Kò _eòaˆÿð^ ù\Lôf ? ùZf ^ò@ Gaõ ùicû^ue M§ ijòZ _eòPZò
l iûeYú 2.1ùe Zêce _~ðýùalY fò_òa¡ jê@ ö
Ke ö l ùMûUò G _eúlû^kúùe Kò Q ò fNê
jûAùWâûùKäûeòKþ GiòWþ \âaY Gaõ @^ý GK

iûeYú 2.1
^cê^û ffþ fòUþciþ ^úk fòUþciþ ù`^fþ`þ[ûfò^þ cò[ûAfþ
\âaY \âaY \âaY \âaY @ùe¬þ \âaY

19
 _eúlû^kúùe Kò Q ò fNê ùiûWò d cþ l PòZâ 2.1 @^êiûùe C_KeYMêWK ò ê iRûA eL ö
jûAWâKþiûAWþ \âaY ^ò@ ö ùKùZ aê¦û fNê l GK _eúlû^kúùe _â û d 5 cò f ò f ò fNê
bû^òfû @Ze Cbd _eúlû^kúùe cògû@ Gaõ ifþ`êýeòKþ GiòWþ ^ò@ Gaõ Zòjñùe KòQò Ròuþ
ùiMêWKò ê bf bûaùe ùRûeþùe jùfA \ò@ ö \û^û cògû@ ö
_ì^aðûe ùicû^ue M§Kê _eúlû Ke Gaõ l Ròuþ \û^û C_ùe Zêùc K’Y ù\LêQ ?
M§ùe ~\ò KòQò _eòaˆÿð^ NUò[ûG ùfLôeL ö
l ^òMðZ ùjC[ôaû MýûiþKê iûaê^þ \âaY c¤ùe
l ùijòbkò bûaùe, fNê jûAùWâûùKæûeòKþ GiòWþ _âùag Keû@ö
I fNê ùiûWòdcþ jûAWâKþiûAWþ ijòZ faw
l iûaê^þ \âaYùe ù`ûUKû KûjóKò iéÁò ùjCQò ?
ùZfe M§ùe NUê[ôaû _eòaˆÿð^ _eúlû Ke
Gaõ ùfLôeL ö l ùMûUòG Rk«û cjcaZúKê Mýûiþ _ì‰ð ù`ûUKû
^òKUKê ^ò@ ö
Zêce _~ðýùalY @^êiûùe bû^òfû, _ò@ûR I
faw c¤eê ùKCñUò NâûY-iìPK bûaùe aýajéZ l Zêùc K’Y ù\LêQ ?
ùjûA_ûeòa ? l Gjò KûcUò jûAùWâûùKäûeòKþ GiòWþ, ^ûAUòâKþ
@cæ I lûeKe eûiûd^òK ]cðKê aêSòaû _ûAñ GiòWþ Gaõ GiòUK ò þ GiòWþ _eò @ûC ùKùZûUò
@ûi, @ûC ùKùZK _eúlû iµû\^ Keòaû ö GiòWþ ijòZ _ê^aðûe Ke ö
2.1.2 @cæ I lûeK ]ûZê ij Kò_eò eûiûd^òK l iaê ùlZâùe _~ðýùalY icû^ ùjCQò ^û
@fMû ùjCQò ?
_âZòKâòdû Kùe ?
(How do Acids and Bases React with
C_ùe Keû~ûA[ô a û icÉ eûiûd^ò K
Metals) _âZK
ò d
òâ ûeê RûYòa ù~ ]ûZêUò @cæMWê Kò eê jûAùWâûùR^þ
@_iûeY `kùe jûAùWâûùR^þ Mýûiþ C_ô^Ü ùjCQò ö
Zêc _ûAñ Kûc : 2.3
]ûZêUò @cæe @agòÁ @õgùe còkZò ùjûA GK ù~øMòK
iZKð iìP^û : Gjò _eúlû _ûAñ gòlKu C_ô^Ü KeêQò ö GjûKê faY Kj«ò ö Zûjûùjùf,
ijù~ûM @ûagýK ö
jûAùWÿûâ ùR^þ
ù`ûUKû ^òMc
ð ^kú
ÁûŠ ùRûeþ g± ijòZ jûAùWÿâûùR^þ
Mýûiþ Rkòaû
_eúlû^kú cjcaZú
fNê ifþ`êýeòKþ GiòWÿþ
Ròuþ \û^û jûAùWÿâûùR^þ _ì‰ð [ôaû
iûaê^þ ù`ûUKû
iûaê^þ \âaY

PòZâ 2.1
Ròuþ \û^ûe fNê ifþ`êýeòKþ GiòWÿþ ijòZ _âZòKòâdû I ^ò@ñû
fMûA jûAùWÿâûùR^þ Mýûiþ _eúlû
20
ùMûUòG ]ûZêe @cæ ijòZ eûiûd^òK _âZòKâòdûKê 2.1.3 ]ûZa Kûùaðûù^Uþ I ]ûZa jûAùWâûùR^þ
iõùl_ùe ^òcÜcùZ _âKûg Keû~ûA _ûeòa - Kûùaðûù^Uþ @cæ ijòZ Kò_eò eûiûd^òK
@cæ + ]ûZê → faY + jûAùWâûùR^þ Mýûiþ _âZòKâòdû Kùe ?
(How do metal carbonates and metal
ù~Cñ eûiûd^òK _âZòKâòdûMêWòK _~ðýùalY
hydrogencarbonates react with
Kf, ùiMêWK ò e eûiûd^òK icúKeY ùfLô _ûeòa
acids ?)
Kò ?
Zêc _ûAñ Kûc 2.5
Zêc _ûAñ Kûc : 2.4
l \êAUò _eúlû^kú ^ò@ Gaõ ZûKê A I B bûaùe
l KòQò Ròuþ \û^û ùMûUòG _eúlû^kúùe ^ò@ ö ^ûcûuòZ Ke ö
l ùi[ôùe 2còff ò ò ùiûWòdcþ jûAWâKiþ ûAWþ cògû@ l _eúlû^kú Aùe _âûd 0.5 Mâûcþ ùiûWòdcþ
Gaõ _eúlû^kúUòKê Mec Ke ö Kûùaðûù^Uþ (Na2CO3) Gaõ _eúlû^kú Bùe
l Zê c _ûAñ Kûc : 2.3 ùe [ô a û @agò Á 0.5 Mâûcþ ùiûWòdcþ jûAùWâûùR^þKûùaðûù^Uþ
ùiû_û^Mê W ò K ê _ê ^ að û e Ke Gaõ Zê c e (NaHCO ) ^ò@ ö
_~ðýùalYKê ùfLôeL ö GVûùe NUê[ôaû
3

l _âûd 2 còfòfò ùfLûGñ fNê jûAùWâûùKæûeòKþ

eûiûd^òK _âZK ò dòâ ûKê ^òcfÜ Lò Zô bûaùe _âKûg GiòWþ Cbd _eúlû ^kúùe cògû@ ö
Keû~ûA_ûeòa -
l Zêùc K’Y ù\LêQ ?
2NaOH + Zn → Na ZnO + H
2 2 2
l _âùZýK ùlZâùe ^òMðZ ùjC[ôaû MýûiþKê,
(ùiûWòdcþ RòùuUþ)
PòZâ 2.2 ùe \gðû~ûA[ôaû bkò, Pì^_ûYò
Zê ù c _ê Y ò ù\Lê Q ù~ Gjò eûiûd^ò K (Kýûfþiòdcþ jûAWâKþiûAWþ \âaY) c¤ùe
_âZòKâòdûùe jûAùWâûùR^þ C_ô^Ü ùjûAQò ö Kò«ê iaê _âùag Keû@ Gaõ _~ðýùalYKê ùfLôeL ö
]ûZê ijòZ Gjò ]eYe eûiûd^òK _âZòKâòdû i¸a
ùjûA_ûùe ^ûjó ö C_e _eúlûùe NUê[ôaû eûiûd^òK _âZòKâòdû
\êAUòKê Gjò bkò bûaùe ùfLû ~ûûA_ûeòa -
[ôiòfþ `ù^f
ÁûŠþ
KKð ^òMðc ^kú
_eúlû^kú

Kûað^þ WûA@KþiûAWÿþ Mýûiþ

fNê jûAùWÿâûùKäûeòKþ GiòWÿþ _eúlû^kú Kýûfþid
ò cþ
jûAWâKiþ ûAWÿþ \âaY
ùiûWÿd
ò cþ
Kûùaðûù^Uþ
PòZâ 2.2
Kýûfþiòdcþ jûAWâKþiûAWÿþ \âaY c¤ùe Kûað^þ
WûA@KþiûAWÿþ Mýûiþ _âùag KeûAaû
21
 _eúlû^kú A: Na2CO3(s) + 2HCI(aq) ⎯
⎯→ 2NaCI(aq) + H2O(l) + CO2(g)
_eúlû^kú B: NaHCO3(s) + HCI(aq) ⎯
⎯→ NaCI(aq) + H2O(l) + CO2(g)

^òMðZ ùjC[ôaû Kûað^þWûA@KþiûAWþKê Pì^ l _âZòKâòdû cògâYe a‰ðùe KòQò _eòaˆÿð^ NUêQò
_ûYòùe _âùag KeûAùf ]kû Kýûfþid
ò cþ Kûùaðûù^Uþ Kò ?
@aùl_ iéÁò ùjûA[ûG ö l @cæ cògûAaû _ùe ù`^fþ`[þ ûfò^þ a‰ð KûjóKò
Ca(OH) (aq) + CO (aq) ⎯⎯→ CaCO (s) + H O(l) a\kòfû ?
2 2 3 2

Pì^_ûYò ]kû@aùl_ l aˆÿðcû^ C_e cògâYùe KòQò aê¦û ùiûWòdcþ

@]ôK Kûað^þWûA@KþiûAWþ _âùag KeûAùf, jûAWâKþiûAWþ \âaY cògû@ ö
^òcÜfòLôZ eûiûd^òK _âZòKâòdû NùU - l ù`^fþ`[þ ûfò^eþ ùMûfû_ú a‰ð _ê^aðûe @ûiòfû
CaCO (s) + H O(l) + CO (g) ⎯⎯→ Ca(HCO ) (aq)
Kò ?
G_eò KûjóKò ùjfû ?
3 2 2 3 2
l
Rkùe \âaYúd
C_e _eúlûùe @ûùc ù\Lôùf ù~ ùMûUòG
Pì^_[e (Limestone), PKþ (chalk) Gaõ
lûeKe _âbûaKê ùMûUòG @cæ ^òÀk (nullify) KeêQò
cûaðfþ Kýûfþid
ò cþ Kûùaðûù^Uþe bò^Ü bò^Ü eì_ ö icÉ
Gaõ _âKûeû«ùe, ùMûUòG @cæe _âbûaKê ùMûUòG
]ûZa Kûùaðûù^Uþ I jûAùWâûùR^þKûùaðûù^Uþ @cæ
lûeK ^òÀk KeêQò ö iµéq eûiûd^òK _âZòKâòdûUòKê
ijòZ eûiûd^òK _âZòKâòdû Kùf iµéq faY,
Gjòbkò bûaùe ùfLû~ûA _ûeòa -
Kûað^þWûA@KþiûAWþ I Rk C_ô^Ü jêG ö
NaOH(aq) + HCI(aq) → NaCI(aq) + H O(l)
Gjò eûiûd^òK _âZòKâòdûKê iõùl_ùe _âKûg 2

