Filologiya məsələləri, № 4, 2021

AZƏRBAYCAN MİLLİ ELMLƏR AKADEMİYASI

M. FÜZULİ adına ƏLYAZMALAR İNSTİTUTU

FİLOLOGİYA
MƏSƏLƏLƏRİ

№4

Toplu Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında

Ali Attestasiya Komissiyası tərəfindən rəsmi qeydiy-
yata alınmışdır (Filologiya elmləri bölməsi, №13).
Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyi Mətbu
nəşrlərin reyestrinə daxil edilmişdir. Reyestr №3222.

«Елм вя тящсил»
Бакы – 2021

–1–
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

РЕДАКСИЙА ЩЕЙЯТИ: академик Иса Щябиббяйли, академик Теймур

Кяримли, akademik Мющсцн Наьысойлу, akademik Низами Ъяфяров, академик
Rafael Hüseynov, АМЕА-нын мцхbир цзвц, фilologiya elmləri doktoru, проф.
Ябцлфяз Гулийев, фilologiya elmləri doktoru, проф. Fəxrəddin Veysəlli, фilologiya
elmləri doktoru, проф. Гязянфяр Казымов, фilologiya elmləri doktoru, проф. Рцфят
Рцстямов фilologiya elmləri doktoru, проф. Əsgər Rəsulov, фilologiya elmləri
doktoru, проф. Надир Мяммядли, фilologiya elmləri doktoru, проф. Мясуд Мащ-
мудов, фilologiya elmləri doktoru, проф. Ябцлфяз Ряъябли, фilologiya elmləri
doktoru, проф. Ъялил Наьыйев, фilologiya elmləri doktoru, проф. İsmayıl Məmmədli,
фilologiya elmləri doktoru, проф. Nizami Xudiyev, фilologiya elmləri doktoru, проф.
Həbib Zərbəliyev, фilologiya elmləri doktoru, проф. İlham Tahirov, фilologiya
elmləri doktoru, проф. Tofiq Hacıyev, фilologiya elmləri doktoru, проф. Sevil Meh-
diyeva, фilologiya elmləri doktoru, проф. Buludxan Xəlilov, фilologiya elmləri
doktoru, проф. Мцбариз Йусифов, фilologiya elmləri doktoru, проф. Гязянфяр
Пашайев, фilologiya elmləri doktoru, проф. Камиля Вялийева, фilologiya elmləri
doktoru, проф. Азадя Мусайева, фilologiya elmləri doktoru Paşa Kərimov,
фilologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dos. Нязакят Мяммядли

Redaktor: академик Теймур Кяримли

Buraxılışa məsul: filologiya elmləri doktoru, professor Надир Мяммядли

Филолоэийа мясяляляри. Бакы, 2021, №4

ISSN 2224-9257

© ”Elm və təhsil” nəşriyyatı, 2021

www. [Link]

–2–
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

DİLÇİLİK

GULSHEN MEHDIYEVA
PH.D., associate professor
Military Academy named after Heydar Aliyev
[Link]: gulshen_isazade@[Link]

ON THE LEXICAL FEATURES OF LOANED WORDS

Abstract
Assimilation is a process of adjusting in Phonetics and Lexicology. The term
Assimilation in Etymology is used to denote a partial or total conformation of a
borrowed word to the phonetical (graphical and morphological standards and the
semantic system of the receiving language (язык-реципиент).
There are three main types of Assimilation:
1. Phonetic Assimilation – the adjusting of the phonetic structure of a borrowed
word to the phonetical system of the recipient language. Loan words not
assimilated phonetically retain their foreign pronunciation like most of the
French borrowings of the latest time, e.g. police, machine, ballet;
2. Grammatical Assimilation – a conformation of a borrowed word to the
morphological standards of the receiving language. Grammatically
assimilated loan words acquire English grammatical categories and
paradigms, e.g. to count-counted-counting, sputnik-sputniks. Loan words not
assimilated grammatically retain their foreign grammatical forms like some
nouns borrowed from Latin which keep their original plural inflexions, e.g.
phenomenon – phenomena.
3. Lexical Assimilation – a conformation of a borrowed word to the lexico-
semantic system of the receiving language. It means that a borrowed word
may participate in word building and develop its semantic structure, e.g.
sputnik – to out sputniks, sputnikists. Foreign polysemantic words become
monosemantic in the receiving language but a borrowed word may develop a
new meaning in the receiving language, e.g. palate (the roof of the mouth)
has developed a new meaning in English = taste, inclination and interest;
and the new derivatives – palatable (tasty) and etc.
Degree of Assimilation depends on the following factors:
• The time of borrowing. The older the borrowing is, the more thoroughly it’s
assimilated
• The frequency of usage
–3–
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

• The way in which the word was adopted. Oral borrowings are assimilated
more rapidly and more completely than literary borrowings, e.g. borrowings
through writing.
Key words: international, term, military, language, region, lexical content

According to the degree of Assimilation, borrowings are subdivided into:

1. Completely/fully assimilated words. They correspond to all phonetic,
morphological and semantic laws of English and do not felt as borrowings.
They are found in all the layers of older borrowings (Latin, Scandinavian,
French). Many of them belong to the native word stock of English (cheese,
street – Latin; husband, to die, to take – Scandinavian; table – French).
2. Partially assimilated borrowed words. They’ve retained:
1. foreign pronunciation (vase, restaurant)
2. foreign morphological characteristics (datum – data)
3. they are not assimilated semantically denoting notion of foreign
cultures, nature, customs (steppe, taiga, sombrero). These are foreign
realies which have no corresponding equivalents in English.
3. Barbarisms (unassimilated borrowed words). These are foreign words used
by English people in oral speech or in writing but not assimilated in any way.
They usually have corresponding English equivalents, e.g. “Chao” (Italian),
“adio”.
Loaning words from another language causes some changes in meaning of the
word borrowed.
When a word is taken over into another language its semantic structure as a rule
undergoes great changes.
Polysemantic words are usually adopted only in one or two of their meanings.
Thus the word «timbre» that had a number of meanings in French was
borrowed into English as a musical term only. The words cargo and cask, highly
polysemantic in Spanish were adopted only in one of their meanings - «the goods
carried in a ship», «a barrel for holding liquids» respectively (1, p.264).
In some cases we can observe specialization of meaning, as in the
word hangar, denoting a building in which aero planes are kept and revive, which
had the meaning of «review» in French and came to denote a kind of theatrical
entertainment in English. In the process of its historical development a borrowing
sometimes acquired new meanings that were not to be found in its former semantic
structure (2, p. 380). For instance, the word move in Modern English has developed
the meanings of `propose', `change one's flat', `mix with people' and others that the
French movoir does not possess.
The word scope, which originally had the meaning of `aim purpose', now means
`ability to understand `, `the field within which an activity takes place, sphere',

–4–
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

`opportunity, freedom of action'. As a rule the development of new meanings takes

place 50-100 years after the word is borrowed.
The semantic structure of borrowings changes in other ways as well. Some
meanings become more general, others more specialized, etc. For instance, the word
«terrorist» that was taken over from French in the meaning of «Jacobin» widened its
meaning to `one who governs, or opposes a government, by violent means (3, p.100).
The word umbrella, borrowed in the meaning of a sunshade or pares came to denote
similar protection from the rain as well. Usually the primary meaning of a borrowed
word was a retained throughout its history, but sometimes it becomes a secondary
meaning. Thus the Scandinavian borrowings wing, root, take and many others have
retained their primary meanings to the present day.
Sometimes change of meaning is the result of associating borrowed words
with familiar words which somewhat resemble them in sound but which are not at all
related. This process, which is termed folk etymology, often changes the form of the
word in whole or in part, so as to bring it nearer to the word or words with which it is
thought to be connected, e. g. the French sur (o) under had the meaning of
«overflow».
In English r(o)under was associated by mistake with round - думалок and the
verb was interpreted as meaning `encclose on all sides, encircle' Folle -
etimologization is a slow process; people first attempt to give the foreign borrowing
its foreign premonition, but gradually popular use involves a new pronunciation and
spelling (4, p. 14).
Another phenomenon which must also receive special attention is the
formation of derivatives from borrowed words. New derivatives are usually formed
with the help of productive affixes, often of Anglo-Saxon origin.
The role of loan words in the formation and development of English
vocabulary is dealt with in the history of the language. It is there that the historical
circumstances are discussed under which words borrowed from Latin, from
Scandinavian dialects, from Norman and Parisian, French and many other languages,
including Russian, were introduced into English. Lexicology, on the other hand, has
in this connection tasks of its own, being chiefly concerned with the material and the
results of assimilation.
The main problems of etymology and borrowed words as they concern the
English language are comprehensively and consistently treated in Professor A.I.
Smirnitskiy deals with these issues mainly in terms of word. Sameness reflecting his
methodological approach to word theory (5, p. 90).
The term assimilation of a loan word is used to denote a partial or total
conformation to the phonetically, graphical and morphological standards of the
receiving language and its semantic system.
Even a superficial examination of borrowed words in the English word-stock
shows that there are words among them that are easily recognized as foreign and
–5–
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

there are others that have become so firmly rooted in the language, so thoroughly
assimilated that it is sometimes extremely difficult to distinguish them from words of
Anglo-Saxon origin.
Let's take some examples: «we can easily determine that the words
«décolleté», graffito», «chemistry» are loaned words. But the words like «pupil»,
«master», «city», «river» which became part of words used at least once a day are
also borrowed words (6, p. 114).
In Azerbaijan language this kind of situation can be also observed. For
example: «Kolxoz», «sputnik», «demokratiya», «efir», etc words can be easily
recognized as loan words.
But the words like «maktab», «kitob», «muhabbat», «ilm», «badavlat» and
etc are not considered to be loan words by ordinary people, because these words are
deeply rooted in native lexicon and are commonly used by people.
But according to the etymology of these words they are not native words,
they were borrowed from Arabic and Persian languages.
Unassimilated words differ from assimilated words in their pronunciation,
spelling, frequency, semantic structure and sphere of application.
However, there is no distinct borderline between the two groups.
So far no linguist has been able to suggest more or less comprehensive
criteria for determining the degree of assimilation depends in the first place upon the
time of borrowing.
The general principle is: the older the borrowing the more thoroughly it tends
to follow normal language (Azerbaijan, English) of accentuation, pronunciation, etc.
It is but natural that the majority of early borrowings have acquired full language
(English or Azerbaijan) citizenship and that most English speaking people are
astonished on first hearing, that such everyday words as «window», «chair», «dish»,
«box» haven't always belonged to their language.
As you see in the above Azerbaijan extract there are words which can be
easily recognized as loan words, e.g.: банк-bank, стратегия-strategy, сектор-sector,
бизнес-business, кредит-credit, инфратузилма - infrastructure.
A classification of loan words according to the degree of assimilation can be
only very general as no rigorous procedure for measuring it has so far been
developed. The following three groups may be suggested:
1. Completely assimilated borrowed words
2. Partially assimilated borrowed words
3. Unassimilated borrowed words or barbarism (5, p.143).
The group of partially assimilated words may be subdivided depending on the
aspect that remains unaltered, i. e. according to whether the word retains features of
spelling, pronunciation, morphology or denotation that are not English.

–6–
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

The third group is not universally accepted, as it may be argued that words
not changed at all cannot form part of the vocabulary of language, because they
occur in speech only, but don not enter the language.
Completely assimilated borrowed words are found in all the layers of older
borrowings.
They may belong to the first layer of Latin borrowings, e, g: cheese, street, wall,
or wine. Among Scandinavian borrowed words we find such frequent nouns as
husband, fellow, gate, root, wing; such verbs as call, die, take, want and adjectives
like happy, ill, low, odd and wrong (6, p. 40).
Completely assimilated French words are extremely numerous and frequent.
Suffice it to mention such everyday words as table, chair, face, figure, finish, matter.
A considerable number of Latin words borrowed during the revival of
learning are at present almost indistinguishable from the rest of the vocabulary.
Neither animal nor article differ noticeable from native words.
Azerbaijan language like English is vulnerable to new nations (8, p. 111). It
mainly enriches its word stock by loaning words from Persian, Arabic Russian and
via Russian from European languages.
A large number of words in Azerbaijan language are the words from Persian.
Tajik languages which are completely assimilated and widely used by Azerbaijan
people: дастурхон, даструмол, хокандоз, пояндоз, пойдевор, барг, дарахт, гул,
фарзанд, дутор, сетор and etc.
After Arabic invasion of Central Asia a number of Arabic words were
borrowed, which became the indivisible part of our daily speech: мактаб, китоб,
мактуб, адабиёт, ахоли, оила, Фан, санъат, хизмат, мехнат, раис, идора, давлат
and etc.
Starting from XIX century new notions began to penetrate into Azerbaijan
language from Russian and via Russian from European languages.
They denote new notions, new inventions which don't have equivalence in
Azerbaijan that's why they are completely assimilated borrowings:
Стол, стул, ручка, паровоз, студент, министр, операция, (Latin) грамматика,
комедия, театр, музей, опера, (Greek) солдат, галстук, штаб, лагерь, (German)
костюм, пальтокабинет, генерал, (French) опера, ария, ложа, топор, (Italian)
трамвай, вокзал, митинг, футбол, баскетбол, бокс (English). The number of
completely assimilated borrowed words is many times greater than the number of
partially assimilated ones.
They follow all morphological, phonetically and orthographic standards.
Being very frequent and stylistically neutral, they may occur as dominant
words in synonymic groups. They take an active part in word-formation.
Moreover, their morphological structure and motivation remain transparent,
so that they are morphologically analyzable and therefore supply the English

–7–
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

vocabulary not only with free forms but also with bound forms, as affixes are easily
perceived and separated in series of loan words that contain them.
To illustrate the frequency of completely assimilated words it is sufficient to
mention that many of them are included by E.L. Thorndike and I. Lorge in the list of
500 most frequent words. Some of these are: act (Lat), age(Fr), army(Fr), bill(Lat),
case(Fr), cast(ON), cause(Fr), die(Scand).
The second group containing partially assimilated borrowed words can be
subdivided into subgroups.
The oppositions are equipollent.
a) Loan words not assimilated semantically, because they denote objects and
notions peculiar to the country from which they come. They may denote foreign
clothing: mantilla, sombrero; foreign titles and professions: shah, rajah, sheik, bei,
toreador; foreign vehicles: caique (Turkish), rickshaw (Chinese), food and drinks:
pillow(Persian) sherbet(Arabian); foreign currency: krone (Denmark), rupee(India),
zloty(Poland), peseta(Spain) (1, p. 269).
b) Borrowed words not assimilated grammatically, for example, nouns
borrowed from Latin Greek which keep their original plural forms: bacillus; bacilli,
crisis; crises, formula; formulae, index; indices. Some of these are also used in
English plural forms, but in that case there may be a difference in lexical meaning as
in: indices: indexes.
c) Loan words not completely assimilated phonetically.
The French words borrowed after 1650 afford good examples. Some of them
keep the accent on the final syllable: machine, cartoon, police.
d) Borrowed words not completely assimilated grammatically. This group, as
V.I. Balinskaya shows, is fairly large and variegated. There are, for instance, words
borrowed from French in which the final consonant is not pronounced, e.g: battet,
buffet, corps. Some may keep a diacritic mark: cafe, cliche. Specifically French
digraphs (ch, qu, ou) may be retained in spelling: bouquet, brioche.
It goes without saying that these sets are intersecting, i.e. One and the same
loan word often Shows in complete assimilation in several respects simultaneously.
The third group of borrowings comprises the so-called barbarism, i. e. words
from other languages used by English people in conversation or in writing but not
assimilated in any way, and for which there are corresponding English equivalents.
The examples are the Italian addio, ciao `goodbye', the French affich for' placard' and
coup or coup d' Etat `a sudden seizure of state power by a small group', the Latin ad
libitum `at pleasure' and the like (2, p. 390).
Azerbaijan language is full of barbarisms which are mainly used by the
youth: конечно certainly(Russian), okay (English) and etc. (8, p. 90).
The incompleteness of assimilation results in some specific features which permit us
to judge of the origin of words. They may serve as formal indications of loan words
of Greek, Latin, French or other origin. Another factor determining the process of
–8–
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

assimilation is the way in which the borrowing was adopted into the language.
Words borrowed orally are assimilated more readily, they undergo greater changes,
whereas with words adopted through writing the process of assimilation is longer and
more laborious. Whenever the need filling motive plays a part, the borrower is being
confronted with some new object or practice for which he needs words. Under these
conditions three rather distance things may happen, giving rise respectively to
«loanwords», «loanshifts», and `loanleands'. The borrower may adopt thwedonor's
word along with the object or practice; the new form in the borrower's speech is then
a loanword.
When confronted with a new object or practice for which words are needed,
the borrower may somehow adopt material in his own language. A new idiom arises
and since it arises under the impact of another linguistic system, it is a «loanshift».
A loanblend is a new idiom developed in the borrowing situation in which
both the loanword and the loan shift mechanisms are involved: the borrower imports
part of the model and replaces part of it by something already in his own language.
The type of the word borrowed by personal contact would undoubtedly at
first be names of objects unfamiliar to the borrowers, or products, and commodities
exchanged by way of trade. If the contacts were maintained over a long period then
ideas concerned with government, law, religion and customs might be absorbed and
perhaps the names of these would be adopted.
Only in the case of nations in relatively advanced stages of civilization would
there be much influence exerted through the written word; concrete objects would
come first, then abstract ideas learnt from what might actually be seen from their
effects in everyday life and abstract ideas through the indirect contact achieved by
books would come much later.
The international word-stock is also growing due to the influx of exotic
borrowed words like anaconda, bungalow, kraal, orang-outang, sari etc. These come
from many different sources.
International words should not to be mixed with words of the common Indo-
European stock that also comprise a sort of common fund of the European languages.
This layer is of great importance for the foreign language teacher not only
because many words denoting abstract notions are international but also because he
must know the most efficient ways of showing the points of similarity and difference
between such words as control:контрол (назорат), general: генерал,
industry:индустрия (саноат), magazine: магазин (дукон), etc. usually called
`translator's false friends.
The treatment of international words at English lessons would be one-sided if
the teacher did not draw his pupils' attention to the spread of the English vocabulary
into other languages.
We find numerous English words in the field of sport: football, out, match, tennis,
time.
–9–
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

A large number of English words are to be found in the vocabulary pertaining

to clothes: jersey, pullover, sweater, nylon, tweed etc.
Cinema and different forms of entertainment are also a source of many
international words of English origin: film, club, cocktail, jazz.
At least some of the Russian words borrowed into English and many other
languages and thus international should also be mentioned: balalaika, Bolshevik,
cosmonaut, czar, kremlin, rouble mammoth, sambo, steppe, vodka.
We should also include here Azerbaijan language which was under influence
of Russian language for a long period of time but didn't lose its properties and its
own word-stock and now being.
REFERENCES:
1. Algeo J. “Where Do All the New Words Come From?” American
Speech 55.4 1980, pp.264-77.
2. Algeo J., Adele A. “Among the New Words.” American Speech 66.4 1991,
pp. 380-406.
3. Linville S. E. “‘The “Mother” of all Battles’: ‘Courage Under Fire’ and the
Gender Integrated Military.” Cinema Journal 39.2, 2000, pp. 100-120.
4. Silkett, Wayne A. Words of War. Military Affairs 49.1 1985, pp.13-16.
5. Ilyish B.A. The structure of Modern English. Saint Peterburg: Education,
1971, 243 p.
6. Koshevaya I.G. The theory of English Grammar. Moscow: Education, 1982,
440 p.
7. Sadıgova S. Basics of Azerbaijani language terminology. Baku: Science,
1973, 220 p.
8. Veysalli F.Y. Basics of linguistics. Baku: Mutarjim, 2013, 420 p.

Mehdiyeva G.
ALINMA SÖZLƏRİN LEKSİK XÜSUSİYYƏTLƏRİ BARƏDƏ
Xülasə
Dilin morfemləri həm ayrılıqda, həm də daha böyük dil vahidlərinin
tərkibində, yəni leksemlərdə birləşərək ünsiyyətə daxil olur. Ənənəvi dilçilikdə
sözləri qruplarda qruplaşdırırlar: isim, sifət, say və s. Eyni zamanda bu qruplaşmanı
müəyyən əlamətlər əsasında həyata keçirirlər. Bu əlamətlər də ümumi ad altında,
yəni kateqoriyalarda birləşdirilirdi. Məsələn, ismin hal, kəmiyyət, feilin zaman, şəxs
və kəmiyyət kateqoriyaları fərqləndirilir.
Məlum olduğu kimi, canlı danışıq yazılı formadan çevikliyi və gözlənilməz
birləşmələrin yaranması ilə səciyyələnir. Qeyd edək ki, yazılı formanı kor-koranə
şəkildə şifahi formaya daxil edə bilmərik. Burada danışıq aktının spektoqramları

– 10 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

bunu aydın göstərir. Digər tərəfdən, yazılı söz danışıqda ciddi dəyişikliyə uğraya
bilir.
Söz konkret mənası olan semantik vahid hesab olunur. O, fonetik cəhətdən
formalaşmış bütöv olur və onun vahid vurğusu olmalıdır. Eyni zamanda, söz başqa
vahidlərdən ayrılıqda işlədilə bilər. Sözdə əsas kriteriya kimi semantiklik götürülür.
Göründüyü kimi, söz təklikdə mənaya malik dil vahidi hesab edilir.
Sözlərin tanınmasında danışıq tempri, sürəti və fasilə çox mühüm amil kimi
çıxış edir. Sözün müəyyənləşməsi kriteriyasından danışanda fasiləni nəzərə almamaq
olmur. Potensial fasilə sözün tamlığına çox kömək edə bilir.
Müxtəlif dillərdə söz formaları –alloleksemlər müxtəlif cür olur. İngilis
dilində götürmək feili beş ‘take, takes, took, taking, taken’ və hit feili ‘hit, hits,
hitting’ formaları mövcuddur. Modal feillər isə yalnız bir formada mövcud olur,
məsələn, /can, may, must, will, shall/. İsimlər də adətən iki formada mövcud olur:
cat-cats; bag-bags; lakin brother (qardaş) sözünün cəmdə iki forması var: /brothers,
brethren/. Çin dilində isə heç bir fleksiya yoxdur. Yəni bu dildə morfologiyadan
danışmağa dəyməz.
Sözün tərkibindəki hər hansı bir fleksiya sintaksisə xidmət etmir. Bu german
dillərində aydın görünür: alman və ingilis dillərində feilin daxilində əvəzlənmə
zaman fərqinə gətirib çıxardır. Fleksiyanın, xüsusilə də xarici fleksiyanın, işlənməsi
sintaktik səviyyənin tələbi, uzlaşma və idarə əlaqələri vasitəsilə tənzimlənir.
Açar sözlər: beynəlmləl, termin, hərbi, dil, region, leksik tərkib

Мехтиева Г.

О ЛЕКСИЧЕСКОЙ АССИМИЛЯЦИИ
ЗАИМСТВОВАННЫХ СЛОВ
Резюме
Морфемы языка передаются как по отдельности, так и в составе более
крупных языковых единиц, то есть лексем. В традиционной лингвистике слова
группируются в группы: существительные, прилагательные, числа и т. Д. При
этом данная группировка осуществляется по определенным признакам. Эти
функции также были объединены под общим названием, то есть в категории.
Например, различаются падеж существительного, количество, время глагола,
лицо и количество.
Как известно, живая речь отличается гибкостью в письме и
образованием неожиданных связей. Обратите внимание, что мы не можем
слепо ввести письменную форму в устную. Это наглядно демонстрируют
спектрограммы переговорного акта. С другой стороны, письменное слово
может сильно измениться.

– 11 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Слово считается семантической единицей с определенным значением.

Это фонетически сформированное целое и должно иметь единственный акцент.
При этом слово можно употреблять отдельно от других единиц. Семантика
взята за главный критерий. Как видно, слово считается единицей языка с одним
значением.
Скорость, скорость и пауза - важные факторы в распознавании слов.
Когда дело доходит до определения слова, паузу нельзя игнорировать.
Потенциальный разрыв может очень помочь в полноте слова.
Формы слова - аллолексемы - в разных языках разные. В английском
языке существует пять форм глагола «take», «take», «take», «take», «take»,
«take», и глагола «hit, hit, hits, hit,». Модальные глаголы существуют только в
одной форме, например, / can, may, must, will, should /. Имена также обычно
бывают двух видов: кошки-кошки; мешок-мешки; но слово брат имеет всего
две формы: / братья, братья /. В китайском нет перегиба. То есть о морфологии
на этом языке говорить не стоит.
Любое словоизменение слова не соответствует синтаксису. По-немецки
это ясно: в немецком и английском замена в глаголе приводит к разнице во
времени. Развитие сгибания, особенно внешнего, регулируется требованиями
синтаксического уровня, координации и отношениями контроля.
Ключевые слова: международный, термин, военный, язык, регион,
лексическое содержание

Redaksiyaya daxil olma tarixi: 05.03.2021.

Çapa qəbul olunma tarixi: 15.03.2021
Rəyçi: fil.f.d., dos. Cəmil Babayev
tərəfindən çapa tövsiyə olunmuşdur

– 12 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

RAHİMA MAMMADOVA
PHD, professor assistant
Azerbaijan State Oil and Industry University
[Link].126@[Link]

THE ROLE OF MOTIVATION IN THE LEARNİNG PROCESS

Summary

This article is devoted to the role of student’s motivation in the process of

learning. Motivation is the thoughts and feelings which make us want to and
continue to want to do something and which turn our wishes into action. Mainly
motivation influences why people decide to do something, how long they keep
wanting to do it, and how they wok to achieve it. It must be noted that motivation is
very important in language learning. It is one of the key factors that helps make
language learning successful. The aim of the research is to study significant
instructional strategies as goal-setting, collaboration, problem-based learning,
technology-enhanced learning and their impact on overall academic achievement. All
these strategies develop content knowledge, as well as a mastery of basic habits and
skills such as digital competences, critical thinking, communication, decision making
and problem solving. So one can see that the role of motivation is of great
importance in the process of learning. If we are successful at something, that success
makes us want to continue doing it and achieve greater things. Managing to
communicate in a foreign language can make us to communicate more and better.
We can say that there are different kinds of motivation. Some come from inside the
learner and some come from the learner’s environment. Learners may differ in their
motivations. Some may have strong motivation of one kind but little of another, other
learner’s motivation may be a mixture of kinds. Researches show that setting goals,
implementing cooperative, technology-enhanced and problem-based learning are the
best ways to generate learners’ motivation concerning their study. Teaching
strategies increase motivation with good pedagogy and raise learners’ attention to the
learning process. The methods will help learners to be more desirable and
encouraged during their training process. The research aimed to explore the way of
increasing learners’ motivation. The teacher can choose from the strategies for
motivating learners that are likely to work best for their learners in their learning
context.

Key words: learner’s motivation, goal setting, learning process, decision

making, language learning, teaching strategies.

– 13 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Goal setting is the building distinct and feasible targets or objectives for
learning and has become an essential way on learners’ motivation. The major
functions of it are enhancing task interests, reducing boredom and promoting goal
clarity. Learners need to consider and know what to obtain out of the educational
process. That is why the learning orientation is closely associated with a motivational
one by being concentrative on understanding, acquiring knowledge and developing
one’s competence and ability. This goal value learning should to incorporate the
standards of achievements. Goal setting in learning is commonly regarded as one of
the strategies that also encourages learner autonomy, which is a long-term purpose of
education and a basic factor in successful learning.
The more explicit goals learners have, the higher outcomes they will get.
Teachers should make powerful effects on learners’ intentions for learning and
academic engagement. That is why learners understanding of classroom instructions
is largely related to motivational beliefs and behaviors that learners embrace. Goals
are assumed to be cognitive representations or knowledge structures, which are
sensitive to both contextual, internal personal factors. Accordingly, strong classroom
contexts or experimental manipulations where the context defines the situation and
appropriate behavior in many ways, can influence individuals to activate different
goals than the autonomy support can be distinguished on the basis of indefinite
various features such as suggesting options, interpretation of relevance, and
opportunities for learners to express perspectives with regard to the efficacy of the
learning tasks. Autonomy includes encourage creative and imaginative ideas,
encourage questions and other contributions from learners, share as much
responsibility for organizing the learning process with the students as possible.(
Assor A., Kaplan H., and Roth G. Autonomy enhancing and suppressing teacher
behaviors predicting students’ engagement and school work.
British Journal of Education Psychology, 2002, pp. 261-278). Learners who
value distant future plans, particularly, self-set future goals, and those who
comprehend positive relations between current school tasks and future goals,
improve a grown interest in their schoolwork. This increased interest enhances
effective learning in the school environment. Future goals are substantial for
learners’ encouragement toward the learning process. The adaptive effect of
internally organizing future goals offers a plausible means of developing learners’
educational performance. Future goals should get attention in multi-ethnic
classrooms by inspiring learners to figure out their future and set their peculiar goals.
(Andriessen I., Phalet K., Lens W. Future Goal-setting. Task Motivation and learning
of Minority and Nonminority Students in Dutch Schools, British Journal of
Educational Psychology, 2006, pp.827-850). Learners interest include selecting
interesting tasks and topics, offering a variety of materials and activities, making
tasks challenging to involve the learners, and using learners’ interests rather than
tests or grades, to encourage learning.
– 14 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Through explanation, discourse, and elaboration learners help each other’s

learning. The teacher facilitates this process by arranging time and face-to-face
seating to promote interaction. Learners not only account for facts and concepts but
they are also engaged in discussion, visually and aurally. This prepares learners to an
intercultural knowledge environment and is grounded on verbal communication. In
such environment learners knowledge and skills can be achieved, and their discourse
embodies learners’ initiative rather than just answering teacher’s questions.
Motivating learning-to-learn skills is feasible when learners are listening to one
another rather than just to their instructor. The main role of this method is that all
learners have an equal opportunity to express their valuable and constructive ideas to
contribute to their task. Effective skills such as conflict resolution, decision-making
processes, effective leadership, and active listening should be taught learners who do
not already process them. Learners as a group discuss and evaluate their learning
goals how well they do it by working collaboratively. Teachers cannot teach social
competences to their learners directly, since learners themselves need to cooperate
more in classroom discussion, as today’s classrooms are based on much more
learner-initiated intellectual behavior and constructive talk. Both Day and Bryce
revealed that by utilizing cooperative learning teachers should espouse participation
but avoid close-ended questions, autocratic and recitative styles in classroom
discourses. (Day S.P., and Bryce T.G. Does the Discussion of Socio Scientific Issues
require a Paradigm Shift in Science Teachers’ Thinking?, International Journal of
Science Education, 2011, pp. 156-175).
The effectiveness of cooperative learning mainly focuses on student-to-student
and student-to-teacher not teacher-to-student approach. (Asakawa M., Kanamaru A.,
and Plaza T. Useful expressions for Implementing Cooperative Learning in English,
The electronic Journal for English as a Second Language, 2016, p.196). For living
in a time of unprecedented technological change, technology-enhanced learning is a
thought-provoking approach to the learning process for effectively cultivating
learner’ digital competences by promoting more learner-centered teaching
approaches. Information Communication technology has been improving
considerably and impacting on teaching activities and develops meaningful
assessments and inspires learners to study with their full potential.
Classroom visualizations may also enrich learning by strengthening learners’
motivation and attention. Technology in education enables learners to convey,
visualize their understandings, research, arrange resources, make notes, and control
cognitive loads. That is why animation and sound effects grow learners’ interests
since learning without software can be dull and lifeless. Nevertheless learning with
software enhances a great impact on learners’ learning and this way helps them to
visualize and make an enjoyable learning process. Motivation is an immensely
indispensable foundation for learners’ academic development. The state of lacking an
intention to learn is an inevitable fact on education. If learners are academically
– 15 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

motivated, they will comprehend school and learning as valuable. In this case
learners, teachers and education are leading variables. The best way to increase
student motivation is to follow modern trends such as helping to set definite goals for
learners, give them autonomy, improve their digital skills, providing flipped
classroom learning, create problem based environment where learners associate the
initial knowledge with the current one and learn from each other.
The suggested ways increase academic performance and achievement of
learners. (Mary Spratt, Alan Pulverness, Melanie Williams. The teaching knowledge
test course. Cambridge University Press, 2011, 255p).
Flipped learning is a pedagogical approach in which learners are provided with
short videos for watching at home, but in classroom they are mainly focused on
exercises, discourses to create an interactive learning medium. The flipped classroom
methods promotes learners’ engagement in learning through application and practice.
This method is composed of three fundamental pillars such as online videos, physical
classes and an interactive platform. The key aim of the flipped classroom is to form
active learning and involve learners concentrating on conceptual knowledge rather
than factual recall. (Mason G.S., Shuman T.R., and Cook K.E. Comparing the
effectiveness of an inverted classroom to a traditional classroom in an upper-division
engineering course, IEEE transaction on Education, 2013, pp. 430-435). More
flexible learning arrangements can be offered to students by the flipped settings.
(Zhai X., Gu J., Liu H. An experimental learning perspective on students’
satisfaction model in a flipped classroom context. Journal of educational technology
and society, 2017, pp.198-210).
Digital story telling is a new practice form where learner use digital tools to
narrate their delightful stories. It must be noted that digital storytelling develop
learners’ motivation and engagement in story development projects. Digital
storytelling increases productivity in classroom learning environment and also
students’ learning experiences with the help of open ended and creative devices.
Computer, digital camera, internet and photo storage can be the indication of best
motivating productive tools on students’ encouragement. Furthermore, its objectives
are higher order thinking and motivation transversal skills.
Combination of these students’ centered learning strategies is facilitated by
digital storytelling. Student, engagement, reflation for deep learning, project based
learning and effective integration of technology into instruction are related to these
strategies. (Sadik A. Digital storytelling, Educational Technology Research and
Development, 2008, pp.487-506). There are a great deal of using digital storytelling
in education. They are: to provide new version instead of traditional ones, to
personify learning experience, to make interpretation and the using of certain themes,
to form real life situation in a simple and inexpensive way, to make better
engagement of students’ in the learning process. A qualitative research helps to
determine the problem and improves an approach to the problem. It will be
– 16 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

advantages to comprehend the crux of the problem. The goal of the research paper is
to present the importance of motivation for learners and show the ways how to
implement reasonable methods, which in turns, affect learners’ academic
achievement and center on strengthening learners’ motivation and engagement. Lack
of motivation or the passion for learning is due to a number of students attend
physically in the classroom but mentally absent, which is the indicator of not
concentrating themselves on the experience of learning.
This research is carried out considering phenomenological approach, since the
inquirer collects data from persons who have experienced the phenomenon and
develops a composite description of the essence of the experience for all of the
individuals. (Creswell J.W. Educational research: Planning, Conducting, and
Evaluating Quantitative and Qualitative Research, Sydney, 2012, p.243).
It emphasizes on the necessity of personal experiences and its interpretation.
Data collection from phenomenological researches is composed of in-depth
interviews and multiple interviews with participants. Accordingly, teachers will be
interviewed to get information about learners’ motivation. In this regard, signing a
consent letter in advance will be helpful. Theory or concept sampling will be used in
this study to know teachers and students’ perspectives towards the topic. Having
carried out manifold investigations on learner motivation, it becomes obvious that
innovative methods improve the effectiveness of instruction in the school setting and
nurture learners’ ambition to study, collaborate and tackle problems.
Goal-setting, cooperative, problem-based and technology enhanced learning
keeps learners engaged, creates a sense of willingness on learners stay focused, and
gives an opportunity to learners to interact. All these ways provide in-depth learning,
a stronger pillar of the community as well as ownership and enforce learners to put
their maximum endeavor in learning. The suggested ways support learners’ learning
by inspiring them to express and share their ideas and knowledge in a worthwhile
way. The approaches make learner think, find solutions to the given problem and
fully focus on the results of activities.

References

1. Mary Spratt, Alan Pulverness, Melanie Williams. The teaching knowledge

test course. Cambridge University Press, 2011, 255p.
2. Assor A., Kaplan H., and Roth G. Autonomy enhancing and suppressing
teacher behaviors predicting students’ engagement and school work. British Journal
of Education Psychology, 2002, pp. 261-278.
3. Andriessen I., Phalet K., Lens W. Future Goal-setting. Task Motivation and
learning of Minority and Nonminority Students in Dutch Schools, British Journal of
Educational Psychology, 2006, pp.827-850.
– 17 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

4. Day S.P., and Bryce T.G. Does the Discussion of Socio Scientific Issues
require a Paradigm Shift in Science Teachers’ Thinking?, International Journal of
Science Education, 2011, p.175.
5. Asakawa M., Kanamaru A., and Plaza T. Useful expressions for
Implementing Cooperative Learning in English, The electronic Journal for English as
a Second Language, 2016, p.196.
6. Sadik A. Digital storytelling, Educational Technology Research and
Development, 2008, pp.487-506.
7. Mason G.S., Shuman T.R., and Cook K.E. Comparing the effectiveness of an
inverted classroom to a traditional classroom in an upper-division engineering
course, IEEE transaction on Education, 2013, pp. 430-435.
8. Zhai X., Gu J., Liu H. An experimental learning perspective on students’
satisfaction model in a flipped classroom context. Journal of educational technology
and society, 2017, pp.198-210.
9. Creswell J.W. Educational research: Planning, Conducting, and Evaluating
Quantitative and Qualitative Research, Sydney, 2012, p.243.

R. MƏMMƏDOVA
MOTIVASIYANIN TƏLIM PROSESINDƏ ROLU
XÜLASƏ

Bu məqalə tələbə motivasiyasının təlim prosesindəki roluna həsr edilmişdir.

Motivasiya bizi bir şey etmək istəyən və etməyə davam edən və istəklərimizi həyata
keçirən düşüncə və hisslərdir. Əsasən motivasiya insanların nəyə görə bir şey etməyə
qərar verdiklərini, onu nə qədər etmək istədiklərini və buna nail olmaq üçün necə
çalışdıqlarını təsir edir. Qeyd etmək lazımdır ki, təlim prosesində, dilin
öyrənilməsində motivasiya çox vacibdir.
O, dilin tədrisi prosesinin uğurlu olmasına kömək edən əsas amillərdən biridir.
Tədqiqatın əsa məqsədi hədəfi təyinetmə, əməkdaşlıq, problem əsaslı öyrənmə,
texnologiya ilə inkişaf etmiş təlim və bunların ümumi akademik nailiyyətlərə təsiri
kimi əhəmiyyətli təlim strategiyalarını araşdıraraq öyrənməkdir. Bütün bu
strategiyalar, məzmun biliklərini inkişaf etdirməklə yanaşı, rəqəmsal səriştələr,
tənqidi düşüncə, ünsiyyət, qərar qəbul etmə və problem həll etmə kimi əsas
vərdişlərə və bacarıqlara yiyələnməyə xidmət edir. Beləliklə, motivasiyanın rolunun
təlim prosesində böyük əhəmiyyətə malik olduğunu görə bilərik. Bir işdə
uğurluyuqsa, bu uğur bizi davamlı olaraq daha çox şeylər əldə etmək istəyimizə
səbəb olur. Xarici dildə ünsiyyət qurmağı öyrənmək bizi daha çox və daha yaxşı
ünsiyyət qurmağımızı təmin edə bilər.
Motivasiyanın müxtəlif növlərinin olduğunu deyə bilərik. Motivasiyanın
bəziləri öyrənənin içindən , bəziləri isə öyrənənin mühitindən irəli gəlir. Tələbələr
– 18 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

motivasiyasında fərqlənə bilər. Bəziləri daha güclü motivasiyaya sahib ola bildiyi
halda, digərləri az motivasiyaya malik olur və digərlərində isə bu qarışıq şəkildə
ola bilir. Tədqiqatlar göstərir ki, məqsədin qoyulması, əməkdaşlıq, texnologiya və
problem əsaslı tədrisin həyata keçirilməsi tələbələrin təhsillə bağlı motivasiyasını
yaratmaq üçün ən yaxşı yoldur. Təlim strategiyaları yaxşı pedaqogika ilə birgə
motivasiyanı gücləndirir və tələbələrin təlim prosesinə diqqətini daha da artırır.
Tətbiq olunan metodlar tələbələrə təlim prosesi zamanı daha çox arzuolunan və
təşviq olmağa kömək edir. Məqalə tələbələrin motivasiyasını artırmağın səmərəli
yollarını araşdırmağa yönəlmişdir. Müəllim tələbələrin təlim prosesində öyrənənlər
üçün ən yaxşı şəkildə işləməsi ehtimalı olan tələbə motivasiya strategiyasını seçə
biləcəkdir.

Açar sözlər: tələbənin motivasiyası, hədəfi təyin etmə, təlim prosesi, qərar
vermə, dil öyrənmə, tədris strategiyaları.

Р. МАМЕДОВА
РОЛЬ МОТИВАЦИИ В ПРОЦЕССЕ ОБУЧЕНИЯ
РЕЗЮМЕ

Статья посвящена роли мотивации студентов в процессе обучения.

Мотивация - это мысли и чувства, которые заставляют нас хотеть и
продолжают хотеть что-то делать и которые превращают наши желания в
действия. В основном мотивация влияет на то, почему люди решают что-то
сделать, как долго они хотят это делать и как они работают, чтобы этого
добиться. Следует отметить, что в изучении языка очень важна мотивация. Это
один из ключевых факторов, способствующих успешному изучению языка.
Целью исследования является изучение важных стратегий обучения, таких как
постановка целей, сотрудничество, проблемно-ориентированное обучение,
обучение с использованием технологий, а также их влияние на общую
академическую успеваемость.
Все эти стратегии развивают знания о содержании, а также овладение
базовыми привычками и навыками, такими как цифровые компетенции,
критическое мышление, общение, принятие решений и решение проблем.
Таким образом, можно видеть, что роль мотивации в процессе обучения очень
важна. Если мы в чем-то преуспеваем, этот успех заставляет нас продолжать
делать это и добиваться большего. Умение общаться на иностранном языке
может заставить нас общаться больше и лучше.
Можно сказать, что есть разные виды мотивации. Некоторые исходят
изнутри учащегося, а некоторые - из среды учащегося. Учащиеся могут
различаться по своей мотивации. У некоторых может быть сильная мотивация
– 19 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

одного вида, но мало другого, мотивация другого ученика может быть

смешанной. Исследования показывают, что постановка целей, реализация
совместного, технологического и проблемного обучения - лучший способ
стимулировать учащихся к учебе.
Стратегии обучения повышают мотивацию с помощью хорошей
педагогики и привлекают внимание учащихся к процессу обучения. Эти
методы помогут учащимся стать более желанными и воодушевленными в
процессе обучения. Исследование было направлено на изучение способов
повышения мотивации учащихся. Преподаватель может выбрать стратегию
мотивации учащихся, которая, вероятно, будет лучше всего работать для
учащихся в процессе обучения.

Ключевые слова: мотивация учащегося, постановка целей, процесс

обучения, принятие решений, изучение языка, стратегии обучения.

Redaksiyaya daxil olma tarixi: 05.03.2021.

Çapa qəbul olunma tarixi: 15.03.2021
Rəyçi: Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Sevil Əliyeva
tərəfindən çapa tövsiyə olunmuşdur

– 20 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

DOÇENT. DOKTOR. VESİLE ŞEMŞEK

Kastamonu Üniversitesi, İslam Tarihi Bölümü
ORCİD: / 0000-0002-9800-4557/vsemsek@[Link]

EDEBİ SANAT ÖRNEĞİ – ‘’SU KASİDESİ’’İNDE HZ. PEYGAMBER

SEVGİSİNİN TASVİRİ ÜZERİNE BİR İNCELEME

"İlimsiz şiir temelsiz duvar gibidir, temelsiz duvar da değersizdir…"

Fuzuli.
ÖZET

İslam uygarlığının sanat ve estetik yapısını esas alarak oluşturulan geleneğin

adı Klasik Türk edebiyatı olarak tanımlanmıştır. Geçmişle gelecek arasında köprü
görevi vazifesi üstlenen edebi eserleri, aslında toplumun hafızası olarak nitelendir-
mek mümkündür. Bu konuda çalışmalar yapan edip ve sanatçılar ise kültürel gele-
neğin taşıyıcı bayraktarlarıdır.
Kültürüne bağlı bir temel üzerinde kaleme alınan edebi eserlerin bazen kendi
dönemi ve coğrafyalarında, bazen de farklı bir bölge ve zamana dair etkiler yansıttığı
görülmektedir. Bu etkiler aynı kültürde yahut iki farklı kültüre mensup yazarların
birbirinden habersiz benzer eserler ortaya koyması şeklinde tezahür edebileceği gibi,
bilinçli ve açık bir etkilenme şeklinde de kendini gösterebilmektedir.
Edebiyat alanında bölge halklarını bir bütün olarak değerlendirilmesi
gerekmektedir. Bu bağlamda halkların dilini, inancını, geleneğini, birleştirici
şahsiyetini öne çıkararak özellikle bu zengin kültürel mirası tarihi süreçte daha
sonraki kuşaklara taşıyan rol modeller edipler olmuştur. Bunlardan biri de Türk
dünyasının hemen hemen her bölgesinde tanınan, okunan ve sevilen dahi şairimiz
Muhammed Fuzuli’dir. Azerbaycan edebiyatının altın dönemi olarak kabul edilen 16.
yüzyılda yaşayan şair, Arap, Fars ve Türk dillerinde önemli eserler kaleme almıştır.
Bu çalışmanın başlıca amacı, edebiyat tarihinde mühim yere sahip ‘’Su
kasidesin’’de Hz. Peygamber’e duyulan sevgiyi ve şairin bu sevgisinin ustalıkla
tasvirini kısmen de olsa ortaya çıkarmaktır.

Anahtar Kelimeler: Fuzuli, edebiyat, Hz. Peygamber, methiye.

Türkçenin en ince nüanslarına kadar inen Fuzuli, eserlerinde derin manalar

anlaşılır ve kolay ifadeler ile ortaya koyarak kendine özgün anlam biçimiyle ilah ve
beşeri aşkı terennüm etmiştir. Şair eserlerinde uyumla harmanlaması ile detaylı
sözlük anlamlarına yönelik ustaca çağrışımlar geliştirmiştir.(1, 298).Bu husus,
Fuzuli’nin kendisinden sonra gelen şairler üzerinde etkiler bırakmasının en başlıca
özelliği olara da kabul edilmektedir. Nitekim, divan şairleri içinde halka en çok inen
– 21 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

ve halk tarafından en çok sevilen şairlerden biri de Fuzuli olmuştur. (2, 61). Konu ile
ilgili, edebiyat tarihinde birçok divan şairinin ona nazireler yazdığını ve diğer eserleri
yüzlerce kez istinsah edildiği de görülmektedir. (3,29). Ayrıca, Fuzuli’nin Türkçe
Divanının –özel kitaplıklar dışında- yetmiş yazma nüshası olduğu da bilin-
mektedir.(2, 38). Fuzuli’nin el yazma eserlerinin Kahire, Bağdat, Bakü, Taşkent,
Tebriz, İstanbul gibi ilim ve kültür merkezleri olan şehirlerde basılmıştır. Türk kültür
ve edebiyat tarihinde Fuzuli’nin gördüğü ilgi ve saygıya sadece Alişir Nevai’nin ve
İmamüddin Nesimi ‘nin erişebildiği görülmektedir. (4,33).
İslamiyet’in kabulü ile birlikte, Arap ve Fars dilinde verilmiş edebi sanat örnekleri
ile Türkistan’dan Balkanlara, Kırım’dan Orta Doğu’ya kadar uzanan geniş coğrafyaya
yayılmış ve bu alanda çok sayıda temsilci yetiştirmiş bir edebiyat türüdür. 13. yüzyılda
ilk örnekleri tespit edilen bu edebiyat alanı için 19. yüzyıl, bir sona yaklaşma evresi
olarak ifade edilmektedir. Edebiyat tarihçileri tarafından 16'ncı yüzyıl divan şiirinin
edasını dönüştüren şair olarak nitelendirilen Doğu'nun büyük şairlerinden biri divan
şairi Fuzuli’dir. Türkçe sevgisi ve bilinciyle yoğrulan genel anlamda beşeri aşktan ilahi
aşka uzanan tasavvuf yolculuğu ile tamamlanan Fuzuli şiirleri, edebiyat tarihinin
nesilden nesile aktarılarak yüzyıllar boyunca edebi sanat örneklerinden oldu. Diğer bir
taraftan, şairin sade ve yalın bir Türkçe ile yazdığı şiirler, tüm Türk dünyasında
günümüzde kadar gelerek ezberlenip okunmaya devam etmektedir. Ayrıca, Türkçenin
yanı sıra Farsça ve Arapçada da divanlar kaleme almıştır.
HAYATI: Aslen Bayat Boyu'ndan bir Oğuz Türk'ü olan edebiyat dehası
Fuzuli’nin gerçek ismi Muhammed bin Süleyman’dır. Ailesi göçebe hayatı bırakıp
günümüzdeki Irak bölgesine yerleşmiş olan Oğuzların Bayat boylarındandır. Irak'a
yerleşmiş Oğuz Türklerinin Bayat boyundan olan şair, Irak'ta Türklüğün beşiği
sayılan Kerkük bölgesi kültür ortamının yetiştirdiği bir değer oldu. Kesin olmamakla
birlikte, Fuzuli’nin 1483 yılında Ak koyunlular döneminde şimdiki Irak’ta Bağdat
yakınlarında bulunan El-Hille'de kasabasında doğduğu rivayet edilen şair, sadece
şiirleriyle edebiyat alanına değil, aynı zamanda felsefe, tıp, sosyoloji ve astronomi
alanında verdiği eserlerle de dikkati çekti. Daha sonraki öğrenimi hakkında kesin bir
bilgi olmamakla birlikte; eserlerinden İslamî bilimler ve dil alanında çok iyi bir
eğitim aldığı anlaşılmaktadır.Şah İsmail'e yazdığı "Beng ü Bade" mesnevisinden
1508'de Bağdat'ta bulunduğu anlaşılan şair, "Fuzuli" adını, kendi şiirlerinin diğer
şairlerin şiirleriyle karıştırılmaması için aldı ve böyle bir mahlası kimsenin
beğenmeyeceğini düşündüğü için kullanmaya başladı. Bu durumu ise Farsça
Divan'ının girişinde, "İşe yaramayan, gereksiz gibi anlamlara gelen '’fuzuli’'
sözcüğünün başka bir anlamı da ‘'erdem'dir" sözüyle açıkladı. Kesin bir tarih
bilinmemekle birlikte, rivayetlere göre, onun, Kerbela 'da 1556 yılında içinde yaygın
olan salgın bir hastalık sonucunda, veba veya koleradan öldüğü tahmin edilmektedir.
ESERLERİ: Yedi Ulu Ozan’dan biri olarak kabul edilen şairin, 1534'te
Bağdat'ı fethedince Kanuni Sultan Süleyman’a yazdığı ve sunduğu kaside Fuzuli'nin
o yıllar arasını Bağdat ve çevresinde geçirdiğini göstermektedir. Şairin, "Leyla ile
– 22 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Mecnun", "Beng ü Bade", "Hadikatü's-Süeda", "Rind ve Zahid", "Sıhhat ve Maraz"

ve "Muamma Risalesi" vd. başlıca eserleri ve bununla birlikte ayrıca çok sayıda
gazel ve şiirler de kaleme almıştı[Link] derin ve samimi bir aşk şairidir. Ölüm,
toplum, yoksulluk, felsefe, tabiat temalarını hep bu aşk etrafında yazmıştır.
Çağdaşlarına göre sade bir dili vardır. Arapça, Farsça ve Türkçeyi çok iyi bilen şairin
gücü; bu üç dilden aldığı kelimeleri kullanıp, bunlarla düşünmesiyle ortaya çıkmıştır.
Bu yönüyle Divan Edebiyatı'nın en büyük şairlerinden sayılmaktadır. Ayrıca .
Azerice, Arapça ve Farsça olmak üzere üç dilde de eser veren Fuzuli'nin eserlerini şu
şekilde sıralanabilir; Beng ü Bade (444 beyitlik Türkçe mesnevi), Leyla ile Mecnun(
3 bin 96 beyit), Risale-i Muammeyat, Kırk Hadis, Su kasidesi, Ali Divanı,
Şikayetname vd. örnek verilebilir. Şikayetname eseri, kafiyeli nesir türü olarak
kaleme alınan eserin tarihçesinde, I. Süleyman’ın Bağdadı fethinden sonra(1534)
padişaha kasideler sunmuş ve Padişah tarafından beğenilen kasideler karşılığında 9
akçelik maaşla ödüllendirilmiştir. Hakkını alamayınca Şikayetname Fuzuli'nin en
önemli eserlerinden biridir.
FUZULİ VE HZ. MUHAMMED SEVGİSİ
Fuzuli’nin eserlerinde dini motiflere, özellikle Allah ve peygamberine karşı
duyulan büyük ilgi ve sevgi açıkça hissedilmektedir. Bunlardan en önemlisi de şairin
kaleme aldığı, naat türündeki meşhur şiiri "Su Kasidesi"dir. Bu kasidede şair, Hz.
Muhammed'e duyduğu derin sevgiyle birlikte, suya duyulan hasretin önemini
anlatmaya çalışır ve bu bağlamda ona duyulan derin aşk temalarını öne
çıkarmaktadır. Yine başka bir örnekte, Fuzuli’nin, "Leyla ile Mecnun" kadar meşhur
diğer bir eseri "Hadikatü's-Süeda"dır. Bu divanında da şair, yine İslam tarihinde acı
bir yara, gönüllere ağır gelen şahadet olarak bilinen Hz. Muhammed’in torunu Ehli
Beyt’in önemli üyesi ve şehitlerin efendisi olan Hz. Hüseyin’in şahadetini ön planda
şekillendirerek "Kerbela" hadisesi de canlandırmaktadır. Bu edebiyat türü de aynı
zamanda Türk edebiyat tarihindeki maktel geleneğinin en iyi örneği olarak kabul
edilmektedir. İran şiirinden Hafız, Türk şiirinden ise Nesimi ve Nevai çizgisini en
başarılı şekilde kemale erdirmiş böylece kendisinden sonra gelen bütün divan
şairlerini etkilediği görülmektedir. Nefsini yüceltmemek, kibir ve gurur yapmamak
için şiirlerinde "boş, gereksiz, yersiz" anlamına gelen "fuzuli mahlasını kullanmıştır.
Şairin kaleme aldığı diğer bir eseri, edebiyat tarihinin edebi incilerinden
sayılan “Su Kasidesi” diye anılan manzumesi, redifinden dolayı bu adı almıştır. İlk
baştaki “Kaside der na’t-i Hazret-i Nebevi” ifadesinden de anlaşılabileceği gibi
aslında bir naattır. Bilindiği gibi Hz. Peygamberi övmek ve ona arşı duyulan sevgiyi
ifade etmek amacıyla yazılan kasidelere naat denir. Hz. Muhammed’e duyduğu derin
sevgiyle birlikte, suya duyulan hasret ve aşk temalarına yer veren büyük Türk şair ve
mütefekkiri Fuzuli, bu sanat eserinde içindeki ‘’peygamber’’ aşkını en veciz bir
şekilde ifade etmiştir
Fuzuli’nin Türkçe Divanı'nın önsözünde geçen beyitlerde, ‘’Divan şiirinde gül
ile bülbül aşkı gibi servi ile kumru aşkı da sıklıkla kullanılan bir mazmundur. Kumru
– 23 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

sürekli serviye yalvarır, servi ise uzun boylu, mağrur ve dik başlı olarak terennüm
etmektedir. Bu beyitte şair servinin kumruya yüz vermesi için suyun aracı olmasını,
serviye yalvarmasını ve bu sayede servinin (sevgili) kumruya (aşık) bir kere
gülümsemesini istiyor. Tasavvufi yönden düşünülürse servi, vahdeti (birlik); kumru
ise dervişi sembolize eder. Kumruların çıkardıkları “hu, hu…” sesleri mutasavvıflar
tarafından, kumrunun Allah’ı zikri olarak yorumlanır. Şair, Girizgâh (giriş) beytinde
Hz. Peygamber’i övmeye başlayacağı asıl bölüm olan methiyeye geçmeden önce
konuya giriş yapmaktadır. Hz. Muhammed, Ahmed-i Muhtar’dır. Yani insanlar
arasından seçilmiş, övülmeye lâyık olandır. Onun yolu Kuran ve iman yoludur.
Beyitte bu yola girenlerle su arasında ilgi kurulmuştur. İslâmiyet’te temizlik esastır.
Su, temizliğin ve temiz yaratılışın sembolüdür. Bu temizliği ve saflığıyla Hz.
Muhammed’in yoluna girenlerin saflığını gösterecektir. Su, temiz ve berraktır.
Ancak şair onun temiz olma sebebini Hz. Muhammed’in yoluna girme sebebine
bağlamıştır. Çünkü asıl temizlik ve saflık peygamberimizin özelliğidir. Su, bu
sebeple saflık ve temizlik sıfatlarını kazanmıştır ve ne denli saf, temiz olduğunu
cümle âleme göstermiştir. Su, Hz. Muhammed’in yoluna uymuş ve bu hâli ile temiz
yaratılışını dünya halkına açıkça göstermiştir. İnsanların efendisi, seçkin inci denizi
(olan Hz. Muhammet’in) mucizeleri kötülerin ateşine su serpmiştir. Şair sevgilinin
(Hz. Muhammed) elini öpmek arzusundadır. Dostlarına şöyle diyor: “Eğer sevgilinin
elini öpemeden ölürsem toprağımdan bir testi yapın ve o testiyle sevgiliye su verin.
Böylece onun eline ve dudağına değmiş olayım da hayatta gerçekleştiremediğim bu
arzuma hiç değilse ölümden sonra ulaşmış olayım ” Temizliğin ve saflığın sembolü
olan su da Hz. Muhammed’in yolu olan Müslümanlıktır. Yani beyitte, Peygamberin
şefaati olursa, dervişin yalvarışları kabul edilebilir ve Allah’ın affını kazanabilir.’’
açıklamalarına yer verilmiştir.(6,56).Şair, methiye bölümünün ilk beytinde, Hz.
Peygamberin Dürr-i yetîm, dürr-i yektâ, dürr-i yekdâne gibi sıfatlarla da anmaktadır.
Eskilere göre inci, nisan yağmurunun istiridyeye damlamasıyla oluşur. Hz.
Peygamberin de nisanda dünyaya gelmiş bir Dürr-i Yetîm’dir. Kendisi inciye
benzediği gibi söylediği sözler (hadisler) de inci kadar değerlidir. Şair beyitin ikinci
dizesinde Hz. Peygamberin dünyaya gelişi sırasında oluşan mucizelere işaret eder.
Bu mucizelerden biri de kötülerin şer ateşinin söndürülmesidir. Hz. Peygamber
doğduğunda Mecusileri, (İran’da Mecusilere ait tapınakta bin yıldan beri yanan ateş
sönmüştür).Yani ateşe tapanların bin yıldır yanmakta olan ateşi sönmüştür. Beyitte
ateş ve su gibi zıt anlamlı kelimeler bir arada kullanılmıştır. Su (Peygamberimiz),
ateşi (küfr) söndürmüştür ve küfür yok olmuştur. O, etrafındaki kötülükleri iyiliğe,
güzelliğe ve hayra çeviren Dürr-i Yetim’[Link]. Muhammed, Peygamberlik (gül)
bahçesinin parlaklığını (yeniden) tazelemek için mucizesiyle sert taştan su
çıkarmıştır. Burada Hz Muhammed’in bir mucizesine telmih vardır. Fuzuli bu beyitte
peygamberlik makamını gül bahçesine benzetiyor. Bu gül bahçesi kurumaya yüz
tutmuştur. Çünkü Hz. İsa’dan bu yana 600 yıldan fazla zaman geçmiştir. O bahçeye
bir renk, bir canlılık verilmesi gerekmektedir. Peygamberimiz, Peygamberlik
– 24 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

bahçesine canlılık, parlaklık, güzellik katmak için birçok mucize göstermiştir.