Keû~ûA _ûeòa - ùMûUò G @cæ I ùMûUò G lûeK c¤ùe

]ûZa Kûùaðûù^Uþ / ]ûZa jûAùWâûùR^þ eûiûd^òK _âZòKâòdû NUò faY Gaõ Rk C_ô^Ü jêG ö
Kûùaðûù^Uþ + @cæ → faY + Kûað^þ WûA@KþiûAWþ Gjò eûiûd^ò K _â Z ò K â ò d ûKê _â g c^úKeY
+ Rk (Neutralisation) _âZòKâòdû Kj«ò ö iû]ûeYZü, GK
_âgc^úKeY _âZòKâòdû Gjòbkò bûùa ùfLû~ûG -
2.1.4 @cæ I lûeK _eÆe ijòZ Kò_eò _âZòKâòdû
Ke«ò ? lûeK + @cæ → faY + Rk
(How do acids and bases react with 2.1.5 ]ûZa @KþiûAWþe @cæ ijòZ eûiûd^òK
each other ?) _âZòKâòdû
Zêc _ûAñ Kûc : 2.6 (Reaction of Metallic Oxides with
l ùMûUòG _eúlû^kúùe _âûd 2còfòfò fNê Acids)
ùiûWòdcþ jûAWâKþiûAWþ ^ò@ Gaõ Zjóùe \êA Zêc _ûAñ Kûc : 2.7
aê¦û ù`^fþ`þ[ûfò^þ \âaY cògû@ ö l ùMûUòG aòKeþùe @Ì _eòcûY K_eþ @KþiûAWþ
l \âaYe a‰ð K’Y ùjfû ? ^ò@ Gaõ ]úùe ]úùe fNê jûAùWâûùKæûeòKþ
l Gjò C_e \âaY c¤Kê fNê jûAùWâûùKæûeòKþ GiòWþKê Nû+ê[ôaû @aiÚûùe cògû@ ö
GiòWþ aê¦û aê¦û Keò _Kû@ ö l \âaYe a‰ðKê flý Ke ö K_eþ @KþiûAWþe
K’Y NUòQò ?
22
 Zêùc ù\Lôa ù~ \âaYe a‰ð ^úk-iaêR (Effervescence) ié Á ò Kùe ö ^ò M ð Z
ùjûA~ûAQò Gaõ K_eþ @Kþ i ûAWþ \â a úbì Z ùjC[ôaû Mýûiþ GK Rkê[ôaû cjcaZúKê
ùjûA~ûAQò ö eûiûd^òòK _âZòKâòdûùe K_eþ (II) fò b ûA \ò G ö ~\ò C_ô ^ Ü ùjûA[ô a û
ùKæûeûAWþ C_ô^Ü ùjûA[ôaû ù~ûMñê \âaYe a‰ð ^úk- ù~øMòKMêWòK c¤eê ùMûUòG Kýûfþiòdcþ
iaêR ùjûAQò ö iû]ûeYZü, ùMûUòG ]ûZa @KþiûAWþ ùKæûeûAWþ ùjûA[ûG, ùZùa Gjò eûiûd^òK
I ùMûUòG @cæ c¤ùe NUê[ôaû eûiûd^òK _âZòKâòdûKê _âZòKâòdû _ûAñ icZêf icúKeYUò ùfL ö
^òcÜ_âKûùe ùfLû~ûG - 2.2 icÉ @cæ c¤ùe Gaõ icÉ lûeK
]ûZa @KþiûAWþ + @cæ → faY + Rk c¤ùe icû^Zû K’Y @Qò ?
aˆÿðcû^ C_ùeûq eûiûd^òK _âZK ò d
òâ û _ûAñ (What do all acids and all bases have
eûiûd^òK icúKeY ùfL Gaõ ZûKê icZêf Ke ö in common ?)
lûeK I @cæ _âZKò dòâ û bkò ]ûZa @KþiûAWþ @cæ ijòZ aòbûM 2.1ùe @ûùc ù\LêQê ù~ @cæMêWòK
eûiûd^òK _âZKò d
òâ û Kùf faY I Rk C_ô^Ü jêG ö icû^ eûiûd^òK ]cð aj^ Ke«ò ö ùKCñ KûeY
ùZYê ]ûZa @KþiûAWþMWê Kò ê lûeúd @KþiûAWþ Kêjû~ûG ö ù~ûMêñ ùicû^ue ]cðùe iûc¬iý ù\Lû~ûA[ûG ?
2.1.6 @]ûZa @Kþ i ûAWþ e lûeK ijò Z Zêc _ûAñ Kûc : 2.3ùe @ûùc ù\Lôùf ù~ @cæMêWKò
eûiûd^òK _âZòKâòdû ]ûZê ijòZ _âZòKâòdû Keò jûAùWâûùR^þ Mýûiþ iéÁò
(Reaction of a Non-metallic Oxide Ke«ò ö ùZYê jûAùWâûùR^þ icÉ @cæùe ejò[ôaû
with Base) _eò cù^jêG ö Zûjûùjùf, jûAùWâûùR^þ [ôaû icÉ
Kûað ^ þ WûA@Kþ i ûAWþ I Kýûfþ i ò d cþ ù~øMòK @cæúd Kò - Zûjû RûYòaû _ûAñ @ûi, GK
jûAWâKþiûAWþ (Pì^_ûYò) c¤ùe eûiûd^òK _âZòKâòdû _eúlû Keòaû ö
Zêùc Zêc _ûAñ Kûc : 2.5ùe ù\Lôf ö Kýûfþiòdcþ Zêc _ûAñ Kûc : 2.8
jûAWâKþiûAWþ ùMûUòG lûeK Gaõ Gjû Kûað^þ
WûA@KþiûAWþ ijòZ eûiûd^òK _âZòKâòdû Kùf faY l MäëùKûRþ, @ûfþKjfþ, jûAùWâûùKæûeòKþ GiòWþ,
I Rk C_ô^Ü jêG ö Gjò eûiûd^òK _âZòKòâdû lûeK I ifþ`êýeòKþ GiòWþ AZýû\òe \âaY ^ò@ ö
@cæ c¤ùe NUê[aô û eûiûd^òK _âZKò d
òâ û ijòZ icû^ ö l ùMûUòG Vò_òùe \êAUò K+û fMû@ Gaõ GK
ùZYê G[ôeê iò¡û« ùjfû ù~ @]ûZa @KþiûAWþMWê Kò e 100 còfòfò aòKeþ c¤ùe ZûKê eL ö
_âKéZò @cæúd ö l PòZâ 2.3ùe \gðû~ûA[ôaû bkò ùMûUòG afþaþ
_âgÜ I ùMûUòG iêAPþ c¤ ù\A K+û \êAUòKê 6
1. _òˆÿk (Brass) Gaõ Z´û (Copper) _ûZâùe ùbûfþUþ aýûùUeúe \êA aò_eúZ @Mâ ijòZ
KûjóKò \jò I LUû Rò^òh eLû~ûG ^ûjó ? iõù~ûM Ke ö
2. ùMûUòG @cæ ùMûUòG ]ûZê ijòZ eûiûd^òK l aˆÿðcû^ aòKeþ c¤Kê KòQò fNê jûAùWâûùKæûeòKþ
_âZòKâòdû Kùf iû]ûeYZü ùKCñ Mýûiþ ^òMðZ GiòWþ Xûk Gaõ iêAPþUK ò ê \aûA aò\ýê Zþ _âaûj
jêG ? C\ûjeY iûjû~ýùe aêSûA \ò@ ö PûfêKe ö
Gjò Mýûiþe C_iÚòZò Kò_eò _eúlû Keòa ? l fNê ifþ`ýê eòKþ GiòWþ ù^A Gjò KûcKê _ê^aðûe
3. GK ]ûZa ù~øMòK A, fNê jûAùWâûùKæûeòKþ Ke ö
GiòWþ ij eûiûd^òK _âZòKòâdû Keò aê\þaê\^ l K’Y ù\LêQ ?
23
l aòKeþùe MæëùKûRþ I @ûfþKjfþ \âaY _é[Kþ 2.2.1 Rkúd \âaYùe @cæ I lûeKe K’Y NùU ?
_é[Kþ bûaùe ù^A Gjò _eúlûKê _ê^aðûe (What happens to an acid or a base
Ke ö aˆÿðcû^ Zêùc K’Y ù\LêQ ? in a water solution ?)

l icÉ ùlZâùe afþaþ RkêQò Kò ? @cæ ùKak Rkùe @ûd^ C_ô^Ü KeûG Kò ?
@ûi, Gjû _eúlû Keòaû ö
Zêc _ûAñ Kûc : 2.9
6ùbûfþUþ
aýûùUeú afþaþ l _âûd 1 Mâûcþ KVò^ ùiûWòdcþ ùKæûeûAWþ ùMûUòG
iêAPþ _eòÃéZ I gêà _eúlû^kúùe ^ò@ Gaõ PòZâ
2.4ùe \ò@û~ûA[ôaû bkò C_KeYMêWòKê
iõù~ûM Ke ö
l KòQò MûX ifþ`êýeòKþ GiòWþ _eúlû ^kúùe
aòKeþ cògû@ ö
l K’Y ù\LêQ ? KòQò Mýûiþ ^òMðc ^kú aûùU
K+û
aûjûeò @ûiêQò Kò ?
fNê HCl \âaY l ^òMðZ ùjC[ôaû MýûiþKê Kâcû^ßdùe gêLôfû I
@û\âð ^úk fòUþciþ KûMRùe _eúlû Ke ö
eae Vò_ò
l ùKCñ ùlZâùe fòUcþ iþ KûMR ewe _eòaˆÿð^
NUòQò ?
PòZâ 2.3
@cæe Rkúd \âaY aò\êýZþ _eòaj^ Kùe
@û\ðâ fòUþciþ
PòZâ 2.3ùe \gðû~ûA[ôaû bkò, @cæMêWòK
ùlZâùe afþaþ Rkòa ö Kò«ê Zêùc ù\Lôa ù~ Mäùë KûRþ
^òMðc ^kú
I @ûfþKjfþ \âaY aò\êýZþ _eòaj^ Kùe ^ûjó ö KKð
MûXÿ ifþ`ýê eòKþ
afþaþ Rkòaû iìPûA \òG ù~ \âaY c¤ùe aò\êýZþ GiòWþÿ [ôaû _eúlû ^kú
ùiâûZ _âaûjòZ ùjCQò ö @ûd^MêWòK \ßûeû \âaY ùKû^òKûfþ
c¤ùe aò\êýZþ ùiâûZ _eòaj^ ùjûA[ûG ö `äûiþKþ