Abdest, maddi – manevi temizliktir, arınmadır. Abdest alırken suyun değdiği
uzuvlarımızdaki günahlarımız affolunur. Böylece Allah’ın huzuruna çıkabilecek hale
geliriz. Dolayısıyla abdest suyunun her bir damlası ayrı bir rahmet denizidir. Abdest
alınca insanlar Allah’ın rahmet denizinde yıkanmış gibi olur. Şair; gül yapraklarının
üzerindeki çiğ tanelerinin nasıl bir rahmet olduğunu anlatabilmek için Hz.
Muhammed’in gül yanağının üzerine abdest alırken serpilen suyun parçalanmasını
örnek gösteriyor. Burada gerçek gül onun yanağıdır ve yanağa değen her bir damla
bir çiğ tanesi misali rahmet denizine doğru yol almaktadır.Şair önceki beyitlerde de
suyun çeşitli vesilelerle sevgiliye (Hz. Muhammed) doğru aktığını söylüyordu. Su,
Hz. Peygamber’in aşkından divane olmuş, ona kavuşmak için başını taşlara vurup
başıboş ve perişan bir şekilde dolaşıyor. Hz. Muhammed’e ulaşmak, ayağının
toprağına ulaşmak için ömürlerdir, yüzyıllardır kendini yıpratarak Hz. Muhammed’e
doğru akıyor. Bir diğer örnekte, Dicle nehri sürekli Hicaz’a doğru akar. Hacılar da
her yıl Hicaz’a giderler. Su da oraya hacı olmaya gidiyor. İnsanlar da su gibi olmak,
rahmet almak, rahmet olmak için gidiyor. Burada suyun taştan taşa vurması çektiği
insanların hacca giderken çektiği sıkıntılardır. Eskiden insanlar hacca giderken yolda
birçok sıkıntı çekiyorlarmış. Tüm bu taştan taşa vurmalar, çekilen sıkıntılar
sevgilinin ayağının toprağını öpmek iç[Link], taşlara çarpıp akarken zerre zerre, parça
parça olur. Su zerrecikleri ışığı yakalayarak havada parıldar. Şair, su ve ışığın bu
özelliklerine manevî bir anlam yüklüyor. Burada su ve ışığın zerre zerre veya pare
pare olması sevgisinin gücünü ifade eder. Su peygamberin kapısındaki toprağa kadar
ulaşıp onu aydınlatmak istemektedir. Bu arzusunu yerine getirmek için her şeye
katlanmaya hazırdır. Parça parça da olsa yeter ki bu amaca nail olayım demektedir.
Su, peygamberin izinden, peygamberin yolundan gitmek arzusundadır. Hz.
Peygamber nasıl tüm insanlığa ışık saçıyorsa, su da Hz. Muhammed’in kapısının
toprağına ulaşıp ışık saçmak isterAlemlere rahmet olarak gönderilen Hz. Muhammed
Allah’ın en sevgili kulu, yani Habiballah’tır. (7, 418). Allah’ın elçisi olduğu Ali
İmran 81ayette yer almaktadır (7, 48). İnsanlığın en hayırlı insanıdır. Şair burada ona
olan özleminin büyüklüğünden bahsediyor. Bu özlem öyle büyüktür ki şair kendisini
susuzluktan dudakları çatlamış insanlara benzetiyor. Hz. Muhammed’e İnsanların en
hayırlısı, Allah’ın sevgilisi diye sesleniyor. Ondan şefaat istiyor. Böyle iltifat ederse
kendisini boş çevirmeyeceğini düşünüyor. Sonuçta herkes Hz. Muhammed’den
şefaat ummaktadır. Hz. Peygamber mucizelerinin sınırı yoktur. O, bahr-ı keramettir
yani keramet denizidir. Burada Hazret-i Muhammed’in Miraç mucizesine telmih
vardır. Allah, Hz. Peygamber göğe yükseltmiş ve göğün sekizinci, dokuzuncu
katlarıyla temasını sağlamıştır. Gökyüzünün sekizinci katındaki yıldızlar ve burçlar,
dokuzuncu kattaki arş Hz. Muhammed ile Miraç gecesi buluşmuşlar, gökyüzündeki
bütün yaratılmışlar da Hz. Muhammed’den feyz almışlardır. O, alemlere rahmet
olarak gönderilen Hz. Muhammed bütün feyzini gökyüzüne de götürmüş,
gökyüzündeki bütün cisimlerin susuzluğunu, kendisine susamışlığını gidermiş,
– 25 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

özlemlerinin sona ermesini sağlamıştır. Şair Hz. Peygamber kabrini onaran, onun
bakımını yapan kişiye su lazım olsa, onun suyu güneşten gelir diyor. Oysa güneş
yakıcıdır, kurutucudur. Hz. Peygamberin kabrinde kullanılacak su sıradan bir su
olamaz. O suların en güzeline, en berrağına layıktır. Böyle bir durumda Güneş bir
çeşme olacaktır ve Hz. Muhammed’in kabrine en güzel suyu gönderecektir. Burada
Güneş de onurlandırılmış oluyor. Özetle şair “Eğer Hz. Muhammed’in mezarına
hayır yapılacak olsa ve tamir için su lazımsa güneş bile su yağdırır. Güneş, ateş olma
özelliğinden çıkar.” demek istiyor.(5,53). Şair burada biraz kendini övüyor ve şiirinin
güzelliğini farkına varılmasını istiyor. Şiirinin güzel olmasının sebebini açıklarken de
“Benim değersiz sözlerim seni övdüğüm için senin adını andığım değer kazandı ve
her biri şahane birer inciye döndü.” diyor. Bir damla yağmur nasıl inciye dönüşürse
ben de su gibi bir söz söyledim ama sonra adını andığım için o su damlası inciye
dönüştü. Kıyamet gününde gaflet uykusundan uyanan düşkün göz, hasretten yaş
döktüğü zaman, mahşer günü, güzel yüzüne susamış olan bana vuslat çeşmesinin su
vereceğini, mahrum bırakmayacağını ummaktayım.
SONUÇ
Müslüman’ın ömrünün belki de sonuna doğru yaşamaya başladığı ölüm ve
korkusunun anlatıldığı ve şairin günahlarından korkmak ile birlikte, Allah’ın rahmet
sahibi, cömert, bağışlayıcı olduğunu ve kıyamet günü Hz. Peygamber’in bütün müminler
için Allah’a yalvaracak ve ondan bağışlanma dileyeceğini ifade eder. Bu yüzden
Allah’ın rızasını kazanmanın, Hz. Peygamber’i sevip saymaktan geçtiğini, O’nun
şefaatini kazanmak bütün Müslümanlar için çok önem taşıdığını vurgulamaktadır.
Burada şair, Hz. Peygamber‘e ittiba’a karşısında Allah’ın kendisini ve günahlarını
affedeceğine dair umudunu dile [Link] şairleri genelde fikirlerini son
beyitte sonlandırırken şiirlerini dua ile bitirirler. Şair, tam bir dua ile kendisinin
bağışlanma emelinden bahsediyor. Hz. Muhammed’i sevmiş olmaktan dolayı eli boş
kalmamayı, tam tersine yüzünü görmekle onun meclisine dâhil olmayı umduğunu
belirtiyor. Şair şefaat gününde kendisinin de Hz Muhammed’in ümmeti arasında
sayılması için yalvarmakta ve onun rahmet nazarının dışında kalmamayı dilemektedir.
Su rahmet anlamına geldiği ve hayatın da özünü oluşturduğu için Hz. Muhammed’in
şefaatini de sanki bağrı yanıklar içsin diye dağıtılan su ve rahmet olarak değerlendirmiş.
Bu yüzden şairin, kendisini de o hayrın içinde görme umudunu belirtmektedir. Böylece,
şair eserinde ilahi aşka ulaşmanın yolunun peygamber sevgisinin idrakinden oluştuğunu
vurgulayarak okuyucu kitlesine bu düşüncelerini edebi sanat tasviri ile bildirmektedir.

KAYNAKÇA

1. Şentürk, A.A. Kartal A. (2005), Eski Türk Edebiyatı Tarihi, İstanbul, Dergah
Yayınları
2. Mazıoğlu, Hasibe, (1997), “Fuzûlî’nin Hayatı, Edebi Kişiliği Ve Eserleri”,
Fuzûlî Üzerine Makaleler, Türk Dil Kurumu Yayınları, 61.
– 26 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

3. Hacıeminoğlu, Necmettin, Türk Edebiyat 2004, Fuzuli, İstanbul, Çönk

Yayınevi.
4. İpekten, Haluk (1996), Fuzuli’nin Hayatı, Sanatı, Eserleri, Akçağ Yayınları,
Ankara.
5. Kara, Mustafa, (1985), Tasavvuf ve Tarikatlar Tarihi, İstanbul, Dergâh
Yayınları.
6. Kahramanoğlu, Kemal, (2006), Divan Şiiri, Değişen Dünyada Kaybolmuş
Paradigma, Konya, Çizgi Yayınevi.
7. Kuran-i Kerîm Açıklamalı Meâli, (2004), Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları,
Ankara.
V. ŞEMŞEK

EXAMPLE OF LITERARY ART – REVIEW ON THE DEPICTION OF

LOVE OF THE PROPHET IN THE " WATER EULOGY’’

Summary

The name of the tradition created based on the art and aesthetic structure of
Islamic civilization has been defined as Classical Turkish literature. It is possible to
characterize literary works as the memory of society, which act as a bridge between
the past and the future.
Edip and artists who work on this subject are the carrier flags of the cultural
tradition. Literary works written on a cultural basis sometimes reflect influences on
their own period and geography, sometimes on a different region and time. These
effects can be manifested in the same culture or in the form of authors belonging to
two different cultures revealing similar works unaware of each other, as well as in
the form of conscious and Open Influence.
In the field of literature, it is necessary to evaluate the peoples of the region as
a whole. In this context, by highlighting the language, faith, tradition, and unifying
personality of peoples, role models have been edips that have carried this rich
cultural heritage to later generations in the historical process. One of them is our
genius poet Muhammad Fuzuli, who is known, read and loved in almost every region
of the Turkic world. 16, which is considered the golden period of Azerbaijani
literature. the poet, who lived in the century, wrote important works in Arabic,
Persian and Turkish languages.
The main purpose of this work is to say that ‘water kasidesin’, which has an
important place in the history of literature, is also a prophet. It is partly to reveal the
love for the prophet and the deft portrayal of this love of the poet.

Keywords: Fusuli, literature, Prophet, praise.

– 27 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

В. ШЕМШЕК

ПРИМЕР ЛИТЕРАТУРНОГО ИСКУССТВА – РЕЦЕНЗИЯ НА

ИЗОБРАЖЕНИЕ ЛЮБВИ ПРОРОКА В "ВОДНОМ ПАНЕГИРИКЕ"

РЕЗЮМЕ

Название традиции, созданной на основе художественно-эстетической

структуры исламской цивилизации, было определено как Классическая
турецкая литература. Литературные произведения можно охарактеризовать как
память общества, которая выступает мостом между прошлым и будущим.
Эдип и художники, работающие на эту тему, являются носителями
культурной традиции. Литературные произведения, написанные на культурной
основе, иногда отражают влияние своего периода и географии, иногда -
другого региона и времени. Эти эффекты могут проявляться в одной и той же
культуре или в виде авторов, принадлежащих к двум разным культурам,
обнаруживающих сходные произведения, не подозревающие друг о друге, а
также в форме сознательного и oткрытого воздействия.
В области литературы необходимо оценивать народы региона в целом. В
этом контексте, выделяя язык, веру, традиции и объединяющую личность
народов, были созданы образцы для подражания, которые в ходе исто-
рического процесса передали это богатое культурное наследие последующим
поколениям. Один из них-наш гениальный поэт Мухаммад Физули, которого
знают, читают и любят почти во всех регионах тюркского мира. поэт, живший
в этом веке, писал важные произведения на арабском, персидском и турецком
языках.
Главная цель этой работы-сказать, что " касидa вода ", занимающая
важное место в истории литературы, также является пророком. Отчасти для
того, чтобы показать любовь к пророку и искусное изображение этой любви
поэта.

Ключевые слова: Фузули, литература, Пророк, хвала.

Redaksiyaya daxil olma tarixi: 05.03.2021

Çapa qəbul olunma tarixi: 19.03.2021
Ahi Evren Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı
Bölümü, Prof. Dr. Seyfullah KORKMAZ
tərəfindən çapa tövsiyə olunmuşdur

– 28 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

TƏRANƏ XƏLİLOVA
Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin (UNEC) dosenti,
filologiya elmləri üzrə fəlsəfə doktoru
txalilova1962@[Link]
KÖNÜL İBRAHİMOVA
Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin (UNEC) “Azərbaycan dili”
kafedrasının baş müəllimi
ibrahimova.konul74@[Link]
İstiqlaliyyət pr.6

MÜASİR AZƏRBAYCAN DİLİNİN SAFLIĞININ QORUNMASI

PROBLEMLƏRİ ELMİ YANAŞMALAR KONTEKSTİNDƏ

Xülasə
Açar sözlər: dil, nitq, deqradasiya, inkişaf, norma, saflıq

Tarixin çətinliklərindən çıxaraq formalaşan Azərbaycan dili artıq milli

dövlətçiliyimizin əsas göstəricilərindən birinə çevrilmişdir. Ölkəmizin dövlət dili
səviyyəsində qorunan Azərbaycan dili xalqımızın milli kimliyini bütün dünyada
təmsil edir. Ana dilinin dövlət dili statusuna qaldırılması haqlı olaraq tarixi bir
hadisə, milli dövlətçilik tariximizin mühüm səhifəsi sayılır. Bu, milli yetkinliyin
təsdiqi, xalqın öz taleyinin, dövlət qurmaq və onu müdafiə etmək qabiliyyətinin canlı
ifadəsidir. Ümumiyyətlə, dil, xalq və dövlət anlayışları bəşəriyyət tarixinin
minilliklərində aparıcı rol oynamış və qloballaşma dövründə də vacib və aktual
olaraq qalmışdır. Millətlər müasir dünyanın siyasi mənzərəsini əks etdirən və qlobal
cəmiyyətdə müxtəliflik yaradan suveren coğrafi bölgələrə və dövlətlərə əsaslanır.
Hər millətin əsas xüsusiyyəti ana dilidir. Belə bir ifadə var: xalq öz dili ilə, dövlət öz
xalqı ilə yaşayır. Odur ki, xalqın dilinin qorunması və zənginləşdirilməsi həmişə
dövlətin təhlükəsizliyinin mərkəzindədir. Müstəqil Azərbaycan dövləti rəsmi
atributlarından biri olan dövlət dilinin həyatın bütün sahələrində maneəsiz istifadəsi
və qorunması ilə əlaqəli bütün məsələlərin həllinin qarantı kimi öz vəzifəsini yerinə
yetirir. Müstəqilliyimiz tarixinin mühüm gerçəkliklərindən biri də son illərdə
dilimizin Azərbaycanın dövlət dili statusunun yaradılması, bu milli rabitə
vasitələrinin tam fəaliyyət göstərməsini təmin etmək üçün mükəmməl bir tənzimləmə
bazasının yaradılmasıdır.
Bu gün dövlət müstəqilliyimizin vacib atributlarından biri də xalqımızın ana
dilini ictimai-siyasi və mədəni həyatda daha yüksək səviyyəyə qaldırmaq, öz
suverenliyinin vacib göstəricilərindən birinə çevirə bilmək qabiliyyətidir.
Dövlətimizin müstəqilliyi ilə yanaşı, ana dilinin dövlət dili səviyyəsinə qaldırılması
– 29 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

xalqımızın bu istiqamətdə məqsədyönlü, qətiyyətli və inadkar mübarizəsi

nəticəsində əldə edilmişdir. Azərbaycan dilinin dövlət dili kimi inkişafı ümummilli
lider Heydər Əliyevin adı ilə bağlıdır. Ulu öndərin növbəti tələbi hər birimizə
Azərbaycan dilini dövlət səviyyəsində qorumaq və zənginləşdirmək niyyətini
xatırladır: “Zəngin dil mədəniyyəti olan bir xalq qətiyyətlidir, ölməzdir və böyük bir
gələcəyə sahibdir. Ona görə də, hər bir Azərbaycan övladı atalarımızdan miras qalan
bu ən dəyərli milli irsi qorumalı və əzizləməlidir ".Dil yalnız bir ünsiyyət vasitəsi
deyil, o, həm də bir xalqın bütün inkişaf tarixini, qədim dövrlərdən günümüzə qədər
keçdiyi tarixi yolunu əks etdirən bir kitabdır. Hər bir söz insanları müşayiət edən
tarixi keçmişi izləyir; ana südü ilə öz sözlərini mənimsəyən, ürəklərinə yaxın və əziz
insanların sevgisi ilə dolu olanların hamısının bu gününü və bəlkə də gələcəyini
izləyir. Bir insanı tanımağın, onun zehni inkişafının dərəcəsini, xarakterini və əxlaqi
xüsusiyyətini görməyin ən vacib yolu onun necə danışdığını dinləməkdir. Bir xalqın
dili onun mədəniyyətinin göstəricisidirsə, bir şəxsin dili onun şəxsi keyfiyyətlərinin
göstəricisidir. Dili dəyişdirsən, bütöv bir millətin taleyi dəyişəcək. Qarışıq
dövrlərimizdə çoxları bir xalqın ən böyük sərvətinin dil olduğunu və ətrafdakı
həyatla eyni şəkildə dəyişdiyini unutmağa başladı. Son onilliklərdə "savadsız" nitq
kütləvi şəkildə mətbuata, televiziyaya və kargüzarlıq tirajlarına yayıldı və mövcud
ədəbi normanı pozdu. Çox təəssüf ki, bəzi hallarda dilin çirklənməsinin normaya
çevrildiyinin şahidi oluruq. Bunun səbəblərindən biri də dialektizmlərin həcminin
əhəmiyyətli dərəcədə artmasıdır.
Dil inkişaf edir. Ancaq unutmamalıyıq ki, istənilən inkişaf həm müsbət,
həm də mənfi istiqamətdə gedə bilər. Son iyirmi ildə dilimizə on mindən çox xarici
söz daxil edilib. Əlbəttə ki, heç kəs dilin inkişafı üçün neologizmlər qəbul
edilməsinin lazım olduğunu inkar etmir, amma hər şeydə ağlabatan bir ölçü
olmalıdır.
Danışıq yalnız dil fenomeni deyil, eyni zamanda psixoloji və estetik bir
fenomendir. Xalqın dilinin tarixi inkişaf və işlənmə vasitələrindən biri ədəbi forma
və ya başqa sözlə desək, ədəbi dildir. Bu, yazı və ədəbiyyatın inkişafı ilə əlaqədar
olaraq, nisbətən gec formalaşır, dilin müxtəlif struktur elementlərinin istifadəsini
intensiv şəkildə birləşdirir, dalğalanmaları və onların müxtəlif əraziləri, peşələri və
əhalinin sosial təbəqələri ilə əlaqəli dəyişiklikləri aradan qaldırır.
Tələffüzün, söz istifadəsinin, söz formalarının meydana gəlməsinin,
cümlələrin qurulmasının ciddi şəkildə birləşdirilməsinə dil nisbəti deyilir. Normalar
ədəbi dilin inkişafının bir nəticəsidir və getdikcə mürəkkəbləşən insan ünsiyyətinin
müvəffəqiyyətlə tənzimlənməsi üçün əsas şərtlərdən biridir. Danışıqda (dildə deyil)
düzgünlük, dəqiqlik, təmizlik, ifadəlilik, aktuallıq və s. kimi keyfiyyətlər bəzi
hallarda demək olar ki, “məhv edilir”. Yaxşı nitq ilk növbədə düzgün danışıqdır.
Quruluşu ədəbi və dil normalarına uyğun olan düzgün danışıq nitqin dillə əlaqəsi
əsasında izah edilən yaxşı nitqin keyfiyyətində təzahür edir. Buna “nitqin saflığı”
deyilir. Bir nitq, quruluşunda ədəbi dilə yad sözləri, ədəbi dil normalarını pozan
– 30 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

frazeoloji və digər vahidləri ehtiva etmirsə və ya onları qəbul etmədiyi təqdirdə

təmiz sayılır. Təmiz nitq dil elementlərinin, ədəbi dilin, eləcə də söz və söz
normalarının qorunduğu bir nitqdir. Nitq təmizliyi yalnız linqvistik olanları (ilk
növbədə, tələffüz və nitq istifadəsi sahəsindəki üslubları) deyil, eyni zamanda etik
qaydalara əməl olunmasını da nəzərdə tutur. Bu nitq keyfiyyəti ona əsaslanan
düzgünlük ilə ayrılmaz şəkildə bağlıdır. Bu əlaqə tələffüzdəki nitq təmizliyinə ciddi
riayət edilməsi sayəsində nail olunduqda özünü göstərir. Danışıq normalarından
kənara çıxmayan, yararsız yad ünsürlərdən uzaq olan və milli ədəbi dilin qayda-
qanunlarına uyğun gələn nitq “təmiz” adlanır. Belə nitq dil vasitələrinin təhrif
olunmasına, ədəbi dilin normalarından kənara çıxmağa yol vermir.
Dilin, nitqin təmizliyinin pozulmasının müəyyən səbəbləri var..
Dialektizmlər, barbarizmlər, jarqonlar, vulqarizmlər, söyüşlər və tabular, parazitar
sözlər "nitqin təmizliyini" məhv edən vasitələrə aid edilir.
Dilin saflığını qoruyub saxlamaq üçün aşağıdakılara əməl olunmalıdır:
-nitqdə məhəlli dialektlərə, yerli şivələrə məxsus danışıq tərzinə yol
verilməməlidir; əcnəbi sözlər lüzumsuz işlədilməməlidir;
- tüfeyli sözlərlə (türkün məsəli, adı nədir, adını sən de və s.) bağlı qüsurlar
aradan qaldırılmalıdır;
- jarqon sözlərin və ifadələrin işlədilməsi (znaçit, temboli, mejdu proçim və s.)
məqbul sayılmamalıdır;
-danışıqda ədəbsiz, təhqiramiz, qeyri-etik sözlərə (hırıldamaq, xoruzlanmaq,
kəllən haqqı, çərənləmək və s.) yer verilməməlidir.
Son dövrlərdə dilin saflığını qorumağın vacib olduğu tez-tez nəzərə
çatdırılır. Həqiqətən, dil lüzumsuz dəyişikliyə məruz qalarsa, danışıqda parazitar
sözlərdən geniş şəkildə istifadə edilərsə, anlaşıqlığa son qoyulacaq. Unutmayaq ki,
mədəniyyətin əhəmiyyətli bir hissəsi dildə müəmmalı bir şəkildə kodlanmışdır və
dilimizin saflığına riayət etməsək, onu itirmək riski ilə qarşılaşarıq.
Bir dilin saflığından danışarkən, alimlər ümumiyyətlə, onun lüğət ehtiyatının
zənginliyini nəzərdə tuturlar. Xüsusilə, xarici sözlərin əsassız şəkildə istifadə
edilməsindən narahatlıq keçirirlər.
Bəzi nümunələrə diqqət yetirək: "olduqca" əvəzinə "kifayətdir" (məsələn,
"kifayət qədər qorxunc"); "kasıb" əvəzinə "dilənçi"; "nümayiş" əvəzinə "tətil"
(burada, anlayışların sərhədləri pozulmur, əksinə, tətillər tez-tez nümayişlərlə
müşayiət olunduğuna görə qarışıqlıq yaranır); "Bilmirəm", "istəmirəm" əvəzinə
"hazır deyiləm"; "Dünən" əvəzinə "bir gün əvvəl" və s. (2.2). Konsepsiyaların
qarışıqlığına ümumi bir nümunə: "fikir" əvəzinə"baxış" deyirlər. Baxmayaraq ki,
onlar eyni məfhum deyillər: Əhəmiyyətli bir mövzuda fikir yürüdərkən, insan
müxtəlif şeylərə fərqli baxışlardan baxmalıdır. Bəzi jurnalistlər arasında dili təhrif
edənlərə də rast gəlinir. Nümunə kimi onların çıxış və yazılarında yerində
işlədilməyən, çox vaxt fikrin məna çalarını zəiflədən "güclü" və ya "çox" əvəzinə
"bir az"; "proqnozlaşdırılan çətinliklər" əvəzinə "gözlənilməz nəticələr"; "həll etmək"
– 31 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

əvəzinə "məşğul olmaq" və s. ifadələri göstərmək olar. Xoşagəlməz məqamlardan

biri də bir-birimizə necə müraciət etməyimizlə bağlıdır. "Yoldaş" sözü “müəllim”
sözü ilə əvəz olunub. Halbuki, müəllim təhsil sahəsində çalışan, şagird və tələbələrə
bilik verən şəxsdir. Eyni zamanda qeyd etməliyik ki, “yoldaş” sözündən də yerində
istifadə etmək lazımdır. Dildə bəzi “ özbaşınalıqlara” yol verilir ki, bu, milyonlarla
danışan tərəfindən təyin olunur və çətin ki, bu proseslərə təsir göstərməyə dəyər.
Ancaq bəzən bir və ya daha çox insanın iradəsi dilə əhəmiyyətli dərəcədə təsir edə
bilər. Mən jurnalistləri, yayımçıları, reklamçıları və dərslik müəlliflərini, yazıçıları və
kinorejissorları, məmurları nəzərdə tuturam. Bu insanlar mümkün qədər diqqətli,
düşüncəli və məsuliyyətli davranmağa çalışmalıdırlar. İndi radio və televiziya
yayımları sayəsində populyar bir sənətkarın dediyi cümlə dərhal hamıya məlum olur.
Nəticədə dilin inkişafını tənzimləyən təbii seçmə mexanizmlərinin işləmək üçün
vaxtları olmur və dil “tıxanır”. Müasir texnologiya ilə silahlanmış, lakin
hərəkətlərinin nəticələri barədə kifayət qədər düşünməyən bir şəxs ətrafdakı təbiəti
və bununla əlbəttə özünü məhv edə bilər. Deməli, indi dilə və onunla birlikdə bütün
mədəniyyətə qarşı daha diqqətli olmalıyıq.
Müasir dil vəziyyətinin xüsusiyyətlərindən çıxış etmək və ondan irəli gələn
meyilləri nəzərə almaq vacibdir. Bu baxımdan xarici dildən alınmalara müraciət
edək. Həqiqətən, onların sayı, səthi baxışda göründüyü kimi, kritik kütləni aşır. Bəs
xarici dil lüğətindən sui-istifadədən gələn bu kütləni, məqbul bir alınma ölçüsünü
necə təyin etmək olar? Məsələn, fransız dilçilərinin hesablamalarına görə, hər il
fransız dilinə 20 mindən çox xarici söz daxil olur ki, bu da ictimaiyyətdə narahatlıq
doğurur. Bu səbəbdən, alınmaların sayından deyil, keyfiyyətlərindən də
danışmalıyıq. Problemə normativ deyil, funksional mənada baxanda xarici dildən
alınmalar fərqli bir mənada - müasir Azərbaycan ədəbi dilinin inkişafında aparıcı
meyillərdən biri kimi görünəcəkdir. Eyni zamanda, mövcud vəziyyətin bir
xüsusiyyəti alınma sayının kəskin artmasıdır. Elmin, iqtisadiyyatın inkişafı və
modernləşmə kursu ilə əlaqədar olaraq, dilimiz sözün əsl mənasında alınmalardan
istifadə etməyə "məhkumdur". Kompüter elmləri, iqtisadiyyat, siyasət və s. bu kimi
sahələrin yerli danışıqda formalaşması və inkişafı leksikonumuzda geniş şəkildə əks
olunur. Müqayisə edin: nanotexnologiya, innovasiya, veb sayt, portal, veb dizayner,
haker, marketinq və s. Bu və buna bənzər digər ifadələr elm və texnikanın müvafiq
sahələrinin inkişafı ilə əlaqədar dilə daxil edilmişdir. Kütləvi mədəniyyətdəki yeni
tendensiyalar, postmodernizm həm də lüğət fondunun alınmalar hesabına
zənginləşməsi ilə müşayiət olunur.
Azərbaycan dilinin lüğət fondu xeyli genişlənib. Bu proses aktiv şəkildə
davam edir. Xarici dillərdən alınmalar yalnız söz ehtiyatını əhəmiyyətli dərəcədə
genişləndirmir, onlar həm də nominasiya imkanlarını artırır, dünyanın milli dil
mənzərəsini yaradır. Bunlar daxili dil inkişafına - bir çox milli söz semantikasının
zənginləşməsinə əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərir. Beləliklə, xarici sözlərin
(semantik izləmə) təsiri altında yeni məna çalarları qazanan sözlər yaranır. Bu
– 32 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

prosesin aktivləşməsi müasir dil vəziyyətinin xüsusiyyətlərindən biridir. Alınmalar

şifahi mənbələrin genişləndirilməsinə, semantikanın inkişafına, dilin
intellektuallaşmasına (anlayışların sayı artır), nitqin lakonikliyinə təsir göstərsə də,
milli dildə alınmaların ekvivalentlərinin yaradılması dilin saflığı baxımından zəruri
və vacib məsələlərdən biridir. Neologizmlər ədəbi dilə ümumiyyətlə müsbət təsir
göstərir. İfadə, qiymətləndirmə gətirir. Bəzən (az hallarda) dialektizmlər rəsmi nitqi
sərbəst buraxır, həddindən artıq iddialılıq, təntənə və kitabçılıqdan azad edir. Hər
halda, ədəbi dilin bu zənginləşdirmə mənbəyi o qədər də arzuolunan deyil. Çünki,
burada da həddindən artıq izafilik təhlükəsi var, buna görə də yazıçının (natiqin) dil
zövqü və xüsusi mətnlərin qiymətləndirilməsi çox vacibdir. Ədəbi dilin inkişafı
prosesində sosial ehtiyacları ödəyən ən uyğun leksik vahidlərin seçilməsinə ciddi
yanaşmaq lazımdır.
Müasir dövrdə demokratikləşmə davam edir. Bu, ədəbi dilin klassik
vəziyyətindən (XX əsr) müasirinə əsas inkişaf yoludur. Bu ədəbi dil bədii ədəbiyyat
dilinin əsas xüsusiyyətlərini medianın dili ilə müəyyənləşdirdiyi müasir vəziyyətə bir
yoldur. Və mövcud olduğu bütün tarixi dönəmlərdə ədəbi dil ilk dəfə elitanın,
danışanların əhəmiyyətsiz bir hissəsinin deyil, xalqın, kütlənin aksesuarı kimi çıxış
edir. Bu, ədəbi dilin inkişaf istiqamətini müəyyənləşdirən müasir dil vəziyyətinin
əsas xüsusiyyətlərindən biridir.
Mədəniyyətin təbiəti daşıyıcıları tərəfindən müəyyən edilir. Homojen bir dil
mühiti dilin inkişafının mühafizəkar mahiyyətini, müxtəlif mənbələrdən alınmaların
zəif rolunu müəyyənləşdirir. Ana dilində danışanların tərkibindəki dəyişikliklər ədəbi
dildə dramatik dəyişikliklərə səbəb olur. Yeni qruplar, ana dilində danışanların
təbəqələri dil bacarıqlarını, sevimli vasitələrini ədəbi nitqə gətirir ki, bu da bütün
ədəbi dilin keyfiyyətlərinə təsir göstərir. Sabitlik dövrü az-çox kəskin dəyişikliklər
dövrü ilə əvəz olunur.
Yaşadığımız dövr ( XXI əsrin əvvəlləri) ana dillərinin tərkibində ciddi
dəyişikliklərlə xarakterizə olunur. Beləliklə, İnternetin yayılması, kütləvi ünsiyyətin
sürətli inkişafı ilə ədəbi dilin bazası kəskin şəkildə genişlənir. Əvvəlki nitq
mədəniyyətinin normaları ilə məhdudlaşmayan və tez-tez özlərini mədəniyyətə qarşı
qoyan yerli natiqlər söz alır və fəal şəkildə özlərini göstərməyə başlayırlar. Sosial
dəyişikliklər ("yenidənqurma", siyasi, iqtisadi islahatlar, orta təbəqənin
formalaşması) tərəfindən stimullaşdırılan ədəbi dilin demokratikləşməsi vüsət
almağa başlayır.
Ədəbi dilin inkişafına, demokratikləşmə prosesinə güclü təsir göstərən
amillər arasında kütləvi mədəniyyət, postmodernizm (modernizm), medianın dili
təsir göstərir.
Dil gerçəkliyində hər şey bir-birinə bağlıdır: şeir, nəsr, sənət, media, elm,
xalq mədəniyyəti, kütləvi mədəniyyət, internet və s. Ancaq bu amillərin hamısı
bərabər deyil və onların qarşılıqlı təsiri həmişə açıq şəkildə baş vermir və çox vaxt
dolayısı ilə həyata keçirilir. Prinsip işləyir və onun tətbiqi müxtəlif sahələrdə fərqli
– 33 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

formalarda olur. Ekstralinqvistik amillərin birbaşa xarici və açıq təsiri ilə onların
daxili təsiri arasında fərq qoymaq lazımdır.
Müasir mədəni vəziyyətin xüsusiyyəti mədəniyyət sisteminin özündə köklü
bir dəyişiklikdir. Kütləvi mədəniyyət onun əsas, dominant elementi olur. Elit (keçmiş
mədəni dominant) və xalq mədəniyyəti kənara atılır, yeni mədəniyyət sistemində
ikinci dərəcəli yer tutur .
Populyar mədəniyyət ədəbi dilə güclü təsir göstərən amillərdən biridir.
Kütləvi mədəniyyətə hücum edən güclü tənqid sənət, ədəbiyyatın tərbiyəvi rolu
nöqteyi-nəzərindən aparılır, kütləvi mədəniyyət isə elit, kütləvi ədəbiyyata,
klassisizmə qarşı çıxır. Ancaq dil baxımından - ədəbi dilin inkişafı, normanın
formalaşması nöqteyi-nəzərindən kütləvi mədəniyyətin (ilk növbədə ədəbiyyatın)
mövcudluğunun özü vacibdir. Bu fenomenlə nə qədər subyektiv şəkildə əlaqəli olsaq
da, dil həqiqəti belədir. Kütləvi mədəniyyət kütləvi xarakterinə görə ədəbi dilə təsir
göstərir. Yayılma dərəcəsində klassik ədəbiyyat və ona yaxın olan müasir ədəbiyyat
kütləvi ədəbiyyatdan xeyli dərəcədə geri qalır, buna görə ciddi ədəbiyyatın ədəbi dilə
təsiri daha zəifdir.
Populyar mədəniyyət linqvistik reallığı dəyişir və çətinləşdirir. Müasir dil
vəziyyətinin təhlili kütləvi mədəniyyət (ədəbiyyat) nəzərə alınmadan mümkün deyil.
Kütləvi mədəniyyətə hakim olan mənfi qiymətləndirmə ictimai şüurdakı və ədəbi
dilin inkişafındakı rolunu sadələşdirir və səviyyələndirir. Kütləvi mədəniyyətin
(ədəbiyyatın) daha dərin və daha real təhlili vacib şərtlərdən biridir. Təəssüf ki,
kütləvi mədəniyyətin ədəbi dilə təsirini araşdıran tədqiqatçılar yox dərəcəsindədir
(1.4).
Çox vaxt kütləvi ədəbiyyat haqqında araşdırmalar üslub səhvləri
nümunələri ilə xarakterizə edilərək, dar çərçivəyə salınır. Ancaq səhvlər bununla
məhdudlaşmır. Rəqabət olmasa da, klassiklərin ənənələrini miras qoyan kütləvi
ədəbiyyatla ədəbiyyatın qarşılıqlı təsiri var. Və bu qarşılıqlı əlaqə dərindən anlaşma
tələb edir.
Güman etmək olar ki, ana dilində danışanların geniş təbəqələri üçün
hazırlanmış kütləvi ədəbiyyat geniş danışıq vasitələrinin və xalq dilinin ədəbi dildə
inkişafına və tətbiq olunmasına kömək edir. Əlbəttə ki, mənfi meyillər kütləvi
ədəbiyyatda da nəzərə çarpır (dil zövqünün azalması, tez-tez qlamur ifadələrdən
istifadə və s.). Lakin kütləvi ədəbiyyatı klassik ədəbiyyatın standartları ilə
qiymətləndirmək həmişə düzgün olmur və müsbət nəticə vermir. Kütlə ədəbiyyatının
fərqli vəzifələri, fərqli estetik idealları var. Və müasir dil vəziyyətinin xüsusiyyətləri,
ədəbi dilin mövcud vəziyyəti kütləvi ədəbiyyatın dili nəzərə alınmadan natamam
olacaqdır.
Kütləvi ədəbiyyat (ümumiyyətlə, kütləvi sənət) cəmiyyəti birləşdirən
qüvvələrdən biri kimi çıxış edir. Kütləvi mədəniyyət, onun rəmzləri və işarələri
sayəsində fərd adekvat olaraq özünü qiymətləndirmək və özünü düzgün

– 34 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

müəyyənləşdirmək imkanına malikdir. Kütləvi ədəbiyyat sayəsində cəmiyyətdə

vahid bir fikir, obraz və nümayəndəlik sistemi formalaşır .
Kütləvi mədəniyyətin ədəbi dilə təsiri mədəniyyətdəki ümumi postmodern
vəziyyətlə əlaqəli deyil. Bir sənət fenomeni olaraq ortaya çıxan (postmodernizm 20-
ci əsrin ikinci yarısını əhatə edir və 21-ci əsrin əvvəllərinə aiddir) postmodernizm
insan fəaliyyətinin bütün sahələrinə nüfuz edərək, dövrün əlamətinə çevrilib. Bəzi
tədqiqatçılar mədəniyyət sistemindəki media mətnini nəzərə alaraq, postmodernizm
və yeni publisistik mətnin xüsusiyyətlərini “sənədli və bədii söyləmənin qarışığında”
görürlər. Yalnız ədəbi mətnlərin deyil, həm də kütləvi ünsiyyət mətnlərinin
müəllifləri postmodern yazı üslubuna müraciət edirlər. Belə bir üsulun tipik
əlamətləri "kotirovka yazma" texnikasının yayılması, oyun elementi,
interstekstuallıq, müəllifin, xarakterin və hekayə ünsürlərinin birləşməsidir. Kütləvi
ünsiyyət mətni müəllifinin alınma söz üzərində və hətta dövrün mədəni mənşəyi
üzərində hakimiyyəti dilçilərin nəzərdən keçirilən dövrün ən vacib milli və mədəni
stereotiplərinin bütöv şərh modelləri olduğu hazır sözün mədəni şərh dövrü kimi
təsəvvür etməsinə imkan verir. Deməli, müasir dil vəziyyəti çox mürəkkəbdir. Ədəbi
dil sosial dəyişikliklər ("yenidənqurma", islahatlar), kütləvi mədəniyyət,
postmodernizm, internet və s. heterojen amillərdən təsirlənir. Nəticədə ədəbi dilə
fərqli, çox vaxt əks tərzli vasitələri gəlir. Bu, bir çox tədqiqatçıların haqlı olaraq
yazdıqları kimi, ədəbi dilin demokratikləşməsinə gətirib çıxarır. Ancaq sual yaranır:
bu cür heterojen üslub axınları ədəbi dildə necə birləşdirilir? Və burada müasir dil
vəziyyətinin əsas, mərkəzi xüsusiyyəti nədir? Funksional üslublar təbəqələşmə
kontekstində özünü göstərir. Hər birində ədəbi dilin bu və ya digər xüsusiyyətinə
rast gəlinir. Bununla birlikdə, cəmiyyətin dil şüuru ədəbi dilin bir növ ideal təmsilçisi
kimi çıxış edən bir üslub əsasında müxtəliflikdəki vəhdəti reallaşdıraraq, ədəbi dilin
əyani modelinə ehtiyac duyur. Polistil bu və ya digər dərəcədə ədəbi dilin vəhdəti
fikrini zəiflədir, buna görə cəmiyyətin hər inkişaf mərhələsində ədəbi dili bütövlüyü
və vəhdəti ilə modelləşdirən, təmsil edəcək bir üsluba ehtiyac var. Bu vəziyyət, ədəbi
dilə tökülən heterojen üslub axınlarının ədəbi nitqin sözün əsl mənasında “aşındığı”
günlərdə daha kəskindir (1.3).
19-cu, qismən 20-ci əsrdə ədəbi dil anlayışı ilk növbədə bədii ədəbiyyat
dili ilə əlaqəli idisə, günümüzdə bu rol həm polematik təbiəti, həm də dəyişmiş
işləmə şərtləri ilə əlaqəli olan medianın dili ilə xarakterizə olunur. Televiziya, radio,
qəzet, jurnal, kino insan həyatının bütün "məsamələrinə" nüfuz etmişdir. Cəmiyyətə,
dil zövqlərinin, dil davranışının, ədəbi normaların formalaşmasına təsir gücü
baxımından medianın dili nə bədii ədəbiyyatın dili ilə, nə də başqa bir üslubla
müqayisə edilə bilməz. Təsadüfi deyil ki, iyirminci əsrin 50-ci illərində akademik
N.İ. Konrad medianın dilini millətin ortaq, ortalama dili adlandırırdı.
Bu, bütün funksional üslubların qaynaqlarını mənimsəmiş, bütün
funksional növlər arasında dominant mövqe qazanmışdır. Başqa sözlə, bu gün

– 35 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

medianın dili istəsək də, istəməsək də ümumiləşdirilmiş bir modeli, kollektiv

istifadəçisi azərbaycanlılar olan milli dilin məcmu imicini təmsil edir.
Medianın dili təbiətinə və funksiyasına görə, milli dilin bir modeli
olmasını nəzərdə tutur. Jurnalistika şüurlu şəkildə belə bir model yaratmağa can
atmır. Belə bir hədəf jurnalistlərin qarşısına qoyulmayıb. Jurnalistika özbaşına milli
dil modelinə çevrilir. Milli dil kimi jurnalistika da həyatın bütün sahələrini əhatə
edir. Və bu baxımdan milli dillə müqayisə edilə bilən nisbətdədir. Medianın dili
yalnız xüsusi baxımdan həyatın bütün sahələrini və hadisələrini əks etdirir, təhlil
edir, qiymətləndirir. Jurnalist “kütləvi şüur”la (onun üçün həm bir məhsul, həm də
materialla) məşğul olur və eyni məntiqə görə - yəqin ki, bu kütləvi şüuru əvvəlki
vəziyyətdən yenisinə çevirməlidir. Heç bir milli dil kütləvi təsir gücünə və
cəmiyyətdə medianın dili qədər əhəmiyyətli bir rola sahib deyil. Buna görə də, media
öz təbiətinə, funksiyalarına və keyfiyyətlərinə görə ana dilində danışanların bütün
təbəqələrini, qruplarını birləşdirən amil rolunu oynayır. Cəmiyyətin dil şüuru üçün
milli dil ideyasını təcəssüm etdirən media dilidir. Ziyalılar, şəhər, kənd əhalisi,
ləhcələr və jarqon dilində danışanlar - bütün bu qrupların çıxışı müəyyən dərəcədə
təcrid olunmuş şəkildə davam edir. Və yalnız medianın dilində bütün bu üslub
axınlarının birləşməsi milli dili - medianın dilini təmsil edən yeni bir funksional və
üslub birliyini təşkil edir. Politematik olmaqla, həyatın bütün sahələrinə yayılan
media dili başqa dillərdən fərqli olaraq, demək olar ki, bütün dil vasitələrini əhatə
edə bilər. Lakin bu proses bir dil sahəsindən digərinə sadə bir keçid xarakteri
daşımır. Medianın dili müxtəlif funksional sahələrin vasitələrini mənimsəyir, işləyir
və oxuyur, üslub keyfiyyətlərini dəyişdirir, medianın dilində onlara vahid orta çalar
verir. Bu, mediada təkrarlama sayəsində kitabçılıq, xüsusi nitq çalarını xeyli
dərəcədə itirən alınmalarla əlaqədar mənimsənir və leksikonu, neytral vasitələrin
sferasını xeyli genişləndirir. Dialekt və yerli dillər oxşar bir proses keçir. Onlardan
geniş istifadə edən media dili ədəbi olmayan statusları təsirsiz hala gətirir, lakin
qiymətləndirmə qabiliyyətini vurğulayır, sözün praqmatik potensialını artırır,
semantik quruluşunu zənginləşdirir. Beləliklə, media dili “həm məlumatverici, həm
də ifadəli (flaş disk, onlayn ticarət, ekotur, google, rəqəmsallaşdırma, etiraz
səsverməsi) yeni dil vasitələrinin inkişafı və sınanması üçün bir mənbəyə çevrilir.
Onları jurnalist dialoquna gətirərək, təkrarlarla gücləndirərək, dünyanın Azərbaycan
dili mənzərəsindəki “boşluqları” düzəldir. Kütləvi informasiya vasitələrinin dili
müxtəlif üslub axınlarını mənimsəyib birləşdirərək, bir növ yeni dil vasitələrinin
mənimsənildiyi laboratoriya rolunu oynayır, əsas dil yaradıcısı kimi, ədəbi
normaların formalaşdırılması və möhkəmləndirilməsi, ədəbi dil birliyinin qorunması
vasitəsi kimi çıxış edir. Modern dil proseslərində media dilinin rolu son dərəcə böyük
və çoxşaxəlidir. Müasir dil vəziyyətinin əsas xüsusiyyəti budur. Dilin inkişafı
funksional üslubların dərinliyində və milli dilin digər sahələrində baş verir. Ancaq bu
proseslərin nəticələri nəhayət, medianın dilində düzəldilir(2.2).

– 36 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Əvvəllər dilin inkişafı prosesləri “milli dil - ədəbi dil” əlaqəsi ilə
müəyyənləşdirilsə də (sonuncusu həqiqətən bədii ədəbiyyatın dili ilə eyniləşdirildiyi
halda), bu günlərdə media dili bu proseslərə güclü təsir göstərir və dilin inkişafı
“milli dil” üçlüyü ilə müəyyən edilir. Media dili milli və ədəbi dillər arasında bir növ
körpüdür. Ədəbi dilin mülkiyyətinə çevrilməzdən əvvəl milli dilin vasitələri
medianın dilində işlənir. Nəticədə, medianın dili həm milli, həm də ədəbi dillərin
inkişafında əsas amil olur. Qəzet dilinin “aşağı ədəbi formasiyalar”a aid edildiyi və
üslub piramidasının üst hissəsinin bədii nitqlə məşğul olduğu vaxtlar var idi. Ancaq o
dövrlər keçmişdə qaldı. Müasir dövrdə dil inkişafında medianın dili ön plana çıxdı.
Və yeni dil vəziyyətinin saysız-hesabsız nəticələrini öyrənmək bizim üçün aktual
olaraq qalır. İndi ədəbi normaların mənbəyi mediada əks olunur. Məhz burada yeni
sözlər, istifadə qaydaları, ifadələr və s. sınaqdan keçirilir, təsdiqlənir. Və belə bir
vəziyyətlə bağlı nə qədər subyektiv olsaq da, dil reallığı zamanın əlamətidir. Media
mahiyyəti etibarilə ədəbi olmaq, ləhcələrə, jarqonlara, xalq dilinə yiyələnərək,
ədəbiyyatın sərhədlərini genişləndirir.(4.1).
Əlbəttə ki, bütün inkişaf proseslərini media dili ilə əlaqələndirmək
sadələşdirmə olardı. Ədəbi dil çoxşaxəli bir sahəni əhatə edir. Müasir linqvistik
vəziyyətin mürəkkəbliyi funksional üslublar, milli dilin sahələri, janrlar kimi bir çox
amillərin təsirindədir. Ədəbi dilə təsir edərək, onu polifonik hala gətirərək hərəkət
etməyə davam edirlər. Ancaq bütün bu proseslər birləşdirilir, müxtəliflik içində
birliyi reallaşdıran media dili sayəsində ortaq bir vektor qazanılır. Media dili milli
dilin növlərindən biri deyil, milli dilin müstəqil və tam hüquqlu bir modelidir. Media
dilini təsvir etmək və öyrənmək, mənbələrdən istifadə dərəcəsini təhlil edərək
qiymətləndirmək və bu fenomenin əsas ehtiyaclarını ödəmək, orada əks olunan
dünya mənzərəsinin obyektivliyini və tamlığını, milli ideallara uyğunluq
xüsusiyyətini və dərəcəsini qiymətləndirmək vacibdir. Milli dil sahələrinin hər biri
nisbətən müstəqil inkişaf edir və fəaliyyət göstərir ki, bu da bu sahələrin dil (üslub)
statusunu müəyyənləşdirir. Ancaq yalnız media dilində bütün bu sahələr bir-biri ilə
əlaqəli, milli dili öz modeli kimi göstərərək təzahür edir. Təsvir edilmiş müasir dil
vəziyyətinin nəticələri və perspektivləri nədir? Yuxarıda göstərilən amillərin təsirini
ümumiləşdirməyə və ədəbi dilin inkişaf tendensiyalarını müəyyənləşdirməyə
çalışsaq, deməliyik ki, müasir ədəbi nitq neytrallaşdırma, ortalama, intellektuallaşma
istiqamətindədir. Bu da ilk növbədə media dilinin qeyri-adi dərəcədə artan rolu ilə
əlaqədardır. İndiki mərhələdə media yalnız ictimai rəyi deyil, bir çox cəhətdən ədəbi
dili də formalaşdırır.
Doğma ana dilimizin əsas problemlərindən biri də sosial məkanlarda
Azərbaycan ədəbi dilinin normalarının gözlənilməməsi ilə bağlı məsələlərdir.
Təəssüflə demək lazımdır ki, burada ciddi dil pozuntularına yol verilir ki,
bu da özünü müxtəlif səviyyələrdə göstərir.Ən çox rast gəlinən pozuntular leksik,
üslubi və qrammatik normalara riayət edilməməsidir. Bəzən hətta ədəbi dilimizin
təmizliyini pozan sözlərdən də istifadə edilir. Və ya sosial şəbəkələrdə fonetik
– 37 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

normaların pozulması halları da baş verir, yəni sözlərin yazılışında saitlərin ləğvi
prosesi gedir: “salam” əvəzinə “slm”, “təşəkkür” əvəzinə “tşk” və s.
Qloballaşma ilə əlaqədar terminologiya dilimizə daha aktiv nüfuz edir.
Lakin bu, o demək deyil ki, bütün xarici terminləri kor-koranə dilə gətirmək
lazımdır.
Sosial şəbəkələrdə tez-tez rast gəlinən pozuntular bunlardır:
- Sözlər saitsiz yazılır;
- Düzgün yazı qaydalarına əməl olunmadığı səbəbindən fonetik norma pozulur;
- Durğu işarələrindən düzgün istifadə edilmir və s.
Azərbaycan dilindən reklam işində istifadə edilməsində də ciddi qüsurlar
müşahidə olunur. Əcnəbi dilli lövhələr gənc nəslin azərbaycançılıq ruhunda
tərbiyəsinə mənfi psixoloji təsir göstərir. Azərbaycan dilinin tətbiq dairəsi süni olaraq
məhdudlaşdırılır(3.2).
Heç vaxt unutmamalıyıq ki, bir xalqın ən böyük dəyəri danışdıqları və
düşündükləri dildir. Bütün şüurlu həyat, xalqın bütün tarixi ondan keçir. Ana dili
üçün bir təhdid (onun təhqir olunması) yaranan kimi, xalqın varlığı üçün təhlükə
gerçəkləşir. Yaxşı nitqə yiyələnmək çox vaxt aparır və diqqət tələb edir.

ƏDƏBİYYAT
1. M.Hüseynova. “Dilin elmi və estetik problemləri”. Bakı, 2019.
2. [Link]ımlı., Z.İsmayıl. “Sosial məkanda ana dilinin saflığının qorunması:
problemlər, perspektivlər”. Bakı, 2020.
3. [Link]ıqova. “Azərbaycan dilinin saflığının qorunması və təkmilləşdirilməsi
zamanın tələbidir”. Bakı, 2020.
4. [Link].
5. [Link].
6. [Link].
Т.Халилова.
К.Ибрагимова.
ПРОБЛЕМЫ СОХРАНЕНИЯ ЧИСТОТЫ СОВРЕМЕННОГО
АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО ЯЗЫКА В КОНТЕКСТЕ НАУЧНЫХ
ПОДХОДОВ
РЕЗЮМЕ
Ключевые слова: язык, деградация,норма, речь, развитие, чистота
Язык, который играет важную роль в укреплении национальной
идентичности и единства, является средством общения, необходимым для
духовного и культурного обогащения, научного и технического развития.
Родной язык - это зеркало духовного богатства и духовности каждого народа.
Азербайджанский язык, установленный на уровне государственного
языка нашей страны, представляет всему миру национальную идентичность
нашего народа. Повышение статуса родного языка до статуса государственного
– 38 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

по праву считается историческим событием, важной страницей в истории

нашей национальной государственности. Это подтверждение национальной
зрелости, яркое выражение собственной судьбы народа, его способности
строить и защищать государство. Замечено, что, если изменить слово — может
измениться судьба человека. Если изменить язык — изменится судьба целого
народа. В наше неспокойное время многие стали забывать о том, что
величайшее богатство народа – его язык, и он меняется так же, как и вся
окружающая нас жизнь. В последние десятилетия «неграмотная» речь в
массовом порядке хлынула в прессу, на телевидение, в канцелярский оборот
и в настоящее время просто захлестнула существующую литературную норму.
Меняется сам язык, а мы становимся свидетелями того, что ухудшение его -
становится нормой. Объем диалектизмов, проникающих в эфир, очень
значителен. Нас учили, что язык развивается. Но любое развитие может идти
как в положительном, так и в отрицательном направлениях. За последние
двадцать лет в язык вошло более десяти тысяч иностранных слов. Конечно, никто
не спорит о том, что язык любой страны должен обновляться и получать
хорошие неологизмы, но во всём должна существовать разумная мера.
Нормы являются следствием развития литературного языка и одним из
главных условий успешного регулирования усложняющихся задач человеческого
общения. В речи (а не в языке) возникают и уничтожаются такие ее качества, как
правильность, точность, чистота, выразительность, уместность и др.
Что надо беречь чистоту языка, говорят часто. В самом деле, если язык
начнет меняться слишком сильно, мы перестанем понимать друг друга; по
крайней мере, перестанем понимать книги, написанные прошлыми
поколениями. Более того, в языке таинственным образом закодирована
значительная часть культуры, и мы рискуем ее потерять, если не будем беречь
наш язык.
[Link]
[Link]
PROBLEMS OF MAINTAINING THE PURITY OF THE MODERN
AZERBAIJANI LANGUAGE IN THE CONTEXT OF SCIENTIFIC
APPROACHES
SUMMARY

Key words: language, degradation, norm, development, purity, speech.

Language, which plays an important role in strengthening national identity and
unity, is a means of communication necessary for spiritual and cultural enrichment,
scientific and technological development. The mother tongue is a mirror of the
spiritual wealth and spirituality of each nation.
The Azerbaijani language, established at the level of the state language of our
country, represents the national identity of our people to the whole world. Raising the
– 39 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

status of the mother tongue to the status of the state is rightfully considered a
historical event, an important page in the history of our national statehood. This is a
confirmation of national maturity, a vivid expression of the people's own destiny,
their ability to build and protect the state. It is noted that if you change the word, the
fate of a person may change. If you change the language, the fate of an entire people
will change. In our turbulent times, many began to forget that the greatest wealth of
the people is its language, and it changes as much as the whole life around us. In
recent decades, "illiterate" speech has poured massively into the press, television, and
clerical circulation and has now simply overwhelmed the existing literary norm. The
language itself is changing, and we are witnessing that its deterioration is becoming
the norm. The volume of dialectisms penetrating the air is very significant.
We were taught that the language is developing. But any development can go in
both positive and negative directions. Over the past twenty years, more than ten
thousand foreign words have entered the language. Of course, no one argues that the
language of any country should be updated and receive good neologisms, but there
should be a reasonable measure in everything.
Norms are a consequence of the development of the literary language and one of
the main conditions for the successful regulation of the complicated tasks of human
development. In speech (and not in language), its qualities arise and are destroyed,
such as correctness, accuracy, purity, expressiveness, appropriateness, etc.
That it is necessary to protect the purity of the language, they often say. Indeed,
if language begins to change too much, we will cease to understand each other; at
least we will cease to understand books written by past generations. Moreover, a
significant part of culture is mysteriously encoded in the language, and we risk losing
it if we do not protect our language.

Redaksiyaya daxil olma tarixi: 05.03.2021.

Çapa qəbul olunma tarixi: 15.03.2021
Rəyçi: Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Gülbəniz İsmayılzadə
tərəfindən çapa tövsiyə olunmuşdur

– 40 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

GULBƏNIZ MƏHƏMMƏD QIZI İSMAYILZADƏ

ADİU-nun (UNEC) dosenti , fil.ü.[Link]
[Link]@[Link]

TÜRK DİLLƏRİNİN MÜQAYİSƏLİ QRAMMATİKASI:

YENİ YANAŞMALAR VƏ ARAŞDIRMALAR MÜSTƏVİSİNDƏ

Açar sözlər: türk dilləri, müqayisəli tədqiqat, oğuz qrupu türk dilləri,
karluq qrupu türk dilləri, müqayisəli lüğətçilik.
Ключевые слова: тюркские языки, сравнительное исследование,
огузская группа тюркских языков, глухая группа тюркских языков,
сравнительная лексикография
Key words: Turkic languages, comparative, Oghuz group of Turkic
languages, Karluk group of Turkic languages, Comparative lexicography

XÜLASƏ

Elmi məqalədə əsas məqsəd dünyanın müxtəlif yerlərində türk dillərinin

nüfuzunu, təsir dairəsini, digər dillər içərisində yeri və mövqeyini müəyyənləşdirərək
tədqiq etməkdən ibarətdir. Bu elmi tədqiqat işi aktual bir məsələyə həsr edilmişdir.
Türk dünyasının, türk dillərinin bir-birilərinə yaxınlaşdığı, daha sıx əlaqə və
münasibətlərin formalaşdığı bir ərəfədə belə bir mövzuya müraciət etmək
təqdirəlayiqdir. Məqalədə bu sahədə tədqiqatların geniş vüsət aldığı dəqiqləşdirilir,
yeni yanaşmalarla Rusiyada, Türkiyədə, Azərbaycanda həmin istiqamətdə aparılmış
tədqiqatlar doğru-düzgün olaraq təhlil edilir, həmçinin nöqsanları da göstərilir.
Beləliklə, bəlli dövrlərdə dilçilik elmi elə bir səviyyəyə gəlib çıxmışdır ki,
onun müxtəlif sahələrini müqayisəli planda öyrənməklə bir sıra məsələlərə aydınlıq
gətirmək olur.
Bu və ya başqa bir dili başqa qohum dil (və ya qohum dillər ailəsi) ilə
müqayisə etdikdə nəzərdə tutulur ki, həmin dillərin tamamilə bir-birinə müvafiq
gələn və ya tamamilə bir-birinin ziddi olan sözlərin, qrammatik formaların
müqayisəsi elmi nəticələr çıxarmağa imkan verməz. Müqayisə zamanı ilk növbədə
iki qohum olan dilin tarixən ümumi, eyni olub, lakin tədricən dəyişikliyə uğramış
materialları tutuşdurulmalı və bu əsasda lazım olan fikirlər müzakirə olunmalıdır.
Aparılmış tədqiqatlar göstərmişdir ki, türk dillərində müşahidə olunan müasir
fərqlərin böyük əksəriyyəti nitqlə bağlı şəkildə meydana çıxmışdır. Bu da məlumdur
ki, qohum türk dilləri arasında məna və quruluşa görə yaranan fərqlər azdır. Bu o
deməkdir ki, türk dillərinin bir-birindən ərazicə ayrılması prosesi çox da qədim
tarixlərdə baş verməmişdir.
Beləliklə, müqayisəli araşdırmalar müstəvisində müəyyənləşdirilmişdir ki,
müasir türk dillərinin müqayisəli qrammatikası o dillərin daşıyıcılarının tarixi
– 41 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

keçmişi ilə əlaqədar olaraq formalaşmış fonetik və leksik tərkibinin, söz

ehtiyatlarının müasir durumunu, qrammatik sistemin vəziyyətini, qrammatik
quruluşun inkişaf qanunauyğunluqlarını öyrənir.

GİRİŞ

Son illər dünyada baş verən qlobal sosial-siyasi hadisələrin nəticəsi olaraq
türk xalqları, müstəqil türk dövlətləri arasında ictimai-mənəvi, tarixi-mədəni və s.
əlaqələr yüksək sürətdə genişlənməyə, intensivləşməyə, ardıcıl xarakter daşımağa
başlamışdır. Türk dünyasının get-gedə mədəni-ideoloji bütövləşməsi, türk dillərinin
bir-birinə yaxınlaşması, həmin dillər arasındakı əlaqə və münasibətlərin yeni
mərhələyə qalxması bu günün başlıca həqiqətlərindən biridir.
Dillərin müqayisəsi insanların düşüncə fəaliyyətində həmişə mühüm və
mərkəzi yerlərdən birini tutmuşdur. Burada, hər şeydən əvvəl, «qohum dillər
arasında yüksək tarixi əlaqə» (Boduen de Kurtene) aşkarlanır. «Homo comparans»
anlayışının psitxolinqvistik tərəfini təşkil etmişdir. [Link] de Kurtine yazır ki,
biz dilləri müqayisə edirik, onların qohumluq dərəcəsindən asılı olmayaraq, onlar
arasında tarixi inkişafı, münasibəti öyrənirik» (1, s.371)
Bəllidir ki, qohum türk dillərinin bir sıra spesifik xüsusiyyətləri müqayisəli
planda hələ də kifayət qədər öyrənilərək meydana çıxarılmamış yaxud da mübahisəli
olaraq qalmaqdadır. Türk dillərin özünəməxsus sistem və mexanizmini daha düzgün
və hərtərəfli əks etdirən qrammatik modellər qədim dövrlərdən müşahidə
olunmaqdadır. Bu modellər zaman-zaman müqayisə predmetinə də çevrilmişdir.
Ona görə də bu sahədə güclü mütəxəssislr yetişmiş, türk dillərinin müqayisəli
qrammatik quruluşunun özünəməxsusluqlarını, bir-birilə ümumi və fərqli cəhətlərini
meydana çıxarma təşəbbüsü göstərilmişdir. Beləliklə, digər bir dilin təsiri altına
düşmədən türk dillərinin müqayisəli qrammatitkasını o dillərin fərdi keyfiyyətləri
əsasında qurmaq, yaratmaq ideyası türkoloji dilçilikdə özünü göstərməyə
başlamışdır.
Məlumdur ki, hal-hazırda 23 müasir türk dillərindən istifadə olunur. Tarixən
bir kökdən yaranmış həmin dillərin uzun tarixi inkişaf yolu keçmiş və müstəqil dillər
səviyyəsində formalaşmışdır. İnkişaf prosesində onların fonetik, leksik və qrammatik
quruluşlarında yaxınlıq qalmaqla yanaşı, ayrılan, fərqlənən cəhətlər də ictimai-siyasi
amillərin nəticəsində əmələ gəlmişdir.
Müqayisəli qrammatikadan bəhs edərkən, ilk növbədə, müqayisəli dilçiliyin
nə olduğunu diqqətə çatdırmaq gərəkdir. Məntiqi əməliyyat kimi, demək olar ki,
bütün elm sahələrində geniş tətbiq olunan müqayisə metodu ilə yaradılmış dilçilik
sahəsinə müqayisəli dilçilik deyilir. Dilçilik sahəsində müqayisə metodunun iki
növünün olduğu qeyd edilir: 1) müqayisəli-tarixi metod, 2) müqayisəli-tutuşdurma
metodu.
– 42 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Son illər müqayisəli metodun daha bir növündən- tarixi- müqayisəli adlanan
növündən də bəhs edilir. V.İ.Koduxov bu metodu bu cür izah edir: «Tarixi-
müqayisəli metod ayrıca bir dilin daxili və xarici qanunauyğunluqlarını meydana
çıxarmaq üçün həmin dilin tarixi inkişafının öyrənilməsində istifadə edilən üsullar və
təhlil metodikası sistemidir. Tarixi-müqayisəli metodun prinsipi dilin forma və
səslərinin eyniliyini və fərqini müəyyənləşdirməkdir. Onun mühüm üsulları
bunlardır: daxili bərpa və xronologiyalaşdırma, dialektoqrafiya, mədəni-tarixi izahat,
habelə tekstologiya üsulu» (2.: 263 s.)
Müqayisə yalnız müəyyən məqsədə çatmaq üçün tədqiqat prosesində istifadə
edilən üsuldur. Həmin qəbildən olan tədqiqatların- Türk dillərinin müqayisəli
qrammatkasına dair tədqiqatların, əlbəttə, elmi-nəzəri dəyəri, şübhəsiz, böyükdür.
[Link] Sössürün təbirincə desək, «dillərin müqayisəli öyrənilməsi ana dilini
gözlənilməz bir nurla işıqlandırır» ([Link] Sössür)
Müqayisəyə cəlb edilmiş dillərin ən müxtəlif səviyyələri vardır. Həmin
səviyyələr fonetik, leksik, morfoloji və sintaktik sferaları əhatə edir. Demək, dilin
bütün sistemlərini müqayisəyə cəlb etmək mümkündür.
Qeyd edək ki, müqayisəli planda türk dillərinin öyrənilməsi sahəsində xeyli
işlər görülmüşdür. Lakin türk dillərinə dair müqayisəli tədqiqatlar türkoloji dilçilikdə
bütün parametrləri ilə öyrənilməmişdir. Bütövlükdə ümumtürk dilinin, konkret
olaraq türk dillərinin materialları əsasında müqayisəli tədqiqatların çox da yayğın
olmadığı müşahidə olunmaqdadır. XX əsrinin əvvəlləri və sonları türk dillərinin
müqayisəli qrammatikası sahəsində bir sıra araşdırmaların adlarını çəkmək olar (3; 4;
5; 6, 7, 8, 9)
Prof. Ə.Abdullayev yazır ki, fərqi o yerdə axtararlar ki, müqayisə edilən
obyektlər arasında bir oxşayış olsun» (8) Qeyd olunan müstəvidə türk dillərinin
müqayisəli qrammatikasını hazırlayarkən öncə: Türk xalqları və müqayisə edilən
dillər haqqında ümumi məlumat verilməlidir. Məsələn, 1992-ci ilin statistikasına
görə:
Türklər- 57 milyon; Dünya üzrə: 135 milyon 628 min.
Müstəqil Dövlətlər Birliyində yaşayan türk xalqlarının sayı: 49 521 656
Yer üzərində yaşayan türk xalqlarının sayı: 260 milyona yaxın.
Keçmiş SSRİ ərazisində yaşayan türk xalqlarının sayı: 23 160 min.

Müqayisəli-tarixi qrammatikanın özünəməxsus quruluş sxemi vardır. Türk

dilləri arasında uyğun fonetik, leksik və qrammatik sistem. Bu sistemə öncəki
tədqiqatlarda yanaşma struktur-semantik istiqamətdə olmuşdur. Yeni yanaşmalar
müqayisə predmeti olan dil vahidlərinin aşağıdakı çərçivədə öyrənilməsini tələb edir:
Funksional yanaşma çərçivəsi, kommunikativ yanaşma çərçivəsi, praqmatik
yanaşma çərçivəsi.
Funksiya deyərkən danışıq aktında dil vahidlərinin yerinə yetirdikləri vəzifə
və onların rolu, eləcə də konkret nitqdə dil vahidinin istifadəsinin intensiyası
– 43 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

(məqsədi) və onun əlamətləri və s. nəzərdə tutulur. Funksional yanaşmada müqayisə

edilən dil vahidləri arasında oxşar və fərqləndirici funksiyalar meydana çıxır.
Məsələn, türk dillərinin müqayisəli-funksional sintaksisini yazan tədqiqatçılar
aşağıdakı məsələləri nəzərə almışlar: 1) əlaqəli nitqin təşkilində rolu olan bütün
sintaktik vasitələrin funksiyasını; 2) «Funksiyadan vasitəyə» metodunu. Bu
metoddan çıxış etməklə ifadə vasitələrini hər bir müqayisə edilən dildə
müəyyənləşdirirlər. Bu o deməkdir ki, müxtəlif anlayışların (zaman, məkan, səbəb,
məqsəd, nəticə və s.) hansı vasitələrlə ifadə edildiyini araşdıran sintaksis. Sözügedən
sintaksis ənənəvi sintaktik metoda qarşı qoyulur. Ənənəvi sintaksis «vasitədən
funksiyaya» prinsipinə (müəyyən qrammatik vahidin hansı vəzifəni yerinə yetirdiyini
müəyyənləşdirmək) əsaslanırdı (10, 576 s.)
Kommunikasiya - dil vahidləri vasitəsilə müəyyən məlumat bildirmə, xəbər
vermədir. Kommunikativ yanaşmada dil vahidlərinin ünsiyyətə xidmətinin ümumi və
fərqlənən variantları üzə çıxır.
Praqmatika - dil işarələri ilə bu işarələrdən istifadə edənlər arasındakı
münasibətləri öyrənir. Praqmatik yanaşmada dil işarələrini, danışanların hansı
mənanı hansı söz, söz birləşmələri, sözlər və cümlələrlə ifadə etmələri başlıca yer
tutur. Bu yanaşmada dil vahidlərinin hansı müqayisə edilən dildə aktivliyi, anlama
prosesinin mütəhərrikliyi ortaya çıxır.
Türk dillərinin müqayisəli qrammatik quruluşunun inkişafına dair türkoloji
dilçilikdə irəli sürülən bir çox mülahizələr müasir linqvistikanın işığında hər bir
istiqaməti ilə tədqiq edilsə də, artıq bu gün özünü doğrultmur. Sintaktik quruluşda
bunlar əsas etibarilə:
-nominativ strukturdan predikativ struktura doğru inkişaf;
-feili tərkiblərin çevrilməsi;
-tabesiz mürəkkəb cümlə komponentlərinin müstəqilliyini itirməsi və flektiv
dillərin təsiri ilə türk dillərində mürəkkəb cümlə quruluşlarının formalaşması kimi
fikirlərdən ibarətdir.
Türk dillərinin müqayisəli qrammatikasının tədqiqini bölgələr üzrə
aşağıdakı kimi qruplara ayırmaq olar:
1) Xarici türkoloqlar tərəfindən, Türkiyədə və türkdilli xalqların alimləri
tərəfindən öyrənilməsi;
2) Rusiya türkoloqları tərəfindən öyrənilməsi.
Müqayisəli-tarixi qrammatikanın Rusiya türkoloqlarından ilk öyrənən
alimlərdən biri [Link] (1898-1954) olmuşdur. 1950-ci ildə SSRİ Elmlər
Akademiyasının Türk dilləri bölməsi [Link] rəhbərliyi altında türk
dillərinin müqayisəli qrammatikasının tədqiqinə başlayırlar. Kollektiv əməyin
məhsulu olan «Fonetika» (1955), «Morfologiya» (1956), «Sintaksis» (1961) və
«Leksika» (1962) kitabları yazılır. Bu barədə [Link] yazırdı: «Türk
dillərinin müqayisəli-tarixi qrammatikasının yaradılması indiki sovet
türkologiyasının kardinal məsələlərindəndir. İlk olduğu üçün bu, müqayisəli – təsviri
– 44 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

qrammatika səciyyəvidir. Bu mərhələdə türk dillərinin daxili inkişaf qanunları

tədqiq olunmuşdur. Bu qanunlara fonetika, qrammatik quruluş və lüğət tərkibi ilə
bağlı qanunauyğunluqlar daxildir. (11)
[Link] fikrincə, öncə Türk dillərinin etimoloji lüğəti yaradılmalı,
sonra isə türk dillərinin müqayisəli-tarixi qrammatikasının təməli qoyulmalıdır.
Hələ 60-cı illərdə müasir türk dillərinin müqayisəli lüğətlərinin yaradıdması
məsələsi qaldırılır. Bu cür lüğətlər yaradılarsa, o zaman leksik- qrammatik
tədqiqatlar səmərəli ola bilər. (Bax: İsxakov F.Q. Opıt sravnitelğnoqo slovarə
sovremnnıx törkskix əzıkov.- İssledovaniə po sravnitelğnoy qrammatike törkskix
əzıkov. [Link], M.: İzd. AN SSSR, 1962, s.5-68)
Məsələyə araşdırmalar müstəvisində yanaşanda bu sahədə yazılmış kollektiv
monoqrafiyaları təhlil etmək lazım gəlir. Məşhur türkoloqlar [Link]şev və
A.V.Dıbonun rəhbərliyi altında 1000 səhifəyə yaxın olan «Türk dillərinin
müqayisəli-tarixi qrammatikası»nın (2006) məziyyətlərindən bəhs edə bilərik.
Bu əsərin «Ön söz»ündə göstərilir ki, kollektiv əməyin məhsulu olan
«Türk dillərinin müqayiəsi-tarixi qrammatikası» quruluşca 5 cilddən ibarətdir:
«Fonetika» (M., 1984), «Morfologiya» (M., 1988), «Sintaksis» (M., 1986),
«Leksika» (M., 1997) və M., 2001) və «Regional rekonstruksiyalar» (M., 2002)

*Müqayisəli fonetika sahəsində tədqiqatlar

Nitq səsləri dillərin aralıq vasitəsidir. Dildə baş verən hadisələrin hər birinin
mərkəzində bu və ya digər cəhətdən səslənən nitq dayanır.
Müqayisəli aspektdə pratürkdə türk dillərinin fonetik və fonoloji tarixi,
fonetik quruluşun bərpa problemləri, türk dillərinin «aqqlütinativ» tipologiyası,
sinxron qrammatikanın morfonoloji səviyyələri, fonoloji dizrem və submorf struktur
öyrənilir. Ümumaltay konsonantizm sistemi, fonemlərin larinqal əlamətləri, analoji
situasiyalar, affrikat və literal sıranın bərpası və s. də rus türkoloqldarı tərəfindən
öyrənilmişdir. Hər bir fonetik hadisənin müqayisəsi çuvaş dili ilə pratürk dilinin
faktlarına söykənir (12Serebrennikov B.A., Qadcieva N.Z. Sravnitelğno-istoriçeskaə
qrammatika törkskix əzıkov. Baku, 1979). Bu qrammatikanı Akademik Tofiq
Hacıyev 2002-ci ildə Azərbaycan dilinə tərcümə etmişdir.
Fonetika ilə bağlı tədqiqatların nəticələri göstərir ki, müqayisə edilən dillərin
fonetik quruluşunda ümumi cəhətlərlə yanaşı, bir çox normativ fərqlər də özünü
göstərir. Həmin fərqlər eyni sözün tərkibindəki səs keçidlərində, səs
əvəzlənmələrində, həmçinin də müxtəlif fonetik qanun və hadisələrdə üzə çıxır
(Herbak A.M. . Sravnitelğnaə fonetia törkskix əzıkov. ADD, L., 1968; Fedotov M.R.
Sravnitelğnaə qrammatika törkskix əzıkov. Çeboksarı, 1975; Sravnitelğno-
istoriçeskaə qrammatika törkskix əzıkov. Fonetika, M., 1984; Yusifov M.İ. Oğuz
qrupu türk dillərinin müqayisəli fonetikası. Bakı, 1984; Zeynalov F.R. Türk dillərinin
müqayisəli qrammatikası. I hissə (Fonetika, leksika, morfologiya). Bakı, 2008;
– 45 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Kazımov İsmayıl. Müasir türk dillərinin müqayisəli fonetikası. I cild, Bakı, 2011;
Meşadieva A. Formalğnoe opisanie zakona qarmonii v törkskix əzıkax. Avtoref. Dis.
…kand. [Link]. Baku, 2004)
Beləliklə, türk dillərinin qohumluğunu müəyyənləşdirməkdə fonetik sistemin
önəmi böyükdür.

Müqayisəli morfologiya sahəsində tədqiqatlar

Türk dillərinin morfoloji quruluşu iltisaqilik sisteminə əsaslanır. Morfoloji
quruluşda özünü göstərən fərqlərin də əksəriyyəti nitq prosesində meydana çıxaaq
sabitləşən fərqlərdən ibarətdir.
Bu gün dilimiz türk dilləri sistemində inkişaf edərək həmin sistem içərisində
öz əlaqələrini daha geniş sahələr üzrə bərpa etməkdədir. Bu, türk dünyasının
birləşməsinin bir tərəfidir, dil-linqvistik tərəfidir. «Bir çox özünəməxsus
xüsusiyyətlər qrammatik kateqoriyaların dəyərliklərində özünü göstərir. Bəzi
məqamlarda türk dilləri birləşə bilir (Akademik Kamal Abdullayev)
Dil-linqvistik tərəf kimi bu gün türkologiyanın qarşısında duran problemlərdən
biri də qohum dillərin bir-birilə qarşılaşdırılması və müqayisə olunması, qrammatik
eyniliyin və diferensiallığın aşkara çıxarılmasıdır. Bu sahədə olan gerçəkliklər son
illər daha çox öyrənilir, müqayisəli tədqiqatın prinsip və istiqamətləri
müəyyənləşdirilir
Bu sahədə mütəxəssislər müqayisəli tədqiqat vasitəsilə türk dillərinin qrammatik
quruluşunda mövcud olan qanunauyğunluqları, morfoloji hadisələrin dinamikasını
müəyyənləşdirmiş, qrammatik kateqoriyalar arasında olan ümumi və fərqli dil
yeniliklərini üzə çıxarmışdır.
Yeniliklərdən biri bundan ibarətdir ki, kontastiv və konfrantativ
qrammatikaların tədqiqi son illərdə daha geniş vüsət almış, bu da müstəqillik
qazanmış türk xalqlarının bir-birinə yaxınlaşması, əlaqə və münasibətlərinin
hərtərəfli qurulması ilə bağlıdır. İndi elə bir dövrdə yaşayırıq ki, ortaq türk dili,
ünsiyyət dili probleminin həll olunması istiqamətində işlər Azərbaycan
Respublikasının tədqiqat institutlarında da (Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunda)
görülməkdədir. Həmin işlərdən biri də qohum türk dillərinin ortaq nitq vahidlərini -
cümlə sistemini yaratmaq və bir-birini daha asan başa düşülməsi üçün bunun vacib
olduğunu tədqiqatlarla sübut etməkdir.
Bu cür müqayisəli tədqiqatın mərkəzində müasir türk dillərinə məxsus söz və
onun qrammatik cəhətdən dəyişməsi və sözügedən prosesin morfoloji səciyyəsi
dayanır.
Morfologiya «dil məkanı»nın mərkəzi olduğu üçün müəlliflər iltisaqiliyi bir ölçü
kimi götürmüş və əsas məsələləri bu tip üzərində təhlil etmişdir. Türk dillərinin
morfoloji quruluşu [Link], İ.Kazımovun yuxarıda adı çəkilmiş əsərlərində
ayrıca səviyyə kimi, söz biçiminin qavrayışını və quruluşunu təmin edən
mexanizmlər sistemi, həmin sistemin qaydalarını və inkişafını təmin edən bir bölüm
– 46 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

kimi öyrənilmişdir. Müəlliflər yazır ki, müqayisəyə cəlb edilən müasir türk dillərində
morfoloji quruluş ümumi cəhətlər əsasında əmələ gəlmişdir. Həmin dillərdə
informasiyanın əsas keyfiyyətləri sözdəyişdirici göstəricilərdir. Sözdəyişdirici
qrammatik göstəricilər qrammatik kateqoriyalarda cəmləşir. Beləliklə, türk dillərinin
morfologiyası ümumən sözlərin dəyişən kateqoriyalarını müqayisəli yolla tədqiq
edir» (Kazımov İ. Türk dillərinin müqayisəli morfologiyası. Bakı, Elm, 2019, s. 50)
Sırada İ.Kazımovun tədqiqatı göstərir ki, müqayisə edilən dillərdə qrammatik
kateqoriya şəkilçilərinin hamısının işlənmə vəziyyəti eyni deyildir. Oxşarlıqlar
ümumi və bərabər inkişaf perspektivlərini əks etdirir. Fərqlər isə dillər arasında
ayrılma və ərazicə uzaqlaşma proseslərinin təzahürü kimi meydana çıxır.
Məlumdur ki, türk dillərinin tarixi və indiki durumu, ümumi təkamül
xüsusiyyətləri, çoxsaylı linqvistik hadisələri deməyə əsas verir ki, onları bir-biri ilə
elə qarşılaşdırmaq lazımdır ki, müqayisə və inkişaf gedişində meydana çıxan
qrammatik dəyişikliklər asanlıqla aşkar olunsun, qohum dillərin inkişaf
qanunauyğunluqları haqqında müəyyən nəticələr çıxarılsın.
Bu mühüm məsələ nəzərə alınaraq AMEA-nın Dilçilik İnstitutunda müasir türk
dillərinin müqayisəli morfologiyası da öyrənilir. AMEA-nın Müasir Azərbaycan dili
şöbəsinin müdiri, filologiya elmləri doktoru, professor İsmayıl Kazımovun bu kitabı
da türkoloji dilçiliyin müstəqillik illərində qazandığı son nailiyyətlər, eləcə də onun
bu sahədə uzun illərdən bəri qazandığı zəngin təcrübə əsasında yazılmışdır. Bundan
əvvəl, müəllif Türk dillərinin müqayisəli fonetikası, müqayisəli leksikası adlı
kitablarını nəşr etdirmişdir. Müqayisəli morfologiya həmin silsilənin III cildidir.
Çoxsaylı türk düşüncəsinin mücərrədləşdirmə fəaliyyəti, onların gerçəkliyə
münasibəti, uzunmüddətli tarixi inkişafın məhsulu olan morfoloji quruluşun oxşar və
fərqli cəhətləri bu əsərdə zəngin faktlar əsasında müəyyənləşdirilmişdir. Müəllifin
tədqiqatında ən yaxşı cəhət nəticələrin müqayisə olunmasıdır. Onun tədqiqatında türk
dillərinin müqayisəli qrammatikası predmet kimi götürülür.
Tədqiqatçı böyük dilçi alim, professor Əlövsət Abdullayevdən belə bir sitat
verir ki, «fərqi o yerdə axtararlar ki, müqayisə edilən obyektlər arasında bir oxşayış
olsun». Kitabda müasir türk dillərinə (qazax, qırğız, karaim, qaqauz, başqırd,
qaraçay-balkar, altay, kumuk, noqay, tatar, qaraqalpaq, türkmən, özbək, uyğur,
xakas, çuvaş, şor, yakut və s.) dillərə məxsus, onun daxili qanunauyğunluğundan
irəli gələn mühüm morfoloji hadisələr yeni düşüncə müstəvisində şərh olunur.Müasir
türk dillərinin morfoloji quruluşunun ümumi xarakteristikası, ayrıca nitq hissələri,
morfoloji sistemin spesifikası, qrammatik mənanın ifadə üsulları və vasitələri,
sözdəyişmə prosesi, formaların çevik hərəkəti və inkişafı, «daxili» morfoloji sistem,
qrammatik kateqoriyaların doğurduğu yeni hadisələr və s.təhlil predmetinə çevrilir...
Müasir türk dilləri haqqında ümumi məlumat verir, «geniş bir alana yayılmış
dillər»in ([Link] ) mürəkkəb inkişaf və təkamül yolunu izləmiş, müxtəlif
sahələrdə aparılmış tədqiqatları şərh etmişdir. Kitabda ənənəvi morfologiyadan fərqli
olaraq funksional-semantik kateqoriyaların da izahına geniş yer ayrılmışdır. (
– 47 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

İsmayıl KAZIMOV. Türk dillərinin müqayisəli morfologiyası. III cild, Bakı, Elm,
2019, 304 s.)
Müqayisəli tədqiqatlarda coğrafi prinsip də əsas götürülmüşdür. Məsələn,
[Link] qoşa sözləri türk dillərinin cənub-qərb qrupu üzrə araşdıraraq bu
mövzuda doktorluq dissertasiyası yazmışdır (Ramazanov K.T. Türk dillərinin cənub-
qərb qrupunda qoşa sözlər (yemək-içmək adları). Azərbaycan SSR EA Xəbərləri.
Ser. Ədəbiyyat, dil və incəsənət, 1974, № 2)
Müqayisəli tədqiqatlarda ortaq türk dili məsələsi aktual bir problem kimi
qaldırılır. Azərbaycan dilinin ortaq türk dili kimi qəbul olunması tövsiyə edilir (Bax:
Azərbaycan dili ortaq türk dili kimi qəbul olunsun. Xəbər lenti teleqraf.
Com\[Link]? id=197)
Tədqiqatlarda ortaq türk dilinin yaradılmasının zəruriliyi vurğulanır.
Mütəxəssislərin ortaq türk dili problemi ilə əlaqədar iki fikri verilir: 1) türk dilləri
üçün ən ümumi, ən geniş yayılmış fonetik, leksik və qrammatik variantları seçib
ortaq bir ünsiyyət vasitəsi tərtib etmək; 2) türk dillərindən birini ortaq ünsiyyət
vasitəsi kimi işlətmək.
Ortaq Türk dili kimi inkişaf etmiş türk dili olaraq Türkiyə türkcəsi- İstanbul
ləhcəsinin qəbul olunması fikrini dəstəkləyənlər (N.Q.Cəfərov); Ortaq Türk dili kimi
Azərbaycan dilinin qəbul olunması fikrini müdafiə edənlər ([Link]şəliyeva)
Bizə elə gəlir ki, türk dillərinin müxtəlif linqvistik səviyyələri müasir dövrün
reallığı kimi işıqlandırılmalıdır. Çünki onlar da artıq struktur-semantik və funksional
dilçilik araşdırmaları müstəvisində dilçiliyin və digər ictimai elmlərin gəlib çatdığı
informativ-diskursiv səviyyədə və ya yönümdə səciyyələndirilməlidir. Bu yönümün
elmi meyarları 1980-ci illərdən bəri dilçilikdə getdikcə daha da aydınlaşmaqdadır.
Bu yönüm dünyanın dil xəritəsini təşkil edən ən ümumi qavramlara və alt
qavramlarına, onları təşkil edən kateqoriyalara görə müəyyənləşdirilməkdədir.
«Çağdaş dilçilikdə dil hər yönü ilə koqnitiv-konseptual bir müstəvidə öyrənilərək
metalinqvistik bir terminologiya və üslubla müəyyənləşdirilməlidir. Türk ədəbi
dilləri və dialektlərində və buna uyğun olaraq da türkoloji dilçilikdə şüurun,
təfəkkürün və qavrayışın türk dillərindəki əks olunmalarına əsasən əmələ gələn
konkret qrammatik səviyyələri koqnitiv yöntəmlə təsvir olunmalıdır.
Türk dillərinin morfoloji kateqoriyaları digər türk resppublikalarında tədqiq
edilir. Məsələn, felin zamanldarı (Çarıyarov Z. Qünorta-qunbatar türki dillerdə işlik
zamaenları. Aşxabad, 1968)
Oğuz dillərinin materialları əsasında son illər qrammatik morfemlər
doktorluq dissertasiyası səviyyəsində öyrənilmişdir (Bəşirov Kamil. Oğuz qrupu türk
dillərində qrammatik morfemlər. Bakı, «Elm və təhsil», 2009)
Türkologiyanın kardinal problemi olan ümumtürk dili və onun bir hissəsini
təşkil edən müqayisəli dilçilik terminləri lüğətinin yaradılması qarşıda duran
probloemlərdəndir. Müasir türk dillərində eyni anlayışı əks etdirən dilçilik
terminlərinin bir-birindən fərqli biçimdə hələ də işlədilməsi özünü göstərir.
– 48 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Araşqdırmalar müstəvisində müqayisəli türk ləhcələri sözlükləri nəşr edilir

(Ahmet B. Ercilasun. Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü. Kültür Bakanlığı
Yayınları. Ankara, 1991)
Fərhad Zeynalovun türk dillərinin müqayisəli tədqiqindəki fəaliyyəti
təqdirəlayiqdir. O, Türk dillərinin müqayisəli tədqiqinin dilçiliyin mühüm
problemlərindən biri olduğunu əsaslandırır. Bu problemlər arasında nitq hissələrinin
türk dillərində təsnifinin müəyyənləşdirilməsinə hələ əllinci illərdə girişilmişdir
(Zeynalov F.Türk dillərində nitq hissələrinin mənşəyi bölgüsü. Bakı, 1957) Əsərdə
müqayisəli yolla nitq hissələrinin müəyyənləşməsində ümumi əlamət və prinsiplər
əsas götürülür. Sözügedən əsər bir neçə türk dilinin - Azərbaycan, türk, türkmən və
qaqauz dillərinin materialları əsasında yazılmışdır. Lakin müəllif bununla
kifıyətlənməyib, yeri gəldikcə digər türk dillərinin materiallarından da istifadə
etmişdir.
Yeni yanaşmalardan biri türk dillərinin müqayisəli tədqiqinə dair olan
əsərlərin Azərbaycan dilinə tərcüməsidir. Akademik Tofiq Hacıyevin, Nizami
Cəfərovun bu sahədə tərcümələri təqdirəlayiqdir. (13 Serebrennikov B.A., Hacıyeva
N. Z. Türk dillərinin müqayisəli-tarixi qrammatikası. Bakı, «Səda», 2002, 380 s.
Kitab 3 fəsildən ibarətdir: Fonetika, morfologiya və sintaksis. Bu kitabda
sintaksisə dair verilmiş örnəklərin simmetriyası müəyyən qədər pozulmuşdur. Bu o
deməkdir ki, yalnız tatar dilinə aid örnəklər verilmiş, başqa türk dilləri kənarda
qalmışdır. Kitabda morfoloji kateqoriyaya məxsus şəkilçi morfemlərin, fonetik
vahidlərin, səs qanunlarının qədimliyi, bunların əksərən ulu türkcədən gəldiyi
əsaslandırılır. Müəlliflərin fikirincə, bağlayıcılar türkcədə sonralar formalaşmış,
mürəkkəb cümlə tiplərini də yaratmışdır.
[Link]ıyev bu əsəri «türkcələrin müqayisəli qrammatikasına dair bu günə
qədərki tədqiqlərin ən mükəmməli» hesab edir (s.7) Kitabda sintaksislə bağlı irəli
sürülmüş konsepsiyalar yeniliyi ilə seçilir.
Yeni yanaşmalardan biri hər bir türk dilində tarixi-etimoloji lüğətlərin
yaradılması problemidir. Çünki bu tip lüğətlər dilin tarixi, türk dillərinin müqayisəli
qrammatikası və leksikologiyası (14 Axundov A. Azərbaycan dilinin tarixi-etimoloji
lüğətinə dair materiallar._ Dil və ədəbiyvat (İki cilddə), «Gənclik, Bakı, 2003,s.424-
480 (669 s.) fənləri üzrə dərs vəsaiti kimi də istifadə olunur.
17. Sravnitelğno-istoriçeskaə qrammatika törkskix əzıkov. Leksika, M., 1997,
Moskva, «Nauka», 2001, 822 s. [Link]şevin redaktorluğu ilə. Bu əsərdə pratürk
dilinin bir milyona yaxın sözü - leksik tərkibinin qısa təhdidi verilir. Dialekt
daşıyıcılarının həyatı və təsərrüfatını, həmçinin təbiəti əks etdirən sözlərin
müqayisəsinə burada geniş yer ayrılmışdır.
Yeni yanaşma ilə «Leksika» əsəritndə leksik-semantik təzahürlər, təbiət
hadisələri və obyektlər (meteorologiya), «atmosfer hadisələri», «müxtəlif külək
adları» təsnif olunur. Məs.: *AYAZ sözü, ajar, ajaz «aydın hava». Gecə ayazı
(Azərb.), qırğızlarda: temir ayaz, müjüz ayaz (çox güclü olmayan ayaz, kijiz ayaz
– 49 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

(zəif ayaz), (s.15) Sözün genetik əlaqələri göstərilir. Sözün tarixi inkişaf prosesində
fonetik variantarı müəyyənləşir və izahlarda verilir, onları doğuran səbəblər
göstərilir. Müxtəlif mənbələrə söykənərək sözün formaları və mənaları da qeyd
olunur. Qədim türk lüğətində, qədim uyğur ddilində sözün köhnə forması göstərilir.
Sözün feli əsası və onun mənası verilir. Sözün arealları göstərilir. Dialektlərdə olan
biçimləri və hansı mənada işlənməsi qeyd edilir (18. Sravnitelğno-istoriçeskaə
qrammatika törkskix əzıkov. Reqionalğnıe rekonstruküii. M., 2002 )
Müqayisəli tədqiqatlarda etimoloji kommentariyalar aşağıdakı kimi verilir:
NÜMUNƏ: YAĞIŞ sözünün qarşılaşdırılması: 65.1: rain (docdğ): çuv.
Somk, yak. Samuk, xak. Nanmur, şor. Naybur, qədim türk. Jaymur, qaq. Camur, az.
Yağış, özb. Comüir, tat. Canğur, başq. Camuür, noq. Camğur, kirq. Zamgur və s.
BURUN sözünün qarşılaşdırılması: nose (nos): yak. Murun, xak. Purun, şor.
Purnır, qədim türk. Burun, uyğ. Burun, türk. Burun, qaq. Burnır…
Türk dillərinin müxtəlif aspektlərdə tədqiqi sahəsində məşhur türkoloq
A,M.Şerbakın əsərlərinin mühüm rolu vardır.( Herbak A.M. Sravnitelğnaə fonetika
törkskix əzıkov. L., 1970; Herbak A.M. Oçerki po sravniteğnoy morfoloqii törkskix
əzıkov: (imə). L., 1977; Herbak A.M. Oçerki po sravniteğnoy morfoloqii törkskix
əzıkov: (qlaqol). L., 1981)
Digər tədqiqatların da adlarını göstərə bilərik (Üinüius V.İ. Sravnitelğnaə
fonetika tunquso-manğçcurskix əzıkov. L., 1949; Sanceev Q.D. Sravnitelğnaə
qrammatika monqolğskix əzıkov: Qlaqol. M., 1963; Axmetğənov R.Q. Sravnitelğnıe
issledovaniə tatarskoqo i çuvaşskoqo əzıkov: Fonetika i leksika. M., 1978)

Müqayisəli leksikologiya sahəsində tədqiqatlar

AMEA-nın Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun Türk dilləri şöbəsinin

hazırladığı 3 cildlik kitablarının adını çəkmək olar. Birinci cild «Türk dillərinin
tarixi-müqayisəli leksikologiyası məsələləri. I cild, Bakı, BSU «Kitab aləmi», 2004,
330 s. adlanır. Bu kitab türk dillərinin ayrı-ayrı leksik-semantik sahələrinə, tarixi-
müqayisəli leksikologiyası və etimologiyası məsələlərinə, həmçinin də müstəqillik
dövründə türk dillərinin lüğət tərkibində baş verən dəyişikliklərə həsr olunmuş
araşdırmalar toplusudur.
Birinci cild 3 böyük hissədən ibarətdir. Birinci hissədə türk dillərinin toy
mərasimləri, quş və bitki adları, feilin məna növ şəkilçilərinin etimoloji təhlili
aparılır. Müəlliflər: Ə.[Link], [Link], [Link], [Link]əliyev.
Kitabın 2-ci hissəsində türk dillərinin tarixinə dair («Nəsiminin leksikası
oğuz dilləri kontekstinlə» (E.Məmmədov), «Qədim türk leksikası və Azərbaycan
dili» (E.Ələkbərova), «Bıtovaə leksika qaqauzskoqo əzıka» ([Link]).
Kitabın 3-cü hissəsi müstəqillik illərində türk dillərinin leksikasında
gedən proseslərə həsr edilmişdir. «Dilin lüğət tərkibi: təşəkkül, inkişaf və
təkmilləşmə» ([Link]əliyeva), «Müstəqillik qazanmış türk xalqlarının dilində
– 50 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

alınma leksika» (İ.Kazımov), «Müstəqillik qazanmış türk dövlətlərinin (Azərbaycan,

özbək, qazax, türkmən, qırğız) dilində çoxmənalılıq» (B.Məhərrəmov).
Serial kitabın 2-ci cildi «Türk dillərinin tarixi-müqayisəli leksikologiyası
məsələləri» adlanır (II cild, Bakı, Nurlan, 2008, 368 s.) Topludakı məqalələr Karluq
qrupu türk dillərinin leksikasından bəhs edir. Burada qeyd edək ki, oğuz qrupunun
leksikası qala-qala, birdən- birə karluq qrupunun leksikasını araşdırmaqla razılaşmaq
çətindir. Digər bir tərəfdən öncə bu dil qrupunun müqayisəli-qarşılaşdırmalı sözlüyü
yaradılmalı idi, sonra tədqiqatlara başlanmalı idilər. Topludakı məqalələr «Dilin
leksikasının tədqiqi dilin təşəkkül və inkişaf tarixinə yol açmaqdır» ([Link]əyeva),
Karluq qrupu türk dillərinin terminoloji leksikası» (İ.Kazımov), «Karluq qrupu türk
dillərinin leksik-semantik sistemi» (Ş.Orucova), «Karluq qrupu türk dillərində smativ
leksika» (E.Məmmədov) «Karluq qrupu türk dillərində arxaizm və dialektizmlər»
(E.Ələkbərova) və s.
Kitabın 3-cü cildi «Türk dillərinin tarixi-müqayisəli leksikologiyası
məsələləri. (III cild, Bakı, «Nurlan», 2012, 468 s.) adlanır. Lüğət tərkibi, dialekt və
terminoloji leksikaların obyekti kimi qıpçaq qrupuna daxil olan dillər götürülmüşdür.
Başlıca məqsəd sözügedən qrup türk dillərinin leksika və frazeologiyasının tarixi-
müqayisəli fonda araşdırılması, bu səviyyədə özünü göstərən ümumi və fərqli
əlamətlərin müəyyənləşdirilməsi olsa da, əsasən qıpçaq qrupu türk dillərinin oğuz
qrupu türk dilləri, xüsusən də Azərbaycan dili ilə bağlı dil faktlarının müqayisəyə
cəlb oluünması lazım bilinmişdir. Ona görə ki, yalnız bu aspektdə aparılan
araşdırmalar tarixi-müqayisəli leksikologiya sahəsində yeni fikir söyləməyə, müxtəlif
qruplarda müstəqilləşən türk dillərinin inkişaf tarixinə müəyyən mənada aydınlıq
gətirə bilər.
Kitabda «Söz yaradıcılığı prosesinə dair nəzəri qeydlər» ([Link]əliyeva)
xüsusi yer tutur. Müəllif bu prosesi dilin bütün qatlarında (fonetik, morfoloji,
sintaktk, frazeoloji, leksik qatlar), bütün səviyyələrində gedən fasiləsiz, arasıkəsilməz
proses kimi öyrənir.
Azərbaycan dilçisi İ.Kazımov «Müasir türk dillərinin müqayisəli
leksikası». II cild, Bakı, 2010 (400 s.) kitabını yazır. Müəllif ilk dəfə olaraq türk
dillərinin sahə leksikasını, leksikanın müqayisə obyektləini, dillərin leksik kontaktı;
türk dillərinə yabançı dillərin təsiri, Türk-Gürcü dil kontaktları, Türk-Çin kontaktları,
Türk-Monqol leksik paralelləri, Türk-Slavyan dil kontaktları, Türk-Koreya dil
kontaktları, Türk-Dağıstan dil kontaktları və s. aydınlıq gətirmişdir (Kazımov
İsmayıl. Müasir türk dillərinin müqayisəli lekskası. II cild, Bakı, 2010, 400 s.)

Müqayisəli sintaksis sahəsində tədqiqatlar

Dilin sintaktik quruluşu dedikdə söz birləşməsi, cümlə ilə yanaşı, mətn
strukturu da buraya aid edilir. Sintaksisdə sözlərin söz birləşməsi və cümlə biçimində
əlaqələnməsi qayda-qanunları tədqiq edilir. Sintaktik quruluşda da iltisaqilik əsas
– 51 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

götürülür. Ona görə də, türk dillərindəki sintaktik özəlliklər arasında bu ümumi
xüsusiyyət müşahidə edilməkdədir.
Türk dillərinin müqayisəli-tarixi sintaksisi aspektində tədqiqini əks
etdirən [Link] və [Link]ıyevin birgə yazdığı kitabının üzərində bir qədər
müfəssəl dayanaq. Bu vəsaitdə türk dillərinin tarixi səs sistemi, qrammatik formaları
və sintaktik vahidləri təhlil olunur. Əsas diqqət türk ədəbi dillərinin yazılı qolunn
inkişafına yönəldilir. Qədim türk vokalizmi, qısa və uzun saitlər, keçid prosesləri,
intenvokal mövqelər, spirantlar, sözün mütləq sonu, affrikatlar, morfoloji quruluşda
qədim hal sistemi (ismin 9 halı, hallar və göstəriciləri - adlıq, yiyəlik, istiqamət-
yönlük –a,-ə; -k,-ra,-ça,-n, yerlik: -ta,-tə, -da,-də, alıt –ın,-in, birgəlik: -la,-lə,-lan,-
lən,-lı,-li)); morfoloji göstəricilərin variantları, hal sisteminin qədim formalarının
inkişafı və dəyişməsi səbəbləri; kəmiyyət kateqoriyasında tarixi morfoloji
göstəricilər, mənsubiyyət kateqoriyasında köhnə formaların funksionallığı, mən-kişi-
mən –mənin kişi, biz-kişi-biz- biznin kişi-biz; sifətin intensivlik dərəcələri, toplu və
bölgü sayların tarixi formalarının göstəriciləri: *ağu,-əğü,-av,-əv,-avala, -avlan,-
əvlən; ar,-ər,-şar,-şər; əvəzliyin inkişaf tarixi; feil zamanlarının tarixi və tipləri;
zərfin, köməkçi sözlərin, hissəçiklərin, qoşmaların, bağlayıcıların və s. inkişaf tarixi
izlənilir.
Tədqiqatın 3-cü fəslində türk dillərinin sintaktik vahidlərinin tarixi
xüsusiyyətləri müqayisəyə cəlb olunur. Qohum türk dillərinin sintaktik vahidləri (söz
birləşmələri, izafət tərkibləri, onların I tip, II tip, III tip və cümlə sistemi) Orxon-
Yenisey abidələri və Mahmud Kaşğari mətnləri, eləcə də qazax, özbək, qırğız və s.
dillərin materialları üzrə qarşılaşdırılaraq müqayisə edilir. Sintaktik
rekonstruksiyanın (bərpanın) vasitələri, transformasiya (çevrilmə), transformaların
çevikliyi və [Link]ınlaşdırılır. (Serebrennikov B.A., Qadcieva N.Z. Sravnitelğno-
istriçeskaə qrammatika törkskix əzıkov. Uçebnoe posobie dlə vuzov. İzd-vo
«Maarif», Baku, 1979, 304 s.)
Beləliklə, türk dillərinin müqayisəli-tarixi sintaktik strukturunn təhlili
göstərir ki, bu sferada ənənə və inkişaf gözlənilmişdir. Beləliklə, ad və felit söz
birləşmələrinin inkişafı üçün qorunub saxlanan tip forma və məzmununu ehtiva edə
bilmişdir. İnkişaf prosesi nəticəsində ayrıca morfoloji elementə toxunulmuşdur.
Sadə cümlə modelləri müqayisə nəticəsində öz inkişaf tiplərini formalaşdırmışdır.
Müqayisə göstərir ki, tarixən transformalar paralel olaraq istifadə
olunmuşdur. Eyni məna müxtəlif quruluşlu cümlələrlə öz ifadəsini tapa bilmişdir. Bu
da sintaktik sinonimlik hadisəsi meydana gətirmişdir.
XIX əsrdən türk dillərinin müqayisəli üsulla tədqiqi istiqamətində işlər
görülməyə başlanılır. Azərbaycan dilçiləri yarımçıq cümlələrin, həmcins üzvlərin,
xitabların, sadə cümlələrin tədqiqini etməyə başlayırlar. Bu sahədə İ.İsmayılovun,
İ.azımovun, Ş.Orucovanın, S.Vəliyevin araşdırmaları mövcuddur.
Sadə cümlənin müqayisəli tədqiqi sahəsində son illər yazılmış prof.
Sevindik Vəliyevin «Türk dillərində sadə cümlə» monoqrafiyasını xüsusilə qeyd
– 52 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

etmək olar. Bu əsər oğuz qrupu türk dillərində sadə cümlələrin struktur-semantik
xüsusiyyətlərinin tədqiqinə həsr edilmişdir. Monoqrafiyada Azərbaycan, türk,
türkmən və qaqauz dillərinin sintaktik quruluşunda sadə cümlənin yeri, mövqeyi,
başlıca xarakterik əlamətləri, qeyd olunan dillərin sadə cümlələri arasında olan
ümumi və fərqli cəhətlər, fərqli struktur-semantik tiplər və s. ümumtürkoloji
kontekstdə öyrənilmişdir.
Sadə cümlə sintaksisin çoxaspektli və aparıcı vahidlərindən olub ünsiyyətin ən
kütləvi vasitəsidir. Sintaksis «binası»nın təməlinin qoyulmasında bu vahidin də
özünəməxsus xidməti vardır. Bu cümləyə xas olan məntiqi-qrammatik, modallıq,
tamlıq, aktual-kommunikativ üzvlənmə, emosionallıq və s. xüsusiyyətlər onu
səciyyələndirir. Qeyd edilən bu və ya digər xüsusiyyətlər sadə cümlənin qrammatik
sisteminin mühüm komponetlərini təşkil edir və bu baxımdan hər biri sıx bağlılıq
şəraitində öyrənilir.
Qeyd edək ki, müasir türk dillərinin sintaksisi haqqında olan ali məktəb
dərsliklərində sadə cümlə yalnız cümlə üzvləri ilə əlaqədar nəzərdən keçirilir, onun
mühüm kommunikativ-funkisional, struktur-semantik tip və modelləri ətraflı
öyrənilmir. Xüsusən də, müasir türk dillərində sadə cümlənin struktur-semantik və
funksional-praqmatik inkişafı kifayət qədər izlənilməmişdir.
Təqdirolunasıdır ki, ayrı-ayrı türk dillərində sintaksisin yeni dilçilik metodları
(müqayisəli metodla) tədqiqi sahəsində işlərə artıq başlanmışdır. İndi Azərbaycan
dilçidiyində suprasintaksis məsələləri ali məktəb dərsliklərində də özünə yer tuta
bilmişdir. Ümumi dilçiliyin və müəllif praktikasının son uğurları əsasında yeni
baxışlar, yeni konsepsiyalar əmələ gəlir, sintaktik mövzuların təhlilində
aktuallaşmaya meydan açılır.
İndiyə kimi Azərbaycan türkologiyasında sadə cümlənin formal
cəhətlərinə diqqət yönəldiyi üçün onun semantik quruluşu tədqiqlərdən kənarda
qalmışdır. Yalnız söz birləşmələri və cümlələrin komponentlərindən, onların tip və
münasibətlərindən bəhs etdikdə, həmin tiplərin fərqləndirilməsi zərurəti
yarandığından semantik əlamətlər yada düşür. Əslində isə, türk dillərinin sintaktik
semantikasının özünəxas cəhətləri mövcuddur və bunlar Hind-Avropa dillərinin
cümlə strukturundan seçilir.
Yuxarıda göstərdiyimiz kimi, S.Vəliyevin həmin istiqamətdə olan
araşdırmaları yeni, aktual dilçiliyin daha da zənginləşməsinə və dərinləşməsinə
imkan verə bilir.
Müəllif sadə cümlənin struktur-semantik təhlilinin əsasında duran aparıcı
metodoloji prinsipin forma və məzmunun vəhdəti prinsipi olduğunu hiss etmiş və elə
bu istiqamətdən də yanaşılmışdır.
Müqayisəli tədqiqatda sadə cümlə ikitərəfli mürəkkəb dil işarəsi kimi
xarakterizə edilir. Müəllif sadə cümlələrin forması və məzmununu üzvi vəhdətdə
götürür, məhz həmin cəhətlərin birgə öyrənilməsi sadə cümlənin tam və hərtərəfli
anlaşılmasına aparıb çıxara bilir.
– 53 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Sadə cümlə yalnız müasir mərhələdə tədqiqata cəlb edilmir, həmçinin belə
konstruksiyalar tarixi-müqayisəli inkişafın örnəyi kimi tədqiq edilir Sübut olunur ki,
türk dillərinin sintaktik quruluşu yüzillər boyu öz sabitliyini saxlamış, ciddi
dəyişkənliyə məruz qalmamışdır. Ümumtürk abidələrinin, «Kitabi-Dədə Qorqud»
dastanlarının dilinin faktları əsasında sadə cümlə modellərinin təhlili göstərir ki, ilk
təşəkkül dövründə ədəbi dilimiz həm sabitliyi, həm də işlək imkanların geniş və
zənginliyi ilə təzahür etmişdir.
Bu monoqrafiya haqqında bəhs olunan təhlil məqalələrində göstərilir ki,
dilçiliyin son dövrlərdə inkişafı bir daha göstərdi ki, tədqiqatlarda sadə cümlənin
semantikasının nəzərə alınmaması səmərəsiz axtarışlara aparıb çıxara bilər. Bu faktın
etirafı sadə cümlənin semantik strukturuna, onun forma və məna cəhətlərinin
qarşılıqlı əlaqəsi məsələlərinə marağı daha da artırmış olar. Ona görə ki, sintaktik
semantika cümlənin informasiya (məlumat) məzmunu barədə təlimdir. Məhz buna
görə də sadə cümlənin semantik strukturunu öyrənməyin böyük elmi-nəzəri və
təcrübi önəmi mövcuddur. Beləliklə, «sadə cümlənin müqayisəli planda struktur,
xətti, kateqorial, funksional və s. aspektləri öyrənilir. Türk dillərinin müasir
mərhələsində cümlələrin semantik strukturu, onun komponentləri və qurulma
prinsipləri, eləcə də semantik predikat, semantik subyekt, semantik obyekt, semantik
konkretləşdirici, semantik atribut kimi məsələlər məhz diqqət mərkəzinə çəkilmişdir»
(Bax: İsmayıl Kazımov. Sadə cümlənin müqayisəli tədqiqi.- «Şərq qapısı» qəzeti, 22
sentaybr 2005-ci i, s.5)

ƏDƏBİYYAT

Boduen de Kurtene. M., 1963

Axundov A. Ümumi dilçilik. Bakı, Maarif, 1978
İvanov V.İ. Obhee əzıkoznanie. M.: 1974
Sossöra F. Kurs obhey linqvistiki._ «Trudı po əzıkoznaniə», M.: 1977
Oçerki sravnitelğnoy leksikoloqii altayskix əzıkov. Leninqrad, 1972.
Musaev K.M. Leksika törkskix əzıkov v sravnitelğnom osvehenii. M., 1975
Herbak A.M. Oçerki po sravnitelğnoy morfoloqii törkskix əzıkov (nareçie,
slucebnıe çasti reçi, izobrazitelğnıe slova). L.: «Nauka», 1987
Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Grameri. Fiil. Basit çekim. Ankara, Türk Dil
Kurumu Yayınları, 2006, 802 s;
Zeynalov F.R. Türk dillərinin müqayisəli qrammatikası. I hissə (Fonetika,
leksika, morfologiya). Bakı, «MBM» nəşriyyatı, 2008, 354 s.
Kazımov İsmail. Sravnitelğnıy sintaksis. Baku, «Elm və təhsil», 2016; 9.
Kazımov İsmayıl. Türk dillərinin müqayisəli morfologiyası. III cild, Bakı, «Elm»,
2019, 304 s.;
Axmanova O.S. Slovarğ linqvistiçeskix terminov. M.: KomKniqa, 2007

– 54 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Sravnitelğno-istoriçeskaə qrammatika törkskix əzıkov. Pratörkskiy əzık-

osnova. Kartina mira pratörkskoqo gtnosa po dannım əzıka\ otv. Red. [Link]şev,
A.V.Dıbo). –M.: Nauka, 2006, -908 s.
Serebrennikov B.A., Qadcieva N.Z. Sravnitelğno-istriçeskaə qrammatika
törkskix əzıkov. Uçebnoe posobie dlə vuzov. İzd-vo «Maarif», Baku, 1979, 304 s.
İsledovaniə po sravnitelğnoy qrammatike törkskix əzıkov. Pod red. [Link],
t.I, M.: 1955, [Link], M.: 1956.
Akdoğan Y. Türkiye Türkçesinden Azerbaycan Türkçesine Büyük Sözlük.
Deniz Kitabevi, İstanbul, 2000.
Hacıyev G. Azerbaycan ve Türkiye türkcesinin ortak diyalektizmleri.
Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi . The Yournal Of İntermational Sosial
Recearch Volume 1\3 Spring 2008.
Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Grameri. Fiil. Basit çekim. Ankara, Türk Dil
Kurumu Yayınları, 2006, 802 s.
Ramazanov K.T. Türk dillərinin cənub-qərb qrupunda qoşa sözlər (yemək-
içmək adları). Azərbaycan SSR EA Xəbərləri. Ser. Ədəbiyyat, dil və incəsənət, 1974,
№2
Vəliyev Sevindik. Türk dillərində sadə cümlə. Bakı, «Elm», 2005, 340 s.
Karşılaştırmalı Türk Lehceleri Lüğeti. [Link], 1991;
Sravnitelğno-istoriçeskaə qrammatika törkskix əzıkov. Morfoloqiə. M., 1988

ГЮЛБАНИЗ ИСМАЙЫЛЗАДЕ

Сравнительная грамматика турецких языков: на уровне новых

подходов и исследований.

РЕЗЮМЕ

Основная цель научной статьи - изучение престижа, сферы влияния,

места и положения турецких языков в других частях света. Настоящая
исследовательская работа посвящена актуальной проблеме. Похвально
обратиться к такой теме в то время, когда тюркский мир и тюркские языки
становятся все ближе друг к другу и формируются более тесные связи и
отношения. В статье раскрывается широкий спектр исследований в этой
области, подробно анализируются исследования, проводимые в России,
Турции, Азербайджане в этом направлении с новыми подходами, а также
указываются недостатки.
Таким образом, в определенные периоды наука лингвистики достигла
такого уровня, что стало возможным прояснить ряд вопросов, изучая ее
различные области в сравнительном плане.

– 55 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

При сравнении того или иного языка с другим родственным языком

(или семейством родственных языков) предполагается, что сравнение слов и
грамматических форм этих языков, которые полностью совместимы или
полностью противоречат друг другу, не позволяет делать научные выводы. Во
время сравнения, прежде всего, необходимо сравнить исторически общие,
одинаковые, но постепенно изменяющиеся материалы двух родственных
языков и на этой основе обсудить необходимые идеи.
Исследования показали, что подавляющее большинство современных
различий в тюркских языках связано с речью. Также известно, что между
родственными тюркскими языками мало различий в значении и структуре. Это
означает, что процесс территориального разделения тюркских языков в
древности не происходил.
Таким образом, в области сравнительного исследования было
определено, что сравнительная грамматика современных тюркских языков
изучает фонетический и лексический состав, лексику, состояние
грамматической системы, закономерности грамматического строя,
сформированные в связи с историческим прошлым. динамиков.

GULBANIZ ISMAYILZADE
Comparative grammar of Turkic languages: In frame of new approach
and researches
Summary

Main aim of this scientific article is to identify and research the integration of
Turkic languages in different places of world, its impact area and its place in other
languages. This scientific article is dedicated to actual topic. It is appreciative to
touch this topic in these times which Turkic world, Turkic languages develops more
close interactions and relations. In the article it is specified about researches which
get wide on this area and these researches that have been conducted in Russia,
Turkey and Azerbaijan with new approaches are being carefully analyzed as well as
pointed out what flaws they have.
So in certain times, linguistics have come as much far as learning its different
areas in comparative way lets us to clarify number of topics.
When saying comparing this or some other languages with its other relative
language (or language from relative language family) it is important to note
comparation of grammatical forms of exact same words or exact opposite words in
these languages are not suitable for deducting scientific results. Main focus should be
on matching materials that have been similar and common but gradually changed
during the history of these relative languages and discussing opinions around this
principle.

– 56 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Researches show that great part of modern differences in Turkic languages

have appeared through speech. It is also known that differences between Turkic
languages related to meaning and structure are few. This means, the process of areal
separation of Turkic languages haven't happened in very ancient times.
Therefore, through the frame of comparative researches, it is determined that
comparative grammar of modern Turkic languages, through the relation of historical
past of these languages carries, studies formed content of phonetics and lexicology,
modern situation of word bases, condition of grammatical system and development
regularity of grammatical structure.

Redaksiyaya daxil olma tarixi: 05.03.2021.

Çapa qəbul olunma tarixi: 15.03.2021
Rəyçi: filologiya üzrə fəlsəfə doktoru T.Ə.Əbdülhəsənli
tərəfindən çapa tövsiyə olunmuşdur

– 57 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

NURİYYƏ ƏLİYEVA
ADU
filologiya üzrə fəlsəfə doktoru
Rəşid Behbudov 134
email: [Link]@[Link]

QLOBALLAŞMA DÖVRÜNDƏ İNGİLİS DİLİNİN TƏDRİSİNDƏ MÜASİR

YANAŞMALAR

XÜLASƏ

Tələbəyönümlü tədris dilöyrənənləri dərsin fəal iştirakçısı etməyə, idrak fəallığını

yaratmağa və inkişaf etdirməyə imkan verir. Bu fəaliyyət zamanı tələbələr daha çox
psixoloji gərginlikdən azad, canlı ünsiyyət prosesində isə interaktiv fəaliyyətdə olur-
lar. Bu zaman yeni metod və texnologiyalar vasitəsi ilə tələbələrdə yalnız şifahi nitq
deyil, həmçinin onlarda məntiqi, tənqidi, yaradıcı təfəkkür də inkişaf etdirilir.
Xarici dillərin müasir metodlar vasitəsi ilə öyrədilməsi istedadlı tələbələrin inkişa-
fı üçün əlverişli şərait yaradır. Belə dərslərdə yalnız istedadlı dilöyrənənlər deyil,
həm də zəiflər fəal iştirakçıya çevrilir. Biz dilöyrənənlərə öz müstəvilərində işləmək
imkanı yaratmalıyıq. Onu da qeyd edək ki, oxu və yazı dilöyrənənlərdə sərbəst öy-
rənmə üçün əlverişlidir. Sərbəst öyrənmə daha sakit fəaliyyətlər sırasına daxildir.
Bəzən bizim öyrənməyə münasibətimizi ifadə etmək üçün nisbi sakitliyə ehtiyacımız
olur. Əlbəttə, dil laboratoriyaları, dinləmə və öyrənmə mərkəzləri və fərdi kompüter
terminalları tələbəyönümlü tədrisdə sərbəst şəkildə işləyən tələbələr üçün idealdır.
Belə imkanlar olan yerdə müəllimlər “self study” –nin dilöyrənənlərin həftəlik proq-
ramlarının planlaşdırılmış hissəsi kimi müəyyənləşdirirlər. Bunlar mümkün olmayan
yerdə müəllimlər sərbəst öyrənmənin vacibliyini unutmamalı, cütlərlə və qrup işlə-
rində bunları nəzərə almalıdırlar.
Qeyd edək ki, tədris zamanı müxtəlif şagird və tələbə qruplarının təşkili həssaslıqla
həyata keçirilməlidir. Amma müəyyən məqamlarda nələrin baş verdiyinə nəzarəti re-
allaşdırmaq üçün müəllimə ehtiyac vardır. Bu zaman tapşırığın təbiəti, dilöyrənənlə-
rin bir-birlərinin işinə reaksiyası vacib sayılır.
Başqa sözlə, bütün bunları düzgün təşkil edərək, neqativ reaksiyalardan fərqli ola-
raq, pozitiv öyrənmə situasiyaları yaratmalıyıq.

Açar sözlər: kommunikasiya, kompetensiya, motivasiya, linqvistik struk-

turlar, nitq modelləri, interferensiya

Təcrübə göstərir ki, interaktiv təlim zamanı qrupla iş dilöyrənənlərdə maraq

oyadır, onların şifahi və yazılı nitqinin inkişafına müsbət təsir göstərir.