@cæMêWK ò ùe H+ KýûUûdû^þ @Qò ö ùZYê G[ôeê _eúlû^kú

RYû_WêQò ù~ @cæMêWòK \âaYùe jûAùWâûùR^þ ùiûWÿd
ò cþ
ùKäûeûAWÿþ
@ûd^, H(+aq) C_ô^Ü Keû«ò ö Gjû ùiMêWòKe @cæúd
MêY _ûAñ \ûdú ö Kýûfþidò cþ
ùKäûeûAWÿùþ e
ùiûWò d cþ jûAWâ K þ i ûAWþ , Kýûfþ i ò d cþ _ì‰ð[ôaû MûWÿð Uêýaþ
jûAWâKiþ ûAWþ AZýû\ò lûeKMêWKò ê ù^A ùijò _eúlûKê PòZâ 2.4
_ê^aðûe Ke ö Gjò _eúlûe `kû`keê ùKCñ
HCl Mýûiþe _âÉêZò
iò¡û«ùe _joô _ûeòa ?
24
l Gjò _eúlû @^ê~ûdú Zêùc (i) gêhæ HCI Mýûiþ aˆÿðcû^ @ûùc RûYòfê ù~ @cæMêWòK Rkùe
I (ii) HCI \âaYe @cæúd Êbûa C_ùe H(+aq) @ûd^ Gaõ lûeKMêWK ò OH(−aq) @ûd^ iéÁò
ùKCñ iò¡û«ùe C_^úZ ùjCQ?
Keò[û«ò ö ùZYê _âgc^úKeY eûiûd^òK _âZòKâòdû
gòlKuê _eûcgð : ~\ò iÚû^úd Rkaûdê
(Neutralisation reaction)Kê ^ò c Ü f ò L ô Z bûùa
@Zý« @û\âð ùjûA[ûG, ùZùa C_ô^Ü MýûiþKê gêhæ
Keòaû _ûAñ ùijò MýûiþKê Kýûfþiòdcþ ùKæûeûAWþùe C_iÚû_^ Keû~ûA _ûeòa-
_ì‰[ð a
ô û GK MûWðUýê aþ (gêLûAaû ^kú) c¤ùe _âùag @cæ + lûeK → faY + Rk
KeûAùa ö H X + M OH → MX + HOH
Gjò _eúlûUò RYûA ù\CQò ù~ Rk C_iÚZò ùò e H(+aq) + OH
HCIeê jûAùWâûùR^þ @ûd^ C_ô^Ü jêG ö Kò«ê Rk
@^ê_iÚZò ùò e HCI @Yêeê H+ @ûd^ @fMû ùjûA_ûùe @ûi ù\Lôaû, Rk ùMûUòG @cæ Kò´û ùMûUòG
^ûjó ö lûeK ijòZ cògùò f K’Y NùU ?
HCI + H O → H O+ + CI– Zêc _ûAñ Kûc 2.10
2 3

jûAùWâûùR^þ @ûd^ ÊZª bûaùe ejò_ûùe l ùMûUòG aòKeþùe _âûd 10 còff ò ò Rk ^ò@ ö
^ûjó, Kò«ê Gjû Rk @Yê ijòZ còkòZ ùjûA ejò[ûG ö l KòQò aê¦û MûX ifþ`ýê eòKG
þ iòWþ ùi[ôùe cògû@
ùZYê jûAùWâûùR^þ @ûd^Kê iað\û H(+aq) Kò´û Gaõ aòKeþKê NìeûA cògâYUòKê cògûA \ò@ ö
jûAùWâû^òdcþ @ûd^ (H3O+) bûaùe \gðû~ûA[ûG ö
l aòKeþe ^òcÜ @õgKê Ægð Ke ö
H+ + H O → H O+
2 3
l Zû_cûZâûùe KòQò _eòaˆÿð^ NUêQò Kò ?
@ûùc ù\Lôùf ù~ @cæMêWK ò Rkùe H3O+
Kò´û H(+aq) @ûd^ _â\û^ Ke«ò ö @ûi ù\Lôaû, l Gjû GK Zû_C_ôû\ú Kò´û Zû_ùgûhú _âZòKâòdû
ù~ùZùaùk GK lûeK Rkùe \âaúbìZ jêG K’Y Kò ?
NùU ? l C_e _eúlû bkò, ùiûWòdcþ jûAWâKþiûAWþ
H2 O
NaOH(s) aUòKû (Pellet) ù^A _ê^aðûe _eúlû Ke
KOH(s) ⎯
H2 O
Gaõ Zêce _~ðýùalYKê fò_a ò ¡ Ke ö
H2 O @cæ aû lûeK Rkùe \âaúbìZ ùjaû GK
Ca (OH)2 (s
Ca
@ZòcûZâûùe Zû_C_ôû\ú _âKòâdû ö ùZYê MûX ^ûAUâòKþ
lûeKMêWòK Rkùe jûAWâKþiûAWþ (OH-)
@ûd^ _â\û^ Ke«ò ö ù~Cñ lûeKMêWòK Rkùe GiòWþ aû MûX ifþ`êýeòKþ GiòWþKê Rkùe cògûAaû
\âaYúd, ùiMêWK
ò ê lûe aû @ûfþKûfò (Alkali) Kj«ò ö ùaùk iûa]û^Zû @af´^ Keòaû ^òjûZò @ûagýK ö
RûYòQ Kò ? RkKê @^aeZ Nû+ê[a ô û @aiÚûùe ]úùe ]úùe @cæKê
icÉ lûeK Rkùe \âaúbìZ jêG ^ûjó ö Rkùe cògûAaû CPòZþ ö ~\ò MûX @cæùe Rk
lûe aû @ûfþKûfò ùjCQò GK lûeK ~ûjûKò Rkùe cògû~ûG cògâYUòùe _âPêe Zû_ C_ô^Ü ùjZê cògâY
\âaúbìZ jêG ö ùiMêWòK jûZKê iûaê^þ _eò fûùM, GùYùZùY QòUòKò _Wòa Gaõ ùaùkùaùk @cæ
_ûUòKê Lûeò@û fûùM Gaõ ldKûeú (Corrosive) ö [ôaû KûP_ûZâUò bûwò~ûA_ûùe ö `kùe @ûùc
ùiMêWK ò ê ùKùa PûL^ûjó Kò´û Ægð Ke ^ûjó; KûeY @ûjZ ùjaûe @ûguû ejòa ö MûX ifþ`êýeòKþ GiòWþ
ùiMêWK ò lZò _joûA_ûe«ò ö iûeYú 2.1ùe ùKCñ Gaõ ùiûWòdcþ jûAWâKiþ ûAWþ aUòKû [ôaû _ûZâ C_ùe
lûeKMêWK ò lûe @U«ò ? iìPòZ iûa]û^ iõùKZ (PòZâ 2.5)UòKê ù\L ö

25
 2.3 @cæ I lûeKe \âaY ùKùZ iak ?
(How Strong are Acid or Base
Solutions)
@cæ-lûeK iìPKMêWòK aýajûe Keò ùMûUòG
@cæ I ùMûUòòG lûeK Kò_eò RûYò ùja Zûjû @ûùc
RûYê ö _ìað aòbûMùe @ûùc c¤ fNêKeY Gaõ
fNêKeY ùjZê \âaYùe H+ I OH- @ûd^MêWK ò e
MûXZû jâ û i aò h dùe _Xò Q ê ö \â a Yùe Gjò
PòZâ 2.5 @ûd^MêWòKe _eòcûY cû^ _ûA_ûeòaû Kò ? ùMûUòG
MûXÿ @cæ I lûeK [ôaû _ûZâ C_ùe \ˆÿ @cæ ùKùZ Zúaâ Zûjû @ûùc Kk^û Keò_ûeòaû
@uòZ ùjûA[ôaû “iûa]û^” iõùKZ Kò ?
Rkùe @cæ aû lûeK cògûAaû \ßûeû GKK GK iaðR^ú^ iìPK (Universal indicator)
@ûdZ^ _âZò H3O+/OH– @ûd^MêWòKe MûXZû aýajûe Keò @ûùc Gjû Keò_ûeòaû ö iaðR^ú^
(Concentration) Kcò ~ ûG ö Gjò _ eò _â K ò â d ûKê iìPK ùKùZMêWòG iìPKe cògâY @ùU ö aòbò^Ü
fNêKeY (Dilution) Kj«ò Gaõ @cæ aû lûeK fNêKZé jûAùWâûùR^þ @ûd^ MûXZû aògÁò \âaY ijòZ cògùò f
(Diluted) ùjfûùaûfò Kêjû~òa ö iaðR^ú^ iìPK bò^Ü bò^Ü a‰ð ]ûeY Kùe ö
_âgÜ ùKøYiò \âaYe jûAùWâûùR^þ @ûd^ MûXZû
1. HCI, HNO
3
AZýû\ò Rkùe \âaúbìZ ùjûA cû_ Keòaû _ûAñ pH ùÄfþ ^ûcùe GK ùÄfþe
@cæúd flY _â\gð^ Ke«ò, @ûfþKjfþ Gaõ aòKûg Keû~ûAQò ö Rcðû^þ g± ‘Potenz’eê pHe p
MäëùKûRþ bkò ù~øMòK MêWòKe Rkúd \âaY @ûiòQò ö ‘Potenz’e @[ð ùjfû lcZû (power) ö
@cæúd flY ù\Lû«ò ^ûjó; KûjóKò ? @ûù¸cûù^ iû]ûeYZü pH ‘0’ (@Zý]ôK @cæúd)eê
2. ùMûUòG @cæe Rkúd \âaY aò\êýZþ _eòaj^
pH 14 (@Zý]ôK lûeúd) _~ðý« pH ùÄfþùe cû_ò
Keò_ûùe KûjóKò ?
_ûeòaû ö iek bûaùe Kjòùf, pH ùjCQò GK
3. gêà HCI Mýûiþ gêà fòUþciþ KûMRe a‰ð
iõLýû ~ûjû GK \âaYe @cæúd Kò´û lûeúd _âKéZòKê
a\kûA _ûùe ^ûjó KûjóKò ?
4. GK @cæe MûXZû jâûi Keòaû _ûAñ _eûcgð iìPûG ö jûAùWâû^òdcþ @ûd^e MûXZû @]ôK ùjùf,
pH cìfý Kcþ ùja ö
\ò@û~ûA[ûG ù~ @cæKê Rkùe cògûAaû CPòZ
Kò«ê RkKê @cæùe ^êùjñ; KûjóKò ? GK _âgcòZ \âaY (Neutral solution) e
5. GK @cæúd \âaYe fNêKeY _âKòâdû\ßûeû pH ùjCQò 7 ö pH ùÄfþùe pH cìfý 7 eê Kcþ
jûAùWâû^òdcþ (H3O+) @ûd^e MûXZû Kò_eò ùjûA[ôùf \âaYUò @cæúd ùaûfò RYû~ûG ö pH cìfý
_âbûaòZ ùjûA[ûG ? 7 eê 14 _~ðý« aé¡ò NUòaû iìPûA \òG ù~ \âaYùe
6. @]ô K _eò c ûYe lûeK, ùiûWò d cþ OH– @ûd^e MûXZû aé¡ò NUêQò; @[ðûZþ lûee
jûAWâKþiûAWþ \âaYùe \âaúbìZ ùjùf MûXZûe aé¡ò NUêQò (PòZâ 2.6)ö iû]ûeYZü pH
jûAWâKþiûAWþ (OH-) @ûd^e MûXZû Kò_eò cû_òaû _ûAñ iaðR^ú^ iìPKùe _ì‰ð ùjûA[ôaû
_âbûaòZ jêG ? (Impregnated) KûMR aýajûe Keû~ûG ö