– 58 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Xarici dillərin tədrisində interaktiv fəaliyyətin bu növünün onlarda kommuni-

kativ vərdişlərin inkişaf etdirilməsində xüsusi yeri vardır. İnteraktiv təlimin qrupla iş
növü dərsin keyfiyyətini yüksəldir, onları fəallaşdırır və dərsi daha maraqlı edir.
Məlumdur ki, dil insanlar arasında ünsiyyət vasitəsidir və bu ünsiyyəti qur-
maq üçün dilə praktik yiyələnmə bacarıq və vərdişlərini öyrətmək lazımdır. Dilə
praktik yiyələnmək üçün dil öyrərənlərə nitq nümunələrini dərindən mənimsəmək, öz
bilik və bacarıqlarını maraqlarına uyğun nümayiş etdirmək vacibdir. Bu baxımdan
xarici dillərin öyrənilməsi dilöyrənənlər qarşısında ciddi tələblər qoyur. Bu tələblər
zəngin söz ehtiyatına, qrammatik qaydalara, düzgün oxu və dil qavrama bacarıqları-
na sahib olmaqdır. O zaman tələbə sərbəst danışmaq imkanı əldə edə bilər ki, verilən
tələblər tələbələri cüt və ya qrup halında interaktiv təlimlə danışıq prosesinin düzgün
təşkilinə, müstəqil işləməyə təhrik edər. Müstəqil işləmə bacarığı onların motivasiya-
sına da yüksək təsir göstərir. Beləliklə, motivasiyanın yaradılması zamanı interaktiv
təlim metodundan istifadə tələbələri nəinki yeni biliklərlə zənginləşdirir, həmçinin
onlarda düşünmə qabiliyyətini və müstəqil bilik əldə etmək, mənimsəmək bacarıqla-
rını formalaşdırır. İnteraktiv təlim metodu ilə təşkil olunan dərslər dilöyrənənlər
üçün ingilis dilinin praktik cəhətdən öyrədilməsinə şərait yaradır, onların kommuni-
kativ bacarıqlarını formalaşdırır və idrak fəaliyyətini fəallaşdırır. Bu gün nitq vər-
dişlərinin inkişaf etdirilməsi deyil, daha çox ixtisas dilində kommunikativ kompeten-
siyaya yiyələnmək zərurəti meydana çıxır. Bu mənada təlimdə motivasiyanın da
rolu olduqca böyükdür. İnteraktivlik sadəcə özünün fikirlərini ifadə etmək deyil, həm
də başqalarının fikrini anlamaqdır. Biri başqalarını dinləyir, cavab verir, başqaları
dinləyir və cavab verirlər. İştirakçılar bu interaktivlik vasitəsilə mənanın interpretasi-
yası üzərində çalışırlar ki, bu da fiziki və təcrübi kontekstdə verbal mənanın aspektlə-
rinə qeyri-verbal işarələr əlavə etməklə başa düşülür[4,56]. Bütün bu faktorlar şagird
və tələbələrin ünsiyyət qurmağı öyrənməsi üçün təqdim edilməlidir: başqalarını din-
ləmək, başqaları ilə danışmaq, verilən konteksdə mənanın müzakirəsi. Biz struktur
ardıcıllıq və ya tapşırıqlardan həm istifadə edə, həm də etməyə bilərik, induktiv - de-
duktiv öyrənməni və ya hər ikisini birlikdə tətbiq edə bilərik. Bu təlim üsulu keyfiy-
yətli bilik və bacarığa yiyələnməyə xidmət etməklə yanaşı, təhsilalanlarda təfəkkürün
inkişafına şərait yaratmalıdır. İnteraktiv təlimdə bu cür təfəkkür- idraki proseslərin
inkişafına müxtəlif qrupdaxili işlər, qruplarda müxtəlif fəaliyyət layihələrinin hazır-
lanması, problemlərin fərdi və qrup şəklində həlli vasitəsilə nail olunur. Bu üsul şa-
gird və tələbələri müstəqil düşünməyə, qərarlar qəbul etməyə və tədqiqata istiqamət-
ləndirir. Dərsin səmərəli təşkili yalnız o zaman mümkün olur ki, bütün təhsilalanlar
fəaldırlar və onlar həqiqətən nəsə öyrənə bilirlər. Dərsdə passiv dilöyrənənlər olduq-
da interaktiv təlimin zəngin vasitələrindən olan intensiv sual cavaba, rollu oyunlara,
cütlüklərlə və ya qrup şəklində işlərə müraciət etməklə onları fəal iştiraka ruhlandır-
maq lazımdır. İnteraktiv təlim ənənəvi təlim metodlarından tamamilə fərqli yollarla
həyata keçirilir. İnteraktiv təlimdə müəllimin rolu köməkçi və bələdçi, şagird və tələ-
bənin rolu isə fəal tədqiqatçı və iştirakçı kimi dəyişir.
– 59 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

İnteraktiv metodların istifadəsi zamanı müəllim tələbələrin səmərəli ünsiyyəti

və qarşılıqlı əlaqəsi üçün bütün lazımi şəraiti yaradır. Əsas rol dilöyrənənlərə verilir.
Ümumiyyətlə, fəallıq, təşəbbüskarlıq və birgə fəaliyyətdə əməkdaşlıq interak-
tiv təlimi səciyyələndirən əsas xüsusiyyətlərdəndir. Fəal təlimdə təhsilalanların fəallı-
ğının fiziki (danışmaq, yazmaq, dinləmək, rəsm etmək), idraki (müəllimin şərhinə
əlavə və düzəlişlər etmək, problemin həllini müstəqil tapmaq) və sosial (sual vermək,
suallara cavab vermək, fikir mübadiləsi) formaları bir-biri ilə sinxron şəkildə əlaqə-
lənmiş olur[3,34]. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, dillər, onlara məxsus söz və ifadələr
daim biri- birinə inteqrasiya edir. Sosial, məişət, siyasi və s. xarakterli problemlər ol-
masına baxmayaraq bəşəriyyət, dünya inkişafdadır. Dillər bir-birindən təkcə bu və
ya digər qrammatik mənaları ifadə edib-etməməsinə görə fərqlənmirlər, həm də da-
ha çox necə səslənmələri ilə fərqlənirlər. Müxtəlif dillərdə ifadə üsullarından istifadə
etmə baxımından müxtəliflik, fərqlər olduğu kimi mühüm oxşarlıqlar da vardır ki,
bunlar da səslərin kəsb etdiyi mənaların öz təbiəti, mahiyyəti ilə əlaqədardır. Hər bir
sözün yaranması müəyyən ehtiyacdan doğur. Ünsiyyətin müəyyən şəraitə bağlı eh-
tiyacından yaranan söz sonra bütün dil daşıyıcıları üçün zərurətə çevrilir. Dil öyrənən
zaman ən başlıca funksiyalardan biri həmin dildə danışanların mədəniyyətinin qəbul
etmə bacarığına yiyələnməkdir. Bu proses ali bacarıqlar sırasına daxil olaraq təcrübə
sahəsində deyil, yalnız insanın savadı, fərdi inkişaf səviyyəsi, özünə və dünyaya olan
tənqidi münasibətdən asılıdır. Mədəniyyət özlüyündə mürəkkəb bir anlayışdır ki, onu
da dilöyrənmədə diqqətdən kənar qoymaq olmaz. Bir çox müəlliflərin vurğuladığı ki-
mi özünün və ya hər hansı bir başqa mədəniyyəti müzakirə etməzdən əvvəl dərk et-
mək lazımdır. Bu fakt dilöyrənmədə vacib bir aspektdir. Dilöyrənənlər nəinki həmin
dilin daşıyıcıları, eləcə də dil daşıyıcıları olmayanlarla ünsiyyət zamanı bu mədəniy-
yət baryerini aşmalıdırlar. Nitq vərdişlərinə yiyələnmək bu prosesin yalnız bir hissə-
sini təşkil edir. Burada mədəniyyət dedikdə təkcə həmin xalqın incəsənəti, ədəbiyyatı
və musiqisi deyil, həm də sosial, siyasi və iqtisadi planda dil daşıyıcısının davranışı
və əsas olaraq da nitq davranışı nəzərdə tutulur. Bu mənada dil əsas ünsiyyət vasitə-
sidir. Dil isə insanın cəmiyyətdəki fəaliyyətinin məhsulu olub onunla birgə inkişaf
edir. İnsan sosial varlıq olaraq digərləri ilə cəmiyyətdə kommunikasiya yaradır. Bu
zaman dil insan tərəfindən qavranılır, mənimsənilir. Məhz ünsiyyət bir proses kimi
bizim əldə etdiyimiz biliklərin, təcrübənin ötürülməsini realizə edir. Belə ünsiyyət şi-
fahi və ya yazılı formada nitq vasitəsilə təzahür edib insanın lüğət fondunu, yəni lek-
sikonunu inkişaf etdirir, zənginləşdirir. İstənilən verbal ünsiyyət formaları vacib sayı-
lır.
Əlbəttə, adi söhbət əsnasında da insan öz dünyagörüşünü, lüğət tərkibini genişlən-
dirə bilər. Beləliklə, verbal ünsiyyət vasitəsilə insan xarici dildə danışır, digər millə-
tin nümayəndəsini başa düşür və dərk edildiyini anlayanda sevinir. Tədricən dil ma-
neəsi dağılır və insan yenə də xarici dildə danışmaq sevincini yaşamaq istəyir.
Qloballaşma dövründə ingilis dili şagird və tələbələrin öyrədilməsindən dеyil,
daha çox tələbələri ixtisas dilində prоsеsə cəlb еtməklə, оnlаrda vərdişlərin inteqrativ
– 60 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

şəkildə, yəni şifahi nitq, oxu və yazı vərdişləri ilə eyni zamanda inkişaf etdirilməsini
nəzərdə tutur. Bu isə хаrici dillərin tədrisi mеtоdikаsındа qəbul edilmiş və хаrici dillə-
rin, o cümlədən ingilis dilinin təlimi prоsеsinin səmərəliləşdirilməsini təmin edən “le-
arning by doing”, yəni hər hаnsı hərəkəti icrа еtməklə öyrənmək prinsipinin məqsəd-
yönlü, sistеmli, mərhələli şəkildə təşkil edilməsini nəzərdə tutur [2,58]. Kommunikativ
səriştəliliyin vacibliyini vurğulayan bir çox medodist alimlərin də söylədiyi kimi, xa-
rici dilin mənimsənilməsində kommunikativ səriştəliliyin əldə olunması təkcə qram-
matik və fonetik qaydaları, eləcə də, leksik vahidləri tədris etmək deyil, həm də öyrə-
nilən dil komponentlərindən real situativ mühitdə istifadə etməyi nəzərdə tutur. Bu
isə xarici dil müəllimlərindən dildən kommunikativ situasiyalarda istifadə etmək ba-
carığı tələb edir. Misal üçün, kommunikativ səriştəsi olan şəxs alış-veriş etmək, isti-
qaməti soruşmaq, kimisə razılığa gətirmək və şəxsi hisslərinin ifadə etmək kimi işləri
ingilis dilində necə yerinə yetirməyi yaxşı bilir. Kommunikativ dil tədrisi ingilis dili-
nin dil daşıyıcılarının tərəfındən istifadə edilən şəkildə dili mənimsəməyə imkan ve-
rir ki, nəticədə, ingilis dilini öyrənən şagird və tələbələr sinif mühitini real dünya mü-
hitinə asanlıqla və uğurla inteqrasiya edə bilirlər. İngilis dil müəllimləri kommunika-
tiv öyrənməyə imkan yaradan layihələri nəzərdən keçirməlidirlər. Qrammatik və lek-
sik çalışmaların üstünlük təşkil etdiyi tədris planından fərqli olaraq, layihə işi həqiqi,
uyğun və real həyata söykənən kommunikativ dialoqdan istifadəni tələb edən tapşı-
rıqlar vasitəsilə bir-birləri ilə əməkdaşlıq etmək imkanı yaradır. Bu cür gerçək kom-
munikasiya ana dilinin mənimsənməsində olduğu kimi, şagird və tələbələrə kommu-
nikativ səriştə əldə etməyə köməklik göstərir[1,23].Kommunikativ öyrənməyə mane
olan digər səbəb ondan ibarətdir ki, əksər hallarda ingilis dilini öyrənən şagird və tə-
ləbələr sinifdə və ya auditoriya qarşısında çıxış etməkdən utanır və ya səhv edəcəklə-
rindən ehtiyatlanırlar. Xarici dillərin öyrənilməsi zamanı tez-tez rast gəlinən bu cür
mənfi hallar ingilis dilinin tədrisində həmişə aktual olmuşdur. Yuxarıda sadalanan
maneələri dəf etmək üçün ingilis dilini tədris edən müəllimlər öz dərslərini daha çox
kommunikativ etmək üçün mütərəqqi metodlar axtarıb tapmalıdırlar. İngilis dilinin
tədrisi metodikasını araşdıran tədqiqatçılar arasında dram fəaliyyətinin yüksək moti-
vasiya yaratmasına dair yekdil fikir mövcuddur. Bu fəaliyyət sinif-dərs sisteminin
monotonluğunu aradan qaldırmaqla bərabər həm zövqverici, həm də stimillaşdırıcı
xüsusuyyətə malikdir. Dram layihəsi şagird və tələbələri ingilis dilində təsvir etmə,
nəql etmə, debat və qərar qəbul etmək kimi müxtəlif kommunikativ funksiyaları yeri-
nə yetirməyə həvəsləndirən əlverişli yoldur. Dram materialının mobil telefonun kö-
məkliyi ilə çəkilməsi və nümayiş etdirilməsi sinifdə dilöyrənənlərin sayının çox ol-
ması, psixoloji gərginlik kimi neqativ problemləri həll edə bilər. Dram fəaliyyəti op-
timal yer, vaxt və materialların olmasını tələb edir ki, onların da məhdud dərs vaxtına
malik çoxlu sayda dilöyrənənlərdən təşkil edilmiş siniflərdə reallaşdırılması qeyri-
mümkündür. Həmçinin, bütün fəaliyyətlərin sinifdə baş verməsi vacib deyil və təhsi-
lalanlar film çəkmə işinin böyük hissəsini sinifdən kənarda yerinə yetirə bilərlər.
Video layihələr üçün mobil telefondan istifadənin xüsusi faydası onların şagird
– 61 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

və tələbələrin davranışına olan təsirlərindən ibarətdir. Şagird və ya tələbələr tərəfın-

dən çəkilən videoçəkilişlər vebsyatlara yüklənə bilər ki, bu da müəllim və tələbələrin
marağına səbəb ola bilər. Yuxarıda da qeyd etdiyimiz kimi, maraq və həvəs xarici
dillərin mənimsənilməsinə müsbət təsir göstərir. Layihə-əsaslı öyrənmə maraqlı, real
həyatla səsləşən mövzular üzərində qurulduğundan, şagird və tələbələrin sinif müza-
kirələrində iştirak həvəssizliyini aradan qaldırır. Lakin, buna baxmayaraq, dram fəa-
liyyəti və auditoriyanın qarşısında rolların ifa edilməsi heç də bütün şagird və tələbə-
lər üçün asan olmaya bilər ki, bu da müəyyən çətinliklər yarada bilər. Utancaq şagird
və tələbələri tədricən daha inamlı və fəal etməyin yolu onlardan ayağa qalxaraq bü-
tün sinfin qarşısında dram rolu ifa etməyə məcbur etməkdən ibarət olmamalıdır.
Mobil telefon layihəsinin köməkliyi ilə qeyri-ünsiyyətcil şagird və ya tələbələr öz-
lərini sərbəst hiss etdikləri ev və ya qonşu mühit şəraitində öz filmlərini yaratmaq
imkanı əldə etmiş olurlar. Bu təcrübənin və məşqlərin köməkliyi ilə təhsillanlar tədri-
cən auditoriya qarşısında sərbəst çıxış etmək bacarıqları qazanmış olardılar. Kamera
qarşısında özünü sərbəst hiss etməyən dilöyrənənlər özlərini daha rahat hiss edənə-
dək ssenarilərin və dialoqların yazılması məsuliyyətini hiss edə və tədricən kiçik rol-
lar ifa edə bilərlər[4,56].Mobil telefonlarla həyata keçirilən dram layihələrinin həya-
can və utancaqlıq hissini aradan qaldırmasının daha bir yolu müxtəlif maraq dairəsi-
nə və bacarıqlara malik şagird və tələbələr üçün rəngarəng seçim təklifindən ibarət-
dir. Bir sıra tədqiqatçılar xarici dilin öyrənilməsi ilə öyrənənlərin fərdi xüsusiyyətləri
arasında qarşılıqlı əlaqəliliyi araşdırmışlar. Onların qənaətinə görə, xarici dil müəl-
limləri şagird və tələbələrin rəngarəng qavrama və emosional ehtiyaclarını ödəyə bi-
lən əlverişli metod və materiallar yaratmalıdırlar ki, bu da, meyillilik, münasibət, mo-
tivasiya və öyrənmə üslublarındakı mövcud fərqləri nəzərə almanın məntiqli yoludur.
Beləliklə, şifahi nitqin aşılanmasına kommunikativ yanaşma dilöyrənənlərə
tədris еdilən хаrici dil sahəsində biliklərin hazır şəkildə təqdim edilməsi deyil, əldə
edilmiş bilik və bacarıqların təbii kommunikativ fəaliyyət prosesində təkmilləşdiril-
məsini nəzərdə tutur.

Ədəbiyyat

1. Jack C. Richards and Theodore S. Rodgers. Approaches and Methods in Lan-

guage [Link] University Press, 2001, 270 p.
2. Kumaravadivelu B. Understanding Language Teaching. From Method to Post-
method. London. Tylor and Francis e-Library, 2008, 276 p.
3. Lightbown P. M. and Spada N. How languages are learned. Oxford: Oxford
University Press, 1993. 135 p.
4. Long M. H. Native speaker / non-native speaker conversation and the negotiati-
on of comprehensible input. Applied Linguistics, Vol. 4, 1983, pp.126-141.

– 62 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

N. ALIYEVA

THE MODERN APPROACHES IN ENGLISH LANGUAGE

TEACHING İN GLOBALIZATION

Summary

Language is a formal system of signs governed by grammatical rules of combina-

tion to communicate meaning. This definition stresses the fact that human languages
can be described as closed structural system consisting of rules that relate particular
signs to particular meanings. Language is basically speech. Its written form develo-
ped later on. It is universal among human beings who use it for carrying out various
activities of life. It is such a common phenomenon that we always take it for granted.
Definition of language is not difficult to find. Almost all well-known linguists ha-
ve tried to define language in their own way. Language is a system of arbitrary
symbols for human beings’ communication in speech and writing, that is used by the
people of a particular [Link] is system of arbitrary symbols which
help the people of a particular community to communicate and to interact.
Individuals learning a second language use the same processes that are used to ac-
quire their first language from the first days of exposure to the new language in spite
of their age. They reach similar developmental stages to those in first language ac-
quisition, making some of the same types of errors in grammatical markers that yo-
ung children make, picking up chunks of language without knowing precisely what
each word means, and relying on sources of input humans who speak that language-
to provide modified speech that they can at least partially comprehend. Second lan-
guage learners are usually observed developing a new language system that incorpo-
rates elements from the native language and elements from English they recently le-
arned. Inter-language actually helps second language learners test hypotheses about
how language works and develop their own set of rules for using language. However,
there is a difference between written and spoken language. Written language is lexi-
cally richer than spoken language and it can, therefore, provide more learning oppor-
tunities than a spoken context. Consequently, a pupil who is an eager reader encoun-
ters more words than a pupil who reads less. In addition, regular reading is likely to
lead to more efficient access of word meanings. A pupil who reads also outside scho-
ol has many opportunities to acquire and improve vocabulary knowledge through in-
ference from context. World knowledge comes from experience and from previously
read texts. Skilful comprehenders use discourse knowledge to connect text elements
in a consistent fashion and to connect the content to the messages of the writer. Dis-
course knowledge includes for instance, the structure of different genres, the discri-
mination of old and new information, the main messages the author intends to con-
vey, and the topic structure. Linguistic knowledge includes oral language capacities –
– 63 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

production and comprehension – and the ability to reflect one’s knowledge of lan-
guage. Skilful reading requires knowledge of all linguistic levels – phonology, morp-
hology, syntax, and higher level discourse structures. In addition, comprehension of-
ten involves integrating non-print information. Their goals are gaining knowledge,
enjoying literature, locating specific information, and learning from text. Motivation
consists of multiple aspects. The pupils with strong sense of competence are likely to
engage. In addition, when children are inherently motivated to read, value reading
highly, and are mastery-goal oriented, they are more likely to engage in reading.
These strategies can reflect conscious awareness or become automatic with practice.
The use of a meta-cognitive strategy is activated by the reader’s assessment of his or
her own cognitive state. For instance, the reader slows down when he or she is rea-
ding a text on an unfamiliar topic. When reading, they focus especially on the secti-
ons of the text that are particularly essential for their purpose or particularly difficult.
The rest of the text they read more quickly and with less care. They respond to the
text, ask questions, create mental images representing the meaning of the text, and
interpret the text. After it they continue to reflect on the text, reviewing it and pos-
sibly rereading some parts of it that seem especially important to their purpose or that
they did not understand sufficiently well during the first reading.

Key words: communication, competence, motivation, linguistic structures,

speech models, interference

Н. АЛИЕВА

СОВРЕМЕННЫЕ ПОДХОДЫ ПРИ ПРЕПОДАВАНИИ АНГЛИЙСКОГО

ЯЗЫКA В ГЛОБАЛИЗАЦИИ

Резюме

В эпоху глобализации одной из основных целей обучения английскому

языку как специальности является формирование у студентов коммуник-
ативной компетенции на достаточно высоком уровне, в максимальной степени
приближенной к уровню коммуникативно-компетентных и лингвистических
образованных носителей языка. Следует отметить, что, несмотря на то, что
проблема формирования коммуникативной компетенции на изучаемом инос-
транном языке неоднократно являлась предметом рассмотрения со стороны
ученых- методистов и специалистов в области прикладной лингвистики,
данная проблема все еще остается одной из наиболее актуальных проблем. Как
известно, коммуникативная компетенция предполагает наличие у носителя
языка или человека, использующего тот или иной язык в процессе речевого
общения для реализации своих коммуникативных интенций, способности
– 64 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

воспринимать и продуцировать сообщения, а также обмениваться мыслями и

идеями в тех или иных контекстах. Как известно, адекватное речевое общение
на том или ином языке невозможно без владения языком не только на
системном, но и на нормативном уровне. Сегодня подавляющее большинство
изучающих иностранные языки, вообще, и английский язык, в частности,
преследуют цель овладения умением речевого общения на изучаемом языке.
Именно поэтому внимание как ученых методистов, исследующих теоретичес-
кие вопросы обучения иностранным языкам в системе высшего и среднего
образования, так и практикующих учителей иностранного языка должно быть
в первую очередь сфокусировано на проблеме обучения языку как средству
речевой коммуникации. Совершенно естественно, что при выборе наиболее
целесообразного метода или методов обучения коммуникации на иностранном
языке предпочтение должно быть отдано коммуникативному подходу к
обучению языкам.Первоочередная задача в процессе использования ком-му-
никативного подхода состоит во всемерном содействии использованию изу-
чаемого языка в самых различных коммуникативных ситуациях. Совершенно
очевидно, что приоритетным направлением в процессе обучения тому или
иному языку должно стать использование языка в процессе коммуникации, а
не рассуждения о языке.
Прежде всего следует упомянуть понятие «коммуникативные потребности
», которые, в свою очередь, могут быть определены на двух уровнях. Они
могут быть рассмотрены на объективном, или привнесенном из вне уровне.
Также они должны быть готовы к экспериментам, должны быть готовы и
способны делиться опытом и эмоциями с носителями других культур и своими
студентами; должны находиться в постоянном поиске того, какими средствами
современные языки могут содействовать пониманию на глобальном уровне.

Ключевые слова: коммуникация, компетенция, мотивация, лингвистичес-

кие структуры, речевые модели, интерференция.

Redaksiyaya daxil olma tarixi: 05.03.2021.

Çapa qəbul olunma tarixi: 15.03.2021
Rəyçi: Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Gülər Həsənova
tərəfindən çapa tövsiyə olunmuşdur

– 65 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

NİGAR MİRZƏLİYEVA
pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru
ADİU
İstiqlaliyyət küç., 6
e-mail: Nigar-aliyeva-adiu@[Link]

İŞGÜZAR İNGİLİS DİLİNİN TƏDRİSİNDƏ BACARIQLARIN

FORMALAŞDIRILMASI METODİKASI

Xülasə

İşgüzar ingilis dili xüsusi məqsədə yönəldilmiş tədris fəaliyyətidir. Bu zaman

bacarıqların formalaşdırılması vacib sayılır. Belə ki, uğurlu işgüzar nailiyyətlər əldə
etmək üçün bacarıqların mükəmməl şəkildə mənimsənməsi əsas şərtlərdən hesab olu-
nur. Bundan əlavə, real məqsədlər sırasına sillabusun düzgün tərtibi də daxildir.
Adətən müəllimlər üçün dilöyrənənlərin linqvistik və kommunikativ ehtiyaclarının
ödənilməsi üçün xüsusi kontekst lazım gəlir. Onların özlərinin xüsusi nəzərdə tutul-
muş materialları olmalıdır. Onlar materialları müxtəlif mənbələrdən toplayır, sistem-
ləşdirir. Amma bu sahədə çalışan müəllimlərin işləri bununla bitmir. Burada digər
mütəxəssislərlə xüsusi genişləndirilmiş əməkdaşlıq vacibdir.
Fənn mütəxəssisinin bu sahənin müəlliminə tədris materiallarının mənimsən-
məsində öz köməkliyini göstərməsi məqsədəuyğundur. Tam əməkdaşlıq fonunda
fənn müəllimi və sözü gedən sahədə çalışan müəllim auditoriyada birlikdə tədrisi hə-
yata keçirirlər. Bu “team teaching” (komanda tədrisi) adlanır. İşgüzar ingilis dili sa-
həsində çalışan müəllimə ehtiyac təhlilləri(need analysis), kurs dizaynı (course desig-
ning) və material seçimi( material selection) lazımdır. Bu cür fəaliyyətlər EAP kon-
tekstində daha çox lazımdır. Qiymətləndirici kimi bu müəllimlər təkcə tələbələrin
linqvistik təkcə bilik və bacarıqlarını deyil, öz tərtib etdiyi material və kursu qiymət-
ləndirməlidir. Burada müəllimlər tələbələrin bilik dünyasından xəbərdar olmalıdırlar.
Ümumiyyətlə, ingilis dilinin xüsusi məqsədlərlə öyrədilməsi və yayılması ingi-
lis dilinə geniş təsirlə səciyyələnir.
Onu da qeyd edək ki, bu tədrisə qədər xüsusi kurslar təşkil edilməlidir. Bunlar
“pre-service”, “in- service”və “refresher” kurslar kimi adlandırılır. Bu kurslar müəl-
limlərin hazırlanmasında məhsuldar hesab olunur.

Açar sözlər: yazı, oxu, dinləyib-anlama, danışıq, meyar, dil, söz, strategiya

Qeyd edək ki, sözü gedən sahədə çoxlu kontekst və kurslar mövcuddur. Lakin
bunların hamısını müəllimlərin bilməsi mümkün deyildir. Burada “wide-angle” və
“narrow-angle” istiqamətləri məqsədəuyğundur. Adətən yeni başlayanlar bu sahədə
spesifik situasiyalardan xəbərdar olmalıdırlar. Bəzən bu spesifik situasiyaları bil-
– 66 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

mədikləri üçün tədrisdə seçim edə bilmirlər. Məhz buna görə də “wide-angles” adlı
kurslara daha çox geniş və əhatəli məsələlər daxildir. Bundan əlavə, həmçinin bu
sahədəki müəllimlərin rastlaşacaqları linqvistik, metodoloji və təşkilati problemlər
mövcuddur. İşgüzar ingilis dilinin tədrisi EGP tədrisindən daha tələbəyönümlü he-
sab edilir. Bəzən tələbələr fənn və məzmun barədə daha məlumatlı olurlar. Tələbələ-
rə öz materiallarını özləri seçmək şansı da verilir. Bu seçim azadlığı onların yaradıcı-
lıq imkanlarını və motivasiyasını artıra bilər. Tədris edən müəllim dizayner, təşki-
latçı, konsul, fasilitator, tədqiqatçı da ola bilər[1,45].
Bu zaman səriştəli müəllimlərin keyfiyyətlərinə aşağıdakılar daxildir:
Səriştəli müəllimlərin bütün tələbələrindən böyük gözləntiləri olur;
Səriştəli müəllimlərin aydın, müəyyənləşdirilmiş məqsədləri olur;
Onlar hazırlıqlı və dərsləri təşkil edilmiş olur. Onlar öz auditoriyalarında vax-
tından tez olur, dərs deməyə hazırlıqlı olurlar;
Onlar dərsi aydın, düzgün qurulmuş şəkildə təqdim edirlər;
Onların dərs dediyi auditoriyalarda gərginlik minimum səviyyədə olur.
Təcrübəli müəllimlər tələbələri faktlara müxtəlif prizmadan yanaşmağı öyrədir-
lər. Onlar “why” tipli suallardan daha çox istifadə etməklə dərsi canlı edirlər. Tələ-
bələri ilə sıx əlaqə yaradırlar. Müəllimin vəzifələri sırasına “controller”, “roll-regis-
ter” daxildir. Bundan əlavə, “monitor, evidence-gatherer, prompter, editor, organi-
zer, task-settler” də daxildir.
Müəllim tədrisdə aşağıdakı kimi çıxış edə bilər:
Mimikalardan istifadə etməklə;
Üz ifadələrindən istifadə etməklə;
Müəyyən hərəkətlərdən istifadə etməklə[3,67].
Bacarıqlarla bağlı müəyyən diqqət çəkən məqamlar burada nəzərə alınmalıdır
ki, bunlardan biri də yazı prosesidir.
İşgüzar yazılarda aydınlıq (clarity in Business writting)
İşgüzar kontekstlər üçün ingilis dili istifadə edilərkən nitq aydın olmalı, in-
terpretasiyaya ehtiyac olmamalıdır. Əgər siz işgüzar söhbətlərdə, yazı və danışıqları-
nızda aydın ifadə tərzinə malik deyilsinizsə onda siz vaxt itirirsiniz. Əlbəttə bu ədə-
biyyatdan fərqlənir. Çünki ədəbiyyatda çox şey oxucunun interpretasiyası üçün nə-
zərdə tutulur. Yaxşı yazı zövqverici prosesdir. Bu sahədə ” instructional solutions”
adlanan qurum sizə ”online” işgüzar ingilis dili yazı kursları təklif edir ki, bu da
qeyri-dil daşıyıcılarına bu növ yazı bacarığına malik olmaqda kömək edəcəkdir.
Qısa, birbaşa lüğət (short, direct vocabulary)
İngilis dilində geniş lüğət fondundan istifadə olunur. Lakin işgüzar ingilis di-
lində belə deyildir. Burada yaxşı yazı birbaşa və hədəfə istiqamətlənmiş hesab olu-
nur. Bu zaman aşağıdakılar təcrid olunmalıdır:Klişe (clishes) – Çox tez-tez deyilən
şeylər öz dəyərini itirir. Məsələn,One mans trash is another mans treasure.
Atalar sözləri (proverbs) – mənəviyyatla bağlı problemlər. Məsələn, the early birds
gets the worm. İdiomlar (idioms) – ifadələr. Ex: He hit the home with that project.
– 67 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Frazeoloji fellər (phrasal verbs) Məsələn, “blow up” əvəzinə siz yalnız bir söz-
dən ibarət fel işlədə bilərsiniz. Məsələn, “ explode” .Uzun tələffüz edilən fellər. Mə-
sələn, “utilize” əvəzinə “use” daha məqsədəuyğun hesab olunur. Beləliklə, yaxşı ya-
zılmış kommunikativ yazı qısa, birbaşa cümlə və ifadələrdən ibarət olur. Başqa söz-
lə, bacardıqca fikirləri qısaca ifadə etmək lazımdır.
Sadə, amma effektiv qrammatika (simple, yet effective grammar)
Yaxşı qrammatik bacarıqlara malik olmaq şərtdir. İngilis dilində sadə zaman-
lardan (sadə, keçmiş, gələcək) və eyni zamanda indiki bitmiş zamandan istifadə et-
mək lazımdır. “ First” və “then” sözləri fəaliyyətin sıralanmasını bildirir. Geniş mə-
nada işgüzar ingilis dilinə aid kitablar, materiallar, mətnlər, ailə, dostlar və s. kimi
mətnlərdən fərqli olaraq, qlobal biznes mədəniyyətləri, onların gündəlik rejimləri və
s. haqqında olmalıdır. Bu gün dünyada işgüzar ingilis dilinə böyük tələbat vardır. İş-
güzar ingilis dilini öyrənmək istəyənlər bu gün təkcə 4 vərdişin istifadəsini deyil, tə-
rəfdaşları ilə beynəlxalq arenada ünsiyyətə girməyin səmərəli yollarını mənimsəmək
istəyirlər. Adətən dünya təcrübəsində işgüzar ingilis dili dərsləri 7-9 am. və 7-9
pm. dən başlanır. Lakin şirkətdaxili kurslarda (in-company courses) vaxt sifarişçilər
tərəfindən müəyyənləşdirilir. İşgüzar ingilis dilini axşamlar ”online” şəklində inter-
net vasitəsilə də öyrənənlər vardır.
Burada bəzi suallar meydana çıxır.
Bunlar aşağıdakılardır:
Tədris edilən yer harada yerləşir?
Hansı resurslardan istifadə ediləcəkdir?
Yaşadığınız evdən nə qədər uzaqdadır?
Əlavə nəqliyyata nə qədər vaxt lazımdır?
Qeyd edək ki, ümumi ingilis dilindən (General English) işgüzar ingilis dilinin
metodologiyası bir qədər fərqlənir. Məsələn, burada qrup və cütlərlə iş əvəzinə rollu
oyunlar, simulyasiya, çalışmalar, situativ dialoqlar daha faydalıdır.
Yazı bir ömür boyu vacib sayılan bacarıqdır. Bu zaman materiallar elə seçilmə-
lidir ki, tədris üçün xüsusi əhəmiyyətə malik olsun. Beləliklə, yazı cavabdır. Biz ya-
zırıq, çünki nəyəsə cavab reaksiyası veririk. Yazı xüsusi kontekstlər üçün vacib sa-
yılan prosesdir. Biz yazırıq, çünki bunu istəyirik və ehtiyac duyuruq. Yazı yazıçıdan
oxucunun gözləntilərini nəzərə almağı tələb edir. Yazı seçim etməyi tələb edir. Biz
tələbələrimizə ideyanı seçərkən kömək etməliyik.
Buraya aşağıdakılar daxildir:
Beyin həmləsi (brainstorming). Biz onlara daha dərin düşünmək üçün şərait və
imkanlar yaratmalıyıq.
Free- writing
Bu zaman saat, yəni vaxt vacib sayılır. Bundan başqa, mövzu, ideya, sual seç-
mək də şərtdir. Bütün bunlar spesifik detallar hesab olunur. Bu zaman 7-10 dəq. da-
yanmadan mövzuya fokuslanmaq lazımdır. Əsas məsələ mövzunu əhatə etməkdir.

– 68 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Clustering/ webbing.
Bu zaman sürət və keyfiyyət vacib sayılır. Söz və ifadələrdən istifadə edərkən
sayma, səhifəyə köçür.
Listing.
Mövzu ilə əlaqədar bütün ideyaları siyahıya al.
Cubing. Bu texnika yazan şəxsə mövzuya 6 müxtəlif nöqteyi-nəzəzrdən ya-
naşmağı tələb edir. Eyni zamanda bu onlara kömək edir ( kubun 6 tərəfini təsəvvür
et). Mövzunu müəyyənləşdir. Məsələn,
Təsvir et!
Müqayisə et!
Bildiyin bir şeylə assosiasiya et!
Razılaş və ya inkar et!
Bu 6 nöqteyi-nəzərdən mövzunda bəhs et!
Journalistic questions.
Həqiqətən əgər işçiləri motivasiya etmək istəyirsənsə doğrudan da motivasiya
olunduqlarını görürəsən.
İşçiləri motivə etmənin bir neçə yolları vardır ki, onlar aşağıdakılardır:
Elə iş yeri yaradılmalıdır ki, o işçiləri motivasiya etmiş olsun;
Burada əsas məsələ motivasiyanın təmin olunmasıdır;
Təbəssüm və yumor hissi də bu işdə vacib şərtdir;
İşçilərin etibar və inamını qazanmaq lazımdır;
İşçilərinə hörmət nümayiş etdirməlisən;
Qarışıqlığı aradan götürməyə çalışmalısan;
İşçilərin daxili dünyasını, şəxsiyyətini tanımaqda maraqlı olmaq məqsədəuy-
ğ[Link] bir kəsi həvəsləndirmək, nəyisə etməyə təhrik deməkdir. Aktivi-
zasiya isə bir kəsi fəallaşdırmağa, məhsuldar olmağa həvəsləndirməkdir. Bu zaman
dilöyrənənlərin etdikləri qrammatik səhvləri müəllim müzakirəyə cəlb etməli-
dir[1,342]. Bundan əlavə, öz təqdimatlarını həddən artıq ciddi təşkil etmək də di-
löyrənənlər tərəfindən sıxıcı ola bilər. Dilöyrənənlərin üz-üzə oturması daha məqsə-
dəuyğun hesab edilir. Bu “eye contact” vasitəsi ilə həyata keçirilə bilir. Tələbələr ba-
cardıqca daha çox ingilis dilində danışa bilərlər. Motivasiyalı tədris mühitində müəl-
lim bilavasitə tələbə ilə ünsiyyət yaradır, tələbə isə əsas funksional fiqura çevrilərək
bacarıqlarını ifadə etmək imkanı qazanır. Bu zaman tələbə dil baryerlərini daha rahat
aşır, yad dildə danışmaq utancaqlığı zamanla aradan qalxır, dərs vaxtı həm də real si-
tuasiyaların məşqini etməyə imkan verir. Dərs vəsaiti olaraq, audio-video texnikadan
istifadə, danışaraq göstərə bilmək tələbələri daha çox maraqlandıraraq dərsə həvəsini
artıra və motivasiyasını yüksəldə bilər. Bu da təhsilalanlarda dinləyib-anlama baca-
rıqlarının formalaşdırılmasına təkan verir. Tələbələri dərsə cəlb etmək üçün təkcə tə-
ləbə-müəllim ünsiyyətini qurmaqla kifayələnməməli, eyni zamanda onların öz arala-
rındakı kommunikasiyanı gücləndirmək lazımdır.

– 69 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Bunun ən yaxşı yolu müəyyən oyunlar təşkil etmək, onlara rollar vermək, hər
kəsi müzakirələrdə iştiraka cəlb etməkdir.
Məsələn: götürək oxu prosesini.
Oxu zamanı motivasiyanın rolunu danmaq olmaz. Belə ki, metodiki ədəbiyyat-
da təkcə oxu vərdişləri ilə bağlı altı “Cs” formullu motivasiya növləri qeyd edilir.
Bunlar aşağıdakılardan ibarətdir:
1. Seçim imkanı (choice)
2. Həvəsləndirmək (challenge)
3. Nəzarət etmək (control)
4. Əməkdaşlıq etmək (collaboration)
5. Məna sintezi (Constructing meaning)
6. Nəticələrə gəlinməsi (consequences).
Xarici dildə oxu prosesi və təşkili ilə bağlı motivasiya məsələləri hər zaman
tədqiqatçıların diqqət mərkəzində dayanan ən ümdə problemlərdən biri olmuşdur. Bu
mənada bu gün də öz aktuallığını itirmir.
İnformasiya kommunikasiya texnologiyaları da bu baxımdan mühüm rola ma-
likdir. Dərslərdə istifadə olunan maqnitofonlar, CD disklər, proyektor, kompüter, in-
ternet materialları və dərsdən sonrakı “onlayn” əlaqə tədris prosesinin effektivliyini
təmi edir. Bu zaman xüsusilə internetin dil tədrisində əhəmiyyəti böyükdür. Hər han-
sı dilin tədrisinin uğurlu nəticəsi onun təcrübi baxımdan aşılana bilməsi ilə bağlıdır.
Belə ki, “online” şəkildə istifadə internetin bizə bu praktikaya bilavasitə köməyi sa-
yəsindədir.“Online proqramlar“ şifahi nitqin və dinləyib-anlama bacarıqlarının for-
malaşdırılması prosesini gücləndirir [1,342]. Onu da qeyd etməliyik ki, bacarıqların
yaradılması zamanı texniki vasitələrlə zəngin olmayan auditoriyada tədris tezliklə di-
löyrənənlərin maraqlarının azalması ilə müşayiət olunur. Belə ki, “classroom obser-
vation“ deyilən sinif müşahidəsi burada diqqətə alınmalıdır. Bəziləri düşünə bilər
ki, qrammatika və geniş lüğət fonduna malik olmaq ingilis dilində danışmaq üçün ki-
fayətdir. Amma bu belə deyil. Şifahi nitq bacarıqlarının formalaşdırılmasında yaxşı
tələffüz vərdişlərinə malik olmaq lazımdır. Əla cümlə qurmaq olar. Lakin müsahibi-
nin başa düşməsində çətinliklərlə qarşılaşa bilərsən. Bizim beynimiz tanış səsləri
qavrayır. Belə ki, sənin nitqini insanlar başa düşməli, onlarda təssürat oyatmalıdır[2,
136]. İşgüzar ingilis dilinin öyrədilməsi sahəsində şifahi nitq vərdişlərinin inkişaf
etdirilməsində bir çox strategiyalar mövcuddur. Onlar aşağıdakılardır:
”Questionaries” adlanan proses daha faydalı hesab olunur. Çünki bu zaman tə-
ləbələr nəyi sual verəcəklərini və cavablandıracaqlarını yaxşı bilirlər. Simulyasiya və
rollu oyunlar tələbələri real həyat hadisələri ilə bağlı məsələlərdə fikir yürütməyə
həvəsləndirir[2,321].“Storytelling” adlanan hekayə danışma növü faydalı hesab olu-
nur. Belə ki, biz gündəlik işlədilən sevimli və tərbiyələndirici lətifələrimizi danışırıq.
Bütün bunlar onların danışıq qabiliyyətlərinin üzə çıxarılmasında böyük rola malik-
dir. “Fishbowl” adlanan fəaliyyət növündə isə tələbələr müəyyən mövzu ətrafında

– 70 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

danışmalı, əvvəl verilmiş fraza, söz birləşmələri və cümlələrdən istifadə məsələlərinə

diqqət yetirməlidirlər[2, 45]. Bu baxımdan aşağıdakılara diqqət yetirək:
Yavaş danış! İngilis dilində danışanlar hesab edirlər ki, ingiliscə danışmaq tez-
tez danışmaqdan ibarətdir. Bu səhv fikirdir. Bəzən sürətli danışıq pis vərdişlər yara-
dır, danışanın əsəbi və aqressiv olduğu barədə təəssürat formalaşdırır.
Təsəvvür et! Bu zaman gözlər bir anlıq bağlanmalı və səsləndirmədən əvvəl
səsin özü barədə düşünülməlidir. Ağız və sifətin vəziyyəti müəyyənləşdirilməlidir.
Bundan əlavə, əgər fonemik “chart” barədə dilöyrənənlərin məlumatı varsa o
bir fonemin digər fonemlərə təsiri barədə təsəvvürə malik olacaqdır. Fiziki vəziyyə-
tə nəzarət et! Tələffüz fiziki bacarıqdır. Ağız və dil səsə uyğun fokuslandırılmalıdır.
Məsələn, dillə diş arasındakı səslərə diqqət yetirmək vacib sayılır. Bütün bunlara ria-
yət etmək rəvan və səlis danışıq deməkdir. Özünə nəzər yetir! Bu zaman dilöyrənən
güzgünün qabağında dayanmalı, dil, dodaq və ağız vəziyyətini müvafiq formaya gə-
tirməlidir. Özləri ilə dildaşıyıcılarının səsləndirdikləri səsləri müqayisə etməlidirlər.
Təqlid et! Dilöyrənənlər şifahi nitq vərdişlərinin düzgün inkişaf etdirilməsi sahəsin-
də gözəl tələffüz vərdişlərinə yiyələnmək üçün ingilis dilində radio proqramları din-
ləməli, TV və filmlərə baxmalı, eşitdiklərini təqlid etməlidir. Hətta onların dedikləri-
ni başa düşməsələr belə bunu etməlidirlər. İngilis dilində danışarkən tək olmağa ça-
lış! Danışarkən əksər hallarda biz səhv etməkdən qorxuruq. Bеlə stimullаrdаn biri
nitq rеаksiyаsınа səbəb оlа bilən şərаit kimi qəbul еdilən kоmmunikаtiv situаsiyа
hеsаb еdilə bilər. Hər bir insаn fəаliyyəti növü kimi, аdеkvаt kоmmunikаsiyа
prоsеsinin həyаtа kеçirilməsi üçün tələbаt və həmin tələbаtın ödənilməsi üçün səmə-
rəli şərаitin оlmаsı vаcibdir. Xarici dildə şifahi nitqin inkişaf etdirilməsi yalnız kom-
munikativ situasiyaların olması zamanı mümkündür. Tədris olunan linqvistik materi-
alların hər hansı konkret situasiya ilə əlaqəli şəkildə istifadə etmək bacarığının for-
malaşmasına dair tələblər şifahi nitqin tədrisində situativ-modelləşdirmə istiqamət-
ləndirilməsi prinsipi ilə tam şəkildə üst-üstə düşür. Beləliklə, müəyyən strateji fəa-
liyyətləri həyata keçirməklə işgüzar ingilis dilinin tədrisi sahəsində uğur qazanmaq
mümkündür.
Ədəbiyyat

1. Alschuler A.S. Teaching achievement motivation / [Link], [Link],

[Link] Intire. Middletown, Conn, 1970, 456p.
2. Asher J. Learning Another Language through Actions: The Complete Teacher’s
Guidebook, Los Gatos, Calif.: Sky Oakes Productions, 1977, 117 p.
3. Belmechri F., Hummel K. Orientations and Motivation in the Acquisition of
English as a Second Language Among High School Students in Quebec City //
Language Learning,Volume 48, Issue 2,2013, pp. 219–244

– 71 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

N. MIRZALIYEVA
THE METHODOLOGY OF DEVELOPING SKILLS IN TEACHING
BUSINESS ENGLISH
Summary
The article deals with the problem of working out effective ways of metho-
dology of developing skills in teaching Business English. It is obvious that today
any language, especially the global language should be taught for communicative
purposes. Adequately, teaching all the skills and used methods, should be integra-
ted into the process of developing language learning students communicative com-
petence. Language learners who lack confidence in their ability to participate suc-
cessfully in oral interaction often listen in silence while others do the talking. One
way to encourage such learners to begin to participate is to help them build up a
stock of minimal responses that they can use in different types of exchanges. Such
responses can be especially useful for beginners. Minimal responses are predictable,
often idiomatic phrases that conversation participants use to indicate understanding,
agreement, doubt, and other responses to what another speaker is saying. Having a
stock of such responses enables a learner to focus on what the other participant is sa-
ying, without having to simultaneously plan a response. Some communication situ-
ations are associated with a predictable set of spoken exchanges -- a script. Gre-
etings, apologies, compliments, invitations, and other functions that are influenced
by social and cultural norms often follow patterns or scripts. So do the transactional
exchanges involved in activities such as obtaining information and making a purcha-
se. In these scripts, the relationship between a speaker's turn and the one that fol-
lows it can often be anticipated. Language learners are often too embarrassed or shy
to say anything when they do not understand another speaker or when they realize
that a conversation partner has not understood them. Instructors can help students
overcome this reticence by assuring them that misunderstanding and the need for cla-
rification can occur in any type of interaction, whatever the participants' language skill
levels. Instructors can also give students strategies and phrases to use for clarification
and comprehension check. By encouraging students to use clarification phrases in class
when misunderstanding occurs and by responding positively when they do, instructors
can create an authentic practice environment within the classroom itself.

Key words: writing, reading, listening, speaking, criteria, language, word,

strategy

– 72 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Н. МИРЗАЛИЕВА
МЕТОДИКА ФОРМИРОВАНИЯ НАВЫКОВ ПРИ
ПРЕПОДАВАНИИ ДЕЛОВОГО АНГЛИЙСКОГО ЯЗЫКА
Резюме
В данной статье рассматриваются пути формировании навыков при пре-
подавании делового английского языка. Очевидно, что сегодня любой язык, и в
особенности глобальный язык должен обучаться в коммуникативных целях. Со-
ответственно, все умения и использованные методы, должны быть и интегрирова-
ны в процесс формирования коммуникативной компетенции. В настоящее время
существует движение, в цели которого входит создание системы обучения, английс-
кому языку, предполагающее самое серьезное отношение к обучаемому, согласно
которой именно студент является центральной фигурой всего процесса обучения
языкам и их изучения. Если, следуя основным положениям коммуникативного
подхода к обучению языкам, согласиться с концепцией, согласно которой именно
обучаемый является центральной фигурой процесса обучения и требует самого
серьезного к себе отношения, учителю иностранного языка отводится роль челове-
ка, направляющего и всемерно поддерживающего деятельность студентов, изучаю-
щих иностранный язык. В соответствии с требованиями, предъявляемыми к учителям
иностранного языка, учитель должен обладать определенными качествами, самыми
важными из которых является его отношения с учащимся, его энтузиазм, желание
работать, внедряя новые, прогрессивные методы в практику преподавания, его знания
и умения. Одним из важных компонентов обучения устной речи, а также фор-
мирования у обучаемых навыков коммуникации на иностранном языке в условиях
языкового вуза, являю-тся информативные беседы, которые могут быть классифици-
рованы согласно различным критериям. Taк, по степени и характеру подготовки они
могут быть подразделены на подготовленные и неподготовленные (спонтанные,
экспромтные). Говоря об обучении студентов языкового вуза умению общаться на вы-
соком уровне на английском языке, следует отметить, что все предъявляемые сту-
дентам задания и упражнения должны формирования подобного умения. Обсуждение
тех или иных событий может предваряться непосредственной подготовительной
работой, и в таких случаях можно говорить о подготовленных информативных
дискуссиях.
Ключевые слова: письмо, чтение, аудирование, разговор, критерия,
язык, слова, стратегия
Redaksiyaya daxil olma tarixi: 05.03.2021.
Çapa qəbul olunma tarixi: 15.03.2021
Rəyçi: Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Şəhla Kərimova
tərəfindən çapa tövsiyə olunmuşdur

– 73 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

ƏDALƏT MƏHƏMMƏDƏLI OĞLU ABBASOV

ADPU-nun Filologiya fakültəsinin
“Azərbaycan dili və onun tədrisi
texnologiyası”
kafedrasının dosenti
AYGÜN NADIR QIZI ZEYNALOVA
MAA-nın “Dil və ictimai fənlər” kafedrasının
baş müəllim
Üzeyir Hacıbəyov
Email: abbasov-edalat@[Link]

YARIMÇIQ CÜMLƏLƏRIN SINTAKTIK-SEMANTIK

XÜSUSIYYƏTLƏRININ FORMALAŞMASINDA ONUN SƏCIYYƏVI
ƏLAMƏTLƏRININ ROLU

Açar sözlər: ümumsemantik məzmun, makrotekst, nitq prosesi, cüttərkibli

cümlə, buraxılmış üzv, analoji cümlə, struktur-semantik cəhət, təktərkibli cümlə,
sintaktik kateqoriya, cümlə konstruksiyaları, struktur-semantik situasiya
Ключевые слова: общее семантическое содержание, макротекст,
речевой процесс, двухчастное предложение, пропущенный член, аналогичное
предложение, структурно-семантический аспект, одиночное предложение,
синтаксическая категория, конструкции предложений, структурно-
семантическая ситуация
Key words: general semantic content, macrotext, speech process, double
sentence, omitted member, analogous sentence, structural-semantic aspect, single
sentence, syntactic category, sentence constructions, structural-semantic situation

Üzvlərindən biri və ya bir neçəsi işlənilməyən cümləyə yarımçıq cümlə

deyilir.
Sadə cümlə bəhsində geniş tədqiqata ehtiyacı olan sintaktik kateqoriyalardan
biri də yarımçıq cümlədir. “Bu səbəbdən də sadə cümlənin digər sintaktik -semantik
struktur tipləri ilə müqayisədə yarımçıq cümlələrə, onların əlamətlərinin düzgün
müəyyənləşdirilməsi və sistemə salınmasına münasibət birmənalı deyil”.[1,s.232]
Bu yanaşma tərzinin müxtəlifliyi yarımçıq cümlənin növlərinin təsnifi
prinsipinin təyinində də təzahür edir.
“Belə ki, dilçilik ədəbiyyatlarının bəzisində yarımçıq cümlənin üç növü
göstərilir: 1) xəbərsiz, yarımçıq cümlə; 2) Mübtədasız yarımçıq cümlə; 3) Mübtəda
və xəbərsiz yarımçıq cümlə.”[5,s.204]
Mübtəda və xəbərsiz yarımçıq cümlələrə aid verilən nümunələrdə yalnız zaman
zərfliyindən ibarət yarımçıq cümlələr göstərilir. Halbuki, zərfliklə yanaşı,
tamamlıqdan ibarət yarımçıq cümlələr də mövcuddur.
– 74 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Məsələn:
- Ay Məşədi Səkinə xala, burda bir kağız gördünmü?
- Bir şey görməmişəm.
- Uzun kağızdır.
- Süpürüb atdım.
- Bəs ha tərəfə atdın kağızı.
- Odur zibil yeşiyində.
Verilmiş dialoji nitqdə dördüncü cümlə (Bəs hara atdın kağızı?) tamamlıqdan
ibarət yarımçıq cümlədən ibarətdir.
Sadə cümlənin əvvəlki fəsillərdə bəhs olunan növləri, eyni zamanda yarımçıq
cümlədir..
Təktərkibli və cüttərkibli, müxtəsər və ya geniş cümlə tiplərinin üzvlərindən
biri və ya bir neçəsi buraxılmışsa, lakin o cümlə üzvləri asanlıqla bərpa edilirsə, belə
cümlələr yarımçıq cümlə adlandırılır.
“Deməli, həm cüttərkibli, həm də təktərkibli, eyni zamanda həm müəyyən
şəxsli, həm də qeyri-müəyyən şəxsli cümlələr yarımçıq ola bilir, çünki yarımçıq
cümlə bütün cümlə tiplərinə uyğun gəlir.”[2,s.21]
Məsələn:
- Məsələyə baxıldı?
- Hər şey hazırdır.
- Qoy içəridə qalsınlar.
- Əllərində silahları varmı?
- Yox əşi, çoxdan almışam
Dialoji nitqi nəzərdən keçirəndə sadə cümlənin, həm təktərkibli, cüttərkibli,
həm də şəxssiz və qeyri-müəyyən şəxsli növlərinin iştirak etdiyini görürük.
Birinci nümunəyə aid cümlə (məsələyə baxıldı?)
Şəxssiz geniş cümlədir. İkinci cümlə cüttərkiblidir. Üçüncü cümlə qeyri-
müəyyən şəxsli cümlədir. Digər üçüncü və dördüncü cümlələr isə cüttərkibli geniş
cümlələrdir.
Həmin mətni yarımçıq tipli cümlələrə çevirəsi olsaq, dialoji nitqdə bəzi forma
dəyişikliyi yaranır:
- Məsələyə baxıldı?
- Baxıldı.
- Qoy içəridə qalsınlar.
- Qalsınlar.
- Əllərində silahları varmı?
- Görmədim.
Əslində əvvəlki mətndə olan sadə cümlə tipləri eyni ilə burada da öz əksini
tapmışdır. Sadəcə həmin cümlə konstruksiyaları forma cəhətdən yarımçıq cümlə
strukturuna keçmişdir. Mətn şəraitinə görə, cümlənin digər üzvlərinin işlənilməsinə
ehtiyac duyulmur. Buraxılan üzvlər nitqin ümumi struktur –semantik situasiyasina
– 75 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

görə bəlli olur və zərurət yarandıqda bərpa oluna bilər.

Tədqiq tarixindən. “İstər Azərbaycan dilçiliyində, istərsə də Türkologiyada
bu məsələ qənaətbəxş şəkildə araşdırılmamışdır. Azərbaycan dilçiliyində
akad.M.Ş.Şirəliyev, prof. M.Hüseynzadə tərəfindən yazılmış məktəb dərslikləri,
“Azərbaycan dilinin qrammatikasında””, [Link]ıqovanın “Bütöv və yarımçıq
cümlələr” adlı məqaləsində və Ə.[Link] “Müasir Azərbaycan dilində şəxssiz
cümlələr”, Türkoogiyada isə [Link]ın “Qrammatkia yazıka” və
[Link] “qrammatika sovremennoqo turetskoqo literaturnoqo yazıka”
əsərlərində bu məsələyə müəyyən qədər yer verilmişdir” [3,s.324]
Adları çəkilən dilçilik ədəbiyyatlarında yarımçıq cümlələrdən bəhs edilərkən
hər hansı bir üzvünün işlənməməsi, əslində yarımçıqlıq istilahı ilə cümlənin
strukturunun formal-sintaktik yarımçıqlığı düşünülür. Yarımçıq cümlələrin mövcud
olmasını, formalaşmasını təşkil edən yarımçıqlıq terminində hansı üzvün buraxılması
məsələsinə yanaşma tərzi müxtəlifdir. Bu fikir ayrılığını bu cür qruplaşdıra bilərik: 1)
akad.M.Ş.Şirəliyev, prof.M.Hüseynzadə və [Link]ın fikrincə, yarımçıq
cümlələrdə qrammatik əsasdan biri buraxılır.
2) Dos.C.Əfəndiyev, [Link]ıqova və [Link] görə isə qrammatik
əsasla yanaşı, ikinci dərəcəli üzvlərdən birinin buraxılması nəticəsində əmələ gələn
cümlələr də yarımçıq cümlələr hesab edilir.
Bir sözlə, söylənənlərdən belə bir qənaət hasil olur ki, yarımçıq cümlə
problemi ümumi türkologiyada indiyə qədər öz həllini tapmayan sintaktik kate-
qoriyalardandır.
1) Rus dilçiliyində isə bu problem qismən də olsa, həll edilmişdir. Belə ki,
müxtəlif dilçilik ədəbiyyatlarında bu məsələdən müəyyən qədər bəhs olunmuş, buna
ayrı-ayrı əsərlər həsr edilmişdir. Hansı baş üzvün buraxılması məsələsinə gəlincə,
bundan əvvəl qeyd etdiyimiz mülahizənin tərəfdarları mövqeyindən çıxış edirlər.
[Link] “Nepolnoye predlojeniya, usloviya ix upotrobleniya i ix
strukturu” (1951) adlı dissertasiyasında müasir rus dili materialı əsasında yarımçıq
cümlələri tədqiq edərək, belə bir fikrə gəlir ki,” yarımçıq cümlələri nitqin müəyyən
bir növünə ayırmaq üçün kontekst və situasiya ilə heç bir əlaqəsi olmayan fikir
yarımçıqlığı əsas götürülməlidir” [4,s.135]
İ.[Link] isə əsərlərində rus dilçiliyində yarımçıq cümlə haqqında mövcud
mülahizələrlə bərabər, Nazarovun nəzəriyyəsi ilə də hesablaşır. Müəllif dil, həm də
təfəkkür prosesi kimi forma və məzmun vəhdətini əsas götürüb cümlənin ümumi
semantik tərkibindən çıxış edərək, yarımçıq cümləyə məxsus subyektiv fikir və
mülahizələrini ifadə edir.
İ.[Link]ın yarımçıq cümlə haqqında irəli sürdüyü fikirlərin mövcudluğu
Azərbaycan dilçiliyində yarımçıq cümlələrə yanaşma tərzində konkret dəyişiklik,
rəngarəng əlamətlər təzahür etdi. Bu əlamət və xüsusiyyətlər yarımçıq cümləni
struktur-semantik və sintaktik-semantik cəhətdən analoji cümlə tipləri ilə
müqayisəetmə səviyyəsinə çatdırdı, sadə cümlənin digər növləri ilə sərhəd təşkil
– 76 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

edən müstəqil tədqiqat obyekti kimi geniş üfüqlər açdı.

Yarımçıq cümlələrə məxsus cəhətləri şərh edərkən [Link]ın bu barədə
söylədiyi bir fikri xatırlamaq yerinə düşərdi.” Mübtəda və ya buraxılmış cümlə
müstəqil bir cümlə növü təşkil etmir. O, cüttərkibli və ya təktərkibli cümlənin bir
növüdür. Bunların yarımçıqlığı bütöv cüttərkibli və ya təktərkibli cümlələrlə
müqayisədə müəyyən olur. Əgər bütöv cümlələrdəki üzvlərdən hər hansı biri (istər
baş üzv olsun, istərsə ikinci dərəcəli üzv) buraxılarsa, mövcud cümlənin qrammatik
cəhətdən yarımçıqlığına səbəb olur
Söylənilən fikrin doğruluğunu aşağıdakı nümunələrlə də təsdiq etmək olar:
- Mən bu gecə getmək istəyirəm.
- Hara?
- O taya.
- Bəs ev-eşiyi, arvad-uşağı kimə tapşırırsan?
- Qardaşıma
Yarımçıq cümlələrdəki yarımçıqlıq şərti xarakter daşıyır, çünki belə cümlələr
quruluşuna görə yarımçıq hesab edilir. Ümumiyyətlə, yarımçıq cümlələrdəki üzvləri
təcrid olunmuş halda düşünmək doğru deyil. Bu cür struktur hal onunla əlaqədardır
ki, yarımçıq cümlələr həcmcə makrotekst kimi iri qrammatik tərkibin digər bir
hisəsində (əsasən başlanğıcda) iştirak edir. Mətndəki ümumsemantik məzmun həmin
yarımçıqlığı bütövləşdirir. buraxılmış üzvləri işləndiyi cümlədəki, yaxud başqa
cümlələrdə işlənən üzvlərlə bağlı məzmunla əlaqələndirmək lazımdır.
Yarımçıq cümlə fikrin aktuallaşması ilə bağlıdır. Danışan şəxs təkrarlara yol
verməmək, fikri sadə, aydın, səlis qurmaq üçün bir çox üzvləri nitq prosesində ixtisar
edir, yeni rasional fikir ifadə edən üzvləri saxlayır
Yarımçıq cümlələrin məzmunundan, iştirak etdiyi mövqeyindən və üslubi
məqsədindən asılı olaraq, qrammatik əsasın biri, yaxud hər ikisi işlənməyə bilər.
Yrımçıq cümlələr, həm baş üzvlərdən – birindən və ya hər ikisindən, həm də ikinci
dərəcəli üzvlərindən – hər üçündən ibarət ola bilər.
Məsələn:
Soruşdular:
- Kimdi, nəçidi?
- Traktorçudu...
- Yaxşı, kimdi, haralıdı?
- Şəhərlidi.
- Uşaq neçə aylıqdır bəs?
- Dörd.
Yaxud:
- Dolanışığın-zadın babatdırmı?
- Qəpik-quruş...
- Çəlləklərin haqqını kim verəcək?
- Hökumət.
– 77 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

- Çəlləkləri hara yığmaq lazımdır?

- Ora
Nümunələrdən də göründüyü kimi, buradakı üzvlər özündən əvvəl və sonrakı
cümlələrlə məzmunca əlaqəlidir. Mətn situasiyasına görə buraxılan üzvlərin ifadə
etdiyi mənalara, daşıdığı kommunikativ vəzifəsinə və işlənmə məqamına əsasən
onları müəyyənləşdirib, zərurət hiss edildikdə yerlərinə bərpa etmək olur.
Ümumiyyətlə, əlaqəli nitqdə məzmunca yarımçıq cümlə ola bilməz. Bu
yarımçıqlıq onun müstəqil işlədilə bilən bütöv variantına nisbətən ancaq formada
müşahidə olunur
Qrammatikada – mübtəda, məntiqdə subyekt;qrammatikada xəbər, məntiqdə
predikat; cümlə - hökm kateqoriyaları bir-birinə yaxın olduğu kimi, natamam
induksiya ilə yarımçıq cümlə kateqoriyaları da əlamət və predmetcə müvafiqdir.
Natamam induksiyada müəyyən məntiqi sinfə daxil olan predmet və
hadisələrin bir qismi haqqında fikir yürüdülür, sonra ümumiləşdirmə aparılır, alınan
nəticə sinfin bütün ünsürlərinə aid edilir. Burada predmetlər arasındakı oxşarlıq,
əlamət əsas götürülür
Deduksiyadan fərqli olaraq induksiyada bəzi predmet və hadisələrdəki
xassələrin təkrar olunmasına əsasən sinif haqqında ən ümumi nəticə çıxarmağa
məntiqi zərurət duyulmur, çünki ola bilər ki, əlamətlərin təkrarlığı sadəcə təsadüfün
nəticəsidir
Yarımçıq cümlələrdə buraxılmış üzvlər ümumi mətn situasiyasına əsasən
müəyyənləşdirilir və əgər məntiqi zərurət duyulursa yerlərinə bərpa edilə bilir.
Natamam induksiyada olduğu kimi, yarımçıq cümlələrdə də ayrı-ayrı strukturlu
konstruksiyaların ifadə etdiyi fərdi semantik çalar mətn şəraiti cəhətdən ümumi
məzmun xətti əsasında vəhdət təşkil edir.
Beləliklə, yarımçıq cümlələrin nəzəri əlamətlərini praktik cəhətdən əyaniləşdirəsi
olsaq, aşağıdakı sxem alınar (sxemləri buraxılmış üzvlərinə əsasən ardıcıllıqla
göstərməyi daha məqsədə uyğun hesab edirik).
1) Mübtədası buraxılmış kontekstual-situativ yarımçıq cümlələrə aid olan:
?

Məchul M-X M Məlum

- Düdük! Küçüklüyünü bilirdinsə, niyə “kiss!” deyəndə quyruğunu dalına

qısıb bir küncə qısılmırdın? Sənə əvvəlcədən dedim ki, sən orda fiqursan!” Fiqur!
Başa düşürsən?
- Başa düşürəm...
Şəki 3 3.Mübtədası buraxılmış kontekstual-situativ yarımçıq cümlə forması
2) Xəbəri buraxılmış kontekstual – situativ yarımçıq cümlə.
- Səni axtaran kimdir?
– 78 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

- Qara oğlu Əşrəf

?

Məchul tam tam Məlum

?

Məchul XƏBƏR-X X Məlum

Şəkil.1. xəbəri buraxılmış kontekstual-situativ yarımçıq cümlə nümunəsi.

3) Tamamlığı buraxılmış kontekstual-situativ yarımçıq cümləyə məxsus
nümunə
- Kimi soruşursan
- Müəllimi...
- Nə üçün?
- Öyrənmək...[danisıqdan]

4) Zərfliyi buraxılmış kontekstual-situativ yarımçıq cümləyə aid nümunə

- Sabah gələcəksən?
- Gələcəyəm...

Məchul XƏBƏR-X X Məlum

Şəkil.2.

Zərfliyi buraxılmış kontekstual-situativ yarımçıq cümlə

?

Məchul Zərflik-X X Məlum

5) Təyini buraxılmış kontekstual-situativ yarımçıq cümlə

- Hansı oğlan idi?
- Sarışın
Şəkil 3.
Təyindən ibarət yarımçıq cümlə forması

– 79 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Məchul Təyin-X Təyin Məlum

İstifadə edilmiş ədəbiyyat

1. Abdullayev, Ə.Z. Müasir Azərbaycan dili, sintaksis - IV. Dərslik

/Ə.[Link], N.Q. Cəfərov, Y.M. Seyidov [və b.]-Bakı: 1972, 1985, -319s.
2. Abbasov,Ə.[Link]ımçıq cümlələrin struktur-semantik tipləri və
kommunikativ funksiyasına dair//Ümummilli lider Heydər Əliyevin 90 illik
yubileyinə həsr olunmuş IV Beynəlxalq elmi konfransın materilları-
Bakı,Azərbaycan:-01-04may,-2013,-s.20-22.
3. Azərbaycan dilinin qrammatikası, sintaksis, II hissə /red: R.Ə. Rüstəmov,
M.Ş.Şirəliyev-Z.İ.Budaqova.-Bakı:AEA,-1959.-403 s.
4. Azərbaycan dilinin sintaksisinə dair tədqiqlər/red.A.Ə.Aslanov.-Bakı:
AEA,-1963.-191s.
5. Xəlilov, B. Müasir Azərbaycan dili,sintaksis/B.Xəlilov.-Bakı:Adiloğlu,-
2017.-427s.

Abbasov Ədalət Məhəmmədəli oğlu

f.ü.f.d., dosent
Aygün Zeynalova Nadir qızı
baş müəllim

Yarımçıq cümlələrin sintaktik-semantik xüsusiyyətlərinin formalaşmasında

onun səciyyəvi əlamətlərinin rolu
XÜLASƏ
Sadə cümlə bəhsində geniş tədqiqata ehtiyacı olan sintaktik kateqoriyalardan
biri də yarımçıq cümlədir. Bu səbəbdən də yarımçıq cümlələrə, onların
xüsusiyyətlərinin düzgün müəyyənləşdirilməsi və sistemə salınmasında münasibət
birmənalı deyil.
Bu yanaşma tərzinin müxtəlifliyi yarımçıq cümlənin növlərinin təsnifi
prinsipinin təyinində də təzahür edir.
Belə ki, dilçilik ədəbiyyatlarının bəzisində yarımçıq cümlənin üç növü
göstərilir: 1) xəbərsiz yarımçıq cümlə; 2) Mübtədasın yarımçıq cümlə; 3) Mübtəda və
xəbərsiz yarımçıq cümlə.
Bəzi dilçilik ədəbiyyatlarında isə yarımçıq cümlədən bu cür bəhs edilir: “Həm
cüttərkibli, həm də təktərkibli, həm müəyyən şəxsli. həm də qeyri-müəyyən şəxsli
cümlələr yarımçıq ola bilər, çünki yarımçıq cümlə bütün cümlə tiplərinə uyğun
– 80 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

gəlir”.
Yarımçıq cümlələrdəki yarımçıqlıq şərti xarakter daşıyır, çünki belə cümlələr
quruluşuna görə yarımçıq hesab edilir. Ümumiyyətlə, yarımçıq cümlələrdəki üzvləri
təcrid olunmuş halda düşünmək doğru deyil. Bu cür struktur hal onunla əlaqədardır
ki, yarımçıq cümlələr həcmcə makrotekst kimi iri qrammatik tərkibin digər bir
hissəsində (əsasən başlanğıcda) iştirak edir. Mətndəki ümumsemantik məzmun
həmin yarımçıqlığı bütövləşdirir.
Yarımçıq cümlə fikrin aktuallaşması ilə bağlıdır. Danışan şəxslə təkrarlara yol
verməmək, fikri sadə, aydın, səlis qurmaq üçün bir çox üzvləri nitq prosesində ixtisar
edir, yeni rasional fikri ifadə edən üzvləri saxlayır. Yarımçıq cümlələrin
məzmunundan, iştirak etdiyi mövqeyindən asılı olaraq yarımçıq cümlələr, həm baş
üxvlərdən – birindən və ya hər ikisindən, həm də ikinci dərəcəli üzvlərdən – hər
üçündən ibarət ola bilir.

доц.А.М.Аббасов
с/п А.Зейналова
Роль его характеристики в формировании синтаксических и
семантических особенностей неполных предложений
РЕЗЮМЕ
Неполные предложения - одна из синтаксических категорий, которые
требуют обширного исследования при обсуждении простых предложений. По
этой причине отношение к неполным предложениям, их правильное выявление
и систематизация неоднозначно.
Разнообразие этого подхода отражено и в определении принципа
классификации неполных типов предложений.
Таким образом, в некоторой лингвистической литературе указываются
три типа неполных предложений: 1) неинформированные неполные
предложения; 2) неполное предложение пункта; 3) Неполное предложение без
оговорки.
В некоторых лингвистических литературных источниках неполные
предложения описываются следующим образом: «Предложения, которые
являются как двойными, так и единственными, а также определенными и
неопределенными, могут быть неполными, потому что полное предложение
соответствует всем типам предложений.
Неполнота в неполных предложениях является условной, потому что
такие предложения считаются неполными из-за их структуры. Вообще
неправильно думать, что члены неполных предложений изолированы. Такая
структурная ситуация возникает из-за того, что неполные предложения
присутствуют в другой части основной грамматической структуры (в основном
в начале), например, в макротексте тома. Общее смысловое содержание текста
восполняет этот пробел.
– 81 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Недостающее предложение связано с актуализацией идеи. Идея избегать

повторения с говорящим сокращает количество участников в процессе речи,
чтобы создать простых, ясных, беглых, удерживающих участников, которые
выражают новую рациональную идею. В зависимости от содержания неполных
предложений и положения, в котором они присутствуют, неполные
предложения могут состоять из одного или обоих основных предложений и
всех трех предложений.

[Link]
[Link]
The role of its characteristics in the formation of syntactic and semantic
features of incomplete sentences
SUMMARY
Incomplete sentences are one of the syntactic categories that need extensive
research in the discussion of simple sentences. For this reason, the attitude to
incomplete sentences, their correct identification and systematization is ambiguous.
The diversity of this approach is also reflected in the definition of the principle
of classification of incomplete sentence types.
Thus, some linguistic literature indicates three types of incomplete sentences:
1) uninformed incomplete sentences; 2) Incomplete sentence of the clause; 3)
Incomplete sentence without clause. In some linguistic literatures, incomplete
sentences are described as follows: “Sentences that are both double and singular, as
well as definite and indefinite, can be incomplete, because a complete sentence
corresponds to all sentence types. Incompleteness in incomplete sentences is
conditional, because such sentences are considered incomplete due to their structure.
In general, it is not right to think that the members of incomplete sentences are
isolated. This structural situation is due to the fact that incomplete sentences are
present in another part of the major grammatical structure (mainly at the beginning),
such as a volume macrotext. The general semantic content of the text completes that
gap. The missing sentence is related to the actualization of the idea. The idea of
avoiding repetition with the speaker reduces many members in the process of speech
in order to establish a simple, clear, fluent, retaining members who express a new
rational idea. Depending on the content of the incomplete sentences and the position
in which they are present, incomplete sentences can consist of one or both main
clauses and all three clauses.
Redaksiyaya daxil olma tarixi: 05.03.2021.
Çapa qəbul olunma tarixi: 15.03.2021
Rəyçi: filologiya elmləri doktoru, professor Buludxan Xəlilov
tərəfindən çapa tövsiyə olunmuşdur

– 82 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

AYNUR YUNSUROVA
Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti
yunsurova@[Link]

İNGİLİS DİLİNİN TƏDRİSİNDƏ INTERAKTİV METODLARIN

İSTİFADƏSİ

XÜLASƏ

Məqalədə interaktiv tədris metodlarının təhsil prosesinə tətbiq edilməsinin

vacibliyi əsaslandırılmışdır. Əsas diqqət tələbələrə ingilis dilinin tədrisinə yönəlib.
Yeni nəsil müəlliminin öz bilik sahəsində səriştəli olması kifayət deyil; təhsil
prosesində bu gün interaktiv tədris metodlarının tətbiqi ilə əlaqəli metodiki
yeniliklərdən istifadə etmək lazımdır. İnteraktiv metodların tətbiqi qarşıya qoyulmuş
məqsədə nail olmağa kömək edəcəkdir. Bu metodların təhsil prosesinin
səmərəliliyinin artırılması, bütün tələbələr tərəfindən yüksək göstəricilər əldə
edilməsində rolu böyükdür.
Bu prosesdə müəllimin vəzifəsi pedaqoji təcrübəsində xarici dil öyrənmə
prosesində tələbələrin tədris və idrak fəaliyyətini aktivləşdirən müxtəlif metodlardan
və tədris vasitələrindən mümkün qədər geniş istifadə etməkdir; tədris olunan
mövzuya və materiala marağın artırılmasında metod və vasitələrin istifadəsi bir çox
amillərdən asılı olacaqdır. Ənənəvi təlim metodlarından və sistemlərindən daim
istifadə etmək effektiv deyil, günümüzün tələbləri nəzərə alınmaqla təcrübələr
aparmaq, yeni texnika və metodları sınaqdan keçirmək arzu edilir. Məqalədə xarici
dil müəllimləri tərəfindən təhsil prosesində tələbələrin nitq səriştələrinin
formalaşması ilə bağlı istifadə olunan inkişaf etmiş forma və metodların istifadəsini
təhlil etməyə cəhd edilir. Ali təhsil müəssisələrində xarici dil tədrisinin interaktiv
metodlarından istifadənin xüsusiyyətləri və spesifikliyi nəzərdən keçirilir. Tələbələrə
nitq müstəqilliyini nümayiş etdirmək, ünsiyyət vərdişlərini və danışıq vərdişlərini
həyata keçirmək imkanı verərək dərsləri daha müxtəlif keçirməyə imkan yaradan
interaktiv metodlardan istifadənin məqsədəuyğunluğu nəzərdən keçirilir. Tələbələrin
yaradıcı təfəkkürünü genişləndirməyə yönəlmiş interaktiv metodlardan istifadənin
məqsədəuyğunluğu göstərilir.

Açar sözlər: interaktiv metodlar, problem öyrənmə, müzakirə, təlim, “beyin

fırtınası”, tədris prosesi

– 83 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Cəmiyyətin hazırkı inkişaf mərhələsində ingilis dilini bilmək çox vacibdir.

Xarici dil öyrənmə ehtiyacını kimisə inandırmağa ehtiyac yoxdur, həyat özü buna
şahiddir. Televiziya verilişləri ingilis dilində aparılır, elmi ədəbiyyat nəşr olunur,
müasir mahnılar səsləndirilir və xarici filmlər nümayiş olunur, əlavə olaraq müxtəlif
məişət texnikası üçün təlimatlar ingilis dilində yazılır və s. Əksər hallarda tərcümə
olsa belə, bu, hər zaman düzgün olmur və buna görə də ingilis dilini öyrənmək çox
aktualdır. Dil öyrənmə prosesini daha effektiv etmək üçün interaktiv tədris
metodlarından istifadə etmək vacibdir.
İnteraktiv təhsil formalarının tətbiqi müasir universitetlərdə tələbə
hazırlığının yaxşılaşdırılması üçün ən vacib sahələrdən biridir. Yeni dövrün müəllimi
üçün onun bilik sahəsində səriştəli olması kifayət deyil; təhsil prosesində bu gün
interaktiv tədris metodlarının tətbiqi ilə əlaqəli metodiki yeniliklərdən istifadə etmək
lazımdır. İnteraktiv təlim tələbələrin öz təcrübələri və dostlarının təcrübəsi ilə birbaşa
qarşılıqlı əlaqəsinə əsaslanır [2, s. 102].
İnteraktiv təlimin məqsədi bütün tələbələrin yüksək təlim nəticələrini əldə
etdiyi təhsil prosesinin səmərəliliyini artırmaqdır.
İnteraktiv öyrənmə, tələbələrin, gələcək mütəxəssisin lazımi
keyfiyyətlərini inkişaf etdirmək üçün problemləri həll etmək üçün əsl işgüzar
əməkdaşlıq mühitinə daxil edilməsini əhatə edir. Təhsil prosesinin bütün iştirakçıları
bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqə qurur, məlumat mübadiləsi aparır, problemləri birlikdə həll
edir və vəziyyəti simulyasiya edirlər.
Tələbələrlə işləyərkən interaktiv təhsil formalarının istifadəsi bir sıra
üstünlüklərə malikdir:
• tələbələrin artıq təlim prosesinə passiv dinləyicilər kimi deyil, fəal
iştirakçılar kimi cəlb edilməsi;
• tələbələrin mövzunu öyrənmə motivasiyasının artırılması;
• müasir texniki tədris vəsaitlərinə yiyələnmək;
• məlumat axtarışında müstəqil iş bacarıqlarının formalaşdırılması və
inkişafı və praktikada əldə edilmiş biliklərdən məhsuldar istifadə.
Qeyd etmək lazımdır ki, tələbələrlə aparılan tədris prosesi interaktiv
texnologiyaların istifadəsinə əsaslanaraq dil hazırlığı səviyyəsindən asılı olmayaraq
bütün tələbələri təhsil prosesinə cəlb etməyi hədəfləyir. Əməkdaşlıq bütün
iştirakçıların məlumat və fikir mübadiləsi etməsi deməkdir. Belə bir dərsdə təhsil
prosesi iştirakçıları arasında əməkdaşlıq, mübahisələrin bərabərliyi, ümumi biliklərin
toplanması, düzgün qiymətləndirmə və qarşılıqlı nəzarət ilə xarakterizə olunan
sərbəst ünsiyyət mühiti yaradılır.
Tətbiqi bu hədəfə çatmağa kömək edəcək bir sıra interaktiv tədris
metodlarını - tədris prosesinin səmərəliliyinin artırılması və bütün tələbələr üçün
nəticələrin əldə edilməsini nəzərdən keçirək.

– 84 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

1. Qrup Müzakirəsi. Qrup müzakirəsi, bir qayda olaraq, müəyyən bir

mövzuda aparılır və düzgün həll yolu tapmaq və daha yaxşı qarşılıqlı anlaşmaya nail
olmaq məqsədi daşıyır. Qrup müzakirələri öyrənilən materialın daha yaxşı
mənimsənilməsinə kömək edir.
Qrup müzakirəsinin birinci mərhələsində tələbələrə müəyyən müddət üçün
tapşırıq verilir və onlar bu müddətdə əsaslandırılmış, ətraflı cavab hazırlamalıdırlar.
Müəllim qrup müzakirələrinin aparılması üçün xüsusi qaydalar təyin edə bilər:
• Yekdil rəyi müəyyənləşdirmək üçün alqoritmin tətbiqi;
• Qrup müzakirəsinə rəhbərlik edəcək liderin təyin edilməsi.
2. Təlim. Təlim, məqsədi şəxsiyyətlərarası bacarıqları və peşəkar ünsiyyət
davranışını inkişaf etdirmək olan interaktiv təlim formasıdır. Təlimin üstünlüyü
ondan ibarətdir ki, bütün iştirakçılar təlim prosesində fəal iştirak edirlər.
Təlim tələbləri:
• auditoriyada iştirakçı sayına görə optimal iştirakçı sayı 15-20 nəfərdir ki,
bu da komanda üzvlərinin fəal əməkdaşlığına kömək edir;
• təlimin əvvəlində iştirakçıları dərsin məqsədləri ilə tanış etmək;
• ilk dərsdə məşq “tanışlıq” aparmaq və “razılaşma” qəbul etmək, yəni
qrupun iş qaydaları təşkil etmək;
• səmimi atmosferi yaratmaq və təlim boyunca onu saxlamaq;
• təlim zamanı bütün iştirakçıların aktiv işə cəlb edilməsi;
• hər bir iştirakçının hisslərinə və fikirlərinə hörmət edilməsi;
• təhsil prosesinə texniki dəstək;
• nəzəriyyə ilə interaktiv təlimlərin effektiv birləşməsi;
•təlim başa çatdıqdan sonra təlim nəticələrinin məcburi olaraq
yekunlaşdırılması. Təlimi aparan müəllim psixoloji və pedaqoji biliklərə sahib olmalı
və ondan öyrənmə prosesində ustalıqla istifadə edə bilməli, məlumat əldə etmə
metodlarını bilməli, onları toplayaraq iştirakçılara təqdim etməli, davranışlarına və
münasibətlərinə təsir etməlidir.
3. Müzakirə. Müzakirə zamanı iştirakçılar problemləri açıq şəkildə
müzakirə etməli və ya mübahisəli mövzularda sərbəst şəkildə məlumat, fikir
mübadiləsi aparmalıdırlar. Bu metodun əsas xüsusiyyəti, fərqli baxış və mövqelərin -
dialoq-müzakirə və mübahisələrin toqquşmasıdır.
Müzakirə tələbə mərkəzli təlimdir. Tələbələrin bir-biri ilə aktiv qarşılıqlı
əlaqəsi və müəllim tərəfindən intensiv, şəxsiyyət mərkəzli öyrənmə ilə xarakterizə
olunur. Müzakirənin mahiyyəti, qrupun məsələni nə qədər yaxşı başa düşdüyünü
göstərməkdir.
İstənilən müzakirə ümumiyyətlə üç mərhələdə baş verir:
1. Problemin bəyanatı;
2. Problemin həlli;
3. Xülasə.
– 85 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Birinci mərhələ iştirakçıların bir-birlərinə uyğunlaşmasıdır, bunun

vasitəsilə problemi, görüşün məqsədlərini, mübahisənin qaydalarını formalaşdırmaq
mümkündür. İkinci mərhələ iştirakçıların danışması, suallara cavabları, mümkün
qədər çox fikir və təklif toplanması, müzakirə iştirakçılarının şəxsi ambisiyalarının
və müəllim tərəfindən mövzuların müzakirəsindən kənarlaşmaların qarşısını alır.
Üçüncü mərhələ isə müzakirə nəticələrinin təhlili, fikir və baxışların razılaşdırılması,
qərarların birgə formalaşdırılması və qəbul edilməsidir. Müzakirə zamanı tələbələr
ya bir-birini tamamlaya bilər, ya da qarşı çıxa bilər [1, s. 10].
Müəllimin tələbələrə verdiyi tapşırıqdan asılı olaraq, onların seçdiyi
müzakirə növü müxtəlif müzakirələrin (klassik müzakirə, ekspress müzakirə, mətn
müzakirəsi, problem müzakirəsi, rol oyunu, dəyirmi masa) birləşməsi ola bilər.
Müzakirənin üstünlüyü ondan ibarətdir ki, qısa müddət ərzində müzakirə müəllimə
real problemləri modelləşdirməyə, tələbələrin dinləmək və düşüncələrini digər
iştirakçılar ilə bölüşmək, qarşılıqlı əlaqə yaratmaq qabiliyyətini inkişaf etdirməyə
imkan verir. Beləliklə, müzakirə, hər hansı bir problemlə bağlı mövcud fikirlərin
müxtəlifliyini başa düşməyə və qiymətləndirməyə, bu mövzuda müzakirə
iştirakçısının fərdi fikrini eşidərək hər birinin hərtərəfli təhlilini aparmağa imkan
verir. Tələbələrlə işin bu forması çox vacib və məhsuldardır, çünki müzakirə zamanı
onlar, daha da peşəkar inkişafları üçün lazım olan ünsiyyət bacarıqlarına yiyələnirlər.
4. “Beyin fırtınası” metodu. Bu, yaradıcılığı stimullaşdıraraq problemləri
həll etmək üçün kifayət qədər populyar bir üsuldur. Bu metodikaya görə, müəllim bir
qrup tələbəni suala mümkün qədər çox cavab verməyə dəvət edir. “Beyin fırtınası”
üç mərhələdə baş verir [1, s. 16].
İlk mərhələdə qrupa qarşısında problem qoyulur. İştirakçılar dəqiq və qısa
şəkildə bir-birinin ardınca təxminlər edirlər, müəllim onların fikirlərini lövhədə heç
bir şərh etmədən yazır. İkinci mərhələ bu fikirlərin müzakirəsi və fikir mübadiləsidir.
Bu mərhələdə qrupun fikirlərini istifadə etmək və ya inkişaf etdirmək üçün müvafiq
üsul tapmaq lazımdır. Üçüncü mərhələdə qrup işinin nəticələri təqdim edilir. Beyin
fırtınası üçün iştirakçıları bir neçə qrupa bölmək olar:
• problemin həlli üçün müxtəlif təkliflər hazırlayan fikir istehsalçıları;
• təklif olunan fikirlərdə mənfilik tapmağa çalışan tənqidçilər;
• hazırlanmış təklifləri real şərtlərlə əlaqələndiən, tənqidi şərhləri nəzərə
alan analitiklər.
5. Problem öyrənmə
Problemli təlim kontekstində təkcə müəllim tərəfindən sualların məharətlə
təqdim edilməsi vacibdir. Tələbələrin fəaliyyətinin təşkili prosesindəki suallar,
yaddaşdan əldə edilən məlumatları çoxaltmağa və reproduktiv hərəkətləri həyata
keçirməyə kömək edəcəkdir. Nəticədə bu, tələbələrin yaradıcı düşüncələrini
stimullaşdıracaq, yeni bilik və bacarıqları kəşf etmələrinə və əldə etmələrinə imkan
yaradacaqdır. Suallar aşağıdakı kimi ola bilər:

– 86 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

• Əsl fikir nədir? Mənası nədir? Tərif verin ... Təsvir edin ... izah edin ...
fərq nədir? Nümunələr verin ... Xülasə edin ... Təsnif edin.
• Necə fərqli qərar verə bilərsiniz? Səbəbləri nədir? Bu ifadə ilə
razısınızmı? Fikrə qarşı dəlil verin? Çatışmazlıqları nədir? Proqnozunuz nədir?
İnteraktiv dərsdə işləməyin əsas prinsipləri:
Beləliklə, nəzərdən keçirilən metodlar tələbələrin öyrəndikləri materialı
mənimsəmənin səmərəliliyinin artırılmasına, yeni bilikləri öyrənməyə və
mənimsəməyə stimullaşdırılmasına yönəldilmişdir. Bu metodlardan yalnız xarici dil
(İngilis dili) dərslərində tələbələrlə deyil, eyni zamanda, müxtəlif təhsil səviyyələri
olan hər hansı bir təhsil müəssisəsində digər fənləri öyrənmək üçün də istifadə edilə
bilər.
ƏDƏBİYYAT

1. Safonova L. Y. Tədrisin interaktiv formalarının tətbiqi. Metodik təlimatlar,

2015.39 s.
2. Şaidarova O.G. İngilis dilində qrup ünsiyyətinin tədrisində interaktiv metod
və metodlardan istifadə // linqvistik və metodoloji aspektlər: 2015, s. 101–107.
3. Konisheva A.V. İngilis dilinin müasir tədris metodları. M., 2004. - 276 s.
4. Universitetdə xarici dil tədrisinin interaktiv metodlarının bəzi
aspektləri//2017. № 3 (84). S. 64-71.

A.S. YUNSUROVA
SUMMARY
THE USE OF INTERACTIVE METHODS IN TEACHING ENGLISH

The article deals with the importance of applying interactive teaching

methods to the educational process. The main focus is on teaching English to
students. It is not enough for a new generation of teachers to be competent in their
field of knowledge; in the educational process today, it is necessary to use
methodological innovations related to the application of interactive teaching
methods. The use of interactive methods will help to achieve the set goal. The role of
these methods in increasing the efficiency of the educational process and achieving
high results by all students is great.
The task of the teacher in this process is to use in his pedagogical
practice as a wide range of different methods and teaching aids as possible, which
activate the educational and cognitive activity of students in the process of learning a
foreign language; in stimulating interest in the subject and material that is taught.
The use of methods and means will depend on many factors. It is not effective to
constantly use traditional methods and systems of training, it is desirable to
experiment, test new techniques and tools, taking into account the requirements of

– 87 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

today. The article makes an attempt to analyze the use of advanced forms and
methods that are used by teachers of foreign languages in relation to the formation of
students’ speech competencies in the educational process.
The features and specificity of the use of interactive methods of
teaching a foreign language in higher educational institutions are considered. The
expediency of using interactive methods that make it possible to make classes more
diverse, giving students the opportunity to show speech independence, to realize
communication skills and speech skills is considered. The expediency of using
interactive methods aimed at enhancing the creative thinking of students has been
proved.
Keywords: interactive methods, problem learning, discussion, training,
“brainstorming”, teaching process

А.С.ЮНСУРОВА
РЕЗЮМЕ
ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ИНТЕРАКТИВНЫХ МЕТОДОВ ПРЕПОДАВАНИЯ
АНГЛИЙСКОГО ЯЗЫКА

В статье рассматривается важность применения интерактивных

методов обучения в учебном процессе. Основное внимание уделяется
обучению студентов английскому языку. Новому поколению учителей
недостаточно быть компетентным в своей области знаний; в образовательном
процессе сегодня необходимо использовать методические новшества,
связанные с применением интерактивных методов обучения. Использование
интерактивных методов поможет достичь поставленной цели. Роль этих
методов в повышении эффективности учебного процесса и достижении всеми
учащимися высоких результатов велика.
Задача преподавателя в этом процессе заключается в
использовании в своей педагогической практике как можно более широкого
спектра различных методов и средств обучения, которые активизируют
учебную и познавательную деятельность студентов в процессе изучения
иностранному языку; в стимулировании заинтересованности предметом и
материалом, который преподается. Использование методов и средств будет
зависеть от многих факторов.
Не эффективно постоянно пользоваться традиционными методами
и системами обучения, желательно экспериментировать, испытывать новые
приемы и средства с учетом требований сегодняшнего дня. В статье сделана
попытка проанализировать использование передовых форм и методов, которые
применяют преподаватели иностранных языков относительно формирования
речевых компетенций студентов в учебном процессе. Рассмотрены
– 88 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

особенности и специфика применения интерактивных методов преподавания

иностранного языка в высших учебных заведениях.
Рассмотрена целесообразность использования интерактивных
методов, позволяющих сделать занятия более разнообразными, дающих
возможность студентам проявить речевую самостоятельность, реализовать
коммуникативные умения и речевые навыки. Доказана целесообразность
использования интерактивных методов, ориентированных на активизацию
творческого мышления студентов.
Ключевые слова: интерактивные методы, проблемное обучение,
обсуждение, тренинг, “мозговой штурм”, учебный процесс.

Redaksiyaya daxil olma tarixi: 05.03.2021.

Çapa qəbul olunma tarixi: 15.03.2021
Rəyçi: Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Gülnarə Əhmədova
tərəfindən çapa tövsiyə olunmuşdur

– 89 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

ЗАМИРА ЭФЕНДИЕВА
Азербайджанский Государственный Университет
Нефти и Промышленности
Azadlıq prospekti,23
Mirzoeva73@[Link]

КЛАССИФИКАЦИИ НАРЕЧИЙ В АНГЛИЙСКОМ ЯЗЫКЕ

РЕЗЮМЕ

Наречие представляет собой наиболее разнородный класс в

английской грамматике. Слова, относящиеся к разряду наречий, выполняют
целый ряд функций. Чаще всего они используются при глаголе, характеризуя
действие, однако возможно и их употребление при прилагательном или другом
наречии. Некоторые наречия (actually, probably) используются в качестве
вводных слов и характеризуют целое предложение. Так же, как и
прилагательное, наречие обладает специфическими, только ему присущими
семантическими, синтаксическими и морфологическими свойствами. в
предложении наречие выполняет функцию обстоятельства. Позиция наречия в
предложении зависит от того, к какому смысловом разряду оно принадлежит.
Гибридность класса английских наречий, обусловленная тождеством
их звучания и написания с прилагательными, частицами, предлогами и
союзами, является причиной, затрудняющей определение статуса каждой
отдельной лексемы. Функциональные классификации английских наречий
основаны на выполняемой ими функции в предложении, которая зависит от
того, с какой другой частью речи наречия вступают в синтагматические
отношения. Семантическая классификация наречий очень разветвлена и
отличается разнообразием подходов. В целом семантические классификации
наречий отличаются по числу выделяемых групп, но пространственные
наречия занимают в каждой их них свое определенное место.
Учитывая все это, в статье рассматривается классификация наречий в
английском языке.

Ключевые слова: наречие, классификация, функция, семантическое,

свойства, фраза

У каждого категориального признака наречия проявляется

специфические особенности, как во внутриязыковом, так и межъязыковом
соотношении.
В английском языке наречие является одной из наименее устойчивых
част речных категорий.
– 90 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Место наречия в структуре предложения в сопоставляемых языках,

прежде всего, находится в прямой зависимости от направления подчинения в
словосочетаниях с зависимыми наречиями, т е от линейной зависимости
наречных слов в структуре словосочетания. Как английский язык различает
типы линейной направленности подчинения в зависимости от семантики и
лексико-грамматических разрядов слов и в целом может допускать также
правостороннюю линейную связь. В английском языке наречия и наречные
обороты занимают в предложении разное место в зависимости от того, в какие
лексико-семантические группировки они входят.
Фраза ядро группа слов, образующих грамматическую единицу, в
которой существует элемент доминирующие все другие компоненты. Другими
словами, фраза ядро на основе подчинения, его ведущей части, т. е элемент
которое, подчиняется никакому другому элементу, кроме внутри группы.
Например, awfully bad, extremely poor и тому подобное.
Отличительной особенностью ядра могут быть определены
достаточно формально и объективно в пределах (слова-группы) следующим
образом: ядро является основным элементом в группе, чья синтаксическая
функция не может быть идентифицирована на уровне анализа.
По этой причине оказывается полезным для определения элементов,
составляющих фразу с точки зрения вторичных частей, то есть объекта,
обстоятельство и атрибута. Элемент, синтаксической функции непременно на
данном уровне анализа является ядром фразы. Например, very interesting book:
два элемента и фразы раскрывают свои синтаксические функции при помощи
этих групп, в этой фразе является наречным модификатором степени и awfully
sorry, в свою очередь, - является адвербиалом, к слову, sorry. Синтаксическая
функция sorry остается неопределенным на этом уровне анализа, что означает,
что место ядра на высшем уровне структуры. (1, стр. 30.)
Кроме того, в глагольных фраз: to make her step slowly, которое
состоится из четырех элементов (adverbial слово slowly) и предложный объект,
к слову, to make) которое раскрывают свои синтаксические функции в пределах
фразы, при синтаксическом анализе синтаксической функции автоматически
означает, что глагол ядро фразы.
Интересно отметить, что если зависимый элемент, которое следует
сразу после глагола, т.е. инфинитив, герундий или verbal - причастие, то все те
элементы, которые последуют за ним, как правило, связаны с тем,
синтаксическими отношениями, исключительно с последнего словесного
элемента, а не с предшествующим глаголом, как, например: to make her step
slowly, чтобы её никто не заметил. Таким образом, для того, чтобы
формализовать дифференциацию ядра в пределах фразы, мы должны
определить элементы фразы как второстепенная часть. Практически говоря,
обычные грамматисты всегда формулировали свои правила на предположении,
– 91 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

что синтаксические функции слов, как второстепенных можно выделить на

уровне фраз и использовали этот принцип для различения переходных глаголов
от непереходных (глаголов которые могут принимать объект против объекта).
Помимо фраз ядра встречаются фразы как (не ядра). Их можно
рассматривать как не неотмеченный член противоположности и определяется
негативно, как грамматически организованные группы слов, не имеющих ядро.
Отсюда следует, что составляющие фраз (не ядра) не соединены с помощью
подчинения. В свою очередь группы не ядра могут быть разделены на две
подгруппы: (1) независимые и (2) зависимые. Независимая подгруппа включает
фразы, не ядра, которые различимы грамматических единиц без каких-либо
дополнительных условий (фон), который находится вне границ группы.
Например, Jake and Jill; blue and white; и тому подобное.
Зависимые фразы двух типов: (1), образованные словам того же
класса, fine, loud, high, pleasant voice образованные словами различных классов.
Как видно из примеров (1), имеет правостороннее и (2) левостороннее порядок
слов.
Эта классификация, несомненно, должна быть детализирована, и
фразы ядра, должно быть дополнительно проанализированы согласно
морфологическим классам самого ядра и его зависимых элементов, с одной
стороны, и в соответствии с разъяснением элементов группы и ее другим
ограничениями. Точно так же фразы не ядра должны быть описаны согласно
морфологическим классам своих компонентов. Но для настоящего обсуждения
только основное разделение, кажется, значимым и достаточным. Как видно из
приведенной выше классификации одни и те же слова комбинации, которые
описаны структуралистами, является отмеченными. Тем не менее,
расположение этих типов и их формулировка совершенно разные. Таким
образом, по мнению западных лингвистов как Tom and Eva, эндоцентрическая
конструкция. Глинсон сделал попытку провести различие между этими двумя
типами, но его классификация также основано на поведении фразы в более
крупные структуры, т.е. один или несколько составляющих может заменить
всю фразу на более высоком уровне анализа, и в более развернутом виде.
В настоящей классификации эти типы фраз принадлежат к двум
различным группам. Tom and Eva классифицируется как не ядрового
независимого элемента как ядра, так как синтаксических отношений внутри
группы, которые в свою очередь являются различными. Кажется вероятным,
что представленная классификация может быть использована, так как она
показывает внутреннюю структуру фразы, с одной стороны, и помогает
формализовать свои отличительные особенности ядра с другой. В настоящей
классификации эти типы фраз принадлежат к двум различным группам. Tom
and Eva классифицируется как не ядрового независимого элемента как ядра,

– 92 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

так как синтаксических отношений внутри группы, которые в свою очередь

являются различными.
Кажется вероятным, что представленная классификация может быть
использована, так как она показывает внутреннюю структуру фразы, с одной
стороны, и помогает формализовать свои отличительные особенности ядра с
другой.
Классификация фраз на основе их функционирования на более
высоком уровне анализа конструкции показывает, что можно выделить две
основные группы: “остроконечный” и “много конечный”.
Все фразы ядра на основе адвербиальных отношений можно
рассматривать как “один остроконечный” фраз, так как в много-конечными
только слово ядро может установить синтаксические отношения с элементами,
появляющихся на более высоком уровне. Таким образом, “остроконечные”
Фразы, как правило, состоят из ядра существительного и одного или более
адвербиалов. “Много-конечные” фразы, как правило, имеют одно ядро, которое
состоится из глагола и одним или несколько зависимых элементов; например,
to live the girl for the time living, в данное время. Для того, чтобы определить пик
слова, для ядра необходима выполнения наиболее характерных синтаксических
функции, когда она становится частью этой конструкции.
Существует следующее деление качественных наречий, которые
определяют качество действия и подразделяются на подклассы:
1. Наречия образа и способа действия (sadly);
2.Наречия меры, степени и количества (very); Обстоятельственные
наречия должны указывать на многие обстоятельства, при которых происходит
действие, и делятся на наречия времени (today) места (here ) и времени
(today).Они не определяют характера и качество процесса, не определяют его
признаков, а обозначают лишь внешние обстоятельства действия, дают его
внешнюю характеристику, в то время как качественные наречия определяют
его внутренний характер, обладая некоторым оттенком модальности.
Обстоятельственные наречия обозначают пространственные, временные,
причинные и целевые отношения.
Обстоятельственные наречия надо отнести к числу единиц первого
типа. Это тип наречие относится к такому члену предложения как сказуемое
или что означает к сказуемому предложения или, что- то же самое, ко всему
предложению в целом. Слова, которые принадлежат к данному
синтаксическому типу, часто занимают в предложении наиболее независимую
синтаксическую позицию. Качественные наречия относятся ко второму типу
синтаксических единиц. Качественные наречия выполняют в предложении
всего лишь одну синтаксическую функцию определения глагола. Вместе с
качественными и обстоятельственными наречиями некоторые лингвисты
выделяют группу количественных наречий (Блох, Хаймович, Роговская):
– 93 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Qualitative: quickly;
Quantitative: nearly;
Circumstantial: yesterday.
Количественные наречия, такие как very, rather, показывают степень,
количество действия или качество. Сочетаемость этих наречий шире, чем
качественных наречий.
Существуют две небольшие группы наречий, используемые в
предложении, главным образом, в служебной функции: (2, стр. 89)
1. Вопросительные и относительные наречия how, when, where, why,
оформляющие вопросительные предложения и вводящие придаточные
предложения;
2. Союзные наречия therefore, however, moreover и др., находящиеся
на разных ступенях перехода от наречий к союзам.
По размышлениям В. Л. Каушанской существует двойная
классификация наречий: по структуре и по значению (3, стр. 204).
1. Простые – now, when, where.
2. Производные - образуются от различных основ с помощью
суффиксов- ly: badly, otherwise
3. Сложные - образуются сочетанием различных основ:
а) существительное + предлог: overseas, underground;
б) существительное + прилагательное: meanwhile;
в) наречие + существительное: nowadays, beforehand;
г) наречие + предлог: forever;
д) местоимение + наречие: somewhere;
е) наречие + наречие: whenever, southwest.
4.Составные предложно - именные (в основном субстантивные, редко
адъективные сочетания) – on purpose, at night.
Эта группа состоит из наречий, возникающих на основе одного
знаменательного и одного служебного слова, и характеризуется внутренним
единством обоих компонентов и отсутствием у них внутренней логической
члени мости, а также стабильностью их словесных окружений и
синтаксических позиций. Второй компонент не имеет категории числа. Он не
может быть выделен отдельно и самостоятельно употреблен в предложении.

ЛИТЕРАТУРА

1. R. Pittman. Nuclear Structures in Linguistics Language. Vol. 24. no. 8.1948

2. Б. С. Хаймовичу и Б. И. Роговской. Классификации наречий в
английском языке, 89
3. Каушанская. Классификации наречий в английском языке,1954, 204.

– 94 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

4. Бархударов Л.С. Структура простого предложения современного

английского языка/М. 1966. 137 с

Z.A.ƏFƏNDİYEVA
İNGİLİS DİLİNDƏ ZƏRFİN TƏSNİFATI
XÜLASƏ

Zərf İngilis dilinin qrammatikasında ən heterogen sinifdir. Zərflər

kateqoriyasına aid olan sözlər bir sıra funksiyaları yerinə yetirir. Əksər hallarda
hərəkəti xarakterizə edən nitq hissəsi - fel ilə istifadə olunur, lakin sifət və ya digər
zərf ilə də istifadə edilə bilər. Bəzi zərflər (actually, probably) giriş sözləri kimi
istifadə olunur və bütün cümləni xarakterizə edir. Sifət kimi, zərf də yalnız ona xas
olan xüsusi semantik, sintaktik və morfoloji xüsusiyyətlərə malikdir. Hər hansı bir
cümlədə zərf hal kimi xidmət edir. Zərfin cümlədəki yeri, hansı semantik
kateqoriyaya aid olmasından asılıdır.
İngilis dilinə məxsus olan zərflər sinfinin hibridliyi, sifətləri, hissəcikləri,
söz önlərini və bağlayıcıları ilə yazılışının eyniliyinə görə hər bir leksemanın
statusunu təyin etməyi çətinləşdirən səbəbdir. İngilis dilinə məxsus olan zərflərin
funksional təsnifləri, cümlədə yerinə yetirdiyi funksiyaya əsaslanır, bu da zərflərin
digər nitqin hissəsi ilə sintaqmatik əlaqəyə girməsindən asılıdır. Zərflərin semantik
təsnifatı çox təsirlidir və müxtəlif yanaşmalarda fərqlənir. Ümumiyyətlə, zərflərin
semantik təsnifləri seçilən qrupların sayına görə fərqlənir, lakin məkan zərfləri hər
birində özlərinə məxsus yerləri tutur.
Bütün bunları nəzərə alaraq məqalədə ingilis dilində zərflərin təsnifatı
müzakirə olunur.

Açar sözlər: zərf, təsnifat, funksiya, semantik, xüsusiyyətlər, ifadə

Z. A. AFANDIEVA

CLASSIFICATIONS OF ADVANCES IN ENGLISH

SUMMARY

The adverb is the most heterogeneous class in English grammar. Words

belonging to the category of adverbs perform a number of functions. Most often they
are used with a verb, characterizing the action, however, they can also be used with
an adjective or other adverb. Some adverbs (actually, probably) are used as
introductory words and characterize the whole sentence. Just like an adjective, an
adverb has specific semantic, syntactic and morphological properties inherent only to
– 95 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

it. In a sentence, an adverb serves as a circumstance. The position of an adverb in a

sentence depends on which semantic category it belongs to.
The hybridity of the class of English adverbs, due to the identity of their
sound and spelling with adjectives, particles, prepositions and conjunctions, is the
reason that makes it difficult to determine the status of each individual lexeme. The
functional classifications of English adverbs are based on the function they perform
in the sentence, which depends on which other part of speech the adverbs enter into
syntagmatic relations with. The semantic classification of adverbs is very ramified
and differs in a variety of approaches. In general, the semantic classifications of
adverbs differ in the number of identified groups, but spatial adverbs occupy their
own specific place in each of them.
With all this in mind, the article discusses the classification of adverbs in
English.

Key words: adverb, classification, function, semantic, properties, phrase

Redaksiyaya daxil olma tarixi: 05.03.2021.

Çapa qəbul olunma tarixi: 15.03.2021
Rəyçi: Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Lalə Məsimova
tərəfindən çapa tövsiyə olunmuşdur

– 96 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

АРЗУ МАМЕДОВА
Университет ADA
Ул. А. Агаоглу 11, Баку, Азербайджан
amammadova@[Link] Tel: +99450 5358829

ОБЗОР ЛИНГВИСТИЧЕСКИХ ИССЛЕДОВАНИЙ

В ОБРАЗОВАТЕЛЬНОМ ДИСКУРСЕ

Ключевые слова: образовательный дискурс, социолингвистика,

критический дискурс анализ.
Acar sözlər: təhsil diskursu, sosial linvistika, kritik diskurs təhlili.
Key words: educational discourse, social linguistics, critical discourse
analysis.

Согласно Аппл, сфера образования, так же, как и другие виды

«официальных знаний» находится под воздействием сложных политико-
экономических процессов, что напрямую отражается на образовательном
дискурсе организаций, где формулируются теории, исследовательские работы,
учебные планы и образовательные директивы [1]. Политические,
экономические и социальные интересы контролируют такие факторы как: что
можно говорить; кто может говорить; и при каких обстоятельствах говорить.
Несмотря на то, что основной задачей образовательных учреждений и
является создание и распространение знаний, следует широко исследовать
определённые взгляды, методы, и «истины», которые предоставляются
соответствующей публике посредством образования.
На основе теорий социального конструктивизма, главной целью языка
не является описание социальных процессов, а скорее их порождение,
распространение и осуществимость [4]. По этой причине, в процессе
использования нормативных документов в качестве статистических данных, не
следует рассматривать их как само-собой разумеющиеся сообщения или
игнорировать их риторические особенности.
Наше предположение основывается на том, что при разработке
официальных документаций заинтересованные стороны (политическая
верхушка) выдвигают на передний план нужные им проблемы и фиксируют их
при помощи нормативов. Согласно Олсон, Фейгли, и Хомский, любое
использование языка имеет политическую причастность, слова и высказывания
выражают как их нужно воплощать в реальность, нежели просто как
использовать в речи [20]. Иными словами, важность языка не заключается в

– 97 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

том, что он означает, а в том, что подразумевалось при выборе данного слова
или выражения.
Учения в образовательный дискурс подверглось по меньшей мере трём
существенным переменам, связанными с изменениями в теоретических
основах лингвистики: психолингвистический – поведенческий,
социолингвистический - язык как социальная практика, постструктуральный –
язык как зарождающая социальных реалий. Наступление эпохи
психолингвистики совпадает с учениями в бихевиоризм, где на повестку
выводятся такие проблемы как освоение детьми родного языка, английский как
второй/иностранный язык, способность читать и писать, и проблемы
преподавания языка [22], [8].
Далее, с развитием этнографии и социолингвистики усиливается упор
на социальную значимость языка [16]. Учения о связи языка с изменениями в
обществе, и классной комнаты как особой сферы для изучения
образовательного дискурса, устанавливается как одна из основных
лингвистических направлений. Текст и дискурс рассматриваются с двух
противоположных ракурсов в зависимости от лингвистического подхода.
Тогда как психолингвисты объясняют речевое воспроизводство как результат
семантической и синтаксической способности человека, социолингвистика
рассматривает язык как основанный на правилах, изученный вид социального
общения [15], [21].
Постструктурализм, с другой стороны, выводит на передний план
способность языка конструировать и формировать определённые идеи вокруг
обсуждаемых объектов.
Прежде чем перейти на обзор конкретных работ по данному вопросу,
мы хотим отметить высокую значимость исследования вопросов об
образование посредством институционных установок. Мы предлагаем, что
образование является именно той средой, где осуществляются социальные
изменения прямым или косвенным образом.
В этой статье мы рассматриваем теории и методы дискурсивных работ,
проведённых в сфере образования, и в особенности образовательных
нормативах (policies).
Теоретически данный обзор конкретных исследований выявляет, что
образовательные нормативы формулируются дискурсивно; тексты
сформулированы с целью передачи определённой информации или идеи
прямым или косвенными методами.
С методологической же точки зрения мы убеждаемся в том, что, когда
проводятся дискурсивные анализы институционных документаций, следует
применять более систематичные ресурсы для текстового анализа.
Аппл и Векслер призывают к проведению более обширных
исследований для дальнейшего распознания различных позиций, методов и
– 98 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

«истин», предложенных в рамках образовательных директив и других

официальных документаций [1], [24].
Изучение дискурса в образовательных программах возникли в 60х-70х
годах двадцатого века. Такие проблемы включали различные вопросы от
интеракционной социолингвистики до языка образования [11], [13], [7].
Превалирующей областью исследования в образовательном дискурсе
является язык аудиторного общения. Традиционно, такого рода работы в
основном занимались определением выражений, используемых
преподавателем или студентом в аудитории в различных ситуациях: например,
типы вопросов (открытые, разделительные, специальные) для проверки
понимания новой темы. Критический Дискурс Анализ (КДА) как инструмент
институционного языка оказал огромное влияние на смещение интересов в
образовательном дискурсе. Так за последние несколько десятилетий
наблюдается возрастающее применение КДА в образовательном дискурсе.
Основной целью таких учений является выявить как социальные,
демографические, политические изменения отражаются в документациях
высших учебных заведений.
Такие научные работы как Язык и Идеология, Язык и Власть, или
Воспитывай и Наказывай, также породили повышенный интерес в изучении
социальных факторов в образовательном дискурсе, и в особенности факторов
власти, гегемонии, манипуляции и т.д [10], [12], [17].
С возникновением интереса в изучении языка с социальной точки
зрения происходит значительная трансформация лингвистических теорий и
методов от традиционно-интерактивной лингвистики до критической
лингвистики.
Так, Синклер и Колтхард впервые развивают систему кодирования
общения преподавателей и учащихся, что превращается в основной
инструмент дискурс анализа в социолингвистике [20].
Дискурс общения между преподавателем и учащимися, или так
называемый классный (аудиторный) дискурс, становится одним из основных
объектов исследования не только в лингвистике, но и образовании, социологии
и культуроведения. Основной целью таких исследований было изучение и
выдвижение теорий о том, как социальные факторы порождаются и
воплощаются в жизнь при помощи образовательных институтов [5], [6], [19].
Помимо этого, множество работ в образовании с использованием
дискурс анализа было проделано с целью исследования учебного плана и
учебников. В таких работах, в большинстве случаев дискурс применялся для
изучения определённых знаний, включённых в программу образования и того,
как эти знания отражены в учебниках и в учебных планах [3].

– 99 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

В 90х годах, были проведены ряд исследований с попыткой отойти от

квалитативных и повествующих методов к более точным аналитическим
методам.
Критическая теория в данных случаях пытается исследовать то, как
макроструктуры проявляют себя в общении, в традициях и обрядах
образовательных институтов.
Критический подход опирается в значительной степени на социальные
теории и посредством синхронизации данных теорий с дискурс анализом
ученные описывают, объясняют, и интерпретируют методы, по которым
формулируется дискурс.
Таким образом КДА оказывается одним из основных теоретических
структур в образовательных исследованиях, способствуя тем самым изучению
вопросов о взаимоотношениях языка и общества.
Внизу мы описываем два конкретных примера в образовательный
дискурс за последние три десятилетия, которые основывались на КДА.
Объектом данных исследований являются разные виды дискурса, такие как
университетские документации, рекламные тексты, речи официальных лиц в
управлении образованием.
Первая работа, которую мы хотим описать была проведена М. Арнотт
и Дж.Озга, исследовавших то, как идеи национализма интегрируются в
дискурсивные ресурсы государственных законов об образовании и в
нормативы высших учебных заведений [2]. Проведя анализ ключевых текстов
эти ученные, смогли определить как государство Шотландии дискурсивно
создаёт для себя имидж компетентного управления и убеждает своих граждан в
том, что они могут с уверенностью стремиться к независимости. Арнотт и Озга
выявили существенное применение выражений, имеющих отношение к так
называемому «модернизированному национализму»; концепция нация
используется в контексте равенства и справедливости.
Роль КДА: посредством КДА данная работа подтверждает, что дискурс
может являться инструментом для воплощения государственных стратегий.
Арнотт и Озга воспринимают нормативные установки как дискурс
сконструированный и предоставленный через речь в текст и другие
дискурсивные ресурсы. Ученные в данной работе ссылаются на трёх-
масштабную дискурсивную теорию Фэйрклаф.
Второй дискурс анализ в сфере образования, который привлёк наше
внимание, оказалась работа Дж. Дональдсона и Б. Тоунсенда, где ученные
утверждают, что «взрослые» студенты бакалавры (в противовес бакалаврам
стандартной возрастной группы) отображены в образовательном дискурсе как
иные/другие группы, нуждающиеся в адаптации [9]. Объектом их исследования
стали статьи об образовании из Американских журналов для определения 1)

– 100 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

темы статей; 2) цели исследований; и 3) роль данных исследований в высшем

образовании.
Дж. Дональдсон и Б. Тоунсенд приходят к заключению что концепция
«студент стандартной возрастной группы» превалирует в образовательном
дискурсе. Взрослые-студенты-бакалавры оттеснены и им уделяется мало
внимания.
Роль КДА: Данные ученные также ссылаются на КДА как на основной
метод дискурс анализа. Они применяют теорию Гумпорта о том, что «язык,
использованный в высказываниях/изложениях о высшем образовании очень
важен, так как он не только отражается на нашем мышлении, но также
способствует тому, как мы конструируем реалии» [14]. Также, в процессе
исследования ведётся кодирование текстов с целью определения разных
перспектив, отображающих отношение к концепции, взрослые-студенты-
бакалавры.
Таким образом в примерах, приведённых в данной статье, мы ещё раз
убеждаемся насколько велика и неотъемлема роль КДА в институционных
дискурсивных анализах. Вопросы исследований разняться от
взаимоотношений между преподавателем и студентом до влияния социальных
перемен на сферу образования. Объектами исследований может служить
широкий спектр дискурсивных практик от меж-аудиторного общения и речи
официальных лиц до текстов университетских документаций.
Можно выделить две основные категории образовательного дискурса –
это институционный и аудиторный. В обеих случаях мы можем наблюдать как
многофункциональна использование КДА и как можно его переформировывать
и адаптировать с различных аспектов.
В процессе рассмотрения литературы, связанной с образовательным
дискурсом, мы ещё раз убеждаемся в том, что одним из основных целей
данных работ является изучить то, как люди конструируют значение, в какие
культурные и идеологические ценности опираются данные значения, и каково
влияние данных значений на принимающую сторону (на студентов).

Список литературы:
[Link], M. W. (1985). Teaching and. Teachers College Record, 86(3), 455-73.
[Link], M., & Ozga, J. (2010). Education and nationalism: The discourse of
education policy in Scotland. Discourse: Studies in the cultural politics of
education, 31(3), 335-350.
[Link], C. D., & Freebody, P. (1989). Children's First School Books.
Introductions to the Culture of Literacy. Basil Blackwell, 3 Cambridge Center,
Cambridge, MA 02142 (Hardback: ISBN-0-631-15926-6; paperback: ISBN-0-631-
15927-4, $15.95)..

– 101 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

4. Berger, P. L., & Luckmann, T. (1991). The social construction of reality:

A treatise in the sociology of knowledge (No. 10). Penguin Uk.
5. Bourdieu, P. (1984). Distinction: A social critique of the judgement of
taste. Harvard university press.
6. Bowles, S., & Gintis, H. (1976). 1976Schooling in Capitalist
America. New York: Basic.
7. Britton, J. (1971). A schematic account of language
functions. Educational Review, 23(3), 205-219.
8. Chomsky, N. (1964). [The Development of Grammar in Child Language]:
Discussion. Monographs of the Society for Research in Child Development, 35-42.
9. Donaldson, J. F., & Townsend, B. K. (2007). Higher education journals'
discourse about adult undergraduate students. The Journal of Higher
Education, 78(1), 27-50.
10. Fairclough, N. (2001). Language and power. Pearson Education.
11. Fishman, J. A. (1970). Sociolinguistics: A brief introduction.
12. Foucault, M. (2012). Discipline and punish: The birth of the prison.
Vintage.
13. Gumperz, J. J., & Hymes, D. H. (Eds.). (1986). Directions in
sociolinguistics: The ethnography of communication. Oxford: Basil Blackwell.
14. Gumport, P. J. (2001). Built to serve: The enduring legacy of public
higher education. In defense of American higher education, 85-109.
15. Hoff, E. (2006). How social contexts support and shape language
development. Developmental review, 26(1), 55-88.
16. Hymes, D. (1972). On communicative
competence. sociolinguistics, 269293, 269-293.
17. Kress, G. R., & Hodge, R. I. V. (1979). Language as ideology. Routledge.
18. Labov, W., Gumperz, J. J., & Hymes, D. (1972). On the mechanism of
language change. Directions in sociolinguistics, 312-338.
19. Oakes, J. (1986). Tracking, inequality, and the rhetoric of reform: Why
schools don't change. Journal of education, 168(1), 60-80.
20. Olson, G. A., Faigley, L., & Chomsky, N. (1991). Language, politics,
and composition: A conversation with Noam Chomsky. Journal of Advanced
Composition, 1-35.
21. Romaine, S. (2000). Language in society: An introduction to
sociolinguistics. Oxford University Press.
22. Sinclair, J. M., & Coulthard, M. (1975). Towards an analysis of
discourse: The English used by teachers and pupils. Oxford Univ Pr.
23. Skinner, B. F. (1957). Verbal behavior. Englewood Cliffs, NJ:
PrenticeHall.
24. Wexler, P. (2017). Social analysis of education: After the new
sociology (Vol. 57). Routledge.
– 102 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Арзу Мамедова

ABSTRACT:
REVIEW OF LINGUISTIC STUDIES IN EDUCATIONAL
DISCOURSES
This paper aims at reviewing the linguistic literature that represents the
studies into educational discourses. The main purpose of the study is to analyze the
issues that constitute the core of the discursive studies in the field of education. We
also look into the theories and methods employed by researchers in conducting
linguistic studies in this particular field.
The study reveals that Critical Discourse Analysis (CDA) is one of the main
theories widely employed by the researchers in discourse analysis. CDA is used for
analyzing the language of classroom interaction as well as the documents of
educational institutions. By means of CDA, linguists combine certain social theories
(ex. hegemony theory) with pure linguistic theories (ex. theory of metaphors) and
conduct an effective interdisciplinary study.
As for the specific critical questions that concern linguists in the field of
education, they have shifted from ‘what’ was said to ‘why’ was something said.
Thus, the studies of the 1960-1980 mostly concerned the language related to teacher-
student relationships. The research objects of such studies were mainly the
transcripts of the teacher-student interaction.
The studies of the last 3-4 decades, on the other hand, mostly deal with the
impact that social changes have on education. Their research objects can be state
educational policies, educational institutions’ documentations or websites, the
speeches of university officials, etc.
Two of the studies described in the current paper help the concerned
researchers to reveal that educational system is undergoing constant changes. The
researchers argue that educational institutions are not neutral notions but rather
inseparable parts of the state political, ideological and cultural strategy.

АРЗУ МАМЕДОВА
РЕЗЮМЕ:
ОБЗОР ЛИНГВИСТИЧЕСКИХ ИССЛЕДОВАНИЙ В
ОБРАЗОВАТЕЛЬНОМ ДИСКУРСЕ

Статья направленна на обзор лингвистической литературы,

предоставляющей учения в образовательный дискурс. Основной целью
исследования является проанализировать вопросы, составляющие основу
дискурсивных исследований в сфере образования. Также, мы исследуем теории

– 103 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

и методы, используемые исследователями при проведении дискурс анализа в

этой конкретной области.
Исследование показывает, что критический дискурс анализ (КДА)
является одной из основных теорий, широко используемых ученными при
дискурсивных учениях.
КДА используется для как для анализа языка аудиторного общения,
также и для изучения документов учебных заведений. С помощью КДА
лингвисты совмещают определённые социальные теории (например, теорию
гегемонии) с чисто лингвистическими теориями (например, теорию метафор) и
проводят эффективное междисциплинарное исследование.
Что касается конкретных критических вопросов, находящихся в центре
внимания лингвистов в области образования, они переформировались от «что»
было сказано к «почему/зачем» было сказано. Таким образом, исследования
1960-1980 годов изучали в основном язык (высказывания) косательно
взаимоотношений учителя и ученика. Объектами исследования таких работ в
основном были стенограммы коммуникаций между преподавателем и
учениками.
Дискурс исследования последних 3-4 десятилетий, однако, занимаются
в основном влиянием социальных изменений на образование. Объектами
исследования данных работ являются международные и государственные
нормативы об образовании, документы или веб-сайты образовательных
учреждений, выступления руководителей университетов и т. д.
Два исследования, описанные в данной статье, помогают
заинтересованным исследователям выявить, что система образования
подвергается постоянным изменениям. Исследователи утверждают, что
образовательные учреждения — это не нейтральные предприятия, а, скорее,
неотъемлемая часть политической, идеологической и культурной стратегии
государства.

ARZU MƏMMƏDOVA

TƏHSIL DISKURSUNDA LINQVISTIK TƏHLILLƏRIN ICMALI

XÜLASƏ

Məqalə təhsil diskursunda tədqiqatlarla bağlı linqvistik ədəbiyyatların

icmalına həsr olunmuşdur. Tədqiqatın əsas məqsədi təhsil sahəsində diskursiv
tədqiqatların əsasını təşkil edən sualları təhlil etməkdən ibarətdir. Eyni zamanda
tərəfimizdən, təhsil sahəsində diskurs analizin keçirilməsində istifadə olunan
nəzəriyyə və metodlar tədqiq edilmişdir.
Aparılmış tədqiqat göstərir ki, kritik diskurs təhlili (KDT) diskurs
tədqiqatlarında alimlər tərəfindən geniş istifadə olunan əsas nəzəriyyələrdən biridir.
– 104 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

KDT həm auditoriya mübadiləsi dilinin analizi, həm də təhsil müəssisələrinin

sənədlərinin öyrənilməsi üçün istifadə olunur. KDT vasitəsilə linqvistlər müəyyən
sosial nəzəriyyələri (misal uçun hegemoniya nəzəriyyəsi) sırf linqvistik nəzəriyyələr
ilə (misal üçün metaforalar nəzəriyyəsi) uyğunlaşdırıraraq müxtəlif fənlərarası
tətqiqatlar aparmaga müvəffəq olurlar.
Təhsil sahəsinə aid linqvistlərin diqqət mərkəzində olan konkret kritik
suallara gəldikdə isə, sözügedən suallar “nə” deyilmişdir-dən “nəyə görə”
deyilmişdi-yə transformasiya olunmuşdurlar. Beləliklə, 1960-1980-ci illərə aid
tədqiqatlar müəllim və şagird arasında münasibətlərə aid dilə (ifadələrə) həsr
olunmuşdur. Bu kimi işlərin tədqiqat obyektini əsasən müəllim və şagirdlər arasında
mübadilənin stenoqramları təşkil etmişdir.
Lakin, son 3-4 onilliklər ərzində diskurs tədqiqatları əsasən sosial
dəyişikliklərin təhsilə təsirinə həsr olunub. Bu işlərin tədqiqat obyektlərini təhsilə
dair beynəlxalq və dövlət normativlər, təhsil müəssisələrin sənəd və veb- səhifələri,
universitet rəhbərlərinin çıxışları və s. təşkil edir.
Hazırki məqalədə təsvir olunan iki tədqiqatın nəticələri bir daha subut edirki
təhsil sistemi daim dəyişikliklərə məruz qalir və bu dəyishiklər tehsil diskursunda əks
olunur.
Tədqiqatçılar vurğulayırlar ki, təhsil müəssisələri neytral müəssisə deyil,
əksinə onıar dövlətin siyasi, ideoloji, və mədəni strategiyasının tərkib hissəsidir.