26
 @cæúd _âKéZò aXÿêQò _âgc^ lûeúd _âKéZò aXÿêQò

H+ @ûd^ MûXÿZû aé¡ò H+ @ûd^ MûXÿZû jâûi

PòZâ 2.6
H+(aq) I OH–(aq) @ûd^MêWÿòKe MûXÿZûe _eòaˆÿð^ ijòZ pHe _eòaˆÿð^

iûeYú 2.2
Zêc _ûAñ Kûc : 2.11 KâcòK \âaY pH jûeûjûeò _\û[ðe
iõLýû KûMRe pH _âKéZò
l iûeYú 2.2ùe \ò@û~ûA[ôaû \âaYMêWòKe pH a‰ð cìfý
cìfý _eúlû Ke ö 1. Ròb fûk
(LûAaû _ìaðeê)
l Zêce _~ðýùalYKê ùfLôeL ö 2. Ròb fûk
(LûAaû _ùe)
l Zêce _~ðýùalY @^ê~ûdú _âùZýK _\û[ðe
3. ùf´ê ei
_âKéZò K’Y ?
4. a‰ðjú^ aûdê
cògâZò _û^úd
5. MûRe ei
6. K `ò
7. UcûùUû ei
8. Kk_ûYò
9. 1M NaOH
10. 1M HCI

_ûP^ ei ùf´ê ei aògê¡ Rk, eq còfþKþ @`þ ùiûWÿdò cþ

(_âûd 1.2) (_âûd 2.2) (7.4) cýûMþù^iò@û jûAWâKiþ ûAWÿþ
(10) \âaY
(_âûd 14)
PòZâ 2.7
pH KûMRùe \gðû~ûA[ôaû ùKùZK iû]ûeY _\û[ðMêWÿòKe pH (a‰ð GK iÚ ìk iìP^û cûZâ)

27
 @cæ Gaõ lûeKe iakZû (Strength) ~[ûKâùc aòb^ò Ü iÚû^eê cûUò iõMâj Keò “Zêc _ûAñ Kûc : 2.12”ùe
ùiMêWKò eê C_ô^Ü ùjC[ôaû H+ @ûd^ I OH- @ûd^e a‰ð^û Keû~ûA[ôaû _âYûkú @^ê~ûdú Zûe pH iÚòe
iõLýû C_ùe ^òbeð Kùe ö ~\ò @ûùc icû^ MûXZû Ke ö cûUò iõMâj Keò[ôaû iÚû^MêWòKùe ùKCñ Cnò\
aògÁò , cù^Ke, GK ùcûfûeþ ùfLûGñ jûAùWâûùKäûeòKþ aXêQ«ò Zûjû c¤ ùfL ö
GiòWþ Gaõ GiòUKò þ GiòWþ ù^aû, ùZùa Gjò GiòWþ Zêc _ûAñ Kûc : 2.12
\ßd bò^Ü bò^Ü _eòcûYe jûAùWâûùR^þ @ûd^þ C_ô^Ü
Keò[û«ò ö ù~Cñ @cæMWê Kò @]ôK _eòcûYe H+ @ûd^ l _âûd 2Mâûcþ cûUò ùMûUòG _eúlû^kúùe ^ò@
ù\A[û«ò, ùiMêWKò ê iak (Strong) @cæ Gaõ ù~Cñ Gaõ G[ôùe 5còfòfò Rk cògû@ ö
@cæMWê Kò Kcþ _eòcûYe H+ @ûd^ ù\A[û«ò, ùiMêWKò ê l _eúlû^kúUòKê bf bûaùe jfûA \ò@ ö
\êak ð (Weak) @cæ Kêjû~ûG ö aˆÿðcû^ Zêùc Kjò l _eúlû^kúùe [ôaû _\û[ðKê _eòiâaY Ke
_ûeòa Kò lûeKMêWKò c¤eê ùKCñ MêWKò \êak ð lûeK Gaõ @^ý GK _eúlû^kúùe _eòiZî \âaYKê
I ùKCñ MêWKò iak LûeK ? iõMâj Ke ö
2.3.1 ù\÷^¦ò^ Rúa^ùe pHe MêeêZß l GK iaðR^ú^ iìPK KûMR iûjû~ýùe Gjò
(Importance of pH in Everyday Life)
_eòiîZ \âaYe pH iÚe ò Ke ö
Cnò\ I _âûYúMêWÿòK pH iùPZ^ Kò ? l Zêc @oke Cnò\e @bòa¡ é ò _ûAñ cûUòe @û\gð
(Are plants and animals pH sensitive ?)
pH (Ideal pH) aòhdùe Zêùc ùKCñ iò¡û«ùe
@ûc geúe pH 7.0 eê 7.8 _eòieùe Kûc _joô _ûeòa ?
Keò[ûG ö Rúa I Cnò\MêWK ò (Living organisms)
ùKak GK iõKú‰ð pH _eòieùe aoô_ûe«ò ö ahðû
@ûce _eò_ûK aýaiÚûùe pH
(pH in our digestive system)
Rke pH 5.6eê Kcþ ùjûA[ôùf ZûKê “@cæahðû” (Acid
rain) ùaûfò Kj«ò ö Gjò “@cæahðû” _ûYò ù~ùZùaùk ùMûUòG ùKøZìjk_â\ K[û ùjCQò, @ûce
ùaûjò~ûA ^\ú Rkùe còùg, ^\ú Rke pH _ûKiÚkú (Stomach) jûAùWâûùKäûeòKþ GiòWþ _âÉêZ
Kcò~ûG ö G_eò ^\úùe RkPe Rúa (Aquatic Kùe ö Gjû _ûKiÚkúe ùKøYiò lZò ^ Keò Lû\ý
life) cû^ue aoôejòaû KÁKe ùjûA_ùW ö jRc ùjaûùe iûjû~ý Kùe ö @Rú‰ð icdùe
RûYòQ Kò ? _ûKiÚkú @Zý]ôK @cæ C_ô^Ü Keò[ûG Gaõ Gjû ù_U
@^ý Mâjùe @cæ ~ªYû I @iêiÚòe KûeY jêG ö Gjò ~ªYûeê C_gc
gêKâ (Venus) Mâje aûdêcŠk ifþ`êýeòKþ _ûAaû _ûAñ ùfûKcûù^ ùKùZK lûeK aýajûe
GiòWeþ GK ajkò@û ]kû-jk\ò@û aû\fùe MVòZ ö Ke«ò ö GjûKê _âZ-ò @cæ (Antacid) Kêjû~ûG ö Gjò
Gjò Mâjùe Rúa^]ûeY i¸a ùaûfò bûaò _ûeêQ _eò GK C_Pûee _âÉûa Zêùc Gjò @¤ûde @ûe¸ùe
Kò ? ^ò½d ù\A[ôa ö Gjò _âZ-ò @cæMêWKò @Zý]ôK @cæKê
Zêc Ne _Q_U _Wò@û cûUòe pH ùKùZ ? _âgc^ Ke«ò ö Gjò CùŸgýùe GK cé\ê lûeK
(What is the pH of the soil in your backyard ?) (Mild base), cýûMþù^iòdcþ jûAWâKþiûAWþ (còfþKþ

Cnò\ iêiÚ @bòa¡

é ò _ûAñ GK ^òŸÁðò pH _eòie @`þ cýûMþ ù ^iò @ û) @ù^K icdùe aýajûe
@ûagýK Kùe ö Gjò pHKê RûYòaû _ûAñ Zêùc _Wò@ûe Keû~ûA[ûG ö
28
pH _eòaˆÿð^ \«lde KûeY geúe c¤Kê @ûùi ö Gjû Rkûù_ûWû ~ªYûe KûeY
(pH change as the cause of tooth decay) ùjûA[ûG ö
_ûUòe pH 5.5eê Kcþ ùjûAMùf \«ld @ûe¸ RûYòQ Kò ?
ùjûA~ûG ö Kýûfþiòdcþ `iþù`Uþùe MVòZ \û«e _âKéZò _âgc^úKeY iêaò]û ù~ûMûA [ûG ö
ajòeûaeY (Tooth enamel) geúe c¤ùe iaêVûeê (Nature provides neutralisation options)

gq _\û[ðö Gjû Rkùe \âaúbìZ jêG ^ûjó, Kò«ê aòQê@ûZò (Nettle) GK fZû RûZúd Cnò\
_ûUòe pH 5.5eê Kcþ ùjùf Gjûe ld NùU ö Gaõ Gjû iû]ûeYZü aYê@û Rcòùe (Wild)
LûA iûeòaû _ùe _ûUòùe fûMò ejò ~ûA[ôaû aXò[ûG ö Gjûe _Zâùe ieê cê^@ò ûñ ùfûc ejò[ûG ö
còVû Rò^hò I Lû\ý KYòKûKê _ûUòe aúRûYê (Bacteria) Gjû geúeKê ù`ûWò _KûA_ûùe ö ~\ò ù\÷aûZþ
^òcÜúKeY (Degradation) Keò @cæùe _eòYZ @RûYZùe Gjûe _ZâKê Ægð Keò ù\AQ, ùZùa
Kùe ö Gjûe _âZK ò ûe _ûAñ iùaðûˆÿc C_ûd ùjCQò, Gjûe Gjò @ûõgêMêWK ò ù\jKê ù`ûWò _KûAa Gaõ
LûA iûeòaû _ùe _ûUòKê bf bûaùe ù]ûAù\aû ö ~ªYû _joûAa ö ùiMêWòKeê ^òüiéZ ùjC[ôaû
Uê[þù_Á, ~ûjû iû]ûeYZü lûeúd, aýajûe Keò cò[ûù^ûAKþ GiòWþ jó Gjò ~ªYûe KûeY ö Gjûe
\û« Nhòùf, _ûUòe @cæ Kcò~òa Gaõ \«ldKê GK _ûeµeòK C_Pûe ùjCQò - ù`ûWò ùjûA
^òaûeY Keòùja ö ~ûA[ôaû iÚû^Kê WKþ_äû+þ _Zâùe Nhòùf C_gc
eûiûd^òK ~ê¡ Reò@ûùe _âûYú Gaõ Cnò\e còùk ö @]ôKûõg icdùe Gjò WKþ_äû+þUò aYê@û
RûMûùe aòQê@ûZò MQ _ûLû_ûLô CVò[ûG ö WKþ_äû+þe
@ûZàelû
(Self defence by Animals and Plants
_âKéZò K’Y @^êcû^ Keò _ûeêQ Kò ? ùZYê _eaˆÿðú
through Chemical warfare) icdùe Zêùc aYê@û @okùe Pûfò Pûfò ~ûC[ôaû
cjêcûQò ZêcKê ùKùa \õg^ KeòQò Kò ? ùaùk ~\ò ù\÷aûZþ aòQê@ûZò fUûKê QêAñ ù\f,
cjêcûQòe \õg^ùe GK @cæ geúeKê @ûiò ~ªYû I ùZùa iùw iùw K’Y ùLûRòa Zûjû Zêùc
Rßûkûe KûeY ùjûA[ûG ö LûAaû ùiûWû (Baking RûYò_ûeê[ôa ö Gjò ~ªYûe PòKò›û _ûAñ @^ý KòQò
soda) _eò cé\ê lûeK \õg^ iÚkùe aýajûe Kùf _âbûagûkú _ûeµeòK PòKò›û _¡Zò i´§ùe Zêùc
C_gc còkò[ûG ö aòQê@ûZò _Zâe @ûõgê ù\jùe @aMZ @Q Kò ?
ù`ûWòùjûAMùf cò[ûù^ûAKþ GiòWþ ( `ecòKþ GiòW)þ
iûeYú 2.3
_âKéZòùe C_f² ùKùZK @cæ
_âûKéZòK C› @cæ _âûKéZòK C› @cæ
bòù^Mûe GiòUòKþ GiòWþ \jò fûKþUòKþ GiòWþ
Kckû iûAUòâKþ GiòWþ ùf´ê iûAUòâKþ GiòWþ
ùZ«êkò UûUûðeòKþ GiòWþ _òµêWò \õg^ cò[ûù^ûAKþ GiòWþ
( `eþcòKþ GiòWþ)
UcûùUû @KþRûfòKþ GiòWþ aòQê@ûZò cò[ûù^ûAKþ GiòWþ
( `eþcòKþ GiòWþ)
29
_âgÜ l icû^ ~êqûZàK Kò´û icû^ aò~q
ê ûZàK eûWòKûfþ
1. A I B \êAUò \âaY @Qò ö \âaY Ae pH [ôaû faYMêWK ò GK _eòaûee @«bêq ð ùaûfò
ùjCQò 6 Gaõ \âaY Be pH ùjCQò 8 ö Kêjû~ûG ö C\ûjeYÊeì_, NaCl I Na2SO4
ùKCñ \âaYùe jûAùWâûùR^þ @ûd^e MûXZû ùiûWòdcþ faY _eòaûee @«bêq ð ö ùijò_eò
@]ôK ? Gjò \êAUò c¤eê ùKCñUò @cæúd bûaùe, NaCl I KCl ùKäûeûAWþ faY
Gaõ ùKCñUò lûeúd ? _eòaûee @«bêðq ö Gjò “Zêc _ûAñ Kûc”ùe
2. H+(aq) @ûd^MêWòKe MûXZû \âaYe _âKéZò
\ò@û~ûA[ôaû faYMêWKò c¤eê Zêùc ùKùZûUò
C_ùe Kò _âKûe _âbûa _KûA[ûG ? _eòaûe PòjÜûA _ûeòa ?
3. lûeúd \âaYMêWK ò ùe c¤ H+(aq) @ûd^ 2.4.2faYMêWK ò e pH (pH of Salts)
@Qò Kò ? ~\ò jñ, ùZùa GMêWK ò lûeúd Zêc _ûAñ Kûc : 2.14
KûjóKò ? l ^òcÜfòLôZ faYMêWòKe ^cê^û (Samples)
4. cûUòe ùKCñ @aiÚûùe RùY KéhK Zû’e iõMâj Ke- ùiûWòdcþ ùKäûeûAWþ, ù_ûUûiòdcþ
Rcòùe KfòPì^ (Kýûfþid ò cþ @KþiûAWþ) Kò´û ^ûAùUâ U þ , Gfê c ò ^ ò d cþ ùKä û eûAWþ , Rò u þ
gcòZ Pì^ (Kýûfþiòdcþ jûAWâKþiûAWþ) Kò´û ifþ ù `Uþ , K_eþ ifþ ù `Uþ , ùiûWò d cþ
PKþ (Kýûfþid
ò cþ Kûùaðûù^Uþ) _âùdûM Keòa Giò ù UUþ , ùiûWò d cþ Kûùað û ù^Uþ Gaõ
ùaûfò Zêùc bûaêQ ? ùiûWòdcþ jûAùWâûùR^þKûùaðûù^Uþ (@^ý KòQò
faY ~\ò còkê[ûG c¤ ^ò@û~ûA _ûùe) ö
2.4 faYMêWòK aòhdùe @]ôK Z[ý
(More about Salts) l _ûZòZ Rkùe ùiMêWòe \âaYúdZû _eúlû
@ûùc @ûMeê _Xò ù f ù~ aò b ò ^ Ü _â K ûe Ke ö
eûiûd^òK _âZK ò d
òâ û icdùe faYe iéÁò ùjûA[ûG ö l fòUþciþ ijòZ ùiMêWòKe _âZòKâòdû _eúlû Ke
ùiMêWòKe _âÉêZò, ]cð I aýajûe aòhdùe @]ôK Gaõ pH KûMR iûjû~ýùe ùiMêWòKe pH
KòQò RûYòaû ö ^òe_ì Y Ke ö
2.4.1faYe _eòaûe (Family of Salts) l faYMêWK ò c¤eê ùKCñMWê K ò @cæúd (Acidic),
Zêc _ûAñ Kûc : 2.13 ùKCñ MêWòK lûeúd (Basic) Kò´û ùKCñ MêWK ò
l ^òcÜùe \ò@û~ûA[ôaû faYMêWòKe iõùKZ @cæúd ^êùjñ Kò lûeúd ^êùjñ (Neutral) ?
ùfL ö l faYKê _âÉêZ Keòaû _ûAñ aýajéZ @cæ Kò´û
ù_ûUûiòdcþ ifþù`Uþ, ùiûWòdcþ ifþù`Uþ, lûeKKê PòjÜU Ke ö
Kýûfþid
ò cþ ifþù`Uþ, cýûMþù^iòdcþ ifþù`Uþ, l Zêc _~ðýùalYe aòaeYú iûeYú 2.4 ùe
ùiûWòdcþ ùKäûeûAWþ, ùiûWòdcþ ^ûAùUâUþ, _â\û^ Ke ö
ùiûWò d cþ Kûùað û ù^Uþ Gaõ Gùcû^ò d cþ ùMûUòG iak (Strong) @cæ Gaõ ùMûUòG
ùKäûeûAWþ ö iak lûeKùe _âÉêZ faYe pH cìfý 7 Gaõ Gjû
l C_ùe \ò@û~ûA[ôaû faYMêWòK ùKCñ @cæ @cæ-lûe MêY aòjú^ ö @^ý _lùe, GK iak @cæ
Gaõ ùKCñ lûeKMêWòKeê còkò_ûeòa iìPû@ ö I \êaðk (Weak) lûeKe faY @cæúd Gaõ Gjûe
30
 iûeYú 2.4 _é[Kþ Keû~ûA[ûG ö _é[ôaúe aòbò^Ü iÚû^ùe KVò^
faY pH aýajéZ aýajéZ faY MzòZ ùjûA ejò[ôaû (Deposit) c¤ ù\LôaûKê
@cæ lûeK còùk ö @gê¡Zû KûeYeê aéjZþ ÇUòKMêWK ò @ù^K
icdùe aû\ûcò (Brown) ù\Lû~ûG ö GjûKê KVò^
LYòR faY (Rocksalt) Kêjû~ûG ö ajê _ìeûZ^
pH cìfý 7 eê Kcþ
ö GK iak lûeK I \êaðk @cæe Kûkùe [ôaû icê\âMêWòK gêLô~ûA Gjò KVò^ LYòR
faY lûeúd Gaõ Gjûe pH cìfý 7 eê @]ôK ö faYe g~ýû iéÁò ùjûA[ôfû ö ùKûAfû bkò, KVò^
2.4.3 LûAaû fêYeê eûiûd^òK _\û[ð LYòR faYKê LYòeê Cùˆÿûk^ Keû~ûG ö
(Chemicals from Common Salt) Zêùc ^ò½d cjûZàû Mû§úue \ûŠò~ûZâû (Dandi
G_~ðý« Zêùc _XòQ ù~ jûAùWâûùKäûeòKþ GiòWþ March) K[û gêYò[ôa ö Zêùc RûYò[ôf Kò- @ûce
Gaõ ùiûWòdcþ jûAWâKþiûAWþ \âaY còkòZ ùjûA Êû]ú^Zû @ûù¦ûk^ùe ùiûWòdcþ ùKäûeûAWþ Gjò bkò
ù~Cñ fêY aû faY C_ô^Ü Ke«ò ZûKê ùiûWòdcþ GK MêeêZß_ì‰ð iõùKZ [ôfû ?
ùKäûeûAWþ Kêjû~ûG ö Gjò faYKê Zêùc Lû\ýùe LûAaû fêY - eûiûd^òK _\û[ðMêWòK _ûAñ GK
aýajûe Keò[û@ ö C_ùe \ò@û~ûA[ôaû “Zêc _ûAñ Koûcûfþ ö