Redaksiyaya daxil olma tarixi: 05.03.2021.

Çapa qəbul olunma tarixi: 15.03.2021
Rəyçi: Filologiya elmləri doktoru Azad Məmmədov
tərəfindən çapa tövsiyə olunmuşdur

– 105 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

AYNUR MƏMMƏDOVA
aynurmemmedova88@[Link]
Azərbaycan Dillər Universiteti
Rəşid Behbudov küçəsi.134.

İXTİSASI DİL OLAN ALİ MƏKTƏB TƏLƏBƏLƏRİNƏ İNGİLİS DİLİNİN

TƏDRİSİNDƏ PUBLİSİSTİK ÜSLÜBUN JANRLARININ TƏDSRİSİ
MƏSƏLƏLƏRİ

Acar sozlər: ictimai-siyasi leksika, publisistik üslub, kommunikativ kontekst, janr

Keywords: socio-political lexicon, publicistic style, communicative context, genre
Ключевые слова: социально-политическая лексика, публицистический стиль,
коммуникативный контекст, жанр

İxtisası dil olan ali məktəb tələbələrinə ingilis dili dərslərində ictimai-siyasi
leksikanın kommunikativ-yönümlü tədrisinin məqsədi kommunikasiyanın baş
verdiyi müxtəlif situasiyaları düzgün başa düşmək, bu leksikanı adekvat və kreativ
istifadə etmək və kommunikativ niyyətlərinə nail olmaq qabiliyyətinin
formalaşdırılmasını təmin edir.
Bu məqsədə nail olmaq üçün publisistik üslubun müxtəlif janrları tələbələrə
düzgün tədris edilməli, onlar istifadə olunan ictimai-siyasi leksikanı müxtəlif
kontekstlərdə həm başa düşməli, həm də istifadə etməyi bacarmalıdırlar.
Xarici dil mütəxəssisləri, o cümlədən müasir dünyada qlobal ünsiyyət vasitəsi
rolunu yerinə yetirən ingilis dilini tədris edən müəllimlər dünyada baş verən siyasi
hadisələr haqqında məlumatlı olmalı, onları təhlil etməyə və tələbə və şagirdlərini
düzgün şəkildə məlumatlandırmağı bacarmalıdırlar [3, s.10].
Tələbələr dil öyrənərkən, müxtəlif üslublarda olan şifahi və yazılı mətnləri başa
düşməli və kommunikasiya zamanı nitqlərində istifadə etməyi mənimsəməlidirlər.
Bu xüsusda publisistik üslubun müxtəlif janrları və onlardan faydalanmaq və tətbiq
etmək üçün tələbələrlə onlar üzərində iş aparılmalıdır. Publisistik üslubun müxtəlif
janrlarına nəzər salaq:
- məlumatlandırma janrı (qeyd, reportaj, müsahibə, hesabat);
- analitik janr (söhbət, məqalə, yazışma, rəy, icmal)
- bədii və publisistik janr (esse, oçerk, felyeton).
İnformasiya janrları daha çox mesaj funksiyasına, analitik janrlar isə daha
çox təsir funksiyasına malikdir.
Müəllifin fikrini ifadə etmə tərzi janrlar üzrə fərqlidir. Məsələn, qeyd növü
müəllifin varlığının açıq təzahürü demək deyildir, reportaj janrında hadisə müəllif
tərəfindən qavranıldığı tərzdə çatdırılır. Konstruktiv prinsip müxtəlif janrlarda

– 106 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

dəyişkəndir. Beləliklə, məsələn, ifadəlilik informasiya xarakterli materiallarından

fərqli olaraq bədii publisistikada daha çoxdur.
Qəzet jurnalistikasının ən çox yayılmış janrlarının üslub xüsusiyyətlərini
nəzərdən keçirək.
Xronika, jurnalistikanın bu günümüzdə, keçmişdə və ya yaxın gələcəkdə bir
hadisəni ifadə edən xəbərlər toplusundan ibarət mətn formalı növüdür. Xronika
"harada, nə zaman hadisə baş verdi, baş verir, baş verəcək" ümumi mənası olan bir-
üç-dörd cümləlik mətndir. Zamanın əsas göstəriciləri hadisəni bu barədə mesajın
tarixi ilə əlaqələndirməyə imkan verən "bu gün", "dünən", "sabah" zərfləridir.
Müvəqqəti siqnal gizli ola bilər: "indicə, indi, tezliklə" mənası janrın özü, onun
məzmunu ilə verilir. Eyni şəkildə, yerin göstəricisi də gizli ola bilər, məsələn, şəhər
hadisələri xronikasında hər mesajda şəhərin adını çəkməyə ehtiyac yoxdur ("The
bike ride will take place today ") mesajda bir və ya iki təklif daha çox olarsa, hərəkət
yerinin daha spesifik göstəricisi görünə bilər "birmənalı olaraq" şəhərimizdə olacaq
"kimi başa düşüləcəkdir. Bir hadisənin mövcudluğu, mövcud olan bir fel ilə müxtəlif
formalarda qeyd olunur (happened, will happen, opened, planned, happens, goes,
collects, works, etc..). Xronikanın əvvəlindəki tipik formullar: "An exhibition opened
in London yesterday," "A meeting is taking place in Edenburg today," "There will be
an opening in Liverpool tomorrow."
Xronika xəbərlərinin seçimi tematik və ya müvəqqəti bir prinsipə əsasən
tərtib edilir, məsələn: "Criminal Chronicle", "Actual", "Official Chronicle", "News
in the middle of the day" və s.
Başlıq çox vaxt rubrikanın adını təmsil edir və nömrədən nömrəyə,
buraxılışdan buraxılışa keçir.
Xronika janrı bütün mediada, yəni qəzetlərdə, radioda və televiziyada istifadə
olunur. Bu janra müvafiq televiziya və radio xəbərlərinin elanları və xülasələri
hazırlanır. Müəyyən edilən xəbərlər tez-tez qəzet materiallarının başlıq kompleksinə
daxil edilir, buna görə də bir qəzet səhifəsi əsas hadisələri əks etdirən bir növ
səpələnmiş xronika kimi oxuna bilir.
Reportaj - sözün dar mənasında, bir hadisənin hekayəsinin (elektron mediada)
və ya olduğu kimi (mətbuatda) eyni vaxtda verildiyi xəbər jurnalistikası növüdür.
Radio və televiziya yayımında, natiqin hadisə yerində olmasını ifadə edən bütün
vasitələr təbii bir şəkildə, mümkün olanlar kimi istifadə olunur, məsələn: " we are in
the hall of the regional museum ", " now the savior closes a ladder "," in front of me"
və s. Yazılı nitqdə bir hadisənin və bununla bağlı bir hekayənin çatdırılması üçün
eyni vasitələrdən istifadə olunur: zaman eyniliyi, yaxud hadisənin indi cərəyan
etməsi, " I see the savior go up to the third floor ", elliptik və təktərkibli cümlələr (on
a rocky plateau, cloudy today), müəllifin "Mən" və ya "yoldaşlarım" mənasında
"mən" və ya "biz" fikirlərini çatdırır. Reportaj hadisənin təbii gedişatının qeyd
edilməsini təmin edir. Bununla belə, hadisə və hətta hadisədən sonra yalnız elektron
mediada başdan sona qədər çox az halda real vaxtda yayımlanır (a football match, a
– 107 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

military parade, the inauguration of the President). Digər hallarda, epizod seçilərək
vaxt məhdudlaşdırılmaqla təqdim olunur. Bu, epizodların hazırlanmasında problem
yaranır. Olimpiadalar kimi bir sıra paralel hərəkətlərdən ibarət kompleks bir hadisə
real vaxtda fərqli hərəkətlərin epizodlarının ardıcıllığı kimi ötürülür, məsələn: " Now
English gymnasts are training on the floor, on the carpet ... ", "və" now we are shown
the performances of Romanian gymnasts on unequal bars” Yazıda hadisə düzəliş
edilmiş epizodların ardıcıllığı kimi də ötürülür; redaktə sayəsində hadisənin vacib
anlarında aydın vurğular əldə edə və müəllifin şərhini genişləndirilə bilir. Yazılı
mətn, prinsipcə, hadisənin hamısını əks etdirə bilmir, buna görə reportajın müəllifi
hadisənin yalnız ən parlaq epizodlarını təqdim etməli, ən parlaq detalları seçərək bu
parlaqlığı sözlə çatdırmağa çalışmalıdır. Düzəlişin rolu nə qədər böyükdürsə, mətnə
təfərrüatlı və təfərrüatlı bir müəllif şərhinin daxil edilməsi ehtimalı getdikcə daha çox
olur və bunun nəticəsində xüsusi bir janr növü - analitik reportaj ortaya çıxır.
Analitik reportajı əks etdirən mətn hadisənin təqdim olunmuş fraqmentlərinin
reportajına və müxtəlif növ şərhlərinə, mülahizələrinə görə alternativ variantdır.
Lakin bu halda da jurnalistin hadisə yerində olma anı oxucudan gizlədilməməlidir.
Müxbir şərhini bir mütəxəssisə - tədbirin iştirakçısına həvalə edə bilər, sonra
reportajda cari hadisə bütövlükdə və ya onun fərdi məqamları barədə reportaj təqdim
olunur. Bu, təqdimatı dinamikləşdirmək, mətnin məzmunu və formasını
zənginləşdirmək üçün vacib yoldur. Məsələn, dil vasitələrinin köməyi ilə adresat
təqdimata cəlb edilə bilər, məsələn: " we are with you now...".
Müasir jurnalistikada reportaj tez-tez analitik mətn adlanır ki, burada dil
vasitəsi ilə natiqin hadisə yerində olmasının effektini yaratmağa cəhdlər olmasa da,
məsələni aydınlaşdırmaq üçün jurnalistin aktiv hərəkətləri vurğulanır. Belə bir işə
mütəxəssislərlə görüşlər, sənədlərin təqdimatı və təhlili, tez-tez müəllifin onları necə
əldə etdiyinə dair hesabat, hadisə yerinə səyahət və hadisələrin şahidləri ilə görüşlər
barədə hekayələr daxildir. Reportaj müəllifin aktiv hərəkətlərini nəzərdə
tutduğundan, mətnin məzmunu problemi təhlil etməyə yönəlsə də, hadisənin
elementləri əsas kompozisiyanı təşkil edir. Problemin təqdim edilməsindəki bu
dinamika analitik materialın oxucuya təqdim olunması yollarının arsenalını
zənginləşdirir.
Məqalə bir hadisə və ya problemin araşdırılmasının nəticələrini təqdim edən
analitik janrdır. Janrın əsas üslub xüsusiyyəti, əsas ideyanın arqumentlərlə və ikinci
dərəcəli fikirlərin zəncirvari inkişafı və əsas ideyadan nəticəyə qədər əsaslandırılmış
məntiqi təqdimatdır.
Dil baxımından, sintaksis səviyyəsində ifadələrin məntiqi əlaqələrini ifadə
edən vasitələrin geniş çeşidləri var: bağlayıcılar, məntiqi xarakterli giriş sözləri,
"misal gətir", kimi məntiqi əlaqə növünü ifadə edən sözlər və cümlələr səbəblər "və
s. Morfologiya səviyyəsində janr, qanunların formalaşdırılmasını ifadə etməyə imkan
verən qrammatik vasitələrlə xarakterizə olunur: həqiqi mücərrəd, kollektiv məna
daşıyan tək, abstrakt isimlər. Söz ehtiyatı səviyyəsində terminlərin, o cümlədən
– 108 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

izahatları olan yüksək dərəcədə ixtisaslaşdırılmış, mücərrəd anlayışları ifadə edən

sözlərin istifadəsi müşahidə olunur. Beləliklə, hadisənin inkişaf qanunlarını,
səbəblərini və təsirlərini, cəmiyyətin həyatı üçün əhəmiyyətini ortaya qoyan
müəllifin analitik fəaliyyətinin nəticəsini formalaşdırmağa imkan verən dil
vasitələrindən istifadə olunur.
Publisistik məqalələr müxtəlif formalı əsərlər hesab olunur. Qəzet
məqaləsində əsas məsələ mətnin tərtibatı və üslubudur. Məqalə əsas ideyadan sübuta
və ya girişdən nəticəyə qədər bütün elementləri özündə əks etdirməklə qurula bilər.
Kompozisiya baxımından məqalə hadisənin canlı şəkildə yazılmış epizodları
müxtəlif iddialarla zənginləşdirilir, faktiki mübahisələr və mülahizə səbəbləri kimi
daxil edilir və ya mübahisə funksiyasını yerinə yetirən mini müsahibələr şəklində,
həyata keçirilir. Üsub yönümlü məqalələr xüsusilə müxtəlifdir. Elmi üsluba yönəlmiş
məqalələr ən çox bu oriyentasiyanı yalnız mətnin məntiqi təbiəti baxımından
qoruyur. Yalnız mülahizələr duyğusal formada ola bilir. Təqdimatın ümumi kitab
stilinə uyğun olaraq, natiqin nitqinin mükəmməl sintaktik üslubu, mülahizələri
vurğulamaq üçün məyyən pafoslu ifadələr mümkündür.
Söhbət yönümlü məqalələr də geniş şəkildə istifadə olunur. Eyni zamanda,
məqalədə ciddi bir mövzuda oxucu ilə səmimi, maraqlı şifahi ünsiyyəti təmin edən
formaların sayı kəskin şəkildə artır. Sintaksisdə danışıq nitqini təqlid edən
konstruksiyalar meydana çıxır: səbəb-nəticə münasibətlərini, danışıq əlaqəsini ifadə
edən cümlələr. Və cümlələr qısaldılır. Bu cür mətnlərdə ünsiyyət mövzusunun
emosional qiymətləndirməsini ifadə edən danışıq lüğətindən geniş şəkildə istifadə
olunur.
Tənqidi xarakterli analitik məqalələr natiqlik sintaksisini və istehzasını,
danışıq sintaksisinin elementlərini və azaldılmış emosional-qiymətləndirici söz
ehtiyatını, komik üsullarını (tanınmış mətnləri parodiya etmək və s.) nəzərdə tutur.
Oçerk bir gerçəyin və problemin obrazlı, konkret-həssas şəkildə təqdim
olunmasını tələb edən bədii və publisistik janrdır. Tematik olaraq, oçerklər çox
müxtəlifdir: məsələn, problemli, portret, səyahət, hadisə və s. Oçerk həyat
hadisələrinin yüksək dərəcədə ümumiləşdirilməsinə malik bir əsər olduğundan
qəhrəman və hadisə müəllif tərəfindən hər hansı sosial problemin təhlili prosesində
çatdırılır. Oçerk mətni parlaq, ifadəli şəkildə çatdırılan hadisələri, inandırıcı şəkildə
çəkilmiş qəhrəman obrazlarını və dərin, dəlillərə əsaslanan fikirləri ahəngdar şəkildə
birləşdirir. Hadisə, mövzu və inşa məzmununun məntiqi elementlərinin birləşməsi bir
sıra amillərdən asılıdır. Hər şeydən əvvəl o, esseistin seçdiyi kompozisiya növü ilə
müəyyənləşdirilir. Bir hadisə kompozisiyasından istifadə edilərsə, o zaman bir bədii
hekayədə olduğu kimi təqdimatında, başlanğıc, hərəkətin inkişafı, kulminasiya və
düyün nöqtəsinin açılması vurğulanan bir hadisə haqqında hekayə olaraq nəql edilir.
Müəllifin mülahizəsi, qəhrəmanların təsviri aksiyanı bir müddət dayandırır, lakin
sonra mətnin açılması yenidən hadisənin gedişatına tabedir. Məntiqi kompozisiyadan
istifadə olunursa, mətnin qurulması müəllifin əsaslandırmasının inkişafı ilə müəyyən
– 109 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

edilir, bir hadisənin və ya bir neçə fərqli hadisənin epizodları mülahizə, tezis
mübahisəsi, oxşarlıq və ya ziddiyyətlə birləşmə səbəbi kimi təqdimata daxil edilir. və
s. Bəzən oçerkdə mətnin inkişafının nitqin bir mövzusundan digərinə kəskin keçidlər
sayəsində həyata keçirildiyi esse kompozisiyasından istifadə olunur. Lakin nəzərə
alınmalıdır ki, zahiri xaotik təqdimat müəllifin düşüncəsinin məqsədyönlü inkişafını
gizlədir, oxucu mətn elementlərinin assosiativ əlaqələrini şərh etməklə dərk
etməlidir. Oçerkin təqdimatı üçüncü və ya birinci şəxsin dilindən nəql edilir.
Birinci halda, hekayənin izah edildiyi hadisə oxucuya öz-özünə cərəyan edən
kimi görünür, müəllifin iştirakı yalnız dolayı yolla – nəqlin təfərrüatlarını ifadə edən
sözlərin seçilməsində və istifadəsində hiss olunur. O şərhçi kimi daha aktivdir.
Özünü "mən" şəklində göstərmədən, enerjili şəkildə hərəkətə müdaxilə edə bilər,
keçmişə geri çəkilməklə (geriyə baxma) və ya irəliləməyə (axtarış, yəni qəhrəmanın
hələ bilmədiyi gələcək hadisələrin ekspozisiyası ilə) müdaxilə edə bilər.). Belə bir
şərhçi tez-tez baş verənləri uzun müddət şərh edir və qiymətləndirir. Bəzən jurnalist
qəhrəmanın "mən" ini istifadə edir, yəni inşa bir qəhrəmanın hekayəsi kimi qurulur.
Ancaq əksər hallarda müəllifin "mən" i istifadə olunur, burada jurnalistin fikirləri
mətn təcəssümü kimi ortaya çıxır. Bu anlamda jurnalistin funksiyaları müxtəlifdir.
Beləliklə, təhlil zamanı o, oçerk mövzusu olan hadisənin iştirakçısı kimi çıxış edə
bilər. Ən çox jurnalistləri nəql edən-tədqiqatçı forması cəlb edir. Bu halda, oçerk
materialının tərkibi bir hadisənin öyrənilməsi hekayəsinə əsaslanır və nəticədə oxucu
qarşısında olduğu kimi deyil, tədqiqatçı bu barədə təhlil əsasında çatdırdığı məsələ
ilə tanış olur.
Beləliklə, oçerk, ilk növbədə, təbii ardıcıllığı ilə və ya dəyişikliyi ilə geriyə
baxış və prospekt şəklində cərəyan edən və müəllifin mülahizəsi ilə qısaldılan və ya
çərçivəyə salınan, bir jurnalistik konsepsiyanı çatdıran real bir hadisə haqqında
hekayə şəklində oxucuya çatdırıla bilər. Bu vəziyyətdə müəllif səs-küylü bir
müşahidəçi, səsləndirici şərhçi, bir hadisənin iştirakçısı, bir hadisə haqqında danışan
qəhrəmanın həmsöhbəti kimi çıxış edə bilər.
İkincisi, oçerk bir jurnalist araşdırması ilə bağlı bir hekayə kimi qurula bilər
və personajlarla danışıqların təqdimatı, oxuduğu sənədlərin məzmunu və gördükləri
barədə düşüncələr şəklində qurula bilər. Bu zaman oxucu hadisələr və insanlar
haqqında, həm də jurnalistin gətirdiy faktlarda gördüyü problem haqqında məlumat
alır.
Üçüncüsü, oçerk bir jurnalistin problemlə bağlı emosional rəngli mülahizəsini
təmsil edə bilər. Düşüncə əsnasında hadisələr təqdim olunur, qəhrəmanlar təsvir
olunur ki, bu da hekayənin həyat problemi üzə çıxarmasına imkan verir.
Oçerk şəkilli yazı ilə xarakterizə olunur: qəhrəmanı və hadisəni təmsil etmək
üçün araşdırma, səyahət, qəhrəmanla görüş zamanı bəzi hallarda nəql edən tərəfindən
həqiqətən müşahidə olunduğu şəkildə tərtib olunan konkret, canlı, əyani detallar
tələb olunur, və s. Və hadisəni müşahidə etmək, şərh vermək və iştirak etmək və
vəziyyəti araşdırmaqla izah edən şəxs təmkinli ola bilməz. Həqiqi bir sosial problem,
– 110 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

hadisələr və insanlar müəllifin emosional qiymətləndirməsi işığında oxucu qarşısına

çıxır, nəticədə inşa mətni bu və ya digər tonla rənglənir. Fərqli jurnalistlər üçün
oxucu ilə ünsiyyət fərqli qurulub. Üçüncü bir şəxs şəklində və ya qəhrəmanın "Mən"
şəklində təqdimatı oxucuya birbaşa müraciət etməkdən imtina edir. Əksinə, müəllifin
“mən” i ən çox oxucu ilə, xüsusən “biz” şəklində “mən, müəllif və oxucum”
mənasında fəal ünsiyyət ilə birləşir.
Esse (essai) sözünün fransız dilindən tərcüməsi "cəhd, sınaq" deməkdir.
Müəyyən bir məsələ haqqında fərdi təəssürat və mülahizələri ifadə edən kiçik
həcmli və sərbəst kompozisiyalı yazı növüdür. Bu, fəlsəfi, tarixi və bioqrafik,
publisistik, ədəbi tənqidi, populyar elmi və ya bədii xarakterə malik olan hər hansı
bir məsələ haqqında yeni, subyektiv və iadəli yazıdır.
Tələbələr esse ilə bağlı aşağıdakıları bilməlidirlər:
- müəyyən bir mövzu və ya məsələ;
- problemlərin geniş spektrinin təhlilinə həsr olunmuş bir əsər haqqında;
- konkret bir hadisə və ya məsələ ilə bağlı fərdi təəssürat və mülahizələri ifadə
edir və sözsüz ki, mövzunun tam və ya dolğun təfsiri deyil;
-fəlsəfi, tarixi və bioqrafik, publisistik, ədəbi tənqidi, populyar elmi yazılarla
bağlı subyektiv, ifadəli yazı essenin növlərinə daxildir.
Essenin məzmununda, ilk növbədə, müəllifin şəxsiyyəti, dünyagörüşü,
düşüncə və hissləri müəyyən olunur. Bu janr son illərdə populyarlaşmışdır. M.
Montaigne esse janrının yaradıcısı hesab olunur ("Təcrübələr", 1580). Bu gün esse
tez-tez tələbələrə tapşırıq olaraq təklif olunur. Esse müsabiqələri təşkil olunur.
İctimai-siyasi leksikanın kommunikativ-yönümlü, funksional-yönümlü, kontekst
daxilində mənimsənilməsi dil fakültələrində təhsil alan tələbələrdə ictimai-siyasi
xarakterli, kütləvi-informasiya materialları adekvat şəkildə qavramaq, müstəqil şəkildə
təhlil və şərh etmək qabiliyyətinin formalaşdırılmasını və inkişaf etdirilməsini təmin
edən əsas şərtlərdəndir.
Dil fakültələrində ingilis dilini ixtisas dili kimi tədris edən müəllimlərin qarşısında
duran mühüm vəzifələrdən biri tələbələrdə mənimsənilmiş leksik vahidlərdən, o
cümlədən ictimai-siyasi leksikanın müxtəlif kommunikasiya kontekstlərində düzgün və
adekvat şəkildə istifadə etmək, fikir və ideyalarını, mövqe və münasibətlərini müstəqil,
sərbəst şəkildə ifadə etmək və nəticə etibarilə kommunikativ niyyətlərinə uğurlu şəkildə
nail olmaq qabiliyyətinin formalaşdırılması və inkişaf etdirilməsidir. Qeyd edilməlidir ki,
ingilis dilində ictimai-siyasi leksikanın tədrisində müvafiq vərdiş, bacarıq və
kompetensiyaların formalaşdırılması və inkişaf etdirilməsinə təkan verə biləcək şəraitin
yaradılması uğurlu təlim nəticələrinin əldə edilməsini təmin edən mühüm amillərdəndir
[1, s.308].
Bu məqalədə, biz publisistik üslubun xronika, reportaj, məqalə (publisistik və
analitik), oçerk, esse janrından bəhs etdik. Dil fakültələrində ingilis dilini ixtisas dili kimi
öyrənən tələbələrin bu janrlarda kommunikasiyanın baş verdiyi müxtəlif situasiyaları
düzgün başa düşmək, bu leksikanı adekvat və kreativ istifadə etmək və
– 111 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

kommunikativ niyyətlərinə nail olmaq qabiliyyətinin formalaşdırılması üçün

tələbələrə düzgün tədris edilməsi, onların istifadə olunan ictimai-siyasi leksikanı
müxtəlif kontekstlərdə həm başa düşməsi, həm də istifadə etməyi bacarması ilə bağlı
araşdırma apardıq.

İstifadə edilmiş ədəbiyyat

1. Doughty, C. 19986. Information gap tasks: Do they facilitate second
language acquisition? TESOL Quarterly, 20, 2, pp.305-25.
2. Ellis, R. 1993. Talking shop: Second Language Acquicition research: How
does it help teachers? ELT journal, 47, pp.3-11.
3. Shumin, K. 1997. Factors to consider. Developing adult ETL students’
speaking ability. English Teaching Forum, 35, 3, pp.8-13.
4. Tapia, A.R. 1993. Using the newspapers with beginners. English Teachinbg
Forum, 31, 1, p.46.
5. Гусейнзаде Г.Д. Обучение речевой коммуникации на иностранном
языке. Баку, Мутарджим, 314 с.

Məmmədova Aynur Əli qızı,

Xülasə
Məqalədə, publisistik üslubun xronika, reportaj, məqalə (publisistik və analitik),
oçerk, esse janrından bəhs edilir. Dil fakültələrində ingilis dilini ixtisas dili kimi öyrənən
tələbələrin bu janrlarda kommunikasiyanın baş verdiyi müxtəlif situasiyaları düzgün
başa düşmək, bu leksikanı adekvat və kreativ istifadə etmək və kommunikativ
niyyətlərinə nail olmaq qabiliyyətinin formalaşdırılması üçün tələbələrə düzgün
tədris edilməsi araşdırılır. Tələbələrin ictimai-siyasi leksikanı müxtəlif kontekstlərdə
həm başa düşməsi, həm də istifadə etməyi bacarması ilə bağlı məsələlər tədqiq
olunur. Dil fakültələrində ingilis dilini ixtisas dili kimi tədris edən müəllimlərin
qarşısında duran mühüm vəzifələrdən biri tələbələrdə mənimsənilmiş leksik
vahidlər¬dən, o cümlədən ictimai-siyasi leksika¬nın müxtəlif kommunikasiya
kontekstlərində düzgün və adekvat şəkildə istifadə etmək, fikir və ideyalarını, mövqe
və münasibət¬lərini müstəqil, sərbəst şəkildə ifadə etmək və nəticə etibarilə
kommunikativ niyyətlərinə uğurlu şəkildə nail olmaq qabiliyyətinin
formalaşdırılması və inkişaf etdirilməsidir. Dil fakültələrində ingilis dilini ixtisas dili
kimi öyrənən tələbələrin bu janrlarda kommunikasiyanın baş verdiyi müxtəlif
situasiyaları düzgün başa düşmək, bu leksikanı adekvat və kreativ istifadə etmək və
kommunikativ niyyətlərinə nail olmaq qabiliyyətinin formalaşdırılması üçün
tələbələrə düzgün tədris edilməsi, onların istifadə olunan ictimai-siyasi leksikanı
müxtəlif kontekstlərdə həm başa düşməsi, həm də istifadə etməyi bacarması ilə bağlı
araşdırma aparıldı.

– 112 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Mammadova Aynur

SUMMARY

IN TEACHING ENGLISH TO UNIVERSITY STUDENTS

MAJORING IN LANGUAGE ISSUES OF TEACHING
GENRES OF PUBLICISTIC STYLE
The article examines the genres of journalistic style - chronicle, reportage,
article (journalistic and analytical), essays. Students studying English as a language
of specialization in language faculties are studied in order to understand the various
situations in which communication takes place in these genres, to use this vocabulary
adequately and creatively and to form students' ability to achieve communication
goals. Issues related to students' ability to understand and use socio-political
vocabulary in different contexts are explored. One of the important tasks of language
teachers in English language faculties is to use the lexical units mastered by students,
including the correct and adequate use of socio-political vocabulary in different
communication contexts, to independently express their thoughts, ideas, positions
and attitudes. , is the formation and development of the ability to express freely and,
as a result, to successfully achieve their communicative intentions. Students studying
English as a language of specialization in language faculties should be taught to
understand the different situations of communication in these genres, to use this
vocabulary adequately and creatively, and to form their ability to achieve
communicative intentions. research was conducted on his ability to understand as
well as use.

АЙНУР МАММАДОВА
РЕЗЮМЕ
ПРИ ОБУЧЕНИИ АНГЛИЙСКОМУ ЯЗЫКУ СТУДЕНТОВ
УНИВЕРСИТЕТОВ, ИЗУЧАЮЩИХ ЯЗЫК ВОПРОСЫ
ПРЕПОДАВАНИЯ ЖАНРОВ ЖУРНАЛИСТСКОГО СТИЛЯ
В статье рассматриваются жанры публицистического стиля -хроникa,
репортаж, статья (публицистические и аналитические), эссе. Студенты,
изучающие английский язык как язык специализации на языковых
факультетах, изучаются, чтобы понять различные ситуации, в которых
происходит общение в этих жанрах, адекватно и творчески использовать этот
словарный запас и сформировать у студентов способность достигать
коммуникативных целей. Исследуются вопросы, связанные со способностью
учащихся понимать и использовать социально-политическую лексику в
различных контекстах. Одна из важных задач преподавателей английского
языка на факультетах английского языка - использовать усвоенные студентами
лексические единицы, включая правильное и адекватное использование
– 113 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

социально-политической лексики в различных коммуникативных контекстах,

для самостоятельного выражения своих мыслей, идей, позиций и отношений. ,
это формирование и развитие способности свободно выражать свои мысли и,
как следствие, успешно реализовывать свои коммуникативные намерения.
Студентов, изучающих английский как язык специализации на языковых
факультетах, следует научить понимать различные ситуации общения в этих
жанрах, адекватно и творчески использовать этот словарный запас и
формировать свою способность достигать коммуникативных намерений.
понимать, а также использовать.

Redaksiyaya daxil olma tarixi: 05.03.2021.

Çapa qəbul olunma tarixi: 15.03.2021
Rəyçi: [Link]. G.X.ŞİRƏLİYEVA
tərəfindən çapa tövsiyə olunmuşdur

– 114 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

ГАСИЛОВА ЛАЛЕНДЕР ХАФИЗ ГЫЗЫ

Бакинский славянский университет
Баку, ул. С.Рустама 33

КОРАНИЧЕСКИЕ ПОСЛОВИЦЫ И ПОГОВОРКИ

Резюме
В данной статье раскрываются некоторые вопросы, связанные с ролью,
источниками, местом и значением пословиц и поговорок в арабском языке.
Отмечается также, что между азербайджанским и арабским народами сложились
общие взгляды на религию, определенная общность убеждений и мышления.
Наши народы проявляли и проявляют взаимный интерес к культурным
традициям народов. Очень интересным фактом является то, что арабский народ,
который славился своим высоким интеллектом и особым красноречием еще во
времена джахилийи, благодаря Священному Корану возвысил свой статус на
еще более высокий уровень, чем статус соседствующих народов неарабского
происхождения и не исповедующих ислам. Священный Коран обладает
уникальным стилем, в котором Всевышний посредством пословиц и поговорок
преподнес различные взгляды, касающиеся жизни, быта, мышления человека и
пр. для доступности в понимании людьми сказанного. Пословицы и поговорки,
которые включают в себя слова Аллаха, арабы назвали «поговорками-
аналогами» («‫ » االمثال القلياسية‬Əl-əmsəlu əl-qiyasətu). В статье также анализируются
источники их возникновения, дается сопоставление с их значениями и
классификацией. Также приводятся цитаты из коранических аятов, сур, хадисов,
в которых использованы поговорки и пословицы. При описании Рая или Ада и, в
целом, потустороннего мира, все перечисленное выражается в словах и
выражениях, различных символах и ассоциациях, без которых человек не мог бы
себе представить того, чего никогда не видел. Использование абстрактных
понятий в данном случае является единственным логичным способом для
доступного разъяснения простым смертным о неизведанных ощущениях и
чувствах. Коранические пословицы- аналоги считаются одним из лучших
способов духовного воспитания человека. Указанные пословицы и поговорки
имеют древние корни. Некоторые из них отражены в семитских книгах
доисламского периода. Также отмечается, что Иисус Христос, призывая людей к
истине, прибегал к пословицам и поговоркам. В статье приводятся цитаты из
исследований таких арабских ученых и филологов прошлых столетий и
современности, как Аз-Заргани, доктор Абдул Меджид Абидин, Шейх
Мухаммед Аль-Газали, Шейх Манна Аль-Каттан, доктор Абдулгани Аль-
Раджихи и др. Самым совершенным произведением об особенностях пословиц
является произведение Абдуль-Кахира Аль- Джурджани «‫( اسرار البالغة‬Тайны
красноречия).
– 115 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Ключевые слова: Коран, пословица, поговорка, мышление,

азербайджанский язык.

Пословицы и поговорки занимают особое место среди образцов устной

народной литературы, в которой отражается жизнь народа на протяжении
длительной истории. Неоспоримо значение пословиц и поговорок в изучении
образа жизни народов, живущих в определенных областях, их философских
форм мышления, отношений с разными народами и социальных отношений,
которые существуют между различными слоями нации. Между
азербайджанским и арабским народами существует общность в вопросах
религии, убеждений и мышления, сложились давние отношения, возникли
общие ценности, взаимный интерес к культурным традициям. Арабский народ,
который еще во времена джахилийи прославился своим высоким интеллектом и
красноречием, благодаря Священному Корану еще более возвысил свой статус в
сравнении с соседними немусульманскими народами. Священный Коран
уникален по своему стилю, в котором Всевышний посредством использования
народных выражений дал разъяснение по различным вопросам, касающихся
почти всех отраслей жизни, быта, мышления и пр. Все это, естественно,
способствовало к существенному увеличению интереса к народным
высказываниям, таким, как пословицы, поговорки, мудрые слова.
Один из известных средневековых филологов и исследователей Корана Аз-
Заргани писал о пословицах и поговорках следующее: «Обращение Корана к
такой форме выражения является одним из необычных способов. В то же время
это является жизненной силой, которой Аллах наделил людей. Это доказывает,
что поговорки и есть самый ценный метод самовыражения человека, способ
передачи своих мыслей собеседнику. Если у вас возникает какое-то сомнение в
том, что коранические пословицы и поговорки являются даром Аллаха, тогда
обратите свои взоры к словам самого Всевышнего».
ِ ‫آن ِم ْن ُك ﱢل َمثَ ٍل فَأَبَ ٰى أَ ْكثَ ُر النﱠ‬
‫اس إِ ﱠال ُكفُورًا‬ ِ ْ‫اس فِي ٰھَ َذا ْالقُر‬ ِ ‫ص ﱠر ْفنَا ِللنﱠ‬ َ ‫َولَقَ ْد‬
«Мы разъяснили людям в этом Коране всякие притчи, но большинство
людей отвергает все, кроме неверия». (Аль-Исра:89).
َ ‫ار ْاب ِت َغ‬
‫اء‬ َّ ‫ون َعلَ ْي ِه ِفي‬
ِ ‫الن‬ ِ ‫الس ْي ُل َز َب ًدا َر ِاب ًيا ۚ َو ِم َّما ُي‬
َ ‫وق ُد‬ َّ ‫اح َت َم َل‬ْ ‫ت أَ ْو ِد َي ٌة ِب َق َد ِر َھا َف‬ ْ َ‫اء َف َسال‬
ً ‫اء َم‬ َّ ‫أَ ْن َز َل ِم َن‬
ِ ‫الس َم‬
َ ً ‫ب ُج َف‬ ْ َ
َّ ‫اط َل ۚ َفأ َّما‬
ُ ‫الز َب ُد َف َيذ َھ‬ ِ ‫ب 'ُ ْال َح َّق َو ْال َب‬ َّ ٰ
ْ ‫اع َز َب ٌد ِم ْثل ُ ُه ۚ َك َذلِ َك َي‬ َ ْ
‫اء ۖ َوأ َّما‬ ُ ‫ض ِر‬ ٍ ‫ِحل َي ٍة أ ْو َم َت‬
‫ال‬
َ َ‫ﷲُ ْاألَ ْمث‬ ‫ب ﱠ‬ ُ ‫ض ِر‬ ْ َ‫ض ۚ َك ٰ َذ ِل َك ي‬ ِ ‫ث فِي ْاألَ ْر‬ ُ ‫اس فَيَ ْم ُك‬ َ ‫َما يَ ْنفَ ُع النﱠ‬
«Он ниспосылает с неба воду, и долины наполняются потоками в
соответствии с их размерами. Поток несет пену, поднявшуюся на поверхность.
Подобная же пена появляется на том, что раскаливают в огне для изготовления
украшений или утвари. Такими притчами Аллах разъясняет истину и ложь. Пена
будет выброшена, а то, что приносит людям пользу, останется в земле. Такие
притчи и есть один из способов, при помощи которых выявляются

– 116 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

необыкновенные свойства Корана. Аллах приводит подобные примеры»(Ар-

Ряд:17).
Обратим внимание на пословицы и поговорки, которые включают в себя
слова Аллаха, проанализируем источники их возникновения, сопоставив с их
значением и классификацией. Арабы назвали их «поговорками- аналогами» («
‫ »االمثال القلياسية‬Əl-əmsəlu əl-qiyasətu). Доктор Абдул Меджид Абидин в своей книге
« ‫» القلران المثل القلياسي في‬ «Əl-əmsəlu əl-qiyasətu fi əl-Quran»
(«Пословицы(поговорки) –аналоги в Коране») писал о них следующее:
«Пословицы (поговорки) - аналоги в Коране представлены описательно или в
виде преданий, преследуя две цели: в них либо приведены примеры разных
этапов жизни человека, на которых воспитывается духовная красота, либо
воздается благодарность Всевышнему за все, что им сотворено». Известный
восточный мыслитель Шейх Мухаммед Аль-Газали писал следующее в
комментарии 54-го аята суры «Аль-Кахф»:
‫اإل ْن َسانُ أَ ْكثَ َر َش ْي ٍء َجد ًَال‬
ِ ْ َ‫اس ِم ْن ُك ﱢل َمثَ ٍل ۚ َو َكان‬ِ ‫آن لِلنﱠ‬ ِ ْ‫ص ﱠر ْفنَا فِي ٰھَ َذا ْالقُر‬ َ ‫َولَقَ ْد‬
(«Мы разъяснили людям в Коране любые притчи, но человек больше всего
склонен препираться» (Аль-Кахф:54).
«Поговорки, предназначенные людям, обладают удивительной
способностью возрождать в них прекрасные порывы и постоянно воссоздавать в
их сознании конкретные события. Одним из незаменимых способов раскрытия
значения различных наказов, уточнения смысла значений некоторых туманных
высказываний для более ясного восприятия людьми считается применение
пословиц и поговорок. Основная цель этого способа заключается в том, чтобы
сделать человека соучастником указанных событий, другими словами, дать ему
почувствовать их вкус»(1, 168-169). Арабский филолог Шейх Манна Аль-
Каттан, выражая свое отношение к этому вопросу, отмечал: «Примеры из
Корана служат для выявления их смысла, доведения их до степени ощутимости
и воссоздания прекрасных панорам. Наряду с внешним описанием поговорки
незаменимы при описании самой сути явлений. Уподобления в Коране
проявляются по-разному: иногда невидимые глазу понятия, о которых можно
лишь говорить, сравниваются с постоянно совершаемыми событиями и
понятиями, доводятся до состояния осязаемости, ощутимости и видимости.
Именно это и является одним из методов, при помощи которых проявляются
необыкновенные и чудотворящие свойства Корана» (2,131). Доктор Абдулгани
Аль-Раджихи, отвечая на претензии многих исследователей по поводу
утверждений о большом количестве пословиц в Коране, заявил: «Поговорки,
имеющиеся в Коране, являются сами по себе научным объектом, а также служат
для описаний, их большое количество является особенностью божественных
слов» (3, 56).
‫آس ٍن‬ِ ‫اء َغ ْي ِر‬ ٍ ‫ار ِم ْن َم‬ ٌ َ‫ون ۖ فِيھَا أَ ْنھ‬
َ ُ‫َمثَ ُل ْال َجنﱠ ِة الﱠتِي ُو ِع َد ْال ُمتﱠق‬
‫ين‬
َ ِ‫ارب‬ ِ ‫لش‬
‫ار ِم ْن َخ ْم ٍر لَ ﱠذ ٍة ِل ﱠ‬
ٌ َ‫ار ِم ْن لَبَ ٍن لَ ْم يَتَ َغيﱠ ْر طَ ْع ُمهُ َوأَ ْنھ‬
ٌ َ‫َوأَ ْنھ‬
– 117 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

ِ ‫صفًّى ۖ َولَھُ ْم فِيھَا ِم ْن ُك ﱢل الثﱠ َم َر‬

‫ات َو َم ْغفِ َرةٌ ِم ْن‬ َ ‫ار ِم ْن َع َس ٍل ُم‬ ٌ َ‫َوأَ ْنھ‬
‫اءھُ ْم‬
َ ‫يما فَقَطﱠ َع أَ ْم َع‬
ً ‫اء َح ِم‬ً ‫ار َو ُسقُوا َم‬ ِ ‫َربﱢ ِھ ْم ۖ َك َم ْن ھُ َو َخالِ ٌد فِي النﱠ‬
(«Вот описание Рая, обещанного богобоязненным! В нем текут реки из
воды, которая не застаивается, реки из молока, вкус которого не изменяется,
реки из вина, дарующего наслаждение пьющим, и реки из очищенного меда. В
нем для них уготованы любые фрукты и прощение от их Господа. Неужели они
подобны тем, кто вечно пребывает в Огне, кого поят кипящей водой,
разрывающей их кишки?») (Мухаммед:15) (4,121).Например, для того чтобы
дать людям почувствовать описание рая, Всевышний разъясняет это
посредством поговорки из 15-ого аята суры «Мухаммед»: «Аллах создает в
человеческом воображении описание Рая в том виде, в каком человек способен
воспринять его. Это не может быть Раем, так как до сих пор никто не видел его.
Это всего лишь его описание» (5,17-19).
Для того чтобы внести ясность в значимость коранических поговорок, мы
расскажем один хадис: «Вы думаете о райских красотах и представляете их
таковыми. Но Рай намного прекраснее, чем вы его представляете. Вы думаете о
муках Ада, представляя себе их, но они во много раз страшнее, чем вы их
представляете». Следовательно, если разговор идет об описании понятий,
невидимых человеческому глазу, значит, поговорки и подражания могут
служить лишь пособниками для раскрытия их смысла, но не могут полностью
описать эти понятия, поскольку человеку неведомо то, что предначертано ему
свыше.
Обратимся к тексту Корана:
‫ون‬
َ ُ‫اء بِ َما َكانُوا يَ ْع َمل‬ً ‫س َما أُ ْخفِ َي لَھُ ْم ِم ْن قُ ﱠر ِة أَ ْعيُ ٍن َج َز‬
ٌ ‫فَ َال تَ ْعلَ ُم نَ ْف‬
(«Ни один человек не знает, какие услады для глаз сокрыты для них в
воздаяние за то, что они совершали») (Ас-Саджда:17).
Если человек не знает того, что именно предначертано ему, из чего состоит
это знамение и что оно означает, он не сможет подобрать слова для описания
того, чего он не видел и не знает. Всемогущий Аллах при описании Рая в Коране
описывает бытовые проблемы арабов в несколько измененной форме. Здесь
отмечается и то, что райские реки состоят из вина, а отличительной
особенностью райского вина является то, что оно обладает необычным вкусом,
доставляющим наслаждение. Так, райское вино отличается от мирского вина
тем, что оно не горькое, не опьяняет человека, не является причиной головной
боли и не может стать причиной, толкающей человека на отвратительные
поступки. Также интересно описание меда: райский мед, как и все другие
райские яства, как полагает Аллах, в отличие от меда, производимого в миру
пчелами, является самым очищенным продуктом.
Обратим внимание на описание в Коране дерева-сидр. ‫ضود‬ ُ ‫فِي ِس ْد ٍر َم ْخ‬
(«Они пребудут среди лотосов, лишенных шипов») (Аль-Вагиа:28). Как видно,
это дерево отписано без колючек. И этим дерево-сидр в райском описании
– 118 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

отличается от обычного сидра тем, что оно намного прекрасней, чем дерево с
колючками, к которому привыкли арабы. Но все это не может дать полного
описания Рая. Мы становимся свидетелями того, что находит подтверждение в
17-ом аяте суры «Аль-Саджда».
Пророк (алейхи салям!), комментируя этот аят, говорит следующее: ‫فيھا ما ال‬
‫ت وال أُ ْذ ٌن سمعت‬
ْ َ‫َعي ٌْن رأ‬
«Там есть такие богатства, которых не видели глаза человека и не слышали
уши его». Если учесть все, о чем говорится в аятах Корана и в хадисах Пророка
(алейхи салям!), можно сделать логический и убедительный вывод о том, что в
языке не существует слов для описания райских наслаждений и красот» (6,17-
19). Доктор Мустафа Махмуд говорит о том, что существуют понятия Ад и Рай,
присущие потустороннему миру, и считает, что в нашей лексике невозможно
найти соответствующие слова для описания понятий, которых не видели глаза
человека и не ощутили другие органы осязания. Ученый этот вопрос сравнивает
с вопросом об интимной близости, о которой рассуждают дети, еще не
познавшие этих ощущений (7, 84-85). Учитывая то, что мы не можем в полной
мере постичь значение этих понятий, профессор Мустафа Махмуд, утверждает,
что использование поговорок и есть самый оптимальный и верный способ для
разъяснения их смысла. (7,61). Такого же мнения об этом аяте придерживаются
известные арабские языковеды Омар ибн Абу Халифа, Абу Амр, Юнус ибн
Хабиб, Абу Мансура и др. филологи (8, 211-212). Интересно мнение доктора
Хиджази по этому вопросу. Он высказывается о возможности доведения до
сознания людей понятий о представлении Рая только лишь с помощью
уподоблений. Так, независимо от того, насколько точны описания Рая, все равно
точное ощущение понятий о райских наслаждениях возможно лишь после того,
как попадаешь туда. Именно по этой причине невидимые и неощутимые
«райские» понятия преподносятся с помощью описаний тех ощущений, которые
знакомы человеку. Но при всем этом все, посредством чего описывается Рай,
бессильно в воссоздании абсолютной райской жизни (9,26). Доктор Ахмед
Фатхи пишет: «В этом аяте есть аналогии, другими словами, Коран дает
широкую возможность для метафор, при помощи которых описываются
природа, растения, животные и пр. Выдвинув на передний план схожесть двух
предметов, Коран использует самую высокую степень аналогии для раскрытия
значений слов» (10,243). В некоторых арабских поговорках встречаются имена
исторических личностей, но насколько они реалистичны или выдуманы,
предстоит разобраться. По этому вопросу мнения ученых разделились на 3
группы: представители 1-ой группы утверждали о том, что это герои, созданные
в воображении человека. Представители 2-ой группы утверждали, что это
реальные герои. Ученые 3-ей группы считали, что следует быть очень
внимательным в утверждениях по поводу того, являются ли эти герои
историческими личностями. По их мнению, даже если это и есть исторические
– 119 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

лица, то их наличие в доисламских поговорках вызывает определенные

сомнения. Герои же, о которых упоминается в Коране, вне всяких сомнений,
являются историческими. В качестве подтверждения приведем пример из
высказываний Всевышнего, как самый весомый аргумент:
‫ﷲِ َح ِديثًا؟‬‫ق ِم َن ﱠ‬ ُ ‫ص َد‬
ْ َ‫…« َو َم ْن أ‬Кто может, кроме Аллаха, говорить истину?!» (Ан-
Ниса:87).
Как известно, с возникновением ислама в халифатах, в частности в Ираке,
широко развернулся процесс записи образцов устного народного и поэтического
творчества. В этот период были обнаружены интересные факты: пословицы и
поговорки с почти одинаковым значением, но различающиеся какими-то
словами, употребленные в диалектах разных племен, были записаны в одном
наиболее употребительном варианте(11,166-167). Безусловно, здесь большую
роль сыграл сам коранический текст, пословицы и афоризмы, взятые из Корана.
Доктор Абдул Меджид Абидин писал по этому поводу следующее: «Священный
Коран является первой книгой, дошедшей до нас и записанной на литературном
арабском языке. Священный Коран призывает всех к исламу и использует для
этого самые изысканные пословицы, которые существовали до Корана. О том,
что между пословицами и поговорками, ниспосланными Аллахом, и
пословицами и поговорками, существующими до периода неверных и
немусульман, есть огромная разница, в Коране сказано следующее:
(27:‫" )الروم‬...‫ض‬ِ ‫ات َو ْاألَ ْر‬
ِ ‫او‬
َ ‫الس َم‬
‫ َولَهُ ْال َمثَ ُل ْاألَ ْعلَى فِي ﱠ‬..."
(…Ему принадлежат наивысшие качества на небесах и на земле…») (Ар-
Рум:27).
После анализа книг, связанных с кораническими поговорками,
записанными до наших дней, мы можем отметить, что поговорки в
божественных изречениях делятся на 4 вида:
1) ‫ – الكاملةاالمثال‬полные пословицы и поговорки
Эти выражения освещаются не как пословицы и поговорки. Ученые,
сравнивая их с наиболее распространенными пословицами и поговорками,
уподобили их не по отдельным словам, а по общему значению. Другими
словами, ученые указали, что эти выражения включают в себя все остальные,
например:[ ‫«– ]خيراالموراوساطھا‬Самое лучшее- это середина». Это выражение
встречается в Коране 4 раза.
2) До ниспослания Корана на землю эти пословицы и поговорки не были
распространены среди арабов. Лишь с появлением священной книги они стали
употребляться в качестве пословиц и поговорок, например: ‫◌َ ْن تَنَالُوا ْالبِ ﱠر َحتﱠ ٰى تُ ْنفِقُوا‬
ۚ َ‫« ِم ﱠما تُ ِحبﱡون‬Вы не обретете благочестия, пока не будете расходовать из того, что
вы любите…»(Али Имран: 92).
3)‫القياسياة‬-‫ االمثال‬- пословицы-аналоги . Эти пословицы были записаны и
распространены среди арабов и других народов. Например: ‫ارا‬ ً َ‫استَ ْوقَ َد ن‬
ْ ‫َمثَلُھُ ْم َك َمثَ ِل الﱠ ِذي‬
...ُ‫اءت َما َح ْوله‬
َ ْ َ ‫ض‬
َ ‫فَل ﱠما أ‬. («Они подобны тому, кто разжег огонь. Когда же огонь озарил
َ َ
– 120 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

все вокруг него…») (Аль-Багара:17) «Их состояние (лицемеров) в кромешной

ночи подобно состоянию тех, кто разжигает пламя. В то время как пламя,
(воспламенившись), освещает окружающих, они этим не воспользуются…»)
4) Пословицы, которые рассказаны мудрецом в суре «Логман».
Эти пословицы практически имеют отношение ко всем семитским народам
и охватывают широкие понятия, например:
‫يم‬
ٌ ‫الش ْر َك َ◌ظُ ْل ٌم َع ِظ‬
‫ِ ۖ إِ ﱠن ﱢ‬f‫ا‬
‫ي َال تُ ْش ِر ْك بِ ﱠ‬
‫ان ِال ْبنِ ِه َوھُ َو يَ ِعظُهُ يَا بُنَ ﱠ‬
ُ ‫ال لُ ْق َم‬
َ َ‫َوإِ ْذ ق‬
(«Вот Лукман сказал своему сыну, наставляя его: "О сын мой! Не
приобщай к Аллаху сотоварищей, ибо многобожие — великая
несправедливость") (Логман:13).
"‫ير‬
ِ ‫ت ْال َح ِم‬
ُ ‫ص ْو‬
َ َ‫ات ل‬
ِ ‫ص َو‬
ْ َ‫نك َر ْاأل‬
َ َ‫ص ْوتِ َك إِ ﱠن أ‬
َ ‫ض ِمن‬ْ ‫ض‬ ُ ‫اغ‬ ْ ‫ص ْد فِي َم ْش ِي َك َو‬ ِ ‫ ( " َو ْاق‬19 :‫)لقمان‬
(«Ступай размеренной поступью и понижай свой голос, ибо самый
неприятный голос — это рев осла») (Логман:19).
Пословицы- аналоги считаются одним из лучших способов воспитания
человека. От обычных пословиц и поговорок они отличаются большим объемом,
имеют конкретный сюжет, обладают глубоким и сравнительным смыслом,
объединяют устные и письменные народные пословицы. Некоторые из них
отражены в семитских книгах доисламского периода. Особо отмечается сказание
о том, как Иисус призывал людей к истине, используя эти выражения. Обобщая
тему о коранических пословицах и поговорках, можно прийти к такому
заключению, что пословицы и поговорки в арабском литературном устном
творчестве по форме и значению делятся на 2 группы. Они могут быть устными
или письменными, могут употребляться на диалекте или на
общеупотребительном арабском языке. Самым совершенным произведением об
особенностях пословиц является произведение Абдуль-Кахира Аль- Джурджани
«‫( اسرار البالغة‬Тайны красноречия).
На основе вышеуказанных примеров можно сделать вывод, что ни одна
пословица, с точки зрения уместности использования, точного и
всеобъемлющего значения, не может идти ни в какое сравнение с
кораническими пословицами и поговорками.

Список использованной литературы:

1)1962 ،‫ القاھرة‬،3.‫ ط‬.‫ نظرات في القرآن‬.‫الشيخ محمد الغزالي‬
2).‫ ھـ‬1379 ،‫ الدار السعودية‬.‫ مباحث في علوم القرآن‬.‫الشيخ مناع القطان‬
3) 1989 .‫ القاھرة‬.‫ النھج القويم في دراسة علوم القرآن الكريم‬.‫عبد الغنى عوض الراجحى‬
4) 1983، ‫ القاھرة‬.‫ تحقيق عبد الرحمان الوكيل‬.‫ أعالم الموقعين عن رب العالمين‬.‫إبن القيم الجوزية‬
5)234 .‫ ص‬1980 ،‫ القاھرة‬.‫ األمثال في القرآن‬.‫الشيخ محمد متولى الشعراوى‬
6)1970 ،‫ القاھرة‬.‫ األمثال في القرآن‬.‫الشيخ محمد متولى الشعراوى‬
7) 1976 ‫ ودار المعارف بمصر‬،1970 ،‫ دار الشروق‬.‫ محاولة لفھم عصرى للقرآن‬.‫مصطفى محمود‬
8) 197 ،‫ الجزائر‬،11 ‫ المجلد‬،‫ من لسان العرب‬.‫محمود بن الشريف‬
9) 1977 ،‫ القاھرة‬.‫ التفسير الواضح‬.‫محمد محمود حجازى‬
– 121 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

10) 1975 ،‫ القاھرة‬.‫ فكرة النظم بين وجوه اإلعجاز في القرآن الكريم‬.‫فتحى أحمد عامر‬

11) ‫ دار المعارف‬،1.‫ ط‬.‫ األمثال في النثر العربي القديم‬.‫عبد المجيد عابدين‬

Hasilova Laləndar Hafiz qızı

Quranda işlənən atalar sözləri və məsəllər
Xülasə
Bu məqalədə ərəb dilində atalar sözləri və məsəllərin rolu, mənbələri, yeri və
mənası ilə bağlı bəzi məsələlər açıqlanıb. Azərbaycan və ərəb xalqları arasında dinə
dair ümumi baxışların, inanc və düşüncənin müəyyən bir ortaqlığının inkişaf etdiyi də
qeyd olunur. Xalqlarımız mədəni ənənələrinə qarşılıqlı maraq göstərib və göstərirlər.
Çox maraqlı bir həqiqət budur ki, Cəhiliyyə dövründə də yüksək zəkası və xüsusi
danışıq qabiliyyəti ilə məşhur olan ərəb xalqı, Qurani Kərim sayəsində qonşu olan və
qeyrimüsəlman xalqlarla müqayisədə özünün statusunu daha yüksək bir səviyyəyə
qaldırdı. Qurani Kərimin bənzərsiz bir üslubu vardır ki, Uca Tanrı atalar sözləri və
kəlamlar vasitəsilə insanlara dediklərini daha aydın şəkildə izah edir. Ərəblər, Allahın
kəlamlarını ehtiva edən atalar sözlərini və məsəlləri "analoji kəlamlar" ("‫"االمثال القلياسية‬
Əl-əmsəlu əl-qiyasətu) adlandırdılar. Məqalədə onların meydana gəlməsinin mənbələri
təhlil edilir, mənaları və təsnifatı ilə müqayisə aparılır. Quran ayələri, surələr,
hədislərdən kəlamlar və atalar sözlərindən istifadə olunan sitatlar da vardır. Burada
Cənnəti və ya Cəhənnəmi və ümumiyyətlə qeybi təsvir edərkən, bir insanın heç
görmədiklərini, təsəvvür etmədiyini söz və ifadələrlə, müxtəlif simvollarla ifadə
olunur. Bu vəziyyətdə mücərrəd konsepsiyaların istifadəsi, sadə insanların
bilmədiklərini, görmədiklərini və təsəvvür etmədiklərini izah etmək üçün yeganə
məntiqi yoludur. Qurandakı atalar sözləri-bənzətmələr insanın mənəvi
tərbiyələndirməsinin ən yaxşı vasitələrdən biri hesab olunur. Həmin atalar sözləri və
məsəllər qədim köklərə malikdir. Bəziləri İslamdan əvvəlki dövrdəki Sami kitablarında
öz əksini tapmışdır. İsa peyğəmbərin insanları həqiqətə çağıraraq atalar sözləri və
məsəllərə müraciət etdiyi də qeyd olunur. Məqalədə Əz-Zərqani, Dr. Əbdül Məcid
Abidin, Şeyx Məhəmməd Əl-Qəzali, Şeyx Manna Əl-Kattan və s. kimi orta əsrlərin və
müasir dövrün ərəb alimlərinin və filoloqlarının araşdırmalarından sitatlar gətirilir.
Atalar sözlərin və məsəllərin xüsusiyyətləri haqda ən mükəmməl əsərlərdən biri
Əbdül-Kahir Əl-Cürcaninin “‫( “ اسرار البالغة‬Əsrəru əl-bəlağəti) (“Fəsahət sirləri”) adlı
əsəri qeyd etmək olar.
Açar sözlər: Quran, atalar sözləri, zərb-məsəllər, təfəkkür, Azərbaycan dili.

– 122 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Hasilova Lalandar Hafiz

Proverbs and parables used in the Quran
Summary

This article reveals some issues related to the role, sources, place and meaning of
proverbs and sayings in the Arabic language. The article also states that common
views on religion, some degree of commonality of beliefs and thinking have developed
between the Azerbaijani and Arab peoples. Our peoples have been developing mutual
interest in the cultural affinity/traditions of the peoples. A very interesting fact is that
the Arabic people, who used to be renowned for their high intelligence and particular
eloquence even during the time of Jahiliyyah (the “Age of Ignorance”), thanks to the
Holy Quran, elevated their status to an even higher level than the status of neighboring
peoples of non-Arab origin and non-Muslims. The Holy Quran has a unique style: The
Almighty through proverbs and sayings could make more understandable the views
that He wanted to explain to the people. The Arabs called the proverbs and sayings that
include the words of Allah “analogical sayings” ('‫ 'االمثال القلياسية‬Əl-əmsəlu əl-qiyasətu).
The article analyzes the sources of their emergence, provides a comparison with their
meanings and classification as well. There are also quotations from the Quranic ayats,
suras, hadiths, in which sayings and proverbs are used. In describing Paradise or Hell
and, in general, the spiritual world, all that a person could not imagine and see is
expressed in words and expressions, various symbols and associations. The use of
abstract concepts in this case is the only logical way for an accessible explanation to
mere mortals about the things that they don’t know, don’t see and don’t imagine.
Quranic proverbs-analogues are considered one of the best ways of spiritual education
of a person. These proverbs and sayings have ancient roots. Some of them are reflected
in the Semitic books of the pre-Islamic period. Jesus Christ, also calling people to the
truth, resorted to proverbs and sayings. The article quotes from the studies of such
Arab scholars and philologists of the past centuries and today as Az-Zargani, Dr.
Abdul Majid Abidin, Sheikh Mohammed al-Ghazali, Sheikh Manna al-Qattan. The
most accomplished work on the peculiarities of proverbs and sayings is “ ‫اسرار البالغة‬
(Secrets of Eloquence) by Abd al-Qahir al-Jurjani.
Keywords: Koran, proverb, saying, thinking, Azerbaijani language.

Redaksiyaya daxil olma tarixi: 05.03.2021.

Çapa qəbul olunma tarixi: 15.03.2021
Rəyçi: filologiya elmləri doktoru, professor Nəsrulla Naib oğlu Məmmədov
tərəfindən çapa tövsiyə olunmuşdur

– 123 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

ZENFİRA MƏMMƏDOVA
Azərbaycan Tibb Universiteti
Xarici Dillər kafedrasının baş müəllimi
[Link]ğun pr.157.
zenfiramamedova@[Link]

İNKARLIQ KATEQORİYASININ İNGİLİS VƏ AZƏRBAYCAN

DİLLƏRİNDƏ İFADƏ VASİTƏLƏRİ VƏ İNKARLIĞIN MƏNTİQİ-
QRAMMATİK KATEQORİYA KİMİ MAHİYYƏTİ
XÜLASƏ

Dildə inkar ilk növbədə məzmun və formanın, daha dəqiq desək, cümlə
strukturunun və onun ifadə etdiyi fikrin qarşılıqlı münasibətləri planında dilçiliyin
anraşdırmaya ehtiyacı olan mühüm problemlərindəndir. Ümumiyyətlə, inkar hələ çox
qədim dövrlərdən əvvəlcə formal məntiqin sonra isə həm də dilçiliyin tədqiqat
obyekti olmuşdur. Cəmiyyətin və elmin inkişafına baxmayaraq, bu gün də ümumi
dilçiliyin araşdırılmağa xüsusi ehtiyacı olan mövzularından biri məhz inkarlıq
anlayışı və onun dildə maddiləşməsidir. Çünki aparılmış təqdiqatlar özü-özlüyündə
müsbət iş olsa da, onlarda hələ də inkarlığın öyrənilməyən və yaxud özünün tam
linqvistik həllini tapmayan bir sıra struktur-semantik məsələləri bu gün də öz həllini
gözləyən problemlərindəndir. Bu problemlərə inkarın məntiqi-qrammatik kateqoriya
kimi mahiyyəti, inkar cümlələrin hansı meyarlarla təsdiq cümlələrdən fərqlənməsi,
cümlənin strukturunda və onun ifadə etdiyi fikirdə inkarın rolu, bəzi inkar
vasitələrinin leksik və sintaktik tərkibinə görə eyni olan cümlənin iki səviyyədə
üzvlənməsində necə fəaliyyət göstərməsi kimi bir çox məsələlər hələ də öz qəti elmi
həllini tapmamışdır. Bütün bunların nəticəsində inkarlıq haqqında tədqiqatla məşğul
olan dilçilər arasında da yekdil fikrə rast gəlinmir. Bu fikir ayrılığı əsasən inkarlıq
kateqoriyasının mənşəyi və mahiyyəti, gerçəklik faktlarına, real təcrübəyə uyğun
gəlib-gəlməməsi, burada obyektiv və subyektiv amillərin rolu və s. ilə bağlıdır.
Dilçilərdən bəziləri inkarlığa sırf semantik, bəziləri sintaktik, bəziləri isə qrammatik-
leksik kateqoriya kimi yanaşırlar.
Açar sözlər: morfoloji əlamətlər, flektiv-analitik, iltisaqi-sintetik,
semantika.
Bu məqalədə müxtəlif sistemli dillərdə, konkret olaraq Azərbaycan və
ingilis dillərində, inkarlıq anlayışının morfoloji yolla ifadəsindən bəhs olunur. İngilis
dilində inkarlığın morfolji yolla ifadəsinin izahına keçməzdən əvvəl bir məsələnin
açıqlaması tələb olunur. Dillərin tipoloji təsnifindən aydındır ki, Azərbaycan dili
iltisaqi-sintetik, ingilis dili isə flektiv-analitik dil olduğundan, inkar mənası yaratmaq
üçün əsasən müvafiq olaraq sintetik (-ma) və analitik (not, no və s.) vasitələrdən
istifadə edirlər. Lakin Azərbaycan dilində analitik (deyil, nə..və s.), ingilis dilində isə
sintetik vasitələrin (-un, -in, -dis, -de, -mis, -anti, -non, -less və s.), yəni prefiks və
– 124 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

suffikslərin köməyi ilə də düzəlir. Bu morfoloji əlamətlər ingilis dilində söz

yaradıcılığında iştirak etdikləri kimi, inkarlıq semantikasının da əmələ gəlməsində
mühüm rol oynayırlar.(1-стр:123)
Açar sözlər: morfoloji əlamətlər, flektiv-analitik, iltisaqi-sintetik,
semantika.
-un prefiksi əsasən sifət və feli sifət düzəldir. Bu sifət və feli sifətlər –ed, -ing,
-ful, -able, -y, -like suffiksləri ilə işlənir (1,s.5). Məsələn:
unconquerable – yenilməz; unpublished – nəşr olunmamış;– unwealthy –
dövlətsiz;
unladylike – xanıma layiq olmayan ungrateful – minnətdar olmayan,
nankor.-im, -in prefiksi alınma sifətlərlə. Məsələn:
unintentional – bilmədən; unimportant – vacib olmayan, əhəmiyyətsiz.
-un inkarlıq prefiksi özündə inkarlıq elementi olan sifətlərə qoşulur. –un
prefiksi ilə ifadə olunan sifətlər <<keyfiyyət, əlamət>> və s. inkarlığı bildirir.
Məsələn:
safe – təhlükəsiz; unsafe – təhlükəli;graceful – zərif; ungraceful – kobud;
reserved – gizli;
-un prefiksi ilə işlənən fellər əks məna bildirən hərəkət ifadə edir. Məsələn:
to cover – bağlamaq, to uncover – açmaq;to fasten – bağlamaq; to unfasten
– açmaq.
Müasir ingilis dilində -un prefiksi antonimi olmayan təsirli fellərlə işlənir. –
in prefiksinin üç fonetik variantı var: il –l qarşısında; im – p, m qarşısında; ir – r
qarşısında. Məsələn:
illiterate – savadsız; illogical – məntiqsiz; immortal – ölməz, əbədi;immoral
– əxlaqsız, pozğun;
improper – lazımsız; improbable – ağlasığmaz, mümkün olmayan.
Bu prefiks sifətlərlə işlənir.
-dis prefiksi əsasən fellərlə işlənir. Bu prefiks fellərdə əsasən semantika
yaradır. Məsələn:
to please – xoşa gəlmək, məmnun etmək; to displease – xoşa gəlməmək,
məyus etmək;
to band – birləşdirmək; to disband – ayırmaq.
-de prefiksi müasir ingilis dilində elmi-texniki və tibbi terminlərin
düzəldilməsində istifadə olunur. Bu prefiks həmçinin hüquqi ədəbiyyatda da işlənir.
Məsələn: defraud – aldatmaq
Ümumişlək leksikada bu prefikslərlə düzələn sözlər azdır.
-de prefiksinə isimlərdə, sifətlərdə və fellərdə rast gəlinir).
-anti prefiksi, əsasən, qəzet leksikasında işlənir. Bu ön şəkilçi daha çox
sifətlərlə işlənir. Məsələn:
anti – socialist – antisosialist; anti – nuclear – nüvəyə qarşı; anti –
proliferation –artmaya qarşı.
– 125 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

-non prefiksi publistik üslubda işlənir və ən çox müasir ingilis dilində

sifətlərdə onlara az-çox rast gəlinir. Məsələn: non – aggressive – aqressiv
olmayan;non – attendance – davamiyyətsizlik.
Yuxarıda verilmiş izahdan aydın olur ki, Azərbaycan dilində olduğu kimi
ingilis dilində də inkarlıq anlayışı geniş şəkildə morfoloji yolla ifadə olunur (2,
səh:66-93).
Lakin bununla belə bir cəhəti xüsusilə qeyd etmək lazımdır ki,
qarşılaşdırılan bu dillər müxtəlif tipoloji sistemli dillər olduğu üçün, inkarlığın
morfoloji ifadəsində də onlar arasında diqqəti cəlb edecək qədər fərq vardır. Belə ki,
Azərbaycan dili iltisaqi dillərə xas olan sintetik ifadə formaları ilə zəngindir. Bu
zənginlik özünü əyani şəkildə inkarlığın morfoloji yolla ifadəsində də göstərir. Lakin
qarşılaşdırma üçün cəlb edilmiş ingilis dili flektiv dillərə daxildir və inkarlığın, o
cümlədən də başqa qrammitik anlayışların formal ifadəsində daha çox analitik
göstəricilər üstünlük təşkil edir. Burada mövzu ilə bağlı qarşılaşdırılmış dil faktları
da bu fikri bir daha təsdiqləyir. Belə ki, inkarlığın morfoloji ifadəsi baxımından
ingilis dilinin formal əlamətləri bu məqsədlə Azərbaycan dilində işlənən formal
əlamətlərə nisbətən kəmiyyətcə bir qədər azdır (3. Səh.98-104) Təbii ki, inkarlığın
morfoloji ifadəsi ilə bağlı alman, fransız və başqa dillərdən də misallar gətirmək olar.
-a şəkilçisi vasitəsilə mənfi məzmun ifadə edən sifətlər əmələ gəlir. Bu ön
şəkilçi rus dilində və başqa dillərdə işləndiyi kimi Azərbaycan dilində də işlənir.
Əlbəttə, bu şəkilçi Azərbaycan dilində alınma şəkilçi olub, adları çəkilən dillərdən
alınmışdır. Bir cəhəti də qeyd etmək lazımdır ki, -a şəkilçisi dilimizdə bir o qədər də
işlək deyildir. Bu şəkilçi çox nadir hallarda və eyni sözlərlə işlənir. Məs: normal-
anormal (normal olmayan hal) və s. Misallar: Anormal uşaq tibbi müayinədən
keçirildi. O da anormal hərəkəti ilə hamını təəccübləndirdi. Sənin bu yaşayışın
anormal yaşayışdır. Normal yaşayışdan kəskin şəkildə fərqlənir.
Anormal adamlar öz nöqsanlarını görmür və özlərini, öz hərəkətlərini
həmişə haqlı sayırlar. Görəsən, sən bu anormal yaşayışdan nə vaxt əl çəkəcəksən?
Bizim işlərimiz çox anormaldı. Anti şəkilçisi də <<əks, əleyh>> məzmunu inkarlıq
ifadə edən sifət düzəlir. Məs: antifaşist (təşkilat), antiimperialist (hərəkat) və s.
Misallar: Antiimperialist hərəkat get-gedə genişlənir. Onun bütün antihumanist
fikirləri zalda nifrətlə qarşılandı. Hitlerin antibəşəri hərəkətləri alman xalqının
beynəlmiləl nüfuzuna ağır zərbə vurdu. Bu ön şəkilçi rus dilində və başqa dillərdə
işləndiyi kimi Azərbaycan dilində də işlənir. Faktik materialın müqayisəsi göstərir ki,
bəhs olunan şəkilçinin işlənmə tezliyi –a şəkilçisinin işlənmə tezliyinə nisbətən
artıqdır. Daha doğrusu, bu şəkilçi ilə nisbətən çox söz düzəltmək olar. Digər tərəfdən
–anti şəkilçisi başqa dillərin sözlərinə artırıldığı kimi, onlara Azərbaycan sözlərində
də rast gəlinir.
-un prefiksi əsasən sifət və feli sifət düzəldir. Bu sifət və feli sifətlər –ed, -ing,
-ful, -able, -y, -like suffiksləri ilə işlənir (1,s.5). Məsələn: unconquerable – yenilməz;
unpublished – nəşr olunmamış;
– 126 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

unthinking – düşünülmədən; unwealthy – dövlətsiz; unladylike – xanıma

layiq olmayan;
ungrateful – minnətdar olmayan, nankor.
-im, -in prefiksi alınma sifətlərlə. Məsələn: unintentional – bilmədən;
unimportant – vacib olmayan, .
-un inkarlıq prefiksi özündə inkarlıq elementi olan sifətlərə qoşulur. –un
prefiksi ilə ifadə olunan sifətlər <<keyfiyyət, əlamət>> və s. inkarlığı bildirir.
Məsələn: safe – təhlükəsiz; unsafe – təhlükəli;
graceful – zərif; ungraceful – kobud reserved – gizli, unreserved – açıq.
-un prefiksi ilə işlənən fellər əks məna bildirən hərəkət ifadə edir. Məsələn:
to cover – bağlamaq
to uncover – açmaq; to fasten – bağlamaq; to unfasten – açmaq.
Müasir ingilis dilində -un prefiksi antonimi olmayan təsirli fellərlə işlənir. –
in prefiksinin üç fonetik variantı var: il –l qarşısında; im – p, m qarşısında; ir – r
qarşısında. Məsələn: illiterate – savadsız;
illogical – məntiqsiz; immortal – ölməz, əbədi; immoral – əxlaqsız,
pozğun;improper – lazımsız;
improbable – ağlasığmaz, mümkün [Link] prefiks sifətlərlə işlənir.
-dis prefiksi əsasən fellərlə işlənir. Bu prefiks fellərdə əsasən semantika
yaradır. Məsələn:
to please – xoşa gəlmək, məmnun etmək; to displease – xoşa gəlməmək,
məyus etmək;
to band – birləşdirmək; to disband – ayırmaq.
-de prefiksi müasir ingilis dilində elmi-texniki və tibbi terminlərin
düzəldilməsində istifadə olunur. Bu prefiks həmçinin hüquqi ədəbiyyatda da işlənir.
Məsələn: defraud – aldatmaq
Ümumişlək leksikada bu prefikslərlə düzələn sözlər azdır.-de prefiksinə
isimlərdə, sifətlərdə və fellərdə rast gəlinir
-anti prefiksi, əsasən, qəzet leksikasında işlənir. Bu ön şəkilçi daha çox
sifətlərlə işlənir. Məsələn:
anti – socialist – antisosialist; anti – nuclear – nüvəyə qarşı; anti –
proliferation –artmaya qarşı.
-non prefiksi publistik üslubda işlənir və ən çox müasir ingilis dilində
sifətlərdə onlara az-çox rast gəlinir. Məsələn:
non – aggressive – aqressiv olmayan; non – attendance – davamiyyətsizlik.
Yuxarıda verilmiş izahdan aydın olur ki, Azərbaycan dilində olduğu kimi
ingilis dilində də inkarlıq anlayışı geniş şəkildə morfoloji yolla ifadə olunur (4, s.
166).
. Anormal adamlar öz nöqsanlarını görmür və özlərini, öz hərəkətlərini həmişə
haqlı sayırlar. Görəsən, sən bu anormal yaşayışdan nə vaxt əl çəkəcəksən? Bizim

– 127 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

işlərimiz çox anormaldı. Anti şəkilçisi də <<əks, əleyh>> məzmunu inkarlıq ifadə
edən sifət düzəlir . Məs: antifaşist (təşkilat), antiimperialist (hərəkat) və s. Misallar:
Antiimperialist hərəkat get-gedə genişlənir. Onun bütün antihumanist
fikirləri zalda nifrətlə qarşılandı. Hitlerin antibəşəri hərəkətləri alman xalqının
beynəlmiləl nüfuzuna ağır zərbə vurdu. Bu ön şəkilçi rus dilində və başqa dillərdə
işləndiyi kimi Azərbaycan dilində də işlənir. Faktik materialın müqayisəsi göstərir ki,
bəhs olunan şəkilçinin işlənmə tezliyi –a şəkilçisinin işlənmə tezliyinə nisbətən
artıqdır. Daha doğrusu, bu şəkilçi ilə nisbətən çox söz düzəltmək olar. Digər tərəfdən
–anti şəkilçisi başqa dillərin sözlərinə artırıldığı kimi, onlara Azərbaycan sözlərində
də rast gəlinir (2, s. 78). Bu şəkilçinin nisbətən çox söz yaratmasını aşağıda verilmiş
misallar da sübut edir:
Antiimperialist qüvvələr get-gedə daha da güclənirlər.
Bu mərhələnin ədəbiyyatında məlum səbəblər üzündən müharibə dövrünün
və qələbədən sonrakı illərin bilavasitə antifaşist mövzuda yazılmış əsərləri mühüm
yer tutur.
Azərbaycan ədəbiyyatında lap qədim dövrlərdən başlamış antihumanist
ideyalar həmişə tənqid olunmuşdur.
Əsrimizin ikinci yarısında ədəbiyyatımızda bir neçə antiirqi, antisinfi
mövzuda olan əsərlər oxucuların ixtiyarına verilmişdir.
Antibəşəri fikirlər həmişə sülhsevər xalqlar tərəfindən nifrətlə qarşılanmış
və indi də qarşılanmaqdadır.
Faşistlərin antiinsani ideyaları dünya xalqlarında həmişə dərin nifrət
hissinə səbəb olmuşdur.
Aparılan tədqiqatların nəticəsində inkarlıq mövzusu fonunda Azərbaycan və
ingilis dillərinin tipoloji xüsusiyyətləri, aqqlütinativlik-flektivlik, sintetiklik-
analitiklik kimi linqvistik məsələlər dil faktları əsasında bir daha aydınlaşdırılır və bir
aqqlütinativ dil tipinə daxil olan Azərbaycan dilində inkarlıq anlayışının morfoloji
vasitələrlə ifadə olunmaq baxımından ingilis dilindən zəngin olduğu aşkarlanır.

Ədəbiyyat:
1.Леонтьева С.Ф.Отрицательные аффиксы в современном английском
языке. М, .974.стр:123
2Müasir Azərbaycan dilinin morfologiyası. Bakı, 1961.səh:66-93.
[Link] A. Ümumi dilçilik. Bakı, 1988.səh:98-104.
[Link] S. Müasir alman və Azərbaycan dillərində inkarlıq kateqoriyası.
Bakı, 1998.s.166.
5.M. Hüseynzadə . Müasir Azarbaycan dili. Baki Maarif, 1973.səh:23-29.
6.Абдуллаев С. Немецкий контекст. Баку xxl YNE.» Аффирмативный
глаголы»Б.1981.стр:16.
7.Məmmədov N, Axundov A, Dilçiliyə giriş. Baku: Maarif, 1980.s.123-129.

– 128 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

З.Мамедова
КАТЕГОРИЯ СРЕДСТВ ВЫРАЖЕНИЯ ОТРИЦАНИЯ НА
АНГЛИЙСКОМ И АЗЕРБАЙДЖАНСКОМ ЯЗЫКАХ И ВЫРАЖЕНИЕ
ОТРИЦАНИЕ КАК ЛОГИКО-ГРАММАТИЧЕСКАЯ КАТЕГОРИЯ

Резюме

Данная статья посвящена морфологическим путям выражения

значения отрицания в Азербайджанском и Английском языках. Здесь
объясняется роль отрицания при вражении идей и предоставлены примеры
показывающие как средства отрицания меняются в предложениях с
одинаковой лексической и синтаксической структурой. В статье отмечается,
что некоторые языковеды считают отрицание семантической, некоторые
синтетической и некоторые грамматической категорией. В статье также
рассматриваются общие вопросы категории отрицания В разносистемных
языках на материале aнглийского и азербайджанского языков. определяется
корпус средств выражения указaнных языках. Лексические, морфологические и
синтаксические средства отрицания азербайджанского английского языков
изучаются и сравнительном аспекте исследование показывает, что при
оформлении общеorриtательных предложений в мононеrативной системе,
возникает необходимость использования слов, относящийся конкретной
лексико грамматической группе, в определенной пакт еской позиции.
Другими сип словами, отрицательным элементам полинerrтивной системы
соответс- вуют определенные слова в ой системе. Как в мононегативной, так
полинегативной струкyрах передача высказываний зависит от особенностей
вариативности и использования категориальных грамматических средств
языка, их можно определить как сопутствующие отрицани.Формулировка
английской отрицание вызвана обычаями культурной, системой языка, и
политико-социологических связей Британских наций. Английская отрицание
имеет отличительные и сложние черты с так называемыми других наций. Все
черты появились в течении нескольких десятилетий и различных исторических
событий.
Ключевые слова: морфологический свойства, флективно-аналитический,
семантика, форма и содержание, структурно-семантический

Ключевые слова: морфологические признаки, флективно-

аналитический, воспалительно-синтетический, семантика.

– 129 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

[Link]

MEANS OF EXPRESSION IN THE ENGLISH AND AZERBAIJANI

LANGUAGES AND THE NATURE OF LENGENITY AS A LOGICAL
CATEGORY

SUMMARY

The article studies the category of negation in languages belonging to different

language families, i.e. to the English and Azerbaijani languages The means of
expression of negation in the mentioned languages is defined. Lexical,
morphological and syntactical means of negation in the Azerbaijani and
Englishlanguages are studied comparatively. Research shows that usage of certain
words of lexical-semantics group in certain syntactic situation is necessary during
formation of common negative sentence of mononegative system. In other words,
some complied words of mononegative system appropirate to negative elements of
plynegative system. They are likely to be determined words accompaning
negativeness. The tranmission of ideas both in mononegative and plynegative
depends on usage of categorical grammatical means of language and variability
[Link] had met innumerable people of all kinds and I think she summed them
up shreüdly enough according to the standards of the small Virginian town where she
was born and bred. He’d have invented the most extravagant and incredible sins to
confess to. Must you talk in that awful dry inhuman way?. Ne was indefstigable.
. The article is dealing with the ways of morphological expression of negation
in English and Azerbaijanian. Here is spoken about the role of negation in the
expression of ideas and given examples to show how the means of negation shift in
sentences with the same lexical and syntactical structure. It is stated in the article that
some linguists consider the negation to be pure semantical, some consider it to be
syntactical and others consider it to be a grammatical category. Here is performed
brief study of morphological ways of negation

Key words: morphological features, inflective-analytical, inflammatory-

synthetic, semantics.

Redaksiyaya daxil olma tarixi: 05.03.2021.

Çapa qəbul olunma tarixi: 15.03.2021
Rəyçi: Filologia üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Kəmalə Mehdixanlı
tərəfindən çapa tövsiyə olunmuşdur

– 130 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

LALƏ HÜSEYNOVA
Azərbaycan Tibb Universiteti
Xarici Dillər kafedrasının baş müəllimi
[Link]ğun küç.157.
lalakuseynova@[Link]

İNGİLİS DİLİNDƏ QRAMMATİK MATERİALIN TƏDRİSİ

METODİKASI
XÜLASƏ

Müasir ingilis dili analitik dillər qrupuna daxildir. Bu isə o deməkdir ki, müasir
ingilis dilində söz birləşməsində və cümlədə sözlər arasındakı qrammatik– sintaktik
əlaqələr köməkçi sözlər və cümlədə sözlərin sırası ilə ifadə edilir. Müasir ingilis
dilində vəziyyət həqiqətən də belədir: bu dildə sözlər arasındakı sintaktik əlaqələr
başlıca olaraq, köınəkçi sözlərlə · sözönüləri, köməkçi fellər, artikl və söz sırası
vasitəsilə ifadə edilir. Müasir ingilis dilində felə xas olan zaman formalarının
əksəriyyəti köməkçi fellər vasitəsilə düzəldilir: (1) indiki və keçmiş zamanların
davam formaları to be köməkçi feli, (2) indiki və keçmiş zamanlarm bitmiş formaları
to have köməkçi feli, (3) gələcək zamanın qeyri–müəyyən forması shall/will köməkçi
felləri, (4) gələcək zamanın davam forması shall/will və to be köməkçi felləri, (5)
indiki və keçmiş zamanların davam edib bitmiş formaları to have və to be köməkçi
felləri, (6) gələcək zamanın davam edib bitəcək forması isə shall/will, to have və to
be köməkçi felləri vasitəsilə düzəldilir,
Məsələn:1)I am speaking;He is going;They are working;She was sleeping. They
were reading.
2) I have said;He has gone;They had come. 3) We shall go.; They will stay at
home.
4) I shall be working;They will be watching;5) We have been working; They had
been sleeping.
6) I shall have been working;They will have been working.
Müasir ingilis dilində (1) felin məchul növü forması, (2) felin vasitəli
şəkilləri və (3) felin inkar kateqoriya forması da analitik yolla düzəldilir, məsələn:
1) I am invited;He has been invited; We shall have been invited və s. 2) I should
speak. He would go;We should have spoken və s.3)He does not speak English;They
do not learn French
[Link] qeyd edir:”Müasir ingilis dilində ismin hal kateqoriyası
morfoloji ifadə baxımından çox zəifdir. Sintetik dillərdə, məsələn, Azərbaycan və rus
dillərində ismin halşəkilçilərinin ifadə etdiyi qrammatik mənalar, müasir ingilis
dilində sözönü adlanan köməkçi nitq hissəsi ilə ifadə edilir,(1.s.246)
Açar sözlər: qrammatika,metodika,İngilis dili,analitik dillər,tədris,mətn
– 131 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Məsələn:The street of Baki -Bakının küçələri;am going to school -Mən məktəbə

gedirəm.
. İngilis dilində ismə xas olan qeyri-müəyyənlik və müəyyənlik kateqoriyası da
analitik yolla, daha doğrusu artikl adlanan köməkçi nitq hissəsi ilə ifadə edilir,
məs:see a tree. The tree is tall.
Müasir ingilis dilində sözlərin cümlədə və habelə söz birləşməsində sırası da
sözlər arasında sintaktik əlaqələrin ifadəsində ciddi rol oynayır. Bunu aşağıdakı
misallarda aydın görmək olar:
1) light lamp lamp light ;2) Tom knew Brown Brown knew Tom.
Yuxarıda verilmiş söz birləşməsi və cümlələrdə mövcud olan sözlər
arasındakı sintaktik əlaqələr ancaq sözlərin sırası ilə ifadə edilmişdir.Müasir ingilis
dilində qrammatik mənaların bu tərzdə ifadə edilməsinə dair daha bir çox misal
vermək olar. Bunlardan tamamilə aydın olur ki,
müasir ingilis dili qrammatik quruluşunun ümumi mənzərəsini təşkil edən başlıca
cəhət analitizmdir.
XIX əsrin başlanğıcında məşhur alman filoloqu F. Şlegelin dillərin
tipologiyasına dair verdiyi bölgü elm aləminə məlum olduğu ilk illərdən belə bir
həqiqət də aydın olmuşdur ki, bu bölgünün özü də qüsurludur; heç bir dil saf sintetik
və ya analitik ola bilmir; sintetik dillərdə analitizm ünsürləri, analitik dillərdə isə
sintetik ünsürlər mövcud olur.
Qeyd etmək lazımdır ki, analitik dillərin klassik forması hesab edilən ingilis
dili də bu, həqiqətdən kənarda qala bilmir: müasir ingilis dili analitik dil olmasına
baxmayaraq, bu dildə də qrammatik mənaların bir qismi sintetik vasitələrlə ifadə
edilir. Bunlar aşağıdakılardan ibarətdir:
1) ismin kəmiyyət kateqoriyasını ifadə edən ·s, ·es, ·en suffıksləri:
tables. foxes, oxen;
2) indiki zamanın qeyri–müəyyən formasının üçüncü şəxsin təkində
işlənən ·s (·es) suffıksi: he reads. She goes;
3) canlı əşya bildirən isimlərin təkdə yiyəlik hal formasını düzəltmək üçün
işlənən ’s suffıksi: the boys’ name;
4) qaydalı fellərin keçmiş zaman qeyri-müəyyən formasını düzəltmək üçün
işlənən –ed suffıksi: invited, worked;
5) bir və bəzi iki hecalı sifət və zərflərin müqayisə və üstünlük dərəcə
formasını düzəlmək üçün istifadə edilən -er, -est suffıksləri: longer, longest;
6) bəzi isimlərin qadın cins formasını düzəltmək üçün işlədilən fransız
mənşəli -ess suffiksi: mistress, actress və s.
Müasir ingilis dilində sözün morfoloji formasını dəyişmək üçün daha iki
üsuldan istifadə edilir: 1) daxili infleksiya; 2) supletiv üsul.
İ.Rəhimov,[Link]ətzadə yazırlar:”Doğrudur, bu üsullardan heç biri
müasir ingilis dilində geniş miqyasda işlənmir: onun qrammatik quruluşu üçün
– 132 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

produktiv sözdəyişmə üsulu hesab edilə bilməz; daxili infleksiya üsulu ilə yalnız bir
neçə ismin cəm forması (man-men, woman-women, tooth–teeth, goose–geese,
mouse-mice, louse-lice), bir qisim qaydasız fellərin keçmiş zaman qeyri–müəyyən və
keçmiş zaman feli sifət forması (to speak– spoke–spoken, to write–wrote–Written-to
begin–began-begun və s.) düzəldilir. Supletiv yolla isə cəmi bir neçə felin keçmiş
zaman qeyri–müəyyən forması (to be–was/were, to go–went) və bəzi şəxs
əvəzliklərinin obyekt hal forması (I–me, we-us) düzəldilir. Hətta öz formasının
düzəldilməsində istifadə edilən bu üsulları da sintetik üsul hesab etsək, yenə demək
mümkündür ki, müasir ingilis dilinin qrammatik (morfoloji) quruluşunun ümumi
mənzərəsini səciyyələndirən başlıca cəhətlərdən biri də onun sintetik forma
baxımından kasıb olmasıdır. (2.s.166)
Yeri gəlmişkən qeyd etmək istərdik ki, müasir ingilis dilinə xas olan bu
xüsusiyyət, yəni sözlərdə sintetik formaların xeyli dərəcədə az olması bəzən adamda
belə bir təsəvvür yaradır ki, bu dilin qrammatikası çox asandır. Lakin qeyd etmək
lazımdır ki, bu, sadəcə olaraq illüziyadan başqa bir şey hesab edilə bilməz. əslində
hər hansı bir dildə, o cümlədən də müasir ingilis dilində morfoloji–sintetik fomaların
azlığı dilin qrammatikasının asanlığına deyil, onun (qrammatik quruluşun)
mürəkkəbliyinə, çətinliyinə dəlalət edir. Çünki bu dillərdə formal sintetik əlamətə
malik olmayan qrammatik mənaları yerli–yerində işlətmək daha çətin olur. əslinə
qalsa, bizcə, dilləri qrammatik baxımdan “asan” və ya “çətin” deyə qruplaşdırmaq nə
nəzəri, nə də praktik cəhətdən inandırıcı ola bilməz.
Qeyd etmək lazımdır ki, ingilis dili morfoloji-sintaktik forma baxımından heç
də həmişə indiki kimi kasıb olmamışdır. Qədim ingilis dili (700–1100-cü illər)
zəngin və mürəkkəb sintetik formalar sisteminə malik olmuşdur. Bu dövrdə isim
qrammatik cins, hal və kəmiyyət kateqoriyalarına malik olmuşdur: ismin üç
qrammatik cinsi (kişi, qadın və orta) və dörd halı (adlıq, yiyəlik, təsirlik və yönlük)
var idi. Hər bir cinsi və halı bildirmək üçün qədim ingilis dilində, müasir rus dilində
olduğu kimi, isimlə hala, kəmiyyətə və cinsə görə uzlaşırdı. Təbiidir ki, bunun üçün
dildə müvafıq şəkilçilər olmuşdur. Şəxs və kəmiyyət kateqoriyaları fellərdə xüsusi
şəkilçilər vasitəsilə ifadə edilmişdir və s.
Bu da məlumdur ki, dil ictimai bir hadisə olaraq statik vəziyyətdə, donmuş
qalmır, insan cəmiyyətinin bilavasitə məhsulu olan dil cəmiyyətin inkişafı və
dəyişməsi ilə paralel olaraq inkişaf edir və dəyişir. İngilis dili də ümumiyyətlə, dilə
xas olan bu qanunauyğunluqlardan kənarda qalmamış zaman keçdikcə öz daxili
inkişaf qanunu əsasında inkişaf etmiş və dəyişməmişdir. Orta ingilis dili dövründə
(1100-1500-cü illər) baş vermiş bir sıra hadisələr, xüsusən the Great Vowel Shift
adlanan fonetik hadisə nəticəsində ingilis dilinə xas olan bir sıra sintetik formalar
şəkilçilər zəifləməyə başlamış və sonra isə istifadədən çıxmış, yox olmuşdur.
Məlumdur ki, qrammatik formanın yox olması, qrammatik mənanın yox olması
demək deyildir. Buna görə də sintetik fomıaııı itirmiş qrammatik mənalar hər hansı
digər bir vasitə, forma ilə ifadə edilməli idi. Forma və məzmun arasında olan
– 133 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

dialektik vəhdət bunu tələb edir. Buna müvafiq olaraq orta ingilis dövründə sintctik
formasını itirmiş qrammatik mənaların ifadəsi üçün yeni qrammatik formalar, həm
də əvvəlki formalarda keyfiyyətcə fərqli formalar -analitik formalar əmələ gəlmişdir
ki, bu da ingilis dilinin qrammatik–morfoloji quruluşunun ümumi mənzərəsini əsaslı
şəkildə dəyişdirmişdir; qədim ingilis dili dövründə əsasən sintetik dil olan ingilis dili,
orta dövrdə əsasən, analitik dilə çevrilmişdir.
Sözün analitik forması nədir? Sözün analitik forması onun (sözün) elə bir
şəklidir ki, o, distant vəziyyətdə işlənən iki və daha artıq komponentdən ibarət olur.
Bunlardan biri (adətən sonuncu) tərkibin nominativ mənasını, qalanı, yaxud qalanları
həmin tərkibə xas olan qrammatik mənaları ifadə edir, məsələn: am / is / are reading,
have / has read, shall / will read, shall / will have been reading; have / has been
invited və s. Bu tərkiblərin hamısı müasir ingilis dilində işlənməkdə olan analitik
formalardır. Burada birinci komponentlər tərkiblərin qrammatik mənalarını, son
komponentlər isə onların nominativ mənalarını bildirir. Hər bir dildə, o cümlədən
müasir ingilis dilində işlədilən sintetik və analitik formalar bir–biri ilə qarşılıqlı
əlaqədə olur və dialektik vəhdət təşkil edir. Həmin əlaqə və vəhdət bir tərəfdən bu
formaların dildəki funksiyası baxımından, digər tərəfdəndə onların mənşəyi
baxımından nəzərə çarpır.
Joanna Baker yazır:”Qeyd etmək lazımdır ki, konkret dildən asılı
olmayaraq sözün morfoloji inkişafı prosesində bu formalardan hər biri bir mərhələ
təşkil edir. Lakin onların biri digərinin nəticəsi və ya başlanğıcı olur. Sözün analitik
və sintetik formaları arasında genetik baxımdan mövcud olan qarşılıqlı əlaqə və
vəhdət də bununla şənləşir. Analitik formalar öz başlanğıcmı söz birləşməsindən
götürür. Söz birləşməsinin komponentlərindən biri zaman keçdikcə öz leksik
mənasını zəiflədir və əsasən qrammatik məna bildirməyə başlayır. Beləliklə də dildə
sözün analitik forması yaranır. Buna parlaq misal olaraq ingilis dilində mövcud olan
shall / will + məsdər tərkibli analitik formanı göstərmək olar. Tarixən bu forma
modal fel + məsdər tərkibindən ibarət olmuşdur. Sonralar (orta ingilis dövründə)
modal fel öz leksik mənasını itirmiş və gələcək zaman formasına çevrilmişdir.
Beləliklə də müasir ingilis dilində işlənməkdə olan shall / will + məsdər tərkibli
analitik forma yaranmışdır. Maraqlıdır ki, müasir ingilis dilində shall / will köməkçi
felləri şəkilçiləşmə istiqaməti almışdır; onların hər ikisi ’ll şəklində işlənir ki, bu da
köməkçi felin şəkilçiyə keçməsindən başqa bir şey deyil.(3.s.123-136)
Dildəki funksiya baxımından analitik və sintetik formalar arasındakı əlaqə
qrammatik mənalarm makro–sahəsində müşahidə edilir. Yəni eyni bir qrammatik
kateqoriya bir mikro-sahədə sintetik, digərində isə analitik forma ilə ifadə edilir.
Buna misal olaraq müasir ingilis dilində felin zaman kateqoriyasını göstərmək olar:
felin keçmiş qeyri–müəyyən zaman forması sintetik, gələcək zamanın qeyri–
müəyyən forması isə analitik vasitə ilə ifadə edilir.Məsələn:

– 134 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

I invited- I shall invite. Yuxarıda deyilənlərdən aydın olur ki, ingilis dili öz
inkişaf tarixində sintetiklikdən analitikliyə doğru getmişdir. Qarşıya belə bir sual çıxa
bilər: bəs müasir dövrdə ingilis dilinin inkişafı hansı istiqamətdə gedir?
Müasir ingilis dilinin faktik materialları əsasında aparılmış müşahidələr göstərir
ki, bu dilin morfoloji quruluşu hal-hazırda analitiklikdən sintetikliyə doğru inkişaf
etməkdədir. Müasir ingilis dilində bu inkişafı göstərən əsas amillərdən biri, bəlkə də
başlıcası ondan ibarətdir ki, həmin dildə mövcud olan bir sıra köməkçi sözlər
şəkilçiləşmə dövrü keçirməkdədir. Məsələn, müasir ingilis dilində mövcud olan və
tarixən modal fellərdən əmələ gəlmiş shall, will və onların keçmiş zaman formaları
olan should, would köməkçi felinin şəxs forınaları (həm indiki, həm də keçmiş
zamanda), not inkar ədatı, to have köməkçi felinin şəxs formaları və s. paralel olaraq
həm söz–morfem kimi, həm də özlərindən əvvəl gələn söz birləşərək şəkilçi-morfem
kimi işlənə bilir
Yuxarıdakı misallarda bərabərliyin sol tərəfındə köməkçi nitq hissələri
analitik morfem kimi, müstəqil söz kimi işləndiyi halda, bərabərliyin sağ tərəfində
həmin köməkçi sözlər özlərindən əvvəl gələn leksemlə bitişərək şəkilçi kimi
işlənmişdir. Bu halda, yəni köməkçi nitq hissəsinin əsas söz birləşərək işlənmə
məqamında, bizcə, nə köməkçi nitq hissəsindən, nə də analitik morfemdən danışmaq
mümkündür. Bu halda ancaq köməkçi nitq hissəsinin şəkilçiləşməsindən danışmaq
lazım gəlir. Çünki bu vəziyyətdə köməkçi söz həm fonetik, həm də qrammatik
bütövlülüyünü, müstəqilliyini itirmiş olur, bu da müasir ingilis dilinin anal itikl ikdən
sintetikliyə doğru inkişafını əyani surətdə göstərir. Qeyd etmək lazımdır ki, müasir
ingilis dilində sintetik vasitələrin, xüsusən 's şəkilçisinin getdikcə daha geniş
miqyasda işləndiyini bəzi ingilis dilçiləri də etiraf etməkdədir, məsələn: müasir
ingilis dilçilərindən olan Çarles Barbes özünün 1964cü ildə nəşr etdirdiyi “Müasir
ingilis dilində linqvistik dəyişiklik” adlı kitabında qeyd edir ki, müasir ingilis dilində
”s” şəkilçisi getdikcə daha geniş miqyasda işlədilir. O yazır: bu halda 's şəkilçisi of
sözününü əvəz edir ki, bu da dilin analitizmdən sintetizmə inkişafı deməkdir.
Beləliklə, aydın olur ki, qədim dövrdə əsasən sintetik dil olan ingilis dili orta
dövrdə analitikləşmiş, əsasən analitik dil kimi formalaşmışdır. Müasir dövrdə isə
ingilis dilinin inkişafı yenidən sintetikliyə doğru istiqamət almışdır.
İngilis və Azərbaycan dillərin felin gələcək zaman formaları. Qrammatik
zaman kateqoriyası həm müasir ingilis, həın də müasir Azərbaycan dillərində fel nitq
hissəsinə daxil olan kateqoriyalar arasında əsasən mərkəzi yerlərdən birini tutur.
Hər iki dilin qrammatik zaman kateqoriyasına daxil olan formalardan biri də
gələcək zamandır. Gələcək zamanın hər iki didə mahiyyəti bundan ibarətdir ki, iki iş
arasındakı zamanı ifadə edir. İndiki zamanla müqayisədə gələcək zaman meydana
çıxır.
Gələcək zaman ingilis dilində də gələcəkdə icra ediləcək hərəkətin vaxta
münasibətini bildirir. Hər iki tipoloji cəhətdən fərqli dillərdə gələcək zaınan sonradan
görüləcək və ya görülməyəcək bir işin qabaqcadan xəbər verilınəsi ilə bağlıdır.
– 135 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

ƏDƏBİYYAT:
[Link]: “İngilis dilinin grammatikası”.Bakı.1979-cu il.” Maarif”
nəşr.246-cı səh.
2.İ.RƏHİMOV,T.HİDAYƏTZADƏ: “İngilis dilinin praktik gramma-
tikası”.B.“Elm” n.1987.s.166.
[Link] [Link] speaking [Link] .2003.p123-136.
[Link],G . 1993 Literature and Language Teaching:[Link] For Teachers and
[Link] University Press. p.213.

[Link]
METHODOLOGY OF TEACHING GRAMMAR MATERIAL IN
ENGLISH
SUMMARY
One of the main aspects of the language, which was subjected to intensive
discussion for many years, is the grammar of a foreign language. The attitude to
grammar determined the specificity of a particular method, the principles and
methods of teaching, what are the main approaches in teaching English grammar,
what approaches are leading in the modern conditions of teaching English and what
are the main methods they are realizing. The history of teaching a foreign language
indicates that the attitude toward grammar determined the specific nature of a
particular method, the principles and methods of teaching. In this article we look at
different ways of presenting new vocabulary grammar and functional language
using [Link] we know speaking is an important part of a [Link] this kind of
lesson the teatcher usually presents some new language material.
Then the students do speaking activities during the pratice phrase of the lesson
to learn this new [Link] greatest difficulty in teaching English grammar is
presented by the tense forms of the verb. Students face difficulties in mastering the
grammatical forms of the verb. Most often, such problems arise due to a vague idea
of the category of time, type and collateral. Therefore, it is necessary to consider the
methods and approaches in teaching the grammar of the English language, what
problems arise for students of the temporal forms of the verb, what characteristic
mistakes they make and what modern methods, techniques and exercises can
eliminate these problems.
Key words: grammar, methodology, English, analytical languages, teaching,
text

– 136 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Л.Кусейнова
МЕТОДОЛОГИЯ ОБУЧЕНИЯ ГРАММАТИЧЕСКОМУ МАТЕРИАЛУ
АНГЛИЙСКОГО ЯЗЫК
РЕЗЮМЕ
Одним из основных аспектов языка, который на протяжении многих лет
подвергался интенсивному обсуждению, является грамматика английского
языка. Отношение к грамматике определяло специфику того или иного
метода, принципы и приемы обучения, какие основные подходы в обучении
грамматике английского языка, какие подходы являются ведущими в
современных условиях обучения английскому языку и какими основными
методами они реализуются. История преподавания иностранного языка
свидетельствует о том, что отношение к грамматике определяло специфику
того или иного метода, принципы и приемы обучения.В статье также
рассматриваются различные пути презентации словарного состава
,грамматики и функционального языка с помощью использования
разговорной речи на уроках английского языка ,так как общение –это
значимая часть урока.С использованием разговорной речи преподаватель
имеет возможность новыми материалами.Во время практической части урока
практикуется использование разговорной речи закрепления нового
материала.
Самую большую сложность в обучении грамматике английского языка
представляют видовременные формы глагола.Студенты сталкиваются с
трудностями при овладении грамматическими формами глагола. Чаще всего
такие проблемы возникают из-за нечеткого представления о категории
времени, вида и залога. Поэтому необходимо рассмотреть методы и подходы в
обучении грамматике английского языка, какие проблемы возникают у
изучающих видовременные формы глагола.
Ключевые слова:ский, аналитические языки, обучение, текст.

Redaksiyaya daxil olma tarixi: 05.03.2021.

Çapa qəbul olunma tarixi: 15.03.2021
Rəyçi: pedağoji elmlər namizədi,professor Tamilla Hüseynova
tərəfindən çapa tövsiyə olunmuşdur

– 137 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

ZÜLEYXA ZEYNALOVA
Azərbaycan Dövlət Dəniz Akademiyası
Xarici Dillər kafedrasının müəllimi
Zərifə Əliyeva 18.
zuleyxazeynalova@[Link]

İNGİLİS DİLİ MƏNŞƏLİ ALINMA SÖZ VƏ TERMİNLƏRİN

AZƏRBACAN DİLİNİN TERMİNOLOJİ SİSTEMİNİN
ZƏNGİNLƏŞMƏSİNDƏ ROLU

XÜLASƏ
Azərbaycan dili dünyanın ən qədim dillərindən olub, geniş və zəngin
imkanlara malikdir. Buna baxmayaraq, bütün digər dillər kimi, azərbaycan
dilinə öz təsirini göstərmişdir. Dünyanın başqa xalqları kimi, Azərbaycan xalqı
da tarix boyu müxtəlif xalqlarla yaxın və uzaq bir şəkildə əlaqə və
münasibətdə olduğundan həmin xalqların dillərindən azərbaycan dilinə minlərlə
söz keçmişdir. Bu prosess dilin leksikasını zənginləşdirən əsas amil olaraq
indikinin özündə belə, fəal bir surətdə davam etməkdədir.
Təqdim olunan məqalədə dilə daxil olan alınma terminlərin terminoloji
sistemli zənginləşməsindən, dildə leksik alınmaların sayının artmasından bəhs
olunur. O cцmlədən dilə yeni gələn sюzцn dilin normalarına uyğunlaşmasının
mцrəkkəb linqvistik proses olduğuna gюrə sюzlərin mənimsənilmə dərəcələri də
mцxtəlif səviyyədə юzцnц gюstərməsi qeyd olunur.
Həmчinin semanik derivasiya prosesində mənanın genişlənməsi əsas yer
tutmasından, alınma sюzlərdə mənanın genişlənməsində ilkin leksik-semantik
variantın arxiseminin цmumiləşməsi baza sюzlərdə leksik-semantik paradiqmasının
hцdudlarından kənara чıxması da mцhцm rol oynaması araşdırılır.
Dilə daxil olan alınma terminlər terminoloji sistemli zənginləşdirir, dildə
leksik alınmaların sayı artır. Dilə yeni gələn sюzцn dilin normalarına
uyğunlaşması mцrəkkəb linqvistik proses olduğuna gюrə sюzlərin
mənimsənilmə dərəcələri də mцxtəlif səviyyədə юzцnц gюstərir.(1,s.75)
Bəzi sюzlər dilə yeni gəldiyinə, yaxud mцəyyən dildaxili səbəblərlə bağlı
məhdud dairədə işləndiyinə gюrə yarım mənimsənilmiş alınmalar hesab
olunur. Azərbaycan dilindəki ingilis mənşəli absentizm (absenteeism),
aqnostizm (agnosticism), buklet (booklet), doker (docker), drenaj (drainage),
dissident (dissident) klan (clan) və s. alınmalar belə sюzlərdəndir. Bu tip
leksik vahidlər semantik cəhətdən birmənalı olur, daha чox «юzgə» reallığı
əks etdirir və yeni anlayışların, əşyaların hadisələrin dilimizdə ifadəsində
xidmət edir.
– 138 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Sadqova S.A yazr:””””Linqvistik təhlil gюstərir ki, əsasən terminoloji

leksikaya aid olan həmin alınmalar semantik cəhətdən sabitdir, mцəyyən
funksional sahələrdə işlənir. Onlarda semantik dəyişmələr nadir hallarda baş
verir. Azərbaycan dilində geniş dairədə istifadə olunan, hətta цmumişləklik
qazanaraq dil daxil olan kifayət qədər ingilis mənşəli sюzlər vardır. Belə
alınmalar sюzцn leksik sistemində юzцnə mюhkəm yer tutmuşdur. Bцdcə,
vaqon, vazelin, boks, yumor, eksport, finiş, park, mağaza, kofe və s. alınma
terminlər dilimizdə geniş işlənməkdədir. Bu sюzlərin чoxu həm fonetik, həm
də qrammatik cəhətdən assimilyasiyaya uğramışdır. Bu tip alınmalar tam
mənimsənilmiş leksik vahidlərdən sayılır.(1.s.244)

Aчar sюzlər: Dil, termin, tərcцmə nəzəriyyəsi, qrammatika, fonetika

Dil əlaqələrinin linqvistik problemləri dəfələrlə diqqət mərkəzində olsa

da, alınmaların semantik mənimsənilməsi hələ də kifayət qədər tədqiq
olunmasıdır. Məsələn, tədqiqatчılar alınma sюzlərin «yerli» dildəki semantik
inkişafını iki mərhələdə gюtцrmцşlər: sюzцn alınması və onun tam
mənimsənilməsi. Halbuki, leksik alınma mцrəkkəb və чoxfazalı prosesdir.
Bir sıra hallarda leksik alınma dildəki lцğəvi mənasından başqa sюzalan
dildə yeni mənalarda işlənə bilər. Məsələn, ictimai-siyasi leksikada işlənən
baykot termininin işlənməsində də semantik dəyişiklik hiss olunmaqdadır.
Məlumdur ki, bu sюz Azərbaycan dilinə siyasi və iqtisadi mцbarizə
formasını bildirən termin kimi daxil olmuşdur. Mцasir dilimizdə "baykot"
leksik vahidi юzцnцn terminoloji mənasını saxlamaqla yanaşı, semantik
tutumunu da genişləndirmişdir. Həmin alınma ictimai-siyasi termin sahəsindən
чıxıb məişət чərчivəsində işlənməklə, цmumədəbi dilin fəal leksik vahidinə
чevrilmişdir.
"Baykot" leksemi mцxtəlif sahələrin terminoloji sistemində də юzцnə yer
almışdır. Diplomatiya termini kimi, baykotun mənası "bir dюvlətin başqa
dюvlətlə, ya bir qrup dюvlətlə ticarət əlaqələri yaratmaqdan və saxlamaqdan
imtina etməsi"dir. Diplomatiya terminləri lцğətində tərkibində baykot sюzц
olan aşağıdakı termin-birləşmələr vardır: «beynəlxalq mцnasibətlərdə baykot»,
«baykot elan eləmək», «baykotu ləğv etmək», «baykota məruz qalmaq»,
«baykot siyasəti», «siyasi baykot», «baykota əl atmaq», «baykota чağırmaq»
və s.
Dilin başqa dildən aldığı sюzlər mцəyyən anlayışların, əşyaların,
hadisələrin adlarını ifadə etməyə xidmət edir. Alınma ilkin dюvrdə konkret
semantikaya malik olur. Adətən sюz adi olduğu halda dildə bir stra mənalara
malik olursa, keчdiyi yeni dildə onun bu mənalarından чox vaxt biri istifadə
olunur. Zaman keчdikcə, alınma sюz yeni mənalar qazana bildiyi kimi, əvvəlki
mənasını itirə bilir.
– 139 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Alınma obyekt dildə semantik transformasiyaya məruz qalır. Semantik

transformasiya dilчilikdə araşdırılmış məsəllərdəndir. Obyekt dildə alınma
sюzцn mənasının genişlənməsi və ya daralması, onun məcazi mənada
işlənməsi semantik transformasiya kimi başa dцşцlцr.
[Link]ıqova qeyd edir:”Bir sıra tədqiqatчılar alınma sюzlərə yalnız
onların mənalarının daralmasının, bu sюzlərin məcazi mənalarda işlənməsinin
xas olmasını qeyd etmişlər. Bu fikir sonralar tənqid olunmuşdur (2,s.18)
Alınma sюzlərin yeni keyfiyyət qazanması cəmiyyətdə baş vermiş
dəyişikliklərlə millətlərarası əlaqələrin, o cцmlədən dil əlaqələrinin
genişlənməsi ilə bağlıdır.
Mцasir dюvrdə sюzlərin semantik strukturunun genişlənməsi, onların
yeni mənalarının yaranması mцşahidə olunur. İngilis dilində alınmaların
semantik cəhətdən genişlənməsi onların həyatımızın mцxtəlif sahələrinə nцfuz
etməsi prosesində baş verir.
Termin alınan dildə ictimai-tarixi şəraitlə əlaqədar ilkin təbiətindən
uzaqlaşmış, yeni məna kəsb etmişdir. Məsələn "server" və "servis"
terminləri: 90-cı illərdə həm servis, həm də server sюzlərinin semantikasında
dəyişmə baş vermişdir.
Terminlər indi sosial-iqtisadi və başqa sahələrə aid anlayışları ifadə edir.
Server - «kiчik və orta biznesdə istifadə olunan, əsas məlumatları saxlayan və
юtцrən kompyuter» mənasındadır. Servis sюzцnцn daha iki mənası
yaranmışdır:
1). Məhsulun istehlakı və satışı sisteminin təkmilləşdirilməsinə yюnəlmiş
kompleks xidməti təmin edən marketinq fəaliyyətinin alt sistemi;
2) Sosioloji sorğu. Eyni hadisə юzцnц server termininə mцnasibətdə də
gюstərir. Bu termin də yeni məna qazanmış, mцxtəlif sюzlərlə yeni terminoloji
birləşmələr əmələ gətirmişdir. İndi server «internet şəbəkəsinə qoşucu
kompyuter» mənasında işlənir: İnternetə girmək цчцn əvvəlcə serverə
qoşulmaq lazımdır. Bunun цчцn serverin telefon nюmrəsi yığılmalıdır»
(«Media Press» qəzeti, 25 iyul, 2011). Alınma leksika, o cцmlədən ingilis
dilindən alınma sюzlər dilin leksik sistemində gedən proseslərdə fəal iştirak
edir. Цmumişlək leksik vahid kimi alınmış sюz terminləşə bildiyi kimi, alınma
terminin xцsusi leksik vahid səciyyəsini qazanması də mцmkцndцr. Mцasir
dюvrdə terminoloji mənanın itirilməsinin tez-tez baş verməsi tədqiqatlarda
qeyd olunur. İngilis dilindən alınma sюzlərdən publisistik mətnlərdə,
mətbuatda tez-tez istifadə olunması onların semantikasına əsaslı təsir gюstərir.
Mətbuatda işlənən alınma sюzlərin semantik strukturunda dəyişmə baş
verir. Sюzцn məna həcminin genişlənməsi yeni semlərlə zənginləşməsi юzцnц
gюstərir. Belə hallarda determinləşmə semantik genişlənmənın təzahцr
amilidir. Bir чox innovasiyalar məcazi mənada istifadə olunur, yeni mənalı
sюz mцxtəlif semantik qrupun sюzləri və sюz birləşməsi tərkibində işlənir.
– 140 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Semanik derivasiya prosesində mənanın genişlənməsi əsas yer tutur.

Alınma sюzlərdə mənanın genişlənməsində ilkin leksik-semantik variantın
arxiseminin цmumiləşməsi baza sюzlərdə leksik-semantik paradiqmasının
hцdudlarından kənara чıxması da mцhцm rol oynayır. Məsələn:
Treninq yarış dюvrц цчцn orqanizmin maksimal hazırlığını təmin etmək
цчцn edilən məşqlər nəzərdə tutulur. Arxisema «idman məşqidir». Mцasir
dюvrdə sюzцn mənası genişlənmiş və mцxtəlif fəaliyyət sahələrində işə hazır
olmaq цчцn məşqləri, formanı saxlamağı əhatə etməyə başlamışdır.
Reytinq- fərdi və komanda fəailiyyətlərinin ədəbi gюstəricisidir. İlk
əvvəl şahmata, sonralar tennisə aid olmuşdur. Hazırda həmin təkbətək
mцbarizə komanda idman nюvlərində istifadə olunur. Qiymətləndirmənin
ədəbi gюstəricisi arxisemində dəyişmə baş vermişdir. Ədəbi gюstərici əsas
gюtцrцlmцr. Hazırda reytinq sюzцnцn semantikası genişlənmişdir: «FİFA
dцnya yığmalarının sentyabr ayı цчцn reytinq cədvəlini dərc edib» («Olimpiya
dцnyası», qəzeti, 9-11.10.2011).
Monitor - Bu termin informatikada "1. emal sistemlərində əməliyyatları
idarə və nəzarət edən, yoxlayan maşın proqramı; [Link]şdırma dillərində
цmumi vasitələrdən istifadə etmək цчцn proseslərin sinxronlaşdırılması və
əlaqələndirmə mexanizmi; “sistemi idarə edən displey" kimi mənalarında
işlənir. Kompyuterin insan məişətində geniş yer alması onun dəstəsinə daxil
olan monitor sюzц də цmumişlək leksik qata daxil olmuşdur.
Bununla yanaşı, monitorun «ekran» mənası da vardır. «Kompyuter
dəstinə yeni kvars monitoru daxildir. Belə sюzlər, bir qayda olaraq etnoqrafık,
tarixi, coğrafı, bədii mətnlərdə işlənir. Realiyalar bu və ya digər mətndə ilk
dəfə istifadə olunanda tərcцməчi və ya mцəllif onun haqqında əlavə izah verir.
Sюzцn sonrakı istifadəsi belə izahı tələb etmir.
Alınma sюz mцxtəlif mцəlliflərin əsərlərində və mцxtəlif mənbələrdə
rast gəlinirsə və bu zaman alınma sюzцn semantikası haqqında əlavə izah
verilirsə, onda həmin sюzцn semantik mənimsənilmə dюvrцnцn başlanması
haqqında danışmaq olur. Alınma terminin dildə istifadə olunma tezliyi,
цmumişləkliyi artdıqca onun yeni dilin leksik sisteminə uyğunlaşma dərəcəsi
artır, alınma termin dildə işlələklik və yeni semantik чalar qazandığı zaman
юzцnцn əvvəlki mənasını da saxlayır.
Bu zaman termin semantik cəhətdən tam mənimsənilir, цmumişlək sюzə
чevrilir, sюz yaradıcılığında fəal iştirak edir. Bəzən də termin kimi yox,
dilimizə sюz kimi daxil olur və etimon dildən fərqli olaraq leksik-semantik
məzmun dəyişərək terminoloji səciyyə qazanır.
Məsələn, ərəb dilində цmumişlək olan xəta, əmsal, hədd, təcil, sцrət
dilimizdə riyazi sahədə terminləşmişdir. Alınma terminlərin mənimsənilməsi
prosesində dəyişmələr mцxtəlif mərhələlərdən ibarətdir.

– 141 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Tədqiqatчılar qeyd edirlər ki, əcnəbi sюz semantik cəhətdən əvvəlcə

okkazionalizm kimi gюtцrцlцr və mətndə xцsusi izahat tələb edir. Sonra
əcnəbi sюz bir qədər mənimsənildikdə və məzmun planının vahidi ilə onun
yeni ifadə usulu arasında əlaqə başa dцşцldцkdə əcnəbi sюz resipientin passiv
ehtiyatının vahidi hesab edilir və yalnız bundan sonra aktiv ehtiyata keчərək
tam mənimsənilmiş sayılır [4,s.6].
Beləliklə də, alınma sюzlər dilin юz sюzləri kimi dəqiqləşir, aydınlaşır.
Dil daşıyıcıları arasında yayılır. Alınma sюz yeni dilin leksik-semantik və
qrammatik sisteminə uyğunlaşır. Sюz mцxtəlif leksik, frazeoloji sintaktik
birləşmələrdə istifadə olunur, sюzdцzəldici morfemlərlə işlənmə imkanları
artır, determinləşmə və terminləşmə prosesində iştirak edir. Azərbaycan dilinə
keчən belə terminlərin чoxu цmumişlək leksik vahidlər cərgəsində yer almış,
mənimsənilmiş, dilimizin mцxtəlif sюzdцzəldici şəkilчilərini qəbul edərək,
yeni sюzlər yaratmışdır.
N.Məmmədli yazır ki, alınma terminin sюz yaradıcılıq məhsuldarlığı,
mцntəzəm işlənməsi, məna anlamının genişlənməsi və s. əlavə əlamətləri
tюrəmə kimi qəbul edilməlidir. (3,s.38) [Link] fikrincə, «alınma sюz
təkcə yeni mənalarını və ya sюz yaradıcılığı məhsuldarlığını genişləndirməsi
ilə deyil, dil sisteminə daxil olduğu цчцn bu keyfiyyətləri qazanması yaxud
qazana bilməsi ilə dildə mюhkəmlənir. (5.s.8) Y.R. Krısin isə qeyd edir ki,
sюzцn funksional aktivliyini semantik mцstəqillik təyin edir. Azərbaycan
dilində də alınmaların mцstəqillik qazanması, dildə sabitləşməsinin ən mцhцm
səbəbləri dubletlik yaratmaması, mənaca differensiallaşmasıdır.
Son dюvrlərdə komp-yuterin insan məişətinə daxil olması hesablama
texnikasının sцrətli inkişafı bu sahədə alınmaların sayının gцnbəgцn artmasına
zəmin yaradır. Kompyuterin məişət texnikasına чevrilməsi alınma sюzlərin də
hesablama texnikası terminləri olmasına baxmayaraq цmumişlək leksik qatda
yer alması ilə şərtlənir. Məsələn, drayver, monitor, sayt, klaviatur, bord,
fotoşop, veb-sayt, veb-dizayn, internet, internet-klub, intert-klass və s.
Mцasir Azərbaycan dilində ingilis dilindən ardıcıl və artan sayda
sюzalma terminologiya sahəsində getdikcə artır. Mцxtəlif elm sahələrinin
inkişafı onlarda terminoloji bazanın zənginləşməsinə səbəb olur. Dilin
terminoloji sisteminə, yeni terminlərin gətirilməsinə mцxtəlif aspektlərdən
yanaşmaq mцmkцndцr.
Yeni terminə yaranan tələbatın юdənilməsi цчцn istifadə olunan termin
yaradıcılığı yollarından biri də terminalmadır. Terminalma terminin başqa
dildən hazır alınmasıdır.