Kûc”ùe ù\Lôf ù~ Gjò faYUò @cæúd ^êùjñ Kò (Common salt - A raw material for
lûeúd c¤ ^êùjñ ö chemicals)

icê\â Rkùe @ù^K faY \âaúbìZ ùjûA Gjò_eò bûaùe còkê[ôaû LûAaû fêY ù\÷^¦ò^
ejòQò ö Gjò faYMêWòK c¤eê ùiûWòdcþ ùKäûeûAWþKê Rúa^ùe aýajéZ ùjC[ôaû aòbò^Ü _âKûe _\û[ð
31
(~[û-ùiûWòdcþ jûAWâKiþ ûAWþ, LûAaûùiûWû, ù]ûAaû 2NaCl(aq) + 2H O(l) → 2NaOH(aq) + Cl (g) + H (g)
2 2 2

ùiûWû, aäòPòõ _ûCWe Gaõ @ûjêeò @ù^K) _âÉêZò

ùKäûeò^þ Mýûiþ Gù^ûWþVûùe I jûAùWâûùR^þ
_ûAñ GK MêeZê _ß ‰ì ð Koûcûfþ ö aˆÿðcû^ ù\Lôaû, Kò_eò
Mýûiþ Kýûù[ûWþ V ûùe ^ò M ð Z jê G ö ùiûWò d cþ
ùMûUòG _\û[ð (NaCl) Kê Gjò icÉ _\û[ðMêWòK
jûAWâKþiûAWþ \âaY Kýûù[ûWþ ^òKUùe C_ô^Ü jêG ö
_âÉêZ Keòaû _ûAñ aýajûe Keû~ûCQò ö
Gjò _âYûkúùe C_ô^Ü ùjC[ôaû Zòù^ûUò~ûK C_ôû\
ùiûWòdcþ jûAWâKþiûAWþ C_ù~ûMú @ùU ö Gjò C_ôû\MêWK ò e aòb^
ò Ü aýajûe
(Sodium hydroxide) PòZâ 2.8ùe _â\gòðZ ùjûAQò ö
aò\êýZþ ùiâûZKê ùiûWòdcþ ùKäûeûAWþe Rkúd aäòPòõ _ûCWÿe
\âaY [aâûA^þ (Brine)] c¤ ù\A _âaûjòZ KeûAùf, (Bleaching Powder)
ùiûWòdcþ ùKäûeûAWþe aòNU^ \ßûeû ùiûWòdcþ
Zêùc Gjû c¤ùe RûYòMfYò ù~ ùiûWòdcþ
jûAWâKþiûAWþ C_ô^Ü jêG ö Gjò _âYûkúKê ùKäûeþ-
ùKäûeûAWþe Rkúd \âaY (aâûA^þ)Kê aò\ýê Zþ aòùgæhY
@ûfþKûfò _âYûkú ùaûfò Kêjû~ûG, KûeY C_ôû\MêWòK
Kùf ùKäûeò^þ Mýûiþ ^òMðZ jêG ö Gjò ùKäûeò^þ Mýûiþ
ùjCQò - ùKäûeþ (ùKäûeò^þ _ûAñ) Gaõ @ûfþKûfò
aäòPòõ _ûCWe C_ôû\^ _ûAñ aýajûe Keû~ûG ö gêÃ
(ùiûWòdcþ jûAWâKþiûAWþ _ûAñ)ö
gcòZPì^ [Ca(OH)2] ijòZ ùKäûeò^þe eûiûd^òK

Kýûù[ûWÿþ Vûùe Gù^ûWÿþ Vûùe

A§^, a^ÆZò Nò@, iûe Rk aòùgû]^, i«eY ù_ûLeú, _ò.bò.iò., ]ûZêKê ùZ÷kcêq Keòaû,
_ûAñ Gùcû^ò@û aòùgû]K, iò.G`þ.iò., KúU^ûgK iûaê^þ I @_cûRðK, KûMR
_âÉêZò, KéZâòc Z«ê

jûAùWÿâûùKäûeòKþ GiòWÿþ : aòeõR^ : NùeûA

AÆûZKê _eòÃûe Keòaû, aòeõRK, aÈ aòeõR^
Gùcû^òdcþ ùKäûeûAWÿ,þ _ûAñ
Jh]MêWÿòK, _âiû]^ú
iûcMâú _ûAñ
PòZâ 2.8
ùKäûeþ-@ûfþKûfò _âYûkúeê còkê[ôaû MêeêZß_ì‰ð C_ôû\MêWÿòK
32
_âZKò d
òâ û NUò aäPò õò _ûCWe C_ô^Ü jêG ö aäPò õò _ûCWeKê 2NaHCO Zû_ Na CO + H O + CO
3 ⎯⎯→ 2 3 2 2
CaOCl bûaùe ùfLû~ûA[ûG ö Gjûe _âKéZ (ùiûWòdcþ (ùiûWòdcþ
2
iõeP^û (Composition) aûÉaùe RUòk ö jûAùWÿâûùR^þ Kûùaðûù^Uþ)
Ca(OH) + CI → CaOCl + H O Kûùaðûù^Uþ)
2 2 2 2

aäòPòõ _ûCWee aýajûe - ùiûWòdcþ jûAùWâûùR^þKûùaðûù^Uþe NùeûA

(i) ad^ gòÌùe K_ûiìZû I gY aÈ (Linen)Kê, Kû~ðý (Household)ùe aòb^ ò Ü _âKûe aýajûe @Qò ö
KûMR Kkùe KûVcŠKê Gaõ fŠâúùe ùiûWÿòdcþ jûAùWÿâûùR^þKûùaðûù^Uþ (NaHCO )e
3
i`û fêMûKê aòeõR^ (Bleaching) Keòaû aýajûe
_ûAñ (i) ùaKòwþ _ûCWe _âÉêZ Keòaû _ûAñ-
(ii) @ù^K eûiûd^òK gòÌùe RûeK bûaùe
ùaKòwþ _ûCWe ùaKòwþ ùiûWû (ùiûWòdcþ
Gaõ jûAùWâûùR^þKûùaðûù^Uþ) I UûeþUûeòKþ
(iii) RúaûYê ^ûgKûeú (Disinfectant) _\û[ð
GiòWþ _eò cé\ê Lûù\ýû_ù~ûMú @cæe GK
bûaùe _û^úd RkKê RúaûYê cêq Keòaû
cògâY @ùU ö ù~ùZùaùk ùaKòwþ
_ûAñ
_ûCWeKê Mec Keû~ûG Kò´û Rkùe
ùaKòwþ aû LûAaû ùiûWû (Baking soda) cògû~ûG, ^òcÜfòLôZ eûiûd^òK _âZòKòâdû
ùeûùhA Nùe iêÊû\ê cêiêcêiò@û _KêWò Zò@ûeò NùU -
Keòaû _ûAñ iû]ûeYZü aýajûe Keû~ûC[ôaû ùiûWû NaHCO + H+ (ùKøYiò @cæeê) → CO + H O +
ùjCQò ùaKò w þ ùiûWû aû LûAaû ùiûWû ö
3 2 2
@cæe ùiûWòdcþ faY
ùaùkùaùk e§^Kê \îZZe (Faster) Keòaû _ûAñ eûiûd^òK _âZKò d
òâ û icdùe iéÁò ùjC[ôaû
c¤ GjûKê cògû~ûA[ûGö Gjò ù~øMòKe eûiûd^òK Kûað^Wþ ûA@KþiûAWþ _ûCñeUê ò Kò´û ùKKþKê
^ûc ùjCQò ùiûWòdcþ jûAùWâûùR^þKûùaðûù^Uþ `êfûA ù\A ^ec I izò\â Keò[ûG ö
(NaHCO ) ö GjûKê _âÉêZ Keòaû _ûAñ aýajûe
3
Keû~ûC[ôaû KoûcûfþMWê K
ò c¤eê ùiûWòdcþ ùKäûeûAWþ (ii) ùiûWòdcþ jûAùWâûùR^þKûùaðûù^Uþ _âZò-
@^ýZc ö @cæMêWòe c¤ GK C_û\û^ @ùU ö
NaCl + H O + CO + NH → NH Cl + NaHCO
lûeúd ùjûA[ôaû ùjZê Gjû _ûKiÚkúùe
2 2 3 4 3
(Gùcû^òdcþ (ùiûWòdcþ @]ôK @cæKê _âgc^ Kùe Gaõ ~ªYû
ùKäûeûAWÿþ) jûAùWÿâûùR^þ C_gc Keò[ûG ö
Kûùaðûù^Uþ)
(iii) Gjû c¤ ùiûWû-@cæ (Soda-acid) @MÜò
Zêc _ûAñ Kûc : 2.14ùe Zêùc ùiûWòdcþ ^òaðû_K ~ª (Fire extinguisher)ùe
jûAùWâûùR^þKûùaðûù^Uþe pH cû_òf Kò ? Gjûe aýajûe Keû~ûG ö
pH cìfý I @cæKê _âgc^úKeY _ûAñ Gjûe aýajûe
ù]ûAaû ùiûWû (Washing soda)
c¤ùe ùKøYiò iµKð iÚû_^ Keò_ûeêQ Kò ? Gjû
GK cé\ê (Mild) @iõlûeK (Non-corrosive) ùiûWòdcþ ùKäûeûAWþeê còkê[ôaû @^ý GK
lûeK ö eû§òaû icdùe GjûKê Mec Kùf, _â\ˆÿ eûiûd^ò K _\û[ð ùjCQò Na CO 3. 10H 2O
2

eûiûd^òK _âZòKâòdû NùU - (ù]ûAaû ùiûWû aû fêMû]ê@û ùiûWû) ö Zêùc RûY

33
ù~ ùaKòwþ ùiûWûKê Mec Kùf ùiûWòdcþ Kûùaðûù^Uþ l K’Y _~ðýùalY KeêQ ? K_eþ ifþù`Uþe
còùk; ùiûWòdcþ Kûùaðûù^UþKê _ê^ü ÇUòKúKeY Kùf _ìað ^úk a‰ð ù`eò @ûiòfû Kò ?
ù]ûAaû ùiûWû còùkö Gjû c¤ GK lûeúd faYö
Na CO + 10H O → Na CO .10H O
2 3 2 2 3 2
_eúlû ^kú ]ûeK
(ùiûWÿòdcþ ÇêU^ ^kú
Kûùaðûù^Uþ) Rk aò¦ê
K_e ifþù`Uþ
10H O eê
K’Y iìPòZ jêG ? Gjû \ßûeû K’Y \û^û
2
Na CO @û\âð ùjûA~ûG ? Gjò _âgÜe Cˆÿe @ûùc
2 3
_eaˆÿðú aòbûMùe @ûùfûP^û Keòaû ö ùiûWòdcþ a‰ðe
Kûùaðûù^Uþ Gaõ ùiûWòdcþ jûAùWâûùR^þKûùaðûù^Uþ
@ù^K Jù\ýûMòK _âKâòdû _ûAñ C_ù~ûMú eûiûd^òK
_\û[ð ö
ù]ûAaû ùiûWûe aýajûe -
PòZâ 2.9
(i) ùiûWòdcþ Kûùaðûù^Uþ (ù]ûAaû ùiûWû) ÇUòK Rk @_iûeY
KûP, iûaê^þ I KûMR gòÌùe aýajûe
K_eþ ifþ ù `Uþ ÇUò K Mê W ò K gê Ã bkò
Keû~ûG ö
RYû_Wê[ôùf c¤, ùiMêWK ò ùe ÇUòK Rk (Water
(ii) ùaûeûKþiþ _eò ùiûWòdcþ ù~øMòKMêWòKê of crystallisation) [ûG ö @ûùc ÇUòKKê Mec Kùf,
C_ôû\^ Keòaû _ûAñ GjûKê aýajûe
Gjò Rk @_iûeòZ ùjûA~ûG Gaõ faY ]kû _ûfUò
Keû~ûG ö
~ûG ö
(iii) Ne i`û Keòaû Kû~ðýùe ùiûWòdcþ
~\ò Zêùc Gjò ]kû \û^ûMêWòK I\û Keòù\a,
Kûùaðûù^UþKê aýajûe Keû~ûG ö
ùZùa ù\Lôa ù~ ÇUòKe ^úk a‰ð _ê^aðûe Pûfò
(iv) Rke iÚûdú LeZß \ìe Keòaû _ûAñ GjûKê @ûiêQò ö
aýajûe Keû~ûG ö
faYe iõùKZ GKK (Formula unit)ùe
2.4.4 faYMêWòKe ÇUòK _âKéZùe gêà Kò ? ejò[ôaû ^òŸðòÁ iõLýK Rk @YêKê ÇUòK Rk Kj«ò ö
(Are the crystals of salts really dry ?)
K_eþ ifþù`Uþe ùMûUòG iõùKZ GKKùe _ûoUò
Zêc _ûAñ Kûc : 2.15 Rk @Yê @Qò ö Rk ù~ûRòZ K_eþ ifþù`Uþe
l GK gêà ÇêU^ ^kúùe KòQò K_eþ ifþù`Uþ eûiûd^òK iõùKZ ùjCQò CuSO4.5H2O ö aˆÿðcû^
ÇUòK ù^A Mec Ke ö Zêùc “Na CO3.10H2O @Yê @û\âðKò ^êùjñ” _âgÜe
Mec Keòaû _ùe K_eþ ifþù`Uþe a‰ð K’Y
2
l Cˆÿe ù\aûKê ic[ð ùjûA_ûeòa ö
ùjûAQò ? @^ý GK faY ùjCQò Rò_þicþ ö Gjûe
l ÇêU^ ^kú c¤ùe Rkaò¦ê ù\LêQ Kò ? ÇUòKùe ùKùZ Rk @Qò ? \êAUò Rk @Yê G[ôùe
GMêWòK ùKCñ Vûeê @ûiòfû ? ÇUòK Rk bûaùe @Qò ö CaSO4.2H2O Gjûe @Yê
l Mec Keòaû _ùe còkò[ôaû K_eþ ifþù`Uþ iõùKZ @ùU ö Gjûe C_ù~ûMò Z û aò h dùe
C_ùe 2-3 aê¦û Rk _Kû@ ö @ûùfûP^û Keòaû ö
34
_äûÁeþ @`þ _ýûeòiþ (Plaster of Paris) K’Y gòLôf :
Rò_þicþKê 373K Zû_cûZâûùe Cˆÿ¯ Kùf, l @cæ-lûeK iìPKMêWK ò ùjCQò e¬K Kò´û
Gjû Rk @Yê jeûG Gaõ Kýûfþiòdcþ ifþù`Uþ e¬KMêWòKe cògâY Gaõ GMêWòKê @cæ I
ùjcòjûAùWâUþ (CaSO4.1/2H2O)ùe _eòYZ jêG ö lûeKe C_iÚZò eò iìP^û _ûAaû _ûAñ aýajûe
GjûKê _äûÁeþ @`þ _ýûeòiþ Kêjû~ûG ö bûwò ~ûA[ôaû Keû~ûG ö
jûWKê VòKþ iÚû^ùe eLôaûùe ijûdZû _ûAñ Wûqecûù^ l ùMûUòG _\û[ðe @cæúd _âKéZò Zû’e \âaYùe
aýajûe Keê[ôaû _äûÁeþ ùjCQò _äûÁeþ @`þ _ýûeòiþ ö H+(aq) @ûd^MêWòK iéÁò ùjC[ôaû ù~ûMêñ
Gjû GK ]kû _ûCWe Gaõ Gjû Rk ijòZ cògò NUò[ûG ö \âaYùe OH–(aq) @ûd^MêWK ò e
_ê^aðûe Rò_þicþùe _eòYZ jêG; Gjû @Zý« gq iéÁò _\û[ðe lûeúd _âKéZòe KûeY ùaûfò
KVò^ aÉê ö aòùaPòZ jêG ö
1
CaSO .1/2H O + 1 H O → CaSO .2H O l ùMûUòG @cæ, ùMûUòG ]ûZê ijòZ eûiûd^òK
4 2 2 2
(_äûÁeþ @`þ _ýûeòiþ)
4 2
(Rò_þicþ) _âZKò d
òâ û Keò jûAùWâûùR^þ Mýûiþ ^òMZð Keòaû
iùw iùw GK @^êeì_ faY iéÁò Kùe ö
flý Ke ù~, ùKak GK Rk @Yêe @]ûKê l ùMûUòG lûeK GK ]ûZê ijòZ eûiûd^òK
ùMûUòG iõùKZ GKKe ÇUòK Rk jòiûaùe _âZòKâòdû Kùf, jûAùWâûùR^þ Mýûiþ ^òMðZ
\gðû~ûAQò ö Zêùc Kò_eò GK @¡ð Rk @Yê _ûAa ?
ùjaû iùw iùw GK faY iéÁò jêG ö
Gjû G_eò ùfLû ~ûAQò KûeY CaSO4e \êAUò
iõùKZ GKK ùMûUòG Rk @YêKê còkòZ bûùa bûM Gjûe aò~êqûZàK @ûd^ ]ûZê I @KþiòùR^þKê
Keò[û«ò (Share) ö Kù‹A, iûRiRû ie¬ûc Gaõ ù^A MVòZ ùjûA[ûG ö
_éÂKê PòKþKY Keòaû _ûAñ _äûÁeþ @`þ _ýûeòiþ l ùMûUòG @cæ ùMûUòG ]ûZê Kûùaðûù^Uþ Kò´û
aýajûe Keû~ûG ö RûYò a ûKê ùPÁû Ke - ]ûZê jûAùWâ û ùR^þ K ûùað û ù^Uþ ijò Z
Kýûfþiòdcþ ifþù`Uþ ùjcòjûAùWâUþKê KûjóKò _äûÁeþ eûiûd^òK _âZòKâòdû Kùf, @^êeì_ faY,
@`þ _ýûeòiþ Kêjû~ûG ? Kûeþa^þ WûA@KþiûAWþ I Rk C_ô^Ü jêG ö
_âgÜ l @cæ I lûeKe Rkúd \âaYùe aò\êýZþ
1. ù~øMò K CaOCl
2
e iû]ûeY ^ûc _â a ûjò Z jê G , KûeY ùiMê W ò K Rkùe
(Common name) K’Y ? ~[ûKâùc jûAùWâûùR^þ Gaõ jûAWâKþiûAWþ
2. ùKCñ _\û[ð ùKäûeò^þ ij eûiûd^òK _âZòKâòdû @ûd^ iéÁò Ke«ò ö
Keò aäP ò õò _ûCWe C_ô^Ü Kùe ? l ùMûUòG @cæ Kò´û ùMûUòG lûee ZúaâZû GK
3. Le RkKê cé\ê Rkùe _eòYZ Keòaû _ûAñ pH ùÄfþ (0 - 14) aýajûe Keò _eúlû
ù~Cñ ùiûWòdcþ ù~øMòK aýajûe Keû~ûG, Keû~ûA _ûeòa ö Gjò pH ùÄfþ \ßûeû ùMûUòG
Zû’e ^ûc K’Y ? \â a Yùe jûAùWâ û ùR^þ @ûd^e MûXZû
4. ùiûWòdcþ jûAùWâûùR^þ Kûùaðûù^Uþe \âaYKê
c_û~ûA[ûG ö
Mec Kùf K’Y NUòa ? iµéq eûiûd^òK
_âZòKâòdû _ûAñ icúKeYUò ùfL ö l GK _âgcòZ (Neutral) \âaYe pH ùjCQò
5. _äûÁe @`þ _ýûeòiþ I Rk c¤ùe eûiûd^òK 7 (pH = 7) ö GK @cæúd \âaYe pH 7eê
_âZòKâòdûKê \gðûAaû _ûAñ GK icúKeY Kcþ (pH <7) Gaõ GK lûeúd \âaYe pH
ùfL ö 7eê @]ôK (pH > 7) ö

35
l iRúaMê W ò K ùicû^ue C_û_Pdú l ÇUòK @aiÚûùe faYe _âùZýK “iõùKZ
Kû~ð ý Kkû_ (Metabolic activities) GKK ” ijòZ ^òŸòðÁ iõLýK Rk @Yêe
@^êKkì Zc (Optimal) pH _eòie (Range) eûiûd^òK iõ~êqò NUò[ûG ö Gjò Rk @Yê
c¤ùe iµû\^ Ke«ò ö ùjCQò ÇUòK Rk ö
l MûX @cæ Kò´û MûX lûeKKê Rkùe cògûAaû l faYMêWòKê ù\÷^¦ò^ Rúa^ùe I gòÌ-
GK @Zò Zû_C_ôû\ú _âKâòdû (Exothermic Cù\ýûM ùlZâùe aòbò^Ü bûaùe aýajûe
Process) Keû~ûG ö
l @cæ Gaõ lûeKMêWòK _eÆeKê _âgcòZ Keò
@^êeì_ faY Gaõ Rk C_ô^Ü Ke«ò ö

_âgÜakú
1. ùMûUòG \âaY fûfþ fòUþciþKê ^úkùe _eòYZ Kùe, Gjûe pH i¸aZü ùjûA[ôa :
(a) 1 (b) 4 (c) 5 (d) 10

2. ùMûUòG \âaY @Šû ùLûk_û LŠMêWòK ijòZ eûiûd^òK _âZòKâòdû Keò GK Mýûiþ C_ô^Ü Kùe ö Gjû
Pì^_ûYòKê \ê]ô@û Keò\òG ö Gjò \âaYUòùe @Qòö
(a) NaCl (b) HCl (c) LiCl (d) KCl

3. 10 còfòfò NaOHe GK \âaY 8 còfòfò _eòcûYe \ò@û~ûA[ôaû GK HCl \âaY \ßûeû iµì‰ð bûùa _âgcòZ
ùjûA~ûG ö 20 còfòfò _eòcûYe ùijò NaOH \âaYKê iµì‰ð bûaùe _âgcòZ Keòaû _ûAñ @ûagýK
_Wê[ôaû Cq HCl \âaYe _eòcûY ùja :
(a) 4 còff ò ò (b) 8 còff
ò ò (c) 12 còfòfò (d) 16 còff
ò ò
4. ^òcÜfòLôZ Jh]MêWòK c¤eê ùKCñUò @Rú‰ð ùeûMKê PòKò›û Keòaû _ûAñ aýajûe Keû~ûG ?
(a) _âZòùR÷aòKú (antibiotics) (b) _úWûjûeú (Analgesic)
(c) _âZò-@cæ (Antacid) (d) RúaûYê^ûgK (Antiseptic)

5. eûiûd^òK _âZòKâòdû _ûAñ g±-icúKeY Gaõ Zû’_ùe icZêf icúKeY ùfL ù~ùZùaùk :
(a) fNê ifþ`êýeòKþ GiòWþ Ròuþ KYòKûMêWòK ijòZ eûiûd^òK _âZòKâòdû Kùe ö
(b) fNê jûAùWâûùKäûeòKþ GiòWþ cýûMþù^iòdcþ _ûZ ijòZ eûiûd^òK _âZòKâòdû Kùe ö
(c) fNê ifþ`êýeòKþ GiòWþ Gfêcò^òdcþ MêŠ ijòZ eûiûd^òK _âZòKâòdû Kùe ö
(d) fNê jûAùWâûùKäûeòKþ GiòWþ fêjûMêŠ ijòZ eûiûd^òK _âZòKâòdû Kùe ö

36
6. @ûfþKjfþ Gaõ MäëùKûRþ bkò ù~øMòKMêWòKùe c¤ jûAùWâûùR^þ @Qò Kò«ê ùiMêWòKê @cæe ùgâYúbêq
Keû~ûA ^ûjó ö GjûKê _âcûY Keòaû _ûAñ GK “Zêc _ûAñ Kûc” _eúlû a‰ð^û Ke ö
7. _ûZòZ Rk aò\êýZþ _eòaj^ Keò_ûùe ^ûjó, Kò«ê ahðûRk Zûjû Keò_ûùe KûjóKò ?
8. @cæMêWòK Rk @^ê_iÚòZòùe KûjóKò @cæúd _âKéZò _â\gð^ Ke«ò ^ûjó ?
9. A, B, C, D I E PòjÜòZ _ûoUò \âaYKê iaðR^ú^ iìPKùe _eúlû Kùf pH ~[ûKâùc 4, 1, 11, 7 I 9
ùaûfò RYû_ùW ö ùKCñ \âaYUò :
(a) @cæúd ^êùjñ Kò lûeúd ^êùjñ ? (b) iak lûeúd ? (c) iak @cæúd ?
(d) \êaðk @cæúd ? (e) \êaðk lûeúd ?

pH MêWòKê jûAùWâûùR^þ-@ûd^ MûXZûe aé¡ò Kâcùe iRûA ùfL ö

10. icû^ f´ aògòÁ cýûMþù^iòdcþ _ûZ _eúlû ^kú A I Bùe ^ò@û~ûAQò ö jûAùWâûùKäûeòKþ GiòWþ (HCl)
_eúlû^kú, Aùe ù~ûM Keû~ûA[ôaû ùaùk GiòUK ò þ GiòWþ (CH3COOH) _eúlû^kú, Bùe cògû~ûAQò ö
_eúlû^kú \êAUòùe Cbd @cæe _eòcûY I MûXZû icû^ ö ùKCñ _eúlû^kúùe Mýûiþ @]ôK Zúaâ
ùaMùe aê\þaê\þ ùjûA aûjûeòa Gaõ KûjóKò ?
11. ZUKû lúee pH, 6 @ùU ö Gjû \jòùe _eòYZ ùjC[ôaûùaùk Gjûe pH Kò_eò a\kê[ôa ùaûfò Zêùc
bûaêQ ? Cˆÿe aêSûA ùfL ö
12. RùY lúeaûfû ZUKû lúeùe Lêaþ Kcþ _eòcûYe LûAaû ùiûWû cògûG ö
(a) ùi KûjóKò ZUKû lúee pH, 6 eê iûcû^ý lûeúd @aiÚûKê _eòaˆÿð^ Keò\G
ò ?
(b) Gjò lúe, \jòùe _eòYZ ùjaû _ûAñ KûjóKò @]ôK icd ^òG ö

13. _äûÁeþ @`þ _ýûeòiþKê GK @û\âðZû-_âZòùeû] _ûZâùe eLôaû CPòZ ö KûjóKò aêSûA ùfL ö
14. _âgc^úKeY eûiûd^òK _âZòKâòdû K’Y ? \êAUò C\ûjeY \ò@ ö
15. ù]ûAaû ùiûWû I LûAaû ùiûWûe \êAUò ùfLûGñ aýajûe ùfL ö

còkòcògò Keòaû
I. Zêc ^òRe iìPK _âÉêZ Ke
(Prepare your own indicator)
l ùMûUòG Lf (Mortar) ùe aòUþe cìk (Beet root)Kê ù_hY Ke ö
l Zû’e eiKê _ûAaû _ûAñ ùi[ôùe ~ù[Á _eòcûYe Rk cògû@ ö
l _ìað ùgâYúMêWòKùe gòLô[ôaû _âYûkú @^êiûùe GjûKê _eòiâaY Ke ö
l Zêùc _ìaðeê _eúlû Keò[ôaû _\û[ðMêWòKê _eúlû Keòaû _ûAñ _eòiîZ \âaYKê iõMâj Ke ö

37
 l ùMûUòG _eúlû ^kú ]ûeKùe PûùeûUò _eúlû ^kú iRûA eL Gaõ ùiMêWòKê A, B, C I D
bûaùe ^ûcûu^ Ke ö 2 còfòfò ùfLûGñ ùf´êei, ùiûWû_ûYò, bòù^Mûe Gaõ LûAaû ùiûWû \âaY
~[ûKâùc _âùZýK _eúlû ^kúùe ^ò@ ö
l 2-3 ùVû_û ùfLûGñ aòUþcìk eie \âaYKê _âùZýK _eúlû ^kúùe _Kû@ Gaõ a‰ð _eòaˆÿð^, ~\ò
NUò[ûG, flý Ke ö ùMûUòG iûeYúùe Zêce _~ðýùalY ùfL ö
l ùKùZK _âûKéZòK _\û[ð ~[û - fûfþ a§ûùKûaò _Zâ, ù_Uê^ò@û (]êZêeû), jûAWâû^þRò@û Gaõ
ùReû^òdcþ bkò ùKùZK ewú^ `êfe _ûLêWûeê ^òÃûiòZ eiKê aýajûe Keò Zêùc iìPK _âÉêZ
Keò_ûeòa ö
II. ùiûWû-@cæ @MÜò^òaðû_K ~ª _âÉêZò
(Preparing a soda-acid fire extinguisher)
l @cæMêWòKe ]ûZê jûAùWâûùR^þKûùaðûù^Uþ MêWòK ijòZ eûiûd^òK _âZòKâòdûKê aýajûe Keò @MÜò
^òaðû_K ~ª MV^ Keû~ûG ö Gjû Kûað^þ WûA@KþiûAWþ Mýûiþ iéÁò Kùe ö
l ùMûUòG ]ê@û ùaûZf (Wash bottle)ùe 20 còfòfò ùiûWòdcþ jûAùWâûùR^þKûùaðûù^Uþ (NaHCO3)
\âaY ^ò@ ö
l fNê ifþ`êýeòKþ GiòWþ [ôaû ùMûUòG Rßk^ ^kú (Ignition tube) Kê ]ê@û ùaûZf c¤ùe SêfûA \ò@
(PòZâ 2.10) ö
l ]ê@û ùaûZf cêjñKê a¦ Keò\ò@ ö
l ùaûZfKê XùkA \ò@ ù~_eòKò Rßk^ ^kú c¤ùe [ôaû @cæ Zùk [ôaû ùiûWòdcþ jûAùWâûùR^þ
Kûùaðûù^Uþ \âaY ijòZ cògò~òa ö
l ^RþRfþ c¤ ù\A KòQò _\û[ð ^òMðZ ùjC[ôaû Zêùc ù\Lô_ûeòa ö
l Gjò ^òMðZ _\û[ðKê Rkê[ôaû cjcþaZú @ûWKê ù\Lû@ ö K’Y NUêQò ?
^RþRfþ
^òMðZ _\û[ð
iìZû
]ê@û ùaûZf
Rßk^ ^kú
fNê ifþ`êýeòKþ GiòWÿþ
ùiûWÿd
ò cþ jûAùWÿûâ ùR^þ
Kûùaðûù^Uþ

PòZâ 2.10
(a) ùiûWÿòdcþ jûAùWÿâûùR^þKûùaðûù^Uþ [ôaû ]ê@û ùaûZf c¤ùe fNê ifþ`êýeòKþ GiòWÿþ [ôaû GK Rßk^ ^kú SêfêQò ö
(b) ^òMðZ _\û[ð ^RþRfþ c¤ ù\A aûjûeêQò ö
mmm

38