– 142 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

ƏDƏBİYYAT:

[Link]ıqova S.A. Mцasir Azərbaycan ədəbi dilində termin yaradıcılığı

prosesi, B., 2010, 244 s.
[Link]ıqova [Link]ə[Link] terminologiyasının nəzəri
problemləri,B,Elm,s.18.
3.Məmmədli N. Alınma terminlər B., Elm, 1997. S.38
4.Майоров А.П. Заимствования в лексике семантической системе языке.
Автореф. дисс. канд. филол. наук. М., 1967, 12 с.
[Link]

ENGLISH LANGUAGE WORDS AND TERMS AZERBAIJAN

THE ROLE OF LANGUAGE IN THE TERMINOLOGICAL SYSTEM

SUMMARY

The article is deal about the appropriation process new English term-words is used
in Modern Azerbaijan language. In this process the most stage loan-term-words was
compared national words including semantic, graphic, phonetic, morphological sides.
Also in article is took basis appropriation level of loan-term-words phonetic,
graphic, grammatical, orthographical and semantic accommodation. Including is took
information about being grouped on composition phonetic and method of writting
English words which used in Modern Azerbaijan literary language.
Scientific-technical terminology in English and Azerbaijani This article deals with
the difficulties of scientific-technical literature in Azerbaijani and English has got
some ways of training. The article gives the whole analyse of their learning.
Problem arising during the translation and elimination methods of these
matters have been reflected in this article, too. Important terms of the translation are
those that the text should be rich in content; idea should be fully clear and laconic
and should keep the norms of the literary language.
The given article speaks about the relative connection of acient English and
borrowed words from Scandinavian and other western-European languages used in
its vocabulary content.
The article analyses mutual words of English origin, words used in the Semantic
vocabulary of Azerbaijan also some phonetic peculiarities of English turms in
Azerbaijani.

Key words: Language, term, theory of translation, grammar,fonetical.

– 143 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

З.Заманова

РОЛЬ АНГЛИЙСКИХ СЛОВ И ТЕРМИНОВ В ОБОГАЩЕНИИ

ТЕРМИНОЛОГИЧЕСКОЙ СИСТЕМЫ АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО ЯЗЫКА

РЕЗЮМЕ

В статье говорится об использовании в азербайджанском языке новых

английских слов-терминов и их присвоении. Важным этапом в этом процессе
является сопоставление полученных терминов с национальными словами с
семантических, фонетических, графических, а также морфологических точек
зрения.
Кроме этого, в статье говорится об использовании в современном
азербайджанском литературном языке английских слов, их правописании и
группировании по фонетическому составу.
Научно-техническая терминология в английском и азербайджанском языке В
этой статье рассматриваются трудности научно-технического перевода и
техническое развитие, проблемы.
Научно- техническая литература в азербайджанском и английском языках
имеет некоторые способы изучения. В статье дается полным анализ их
присвоение.
В данной статье рассматриваются родственные связи древнеанглийского
языка и заимствованные слова Скандинавский и другие Западно-Евроnейские
языков употребляющих в его словарном составе.
В статье также рассматриваются заимствованные происхождения
употребляющиеся в словарном составе азербайджанского языка, а также
некоторые фонетические свойства английских терминов в азербайджанском
языке.

Ключевые слова: язык, термин, теория перевода, грамматика, фонетика.

Redaksiyaya daxil olma tarixi: 05.03.2021.

Çapa qəbul olunma tarixi: 15.03.2021
Rəyçi: Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru,dosent Adilə Zeynalova
tərəfindən çapa tövsiyə olunmuşdur

– 144 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

SAMİRƏ VƏLİYEVA
Odlar Yurdu Unversiteti
Koroğlu Rəhimov 45
email: samire_velizade@[Link]

MÜXTƏLİFSİSTEMLİ DİLLƏRİN
İNFORMASİYA-TERMİNOLOGİYA SFERASI

Xülasə

Məqalədə müxtəlifsistemli dillərin informasiya-terminologiya sferası və onun

strukturunda özünü göstərən linqvistik xüsusiyyətlər şərh edilir.İnformasiyanın
səciyyəvi xüsusiyyətləri sırasında onun strukturu, forma və dəyişməsi, semantikası,
funksiyaları mühüm yerlərdən birini tutur. İnformasiyanın strukturunun tərkib
elementləri arasında qarşılıqlı əlaqəni müəyyən edir. İnformasiyanın fundamental
vasitələri sistem vasitələrdən ibarətdir. Bilindiyi kimi, sistemlilik informasiyanın
yekunudur.Müəyyən olunur ki, dil müəyyən informasiya sistemlərindən qurulur. . Bu
sistemdə informasiya siqnalları ötürülür.. İnformasiyanın digər tərəfi onun
formasının təqdim olunması məsələsidir. Əsas forma-struktur aşağıdakı kimidir:
simvol-mətn (informasiya, şifrə, işarə, hərf və s. cəmi); qrafik (ifadə və s.); səs.
«İnformasiya» termini informasiyanın ölçüsü ilə sıx əlaqədədir. Ümumi
informasiya nəzəriyyəsinə görə ölçü etalonu informasiyanın yadda saxlanılma
səviyyəsini əks etdirir. Hər hansı bir terminin kommunikativ aktivliyi ( məs.: media,
medium, mediator və s. terminlərinin aktivliyi də məhz bu sahənin payına düşür)
məhz bunlar haqqında olan informasiyaların necə verilməsindən asılıdır. Termin
həm də informasiya vahididir. Bu vahidlər vasitəsi ilə ünsiyyət effektli olur, adresant
və adresatlar arasında qarşılıqlı anlaşma şəraiti yaranır. Termin bu vəzifənin yerinə
yetirməsində bir işarəedici rol oynayı[Link] əsas informasiya sistemlərini
aşağıdakılar təşkil edir: 1) cəmiyyəti informasiya ilə təminetmək, 2) mühüm və vacib
informasiyaların qorunub saxlanılması , 3) informasiyaya xidmət etmək.Məqalədə
həmçinin informasiyanın iki növündən 1) elementar informasiya, 2) sosial
informasiyadan bəhs olunur, və hər birinin məzmunu açılaraq göstərilir

Açar sözlər: informasiya cəmiyyəti, elementar informasiya, sosial

informasiya,

Bəllidir ki, insanlar bir-biri ilə ünsiyyətə girmək üçün dildən istifadə edirlər, dil
vasitəsi ilə bir-birinə informasiya (xəbər, məlumat və s.) ötürür, müəyyən əmr, xahiş
və göstərişləri icra edirlər. Həmin proseslərin dildə keçdiyi əhatə kontekst adlanır və
kontekst vasitəsi ilə bilinir ki, kiməsə, nəyəsə işarə edilir, informasiya çatdırılır. Bu
– 145 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

vaxt işarə məqsədilə leksik-terinoloji vahidlərdən də istifadə olunur və belə vahidlər

həm də məlumat vermə, xəbər ötürmə funksiyasını yerinə yetirir.Müasir
linqvistikanın aktual problemlərindən biri olan leksik-terminoloji vahidlər vasitəsi ilə
hər hansı informasiyanın veriməsi məsələsinin öyrənilməsi onun sistemli şəkildə
tədqiq olunması zərurətini yaradır. Bu yazının müəllifinə elə gəlir ki, həmin
məsələnin araşdırılmasına xidmət edən bir sıra formal vasitələrin tədqiqi ünsiyyət
prosesində kommunikativliyi və informativliyi təmin edən faktorların əmələ gəlməsi
prinsipləri barədə yeni elmi mülahizələr irəli sürməyə əsas verə bilər. Həmçinin qeyd
etməyə dəyər ki, müxtəlifsistemli dillərin informasiya-terminologiya sferası (sahəsi)
anlayışı haqqında bir sıra məsələlər hələ də özünün adekvat həllini tapa bilməmişdir.
«İnformasiya» termin-anlayışı - xəbər, məlumat mənasında istifadə olunur.
Xəbər (məlumat) vermək bu anlayışın xarakterik cəhətlərindəndir.
Qeyd edək ki, biz yeni informasiya cəmiyyətində yaşayırıq, işimizi bu
istiqamətdə qururuq, fəaliyyətimizi davam etdiririk. Yeni informasiya cəmiyyəti
yalnız sosial elm çərçivəsində qapanıb qalmır, eləcə də dilçilik elminin yeni
tədqiqatlarının inkişaf səviyəsinə uyğunlaşdırılır.
İnformasiya cəmiyyəti sivilizasiyanın, yəni cəmiyyətin inkişafının
mərhələlərindən biridir. «İnformasiya cəmiyyəti» anlayışı XX yüzilin 60-cı illərinin
iknci yarısında yaranmış və bəşəriyyət ilk dəfə olaraq informasiya partlayışının
varlığını gördü. İnformasiyanın nəhəng axınına dözmək üçün onun qaydaya
salınması, saxlanması və istifadə edilməsini təmin edən vasitələr lazımdır. Həmin
vasitələrdən biri dilin leksik-terminoloji vahidləridir. Ümumiyyətlə, bu gün bilik
cəmiyyəti, postindustrial cəmiyyət, infosfera və s. leksik-termiqnoloji vasitələrlə də
aydınlaşdırılır.
«İnformasiya» anlayışı «işarə», «siqnal» anlayışları ilə sıx əlaqə təşkil edir.
«İşarənin daşıyıcısı» da bu mənaları, demək olar ki, ehtiva edir.
Dildə informasiyanın iki növü də qeyd edilir: 1) elementar informasisiya, 2)
sosial informasiya.
Elemetar informasiya dilin leksik-terminoloji vahidlərilə də ifadə olunur.
Elementar deyərkən əsas, başlanğıc informasiyalar nəzərdə tutulr. Məsələn,
«deyksis» haqqında elementar informasiya aşağıdakı definisiyadan ibarətdir:
Deyksis (yunanca «deiktikos», latınca «demonstrasio») dil ifadələri, yaxud jestlər
vasitəsilə vəziyyətin elementlərinə təlimat üsulu deməkdir. Deyksis ona yanaşmadan
asılı olaraq dar, yaxud geniş mənada verilə bilər. Yəni danışanın özü, yaxud dil aktı
çərçivəsində hansısa bir əşya, hərəkət, yaxud hadisəni bildirir. Dil deyksisi haqqında
kontekstdə dil vahidində yaranan dil deyktikliyi, yaxud sistemli xüsusiyyət kimi
danışmaq olar. Deyksis termin-anlayışı haqqında əsas-başlanğıc informasiya
veriləndən sonra bu haqda yeni informasiyalar başlanır: «Deyksis mətnin yaranması
vəziyyətinə və bu vəziyyətin iştirakçılarına işarə edən kateqoriyalardan biridir.
Deyksis termini lap qədim zamanlardan mövcuddur. Deyksis adı altında qədim
yunanlar əsasən əvəzliyə istinad edirdilər. Onlar hesab edirdilər ki, əvəzliklər sözlərə
– 146 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

heç də hər hansı bir xüsusiyyət vermirlər, yalnız onlara işarə edirlər. Latın dilində bu
sözün hərfi tərcüməsi demonstrative –yəni işarə edən deməkdir. Məhz bu termin
Avropa dillərində işarə əvəzliklərinin göstəricisi kimi işlənmişdir.
Bu termin ilk dəfə 1904-cü ildə [Link]ın «Die Demonstrative pronomina in
den indogremanishen Sparchen» adlı işində işlənmişdir (1, s.18)
Sonrakı informasiyalar elementarlıqdan çıxır, problemin sonrakı inkişafı
haqqında məlumatları ötürür. Müasir araşdırmalar içərisində E.B. Paduçevanın
zaman deyksisinə həsr etdiyi tədqiqat işi bu leksik-terminoloji vahid haqqında
məlumatları bir qədər də genişləndirir (2, s.11)
Dildə sosial informasiyalar da leksik-terminoloji vahidlərlə ifadə olunur. Sosial
informasiyanın əsasını cəmiyyətdə baş verən dəyişikliklər təşkil edir. Cəmiyyətdə nə
baş verirsə hamısı insanlar, onların müəyyən bir məqsədə çatmaq üçün göstərdikləri
fəaliyyət, qayğı və cəhdləri ilə bağlıdır. Sosial informasiyalar insanın tarixin subyekti
olması, özünün tarixi varlığı üçün zəruri olan şərait və ilikn şərtlərlə
əlaqədardı[Link] informasiya sosial hadisələri əks etdirir. Bu hadisələri qabaqcadan
görmək, dərk etmək və eləcə də pronozlaşdırmaq üçün dildə lazımi leksik-
terminoloji vahidlər vardır. Həmin vahidlərdən biri «proqnozlaşdırmaq» sözüdür.
Proqnozlaşdırmaq- sosial sferada əvvəlcədən görməyin bir forması kimi ehtimal
etmək, planlaşdırmaq, layihələşdirmək, idarə etmək anlamlarını ifadə edir.
Bu sferada «futurologiya» terminoloji vaidindən də istifadə olunur. İnformasiya
verilərkən «futrologiya» sözünün latınca «futurum»- gələcək, yunanca «logos» -söz,
təlim mənasında olduğu, gələcək haqqında təlim anlamını verməsi, geniş mənada
futurologiya vəziyyətin gələcəyi barədə təsəvvürlər toplusu, lokal anlamda isə sosial
proseslərin gələcəyini əhatə edən elmi bilik sahəsi olduğu göstərilir. Belə bir
informasiya da verilir ki, futurologiya proqnozlaşdırmanın sinonimi kimi də işlədilir.
Beləliklə, dil sosial informasiyanın təqdimetmə vasitəsidir. Bunun aspektləri
aşağıdakılardır: 1) elmi-texniki sferada informasiyanın leksik-terminoloji vasitələrlə
ötürülməsi; 2) idarə, sənaye və xidmət sahələri ilə bağlı informasiyaların leksik-
terminoloji vasitələrlə ötürülməsi; 3) mədəniyyət sferasında informasiyanın leksik-
terminoloji vasitələrlə ötürülmə[Link]ə informasiyalara ən çox sosiologiya elminin
çərçivəsində rast gəlmək olur. Sosiologiya (lat. Societas- cəmiyyət və yun. Logia-
təlmm). Cəmiiyyət inkişafının ümumi qanunları haqqında elm. Bu sahə ilə bağlı,
məsələn, «sosioloq» termini ilə verilən informasiya «sosioloji» termini ilə verilən
informasiyadan fərqlənir. Belə ki, «sosioloq»- lat. Soci-cəmiyyət və yun. Lojos-
məfhum, təlim) Sosiologiya mütəxəssi. «Sosioloji» (lat. Sosiologiyaya aid. Sosioloji
qanun. Sosioloji nəzəriyyə və s. (3, s.90)
Sosial informasiya «tarix» leksik-terminoloji vahidinin şərhində də reallaşır. Bu
informasiya hamı üçün vacibdir: «Tarix» deyəndə daha çox: 1) ümumiyyətlə keçmiş;
2) keçmişin yazılı şəkildə təsviri; 3) keçmişin öyrənilməsi ilə bilavasitə əlaqədə olan
peşəkar akademik fənn nəzərdə tutulur. (4, s.337)

– 147 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

İnformasiyanı genişləndirmək üçün [Link] aşağıdakı nöqteyi-nəzərini də

xatırlatmaq lazım gəlir: «Biz özümüzü də başa düşmək üçün tarixi nə isə bütöv bir
şey kimi anlamağa cəhd göstərdik. Bizim üçün tarix elə bir xatirədir ki, biz onu
nəinki bilirik, həm də bizim həyatın kökü ordadır. Tarix bir dəfə qurulmuş elə bir
əsasdır ki, izsiz-soraqsız itmək istəmiriksə və insan varlığına öz hədiyyəmizi vermək
istəyiriksə, biz həmin əsas ilə əlaqəni saxlamalıyıq. Tarixi görüş elə sfera yaradır ki,
orada bizim insan təbiəti haqqında anlayışımız oyanır» (5, s.240)
Sosial problemlərdən biri də iqtisadi inkişaf haqqında informasiyaların leksik-
terminoloji vahidlərlə verilməsidir. İndi ingilis dilindən fərqli olaraq, Azərbaycan
dilinin dövlət dili kimi Konstitusiya statusunun təmin olunması, onun müstəqil
dövlətçiliyinin atributlarından biri kimi daha fəal işlənməsi dövlət orqanları, idarə,
nazirlik, müəssisə və təşkilatlarda tərtib olunan müxtəlif sənəd və yazışmalarda, uçot
və hesabat işlərində, kütləvi və dövri mətbuatda, hesablama texnikasının tətbiqində
iqtisadiyyata dair leksik-terminoloji vahidlərdən istifadənin şəbəkəsi xeyli
genişləndirilmiş[Link] zamanda, iqtisadi inkişafda bazar münasibətlərinin
möhkəmlənməsi, Azərbaycanın beynəlxalq iqtisadi əlaqələrinin daha da
genişlənməsi bir tərəfdən çoxlu sayda yeni iqtisadi anlayış və terminlərin
yaranmasına, digər tərəfdən bir sıra mövcud anlayış və terminlərin informativ məna
yükündə dəyəişikliklərə səbəb olmuşdur.
İqtisadiyyatla bağlı informasiya bu gün daha çox gündəmdədir. Cəmiyyətin buna
ehtiyacı daha zəruridir. Ona görə də bu sahə ilə bağlı informasiyalar siyasi iqtisad,
istehsalın idarə edilməsi, sənaye, kənd təsərrüfatı və ticarətin iqtisadiyyatı, maliyyə-
kredit, statstika və mühasibat uçotu, iqtisadi-riyazi metodların və hesablama
texnikasının tətbiqi, demoqrafiya, marketinq, menecment, beynəlxalq iqtisadi
əlavqələr və iqtisadi fəaliyyətin digər sahələrini əhatə edən 20 minə yaxın leksik-
terminoloji vahiddən ibarətdir.Məsələn, «demoqrafiya» leksik-terminoloji vahidi ilə
verilən informasiya: Demoqrafiə (yun. Demos- xalq və grapho-yazıram).
Statistikanın, əhalinin tərkibini, artımını, miqdarını və hərəkətini öyrənməklə məşğul
olan şöbəsi.
«Embarqo» leksik-terminoloji vahidi ilə verilən informasitya: Embarqo isp.
Embargo. Hüqüqda, iqtisadiyyatda işlənir. Bir ölkəyə mal gətirilməsini və ya oradan
mal çıxarılmasının qadağan edilməsi. Bir dövlətin, cəza tədbirləri olaraq, başqa
dövlətlərə məxsus gəmilərinin və yüklərinin öz limanına girməsini yaxud oradan
çıxmasını qadağan etməsi.
İqtisadiyyatla bağlı leksik-teminoloji vahidlərin əksəriyyəti əcnəbi sözlərin
qarşılığından ibarətdir. Ona görə də belə bir informasiya da verilməlidir: «İstifadə
etdiyimiz iqtisadi anlayış və leksik-terminoloji vahidlər uzun illər ərzində
Azərbaycan dilinə rus dili vasitəsilə daxil olmuşdur. Amma buna baxmayaraq, geniş
işlənən bir sıra beynəlxalq iqtisadi termin və anlayışların Azərbaycan dilində adekvat
qarşılığı olmadığına görə saxlanılması (lüğətlərdə) lazım bilinmişdir (6, 376 s.)

– 148 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

«Danışanın nəyi ifadə etmək istəyindən, məramından asılı olaraq sözlər və

terminlər məlumat vermək üçün seçilir və birləşdirilir. Deməli, sözlər və terminlər
lazımi məlumatı (informasiyanı) ifadə edə bilmə qabiliyyətinə görə seçilir,
birləşdirilir. Lakin sözün dəyərliliyi onun yalız əşyavi mənasından (məfhumi
məzmunundan) ibarət deyildir, bəlkə də sözün ekspressiv-üslubi çalarlığı ilə də
bağlıdır. Odur ki, sözlərin və terminlərin seçilməsi və birləşdirilməsmi işi təkcə
informasiya bidirmə məqsədi güdmür, həm də bu məlumatın öz məqsədini, şəraitini
də nəzərə alınmasını tələb edir (7, s.298)
Dil bir sistem kimi həm də müxtəlif dilxarici informasiyaları əks etdirir.
Məlumatın mənası, məzmunu burada əsas götürülür. Dil vahidlərinə münasibətinə
görə iki cür məna fərqləndirilir: a) struktur mənalar (burada dil vahidlərinin özlərinin
semantikası, onların məzmunu nəzərdə tutulur); b) informativ mənalar (burada
verilən məlumatın müxtəlif kateqoriyaları nəzərdə tutulur).Qeyd edək ki, leksik-
terminoloji vahidlər informasiya bazasında mühüm yer tutur. Dil sistemi- terminoloji
sistem və informasiya sistemləri bir-biriləri ilə qarşılıqlı əlaqə yaradırlar. Müəyyən
informasiyaların yaranmasında öncə leksik-terminoloji vahidlər başlıca rol oynayır.
Terminlər dilin informasiya-semiotik və informasiya-kommunikasiya
xüsusiyyətlərini əhatə edir (Bu haqda bax: 8; 9;10). Xüsusi anlayışlar barədə
informasiyalar leksik-terminoji vahidlər vasitəsi ilə daşınır və verilir. Leksik-
terminoloji vahidlər xüsusi anlayışları, kollektivin elmi-professional bilik və
məlumatlarını, insan fəaliyyətinin dəretmə qanunauyğunluqlarını optimallaşdırır,
yəni əlverişli bir şəklə salır; Leksik-terminoloji vahidlər öz növbəsində tipik
koqnitiv-informasiya strukturuna malikdir, xüsusi məlumatlar burada akkumiliyasiya
olunur. Məsələn, «dilin qrammatik quruluşu» haqqında informasiya xüsusi
anlayışdır. Dilçilər bu barədə informmasiyanı aşağıdakı kimi verirlər: «Dilin
qrammatik quruluşu- sözlərin dəyişməsi, müxtəlif şəkillərə düşməsi, cümlədə
sözlərin, mətndə cümlələrin birləşməsi qaydalarının məcmusudur» (11, s.19).
Konkret dillərin informasiya axınında və məkanında leksik-terminoloji vahidlərin
rolu əvəzsizdir. Bu axında həmin vahidlərin koqnitiv-informasiya bazası əsas
götürülür. Leksik-terminoloji vahidlər mətndə informativ tutumu paylaşdırır.
İnformasiyanın xarakterik cəhətləri mətn içərisində yeni leksik-terminoloji vahidlərin
yaranmasına səbəb olur.
Termin xüsusi anlayışları konkret situasiyada, elmi-professional əlaqələrdə
informasiya vasitəsi ilə daşıyır. Leksik-teminoloji vahidin praqmatik yönü onu
strktur-məna baxımından, xüsusi strategiya yaradı[Link] nominasiya xüsusi
nominativ fəaliyyətdir, dilin informasiya-terminologiya sferasında axır, terminoloji
informasiya formalaşır, qorunub saxlanılır, kodlaşdırılır, emal edilir, yenidən işlənir,
hazırlanır, insan tərəfindən qavranılır.
Terminoloji informasiya mənbələri cəmiyyətin dərketmə təcrübəsi ilə
əlaqədardır. Terminoloji informasiyanın əsaslarının yaranması bilik, məlumat və
sözün leksik mənasının kondensasiyası (sıxılması) ilə bağlıdır.
– 149 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Leksik-terminoloji vasitələrlə verilən informasiya iki cür kodlaşdırılır: 1) birinci

dəfə ümumdil informasiyası kodlaşdırılır; 2) leksik-terminoloji vahidin definisiyası
(təyini) müəyyənləşdirilir. Kodlaşma prosesi terminoloji informsiya ilə
uyğunlaşdırılır. Termin vasitəsilə informasiya sıxılı[Link] informasiya
konkret terminelementlər (milli yaxud beynəlmiləl) köməyilə kodlaşdırılır, terminin
xüsusi informativlik və terminə mənsub digər terminyaradıcı sıra açılır.
Konkret milli dillərin informasiya-terminologiya sferası terminyaradıcı
vasitələrin unifikasiya imkanlarını dəqiqləşdirir. Böyük miqdarda latın və yunan
mənşəli terminelementlər informativliyi böyük dərəcədə, optimal şəraitdə əhatə edir.
Həmin elementlər informatvliyin güclənməsində fəal iştirak edir. «Termin
yaradıcılığında yunan və latın dillərinə məxsus beynəlmiləl sözdüzəltmə
elementlərinə, qrammatik vahidlərə üstünlük verilməsinin müxtəlif səbəbləri vardır.
Əvvala, bu müəyyən tarixi ənənə ilə bağlıdır; ikincisi, fikir, məlumat dəqiq, aydın və
variantsız ifadə edilir, üçüncüsü, ölü dillər hesab olunan yunan və latın dillərinin
kök-şəkilçi sistemi arasındakı daxili əlaqələr inkişafdan qaldığı üçün dil elementləri
sabitliyini qoruyub saxlayır və həmin elementlərdn hətta müxtəlif linqvistik sistemli
dillərdə eyni şəkildə istifadə edilir, «ən başlıcası isə, konkret bir dildə həmin
elementlər süni surətdə mexaniki birləşdirilir, lakin düzələn termin həmin dilin öz
vahidi hesab olunur» (12, s.6, 7 (119 s.)
Məs.: «sfer» terminində informativlik zəifdir, adi qaydadadır. Həmin leksik-
terminoloji vahidin önünə «bio» termin elementi artırılarkən, həmin element
qoşulduğu sözə «həyat, yaşayış, canlı varlıq» anlamı verir. Bio- yunan mənşəli BİOS
(BİOS) sözündəndir, «həyat, həyatla əlaqədar» və «bioloji» mənaları ifadə etmək
üçün söz əvvəlinə artırılır: biosfer «yer üzündə həyat olan sahə», biomorfologiya
«canlı orqanizmin həyatını öyrənən elm», bioenergetika» orqanizmlərin həyat
fəaliyyətində enerjinin çevrilmə mexanizmini öyrənə elm və s.
«Sosial sfera» anlayışı ilə bağlı informasiya: Cəmiyyətin sosial sferası anlayışının
bir hissəsidir. Bu haqda belə bir informasiya mövcuddur ki, müxtəlif tendensiyaların
çoxplanlı, dolaşıq, qarışıq olmasına baxmayaraq sosial sfera tam, vahid bir sahədir.
Başqa bir sözlə, sosiao sfera müxtəlif sosial birliklərin sadəcə çoxluğu deyil, bu
birliklərin və onlar arasındakı münasibətlərin keyfiyyətcə müəyyən sistemidir.
«Mənəvi sfera» anlayışı ilə bağlı informasiya: Həmin anlayış cəmiyyətin mənəvi
həyatı ilə bağlıdır. Verilən informasiya bu mənəvi həyatı əks etdirir. Cəmiyyətin
mənəvi həyatı mürəkkəb hadisə olmaqla çox elementlərin toplusundan ibarətdir. Bu
həm də bütün cəmiyyətin və ayrı-ayrılıqda hər bir adamın tələbatını ödəmək üçün
mənəvi dəyərlərin əmələ gəlməsi prosesidir. Mənəvi sfera yalnız ictimai-kütləvi və
ya fərdi şüurun təzahürünə müncər edilmir və edilə də bilməz. Məsələnin qoyuluşu
başqa cürdür. Burada verilən məlumatlar ixtisaslaşdırılmış mənəvi istehsal ilə,
sosial institutların (elm və təhsil təşkilatları, mədəniyyət qurumları: teatr, kitabxana,
muzey və s. kütləvi informasiya vasitələri və s.) fəaliyyəti ilə əlaqədə olan
cəmiyyətin mənəvi həyatının xüsusi səviyyəsindən gedir. Belə bir informasiya da
– 150 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

verilməlidir: «Mənəvi sfera dövlət və ictmai təşkilatlar tərəfindən məqsədyönlü

şəkildə təşkil edilən mənəvi həyatdır ki, onun sahələri və yarımsistemləri kimi
ideoloji, elmi, bədii-estetik sahə, həçinin şəxsiyyətin formalaşması və inkişafını,
mənəvi dəyərlərin saxlanmasını və ötürülməsini təmin edən tərbiyə və təhsil sistemi
çıxış edir.
Bu gün sosial önəm daşıyan informasialardan biri tibbi sahələrlə əlaqədardır.
İnsanlar xəstələnir və sağalmaq üçün həkimə ehiyac yaranır. Həkim müxəlif
xəstəliklə və onların profilaktikssı barədə informasiyalar verir. Biz «Həkimsən» adlı
bir verilişi müşahidə etdik. Verilişdə Məlahət həkim iştirak edirdi. Onun
söhbətindən bir parça: «Müxtəlif xəstəliklərlə bağlı çətin , mənası xəstə tərəfindən
aydın olmayan söz və terminlərlə qarşılaşırıq. Bir həkim olaraq onlara həmin
terminlər haqqında informasiyalar verməyə çalışırıq». Bu fikir sırf bizim
dissertasiyanın məzmunu, müvsir əhəmiyyəti haqqında çox şey deyir. Yəni bu gün
insanların sağlamlığı önəmlidir. Hər cür informasiyaya tələbat artıb. Xəstə həmin
informasiyalar vasitəsi ilə çox geniş, özü üçün lazım olan informasiyarı əldə edir.
Xəstə informaiya istəyir. Həkim xəstə üçün nə lazımsa, xəstəliyin nədən törəməsi,
qarşısının necə alınması və s. barədə məlumatlar əldə edir və pasientlərə
ötürü[Link]-terminoloji vahidlərin tədqiqi haqqında informasiya onun definitiv
strukturunu təşkil edir. Məs.: «mətn» termininin definitiv strukturu. Bu struktur
mətnə verilən təriflə bağlıdır. Daha sonrakı araşdırmalarda «Leksik - terminoloji
vahidlərlə verilən informasiya və definitiv struktur» mövzusunun şrhində həmin
məsələdən daşılacaq.
Ümumən, informasiya dildə bir sıra funksiyaları yerinə yetirir:
1) İnformasiyanın toplanmasına hazırlıq mərhələsi;
2) İnformasiyanın emal edilməsi, hazır şəklə salınması;
3) İnformasiyanı yığma;
4) İnformasiyanın saxlanması;
5) İnformasiyavnın yenilənməsi, dəyişdirilməsi, bərpa edilməsi;
6) İnformasiyanın təkmilləşdirilməsi.
7) İnformasiyanın ötürülməsi və s.
Leksik-terminoloji vasitələrlə informasiya verilənkən bu vəzifələr diqqətdə
saxlanılmalıdır. Misal üçün: «Sfera» termini çoxmənalıdır, linqvistika elmində
«sahə», «dairə» mənasında istifadə olunur. Bu mühitdə linqvistikada sahələr ayrılır,
hər biri sahənin özünəxas inkişaf perspektivləri formalaşır.
Ümumiyyətlə, dilin sahə nəzəriyyəsi bu işlə məşğul olur. Xüsusən də, burada
semantik sahənin çəkisi ön plana çəkilir.İzahlı lüğətlərdə «semantik sahə» leksik-
terminoloji vahidi bu cür interpretasiya olunur: SS-mənaca bir-birinə yaxın olan
tematik söz qruplaşmalarına semantik sahə deyilir. Semantik sahəyə daxil olan sözlər
bir-biri ilə etimoloji cəhətdən əlaqədar olmayıb, ifadə etdikləri əşya və məfhumların
yaxınlığına görə qruplaşır.

– 151 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Dildə fəaliyyət göstərən sahələrdən biri də «informasiya-terminologiya

sferası»dır. Bu sferanın mahiyyəti ondan ibarətdir ki, məlumat yalnız terminlər
vasitəsi ilə ötürülür. Ona görə də hər iki termin anlayış (informasiya və
terminologiya) demək olar ki, bir-biri ilə sıx şəkildə bağlıdır. Bu sferada bir tərəfdə
informasiyanın strukturu, forması dayanır, o biri də tərəfdə terminologiyanın
vahidləri.

İstifadə edilmiş ədəbiyyat

1. Бруэманн К. Дие Демонстративе Прономина ер индоэерманисжщен

Спражщен, Леипзиэ: Эруйтер, 1904
2. Падучева Е.В. Семантика синтаксиса. М.: Наука, 1974
3. Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti. IV cild, Bakı, Elm, 1987
4. Rüstəmov Y. Fəlsəfənin əsasları. Bakı, «Azərbaycan Universiteti» nəşriyyatı,
2004
5. Ясперс К. Смысл и познание истории. М., 1996. Paşayev T., Allahverdiyev
M., Kərimov X., Abdullayev A. İqtisadiyyat terminləri lüğəti. Bakı, Elm, 1994
7. Verdiyeva Z., Ağayeva Z., Adilov M. Dilçilik problemləri. I. Bakı, 1982
8. Жуков Н.И. Информация. (Философский анализ центрального понятия
кибернетика). Минск, 1971;
9.Ланкастер Ф. Информационно-поисковые системы. М., 1972;
10.Котов Р.Г., Якушкин Б.В. Языки информационных систем. Изд-во
Наука», М., 1970 (304 с.)
11. Kazımov Q.Ş. Müasir Azərbaycan dili. Morfolorgiya, Bakı, «Elm və təhsil»,
2014
12. Məmmədli Nadir. Yunan və latın mənşəli beynəlmiləl termin elementlər.
Bakı, Elm, 1998
13. Мэндон М. Структура и семантика терминов политической экономии в
русском языке. Авторефэ дисс..канед.филоло.наук. Вороноеж, 1984
14. Веселов П.В. Стандартизация терминов. –Русская речь, 1969, № 3
15. Макарова К.С. Структурно-грамматические типы терминов и их
продуктивность в современном русском языке. АКД, Алма-Ата, 1968

– 152 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

SAMİRA VALİYEVA
DIFFERENT SYSTEMS
INFORMATION-TERMINOLOGY SPHERE
Summary
The article deals with the information and terminological spheres of different
systematic languages and the main linguistic features of their structures are
interpreted. Among the specific features of information its structure, form ,and
change semantic functions plays an important [Link] determines the
interaction between the constituent elements of its structure. The fundamental means
of information are system means. It is obvious that ,the language is made up from a
certain information [Link] sygnals are transmitted in this system. The
other side of information is the presentation of its form. The main form structure is
as follows: characters-text (information, password, sign, letter and etc): graphic
(expressionand etc.): sound. The term “ Information “ is closely releated to the size
of [Link] to general information theory the measurement standard
reflects the level of memory of information. The communicative activity of any term
depends on how the information about it is [Link] term is also the unit of
[Link] communication with these units are effective, and mutual
understanding arises. The term plays a signifying role in the performance of this
[Link] main information system of the language is as follows: 1) To provide
society with information 2)Preservation of an important information 3) To serve
information. The article in the meanwhile investigates types of information.
Elementary information and social information are also researched and the content
disclosed.

Key words : information society ,elementary information, social inforation

САМИРА ВАЛИЕВА

РАЗЛИЧНЫЕ ЯЗЫКИ СИСТЕМЫ

ИНФОРМАЦИОННО-ТЕРМИНОЛОГИЧЕСКАЯ СФЕРА
Резюме

В статье описаны информационно-технологические сферы различных

систем языков и лингвистические особенности её строения. Среди характерных
особенностей информации одно из важных мест занимают её структура, форма
и изменение, семантика, функции. Определяет взаимосвязь между
составляющими элементами информационной структуры. Основные средства
информации состоят из системных средств. Как известно, систематизация-это
конец информации. Определено, что язык строится из определённых
информационных систем.В этой системе передаются информационные
– 153 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

сигналы. Другая сторона информации-это представление её формы. Основная

форма-структура следующая: символ-текст (информация, пароль, знак, буква и
т.д); графика (выражение и др.) звук.Термин «Информация» тесно связан с
размером информации. Согласно общей теории информации, эталон измерения
отражает уровень хранения информации. Коммуникативная активность любого
термина (например, активность терминов media, medium, mediator и т.д также
попадают в эту область) зависит от того, как подана информация о них. Термин
также является единицей информации. С помощью этих единиц коммуникация
становится эффективной, возникает взаимопонимание между адресатом и
адресатами. Термин играет значительную роль в выполнении этой
задачи.Основными информационными системами языка являются: 1)
предоставление информации общественности 2) сохранение главной и важной
информации 3) информационное обслуживание. В статье также
рассматриваются два типа информации: 1) элементарная информация 2)
социальная информация, и раскрывается содержание каждого.

Ключевые слова: информационное общество элементарная

информация социальная информация

Redaksiyaya daxil olma tarixi: 05.03.2021.

Çapa qəbul olunma tarixi: 15.03.2021
Rəyçi: filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, professor Bahar Cəfərova
tərəfindən çapa tövsiyə olunmuşdur

– 154 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

ZÜMRÜD QAFARLI
ADU
Rəşid Behbudov 134
e-mail: z_qafarli@[Link]

İNGİLİS DİLİNİN TƏDRİSİNDƏ ANA DİLİNİN ROLU

XÜLASƏ

Cəmiyyətin tərəqqisi ictimai-iqtisadi ənənələrlə yanaşı, mənəvi amillərdən, xüsusi-

lə insanlar arasındakı ünsiyyət prosesindən asılıdır. Ünsiyyət prosesi çoxmillətli
xalqlar yaşayan coğrafi arenada daha mürəkkəb səciyyə daşıyır. Qarşılıqlı əlaqələr
ikidillilik şəraitində həyata keçirilir.
İkidillilik cəmiyyətin qanunauyğun inkişafının nəticəsi kimi müxtəlif xalqların
mədəniyyət, təhsil sahəsində praktik zərurətindən yaranır.
İkidilliliyin təzahür formalarını nəzərə alan alimlər onun iki növünü qeyd edirlər:
1. Təmaslı;
2. Qeyri-təmaslı.
Təmaslı ikidillilik bir neçə xalqın və ya millətin birgə qarşılıqlı əlaqəsi, ünsiyyə-
ti nəticəsində yaranan uzunmüddətli proses olmaqla daimi xarakter daşıyır.
Ana dilimizin semantik vahidləri ingilis dilinin semantik vahidlərilə eyniyyət təş-
kil etmədiyi hallarda interferent xarakter daşıyır. İngilis dili tələffüzünün Azərbaycan
auditoriyasında tədrisi sahəsində çoxillik təcrübə bizi inandırır ki, bu işin təşkilində
metodiki planlaşdırma əsasdır.
Çətinliklərin müəyyən edilməsində fikir ayrılığının olmaması üçün yalnız fone-
tik vahidlərin müxtəliflik dərəcəsi əsas meyar ola bilər.
Fonetik vahidlərin müxtəliflik dərəcəsi dedikdə bu xarici dil ilə ana dilinin fone-
tik vahidləri arasındakı müxtəliflik dərəcəsini nəzərdə tutur. İkidillilik həm də tarixi
kateqoriyadır. Belə ki, müəyyən tarixi şəraitdən asılıdır.
Onu da yadda saxlamaq lazımdır ki, müəyyən dil materiallarının səmərəli şəkil-
də fəallaşdırılmasına səbəb ola bilən zəruri şərtlərdən biri mənimsənilməli olan linq-
vistik matеrialların və nitq mоdеllərinin şagird və tələbələrin kommunikativ baxım-
dan tələbatlarına uyğun olmasıdır. İngilis dilini tədris еdən müəllim хаrici dildən ün-
siyyət vаsitəsi kimi istifаdə еtmək qаbiliyyətini аşılаmаlıdır.

Açar sözlər: səriştə, şifahi nitq, kontekst, ünsiyyət, dil

Оnu dа qеyd еtmək lаzımdır ki, dillərаrаsı fərqlərin həm sistеm, həm də
nоrmаtiv səviyyələrdə оlduğunu dilöyrənənlərə izаh еtməklə yаnаşı, ingilis dilinin
təlimi prоsеsi həmin fərqləri nəzərə аlmаqlа təşkil еdilməlidir. Anа dilində mövcud
оlаn nitq mоdеlləri və dаnışıq dili хüsusiyyətləri müqаyisəli şəkildə təhlil еdilməli və
– 155 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

tədris еdilən dildə şifahi nitqin fоrmаlаşdırılmаsı zаmаnı pоtеnsiаl prоblеm оlаn
dаnışıq dili nоrmаlаrınа хüsusi diqqət yеtirilməlidir. Dillərаrаsı ziddiyyətləri müəy-
yən еtməklə аnа dilinin хаrici dilin mənimsənməsinə оlаn təsirin qаrşısını аlmаq və
аrаdаn qаldırmаq mümkündür.
Kоmmunikаtiv səriştənin linqvistik kоmpоnеnti yаlnız qrаmmаtik biliklərin
mənimsənməsi dеyil, həm də lеksik pоtеnsiаldаn ünsiyyət prоsеsində əminliklə is-
tifаdə еtmək bаcаrığının fоrmаlаşdırılmаsını nəzərdə tutur.
Kоmmunikаtiv təlim prоblеminin аrаşdırılmаsınа həsr еdilmiş tədqiqаtlаrdа
qеyd еdilir ki, dilöyrənənlər dil və nitq vаhidlərindən infоrmаsiyа, fikir və idеyа
mübаdiləsi məqsədilə istifаdə edə bilmədiyi hаldа linqvistik biliklərin mənimsənil-
məsi tаmаmilə mənаsız və nəticəsi оlmаyаn bir prоsеsə çеvrilir.
Təqdim edilən situasiyalar rеal ünsiyyət situasiyalarına yaxın оlmalı və kоnkrеt
kоmmunikativ situasiyalar “iştirak etmə effekti”ni təmin etməlidir.
İngilis dilində təhsilalanlara təqdim olunan situasiyаlar onları maksimum dərə-
cədə fəallaşdıraraq, öyrənilən xarici dildə şifahi nitq ünsiyyətinə qoşulmalarına hə-
vəsləndirməlidir. Dilöyrənənlərin ingilis dilində danışmağa maraqlı olması ən önəmli
şərtlərdən biridir [1,119]. Dilöyrənənlərin spеsifk еhtiyаc və tələbаtlаrının müəyyən-
ləşdirilməsi, təlim prоsеsinin ingilis dilinin öyrənib-öyrədilməsi istiqаmətində təşkil
еdilməsi tədrisin növbəti pilləsində bаş vеrir. Оnu dа qеyd еtmək lаzımdır ki, təlim
kоntеkstindən аsılı оlаrаq, üstünlük rəsmi (fоrmаl) və yахud qеyri-rəsmi (qеyri-
fоrmаl) ünsiyyət dilinə vеrilməlidir. Dilöyrənənlərin mаrаq və еhtiyаclаrına
əsаslаnаrаq, оnlаrа müхtəlif situаsiyаlаrdа ünsiyyət qurmаq bаcаrığı аşılаnmаlıdır.
Xаrici dili öyrənənlərin rаst gələ biləcəkləri ünsiyyət situаsiyаlаrını tаm şəkildə
qаbаqcаdаn görmək qеyri-mümkün оlduğundаn, хаrici dili tədris еdən müəllim
оnlаrа müхtəlif situаsiyаlаrdа ünsiyyət qurmаğın strаtеgiyаlаrını аşılаmаlıdır. Bu dа
öz növbəsində, dil öyrənənlərə tədris еdilən хаrici dildə vеrbаl və qеyri-vеrbаl
dаvrаnış nоrmаlаrının аşılаnmаsını nəzərdə tutur. Bеlə ki, ingilis dilini öyrənənlərin
hаmısınа üzr istəmək, təşəkkür еtmək, münаsibətini, məmnun оlduğunu аdеkvаt şə-
kildə, yəni bu dildə mövcud оlаn nоrmаlаrа uyğun şəkildə bildirmək və s. buraya aid
edilir[4,67]. Burаdа intоnаsiyаnın хüsusi əhəmiyyətə mаlik оlduğunu vurğulаmаq
оlduqcа vа[Link]ərin təliminə kommunikativ yanaşmadan danışarkən birinci
növbədə onun tələbəyönümlü olduğunu, eləcə də dilöyrənənlərdə tədris edilən xarici
dili öyrənməyə həvəs və marağı yaratmağa yönəldiyini qeyd etmək lazımdır.
Məlum olduğu kimi, bu gün tədris edilən xarici dildən kommunikativ məqsəd-
lərlə istifadə etmək qabiliyyətinə malik olan gənclərin hazırlanması həm orta, həm də
ali məktəb qarşısında duran əsas vəzifələrdən biridir. Dilöyrənənlərin kommunikativ
bacarıqları onları mənalı, real həyatla səsləşən tapşırıqların yerinə yetirilməsi prose-
sinə cəlb etməklə inkişaf etdirilmə[Link]şırıqların müvəffəqiyyətlə yerinə yetiril-
məsi dilöyrənənlərdə məmnunluq, razılıq, əminlik hissi yaradır.
Kommunikativ təlim dilöyrənənlərdə niyyətlərinin kommunikativ həyata keçi-
rilməsi üçün öyrənilən xarici dildən düzgün və adekvat şəkildə istifadə etmək bacarıq
– 156 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

və arzusunu inkişaf etdirilməsini əsas kimi irəli sürür. Burada üstünlük anlama, danı-
şıq, fikir və ideya mübadiləsinə verildiyi halda qrammatik struktur və leksik vahidlər
bu məqsədə nail olmaq üçün öyrənilir. İstənilən fənnin tədrisində kommunikasiya
məsələsi əsas məzmun xətti olur. Belə ki, doğrudan da dil – kommunikasiya baca-
rıqları vacib şərtlərdir. Bu vərdişlərə sahib olmaq təhsilalanlarda güclü motivasiya
hissinin olmasını zərurətə çevirir. İstənilən fənnin mənimsənmə prosesində motivasi-
ya amili lazımdır. Bu zaman bacarıqlar möhkəmləndirilir, təcrübə zənginləşdirilir
və tələbələrin nümayiş etdirdikləri qabiliyyətlər maksimum səviyyəyə çatır. Bunu hə-
yata keçirmək üçün fənlər arasında müxtəlif inteqrativ quruluş formaları əsas şərt-
dir. Bu zaman inteqrasiya üçün müəllim konkret bacarığı başqa-başqa fənlərdə və
fərqli kontekstlərdə necə istifadə etmək lazım olduğunu öyrətməlidir.Hər bir dilin öz
səs qanunları olduğundan düzgün tələffüzə yiyələnmək üçün bu qanunları öyrənmək
lazımdır. Danışanın fərdi xüsusiyyətlərindən, yerli şəraitdən və s. səbəblərdən asılı
olaraq tələffüz normaları pozulur, təhrif olunur, beləliklə, nitq prosesində anlaşılmaz-
lıqlar meydana çıxır.
Ədəbi dilin tələffüz normalarından kənara çıxma hallarından danışarkən tədqiqatçı-
lar onun iki növünü qeyd edirlər. Pozulma və təhrif olunma halları.
Tələffüz normasının pozulması fikrin ümumi mahiyyətini pozmur, məna funksi-
yasını saxlayır.
Ana dilində fonetik interferensiya nəticəsində yaranan fonetik səhvlər aşağıdakıları
əhatə edir:
1. Sözdə fonemin yerdəyişməsi;
2. Verilən dilə aid olmayan melodiyanin daxil olması;
3. Cümlə ritmi və heca vurğusunun təhrif olunması;
4 .Düzgün olmayan fonemin işlənməsi;
5. Verilən dilə aid olmayan səslərin quruluşu;
6. Fonemin düşməsi və əlavəsi.
İkidillilik cəmiyyətin qanunauyğun inkişafının nəticəsi kimi müxtəlif xalqların is-
tehsalat, iqtisadiyyat, mədəniyyət, məişət, təhsil sahəsindəki praktik zəruriyyətindən
yaranır. Yuxarıda qeyd etdik ki, ikidilliliyin təzahür formalarını nəzərə alan alimlər
onun iki növünü qeyd edirlər: təmaslı və qeyri təmaslı.
Təmaslı ikidillilik bir neçə xalqın və ya millətin birgə qarşılıqlı əlaqəsi, ünsiyyəti
nəticəsində yaranan uzun müddətli proses olmaqla, daimi xarakter daşıyır, nəsildən-
nəslə keçir. Qeyri- təmaslı ikidillilik isə birincidən fərqli olaraq daha çox fərdi sə-
ciyyə daşıyır. Bu cür ikidillilik başqa bir xalqın dilini öyrənmə prosesində meydana
çıxır. Ümumi dilçilikdə, ayrılıqda fonetikada ən mühüm problemlərdən biri olan in-
terferensiya hadisəsi ikidilliliyin qeyri- təmaslı qoluna aid olub, şəxsin və ya kollekti-
vin iki və daha çox dildə müntəzəm olaraq ünsiyyət saxlaması nəticəsində dil norma-
larının pozulması və yeni xüsusiyyətlər kəsb etməsidir. Bu vaxt bir dilin daxili mo-
delləri başqa dil modelləri üzrə tərtib edilir. Beləliklə, hər iki dilin modelləri biri-bi-
rinə təsir edir, biri digərinin yerini tutur.
– 157 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Məlumdur ki, interferensiyaya ən çox nitq səsləri məruz qalır, ana dilinin fonetik
xüsusiyyətləri ilə öyrənilən xarici dilin fonoloji sistemin tutuşdurduqda ana dilinin
fonetik xüsusiyyətləri xarici dilin tələffüz normalarına ciddi təsir göstərir və nəticədə
bir sıra səhvlər meydana çıxır. Bu zaman öyrənən doğma və yabanı dilin yeni cizgi-
lərini aşkara çıxararaq fonetik “süzgəc” ilə qarşılaşır. Yad nitqi qavrayan, onu öz ana
dilinin fonoloji “süzgəcindən” keçirir. Əgər ana dilinin tələffüzü ilə yabanı dilin tə-
ləffüzü arasındakı fərq resepient tərəfindən duyulmursa bu onun fonematik səs duyu-
munun aşağı səviyyədə olmasını göstərir. Bu problemin həlli ilə bağlı L.V.Şerbanın,
[Link], [Link], T.İ.Hidayətzadənin, E.M.Hüseynovanın və başqa
tədqiqatçılarımızın dissertasiya işlərində məlumat verilmişdir. Ədəbi dilin tələffüz
normalarından kənara çıxma hallarından danışarkən tədqiqatçılar tələffüz normasının
pozulması və təhrif olunması hallarını xüsusi qeyd edirlər. Tələffüz normalarının po-
zulması və təhrif olunması qəbul edilmiş ədəbi tələffüz normalarından kənara çıxma-
nın ümumi bir layını təşkil edərək, fonetik interferensiya ünsürləri halında təzahür
edir. Bu mənada ingilis dilinin tədrisi prosesində şagird və tələbələr üçün spesifik
çətinliklər meydana çıxır. Deməli, ana dilinin qanuni tələblərini öyrənilən dilə tətbiq
etmək meyli meydana çıxır. Beləliklə, auditoriyada ingilis dilinin tədrisi prosesində
qarşıya çıxan çətinliklər ana dilinin işığında araşdırılmalı, ana dilinə söykənərək öy-
rənilən dilin bütün fərqli, bənzərsiz əlamətləri dərindən mənimsənilməlidir. İkidillilik
şəraitində dillər bir-birinə az və ya çox dərəcədə təsir edir, bir birilə təmasda olurlar,
lakin bu ünsiyyət nə qədər sıx olsa belə, bir dil hakim mövqe, ikinci dil isə asılı və-
ziyyətdə olur. Beləliklə, bir-birilə təmasda olan dillərin qarşılıqlı təsiri interferensiya
formasında təzahür edir. Tədqiqatlardan məlum olduğu kimi dillərarası interferensiya
zamanı insan təmasda olan dillərin ümumi əlamətlərinin təsiri altında həmin dillərin
qalan əlamətlərini də eyniləşdirir və ana dilindəki bütün nitq proqramını ikinci dilə
köçürür. Ana dilində yaranmış stereotiplər ikinci dildə də olduğu kimi canlandığına
görə nitqdə qüsurlar özünü göstərməyə başlayır. İngilis dilində danışanlar arasında
[s] səsinin [t,d,s] kimi deyilişi nəzərə çarpır. Məsələn: [sənk]-[tənk], [sə]-[de], [sri:]-
[tri:] və s. Bundan başqa, bu cür səslərin tələffüzündə fərdi səhvlərə də yol verilir, [l]
kimi də tələffüz edilir. Yuxarıdakı səslərin tələffüzü zamanı [t,d,s,z,l,f] səslərinin
alınmamasına və dodaqların iştirak etməməsinə çalışmaq lazımdır. Düzgün olmayan
fonemin işlənməsi ilə bağlı çətinlik törədən ingilis samitlərindən biri də [w] səsidir.
Belə ki, [w] səsinin [v,y] kimi səslənməsinə rast gəlinir. Bu cür səhvlər həm tələffüz,
həm də fonoloji səhvlərə gətirib çıxarır. Alınan nəticələr göstərir ki, müəyyən fərdin,
ictimai qrupun iki dildən istifadə etməsi ikidillilik şəraitində baş verir, aparıcı kom-
ponenti isə dil təşkil edir. Tədqiq etdiyimiz interferensiya hadisəsi ikidilliliyin qeyri-
təmaslı qoluna aid olub, şəxsin və ya kollektivin iki və daha çox dildə müntəzəm
olaraq ünsiyyət saxlaması nəticəsində dil normalarının pozulması və yeni xüsusiyyət-
lər kəsb etməsidir. Bu vaxt bir dilin daxili modelləri başqa dil modelləri üzrə tərtib
edilir.

– 158 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Beləliklə, hər iki dilin modelləri bir-birinə qarşılıqlı təsir edir,biri digərinin yerini
tutur. Eksperimental fonetika baxımından desək, eyni nöqtəyə fazası bir birinin ək-
si olan iki eyni qüvvəli səs dalğası eyni zamanda təsir edərsə, səs sahəsində olan bu
nöqtə sakit durar və səs effekti sıfıra bərabər olar. Əksinə, eyni zamanda, eyni fazada
olan iki səs dalğası bir-birinin üzərinə düşərsə səs kipləşər. İnterferensiya adlanan bu
hadisə dilçilikdə problem məsələlərdən biridir. Deməli, hər bir fərdin şüurunda ayrı-
lıqda özünəməxsus xüsusiyyətlərə malik olan iki dil sistemi(ən azı) eyni zamanda
mövcuddur və bu interferensiya yarada bilən əsas faktordur. Auditoriyada bu fakto-
run nəzərə alınması vacibdir. Bu dil sistemlərində müəyyən miqdarda nitq səsləri
vardır ki, bunlar həmin dildə danışanlar tərəfindən müəyyən dəyişikliklərə səbəb
olur[4,56]. Nitq axınında vəziyyətdən asılı olaraq müxtəlif variantlarda tələffüz olu-
nan bu səslər fonemlərdir. Cəmiyyət tərəfindən tarix boyu yaranmış bu tələffüz vər-
dişləri həmin dilin artikulyasiya məxrəcini təşkil edir. Bu da sait və samitlərin tələf-
füzündə özünü göstərir. Dilin fonetik quruluşuna daxil olan bu faktorlar yəni, sait və
samitlər bir-birilə möhkəm əlaqədə olan ünsürlərdir. Ən azı bir əlamətinə görə fərq-
lənmələrinə baxmayaraq, bir-birilə əlaqədə olur, dilin fonetik və fonematik qurulu-
şunda müəyyən sistem təşkiledir. İnterferensiya özünü qrammatik səviyyədə də gös-
tərir. Fonetik hadisə və qanunlardan danışarkən danışıq səslərinin keyfiyyətindən
əmələ gələn dəyişikliklər, daha doğrusu, başqa səslərlə əvəzlənmələr onların linqvis-
tik vəzifəsinə, yəni morfemləri fərqləndirmək, tanıtmaq vəzifəsinə mane ola bilir.
Bu cür fonetik əvəzlənmələr 2 cür olur. Mövqeli və əlaqəli əvəzlənmə Məsələn, çox-
dillilik ünsiyyət şəraitndə interferensiyaya ən çox nitq səsləri məruz qalır, lakin ana
dili ilə öyrənilən xarici dilin prosodik sistemini tutuşdurduqda məlum olur ki, ana di-
linin prosodik xüsusiyyətləri xarici dillərin tələffüz normalarına ciddi təsir göstərir
və nəticədə bir sıra səhvlər meydana çıxır[3,67]. Öyrənən öz dilinin intonasiya mo-
dellərini ingilis dilinə birbaşa sirayət etdirir. Danışarkən cümlənin təkcə məzmunu
deyil, həm də nə məqsədlə söylənilmiş olması cümlədəki sözlərin necə səslənməsinə
təsir edir, yəni səs bəzən ucalır, bəzən alçalır[2,34]. Bəzən nitq axını kəsik-kəsik tə-
ləffüz edilir, silsilə əmələ gətirərək səslənmənin müxtəlif çalarlıqlarını və müxtəlif
kəmiyyətli dalğalarını yaradır. Bununla da ritmik və melodik cərəyan formalaşır.
Hər bir dilin öz təbiətinə müvafiq olaraq intonasiya üsulları və təzahür formaları var-
dır. İngilis dilinin də özünəməxsus melodik xüsusiyyəti vardır. Bu xüsusiyyət cümlə
ilə bağlıdır və əsasən səslənmənin cümlədə hərəkətidir. Bu hərəkət səsin alçalması və
ucalması, surət, yəni, nitqin surətlə və ya aramla cərəyanı, səsin gücü, yəni nəfəsver-
mənin, tələffüzün güclü və ya zəifliyi, səsin durğularla parçalanması, duyğu boyası,
yəni qorxu, sevinc,əmr,xahiş və başqa belə hissi hallara görə dəyişikliklərə uğraması
kimi rəngarəng cəhətlərə malikdir. Lakin bu melodik çalarlıqlar çox vaxt təhrif olu-
nur, cümlənin mənasını da dəyişə bilir. Məsələn:
Does anyone know him?(sual)
Does anyone know him ?!( şübhə, kinayə) və yaxud:

– 159 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Read.İt is intersting. She will read.(arzu, xahiş).

Read ! İt is interesing! She will read!(əmr,hökm)[2,45].
Göründüyü kimi, səslənmənin keyfiyyətindən asılı olaraq, cümlənin nə məqsədlə de-
yildiyi təmin olunur.
Lakin bu melodik çalarlıqlar çox vaxt təhrif olunur, hətta cümlənin mənasını da dəyi-
şə bilir. Deməli, dil daşıyıcıları tonun ən yüksək və ən aşağı dərəcəsinin hansı into-
nasiyaya aid olduğunu unudaraq, təhriflərə yol verirlər.
[Link] is the the youngest in the family and I am the oldest //.
Marry is the youngest in the family an I am the oldest //.
[Link] is twele years old //.
He is twelwe years old .// [2,23].
Bu mənada hər hansı dilin öyrənmə prosesində hər bir millətin spesifik çətinlikləri
meydana çıxır. Müxtəlif ölkələrin fonetistləri ayrı-ayrılıqda səhvlərə nəzər salaraq,
hansıların tələffüz prosesində daha çox təzahür etdiyini qeyd edirlər. [Link] diqqə-
ti daha çox artikulyasiya və vurğunun üzərində cəmləşdirir, digərləri intonasiyanı
əsas götürürlər. Bəziləri diqqəti sözdə rabitəliliyin pozulması üzərində cəmləşdirir.
Burada sözün rabitəliliyindən danışarkən bu cür səhvlərin daha çox olduğunu qeyd
edirlər. Beləliklə, səhvlər nitq axınında müxtəlif fonetik hadisələr zamanı meydana
çıxdığından onların xarakter müxtəliflikləri özünü göstərir.

ƏDƏBİYYAT

1. Alptekin C. Target Language Culture in ELT Materials // ELT Journal,

1993,47, 2, pp. 136-143
2. Bailey K.M. and D. Nunan (Eds.) Voices from the language classroom. Camb-
ridge: Cambridge University Press, 1996, 451p.
3. Harmer J. English language teaching, 2005, pp. 45-46
4. Jack C. Richards. Communicative Language Teaching Today. Cambridge Uni-
versity Press, 2006, 471 p.
Z. QAFARLI

THE ROLE OF MOTHER TONGUE IN

ENGLISH LANGUAGE TEACHING

Summary
The article deals with the role of mother tongue in mastering English language.
In communicative activities, the criterion of success is whether the learner gets the
message across. In everyday communication, spoken exchanges take place because
there is some sort of information gap between the participants. Communicative
output activities involve a similar real information gap. In order to complete the task,
students must reduce or eliminate the information gap. In these activities, language is
– 160 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

a tool, not an end in itself. In a balanced activities approach, the teacher uses a vari-
ety of activities from these different categories of input and output. Learners at all
proficiency levels, including beginners, benefit from this variety; it is more motiva-
ting, and it is also more likely to result in effective language learning. Students often
think that the ability to speak a language is the product of language learning, but
speaking is also a crucial part of the language learning process. While analyzing gre-
at attention was given to the facts taken from the literature. One of the important
goals of the article is to detect and find out the reasons of interference. The author
emphasizes its role in methodology. Since its emergence this notion caught the atten-
tion and new researches appeared. It is noted that this gives us more power to un-
derstand the process clearly. At that time we use the language more competently.
Moreover, each text is unique in regard of the structure of the text, its genre, vocabu-
lary, and language. Several factors influence a reader’s interaction: how easy the
text is to read, how accurately it follows the conventions of its genre or structure, the
language it is written in, and even the type and the size of font. Effective readers lo-
cate the basic information from the text. Literal comprehension is needed when rea-
ding fiction as well as when reading nonfiction. In fiction, a reader has to identify the
characters and follow the events of the story. In non-fiction, a reader needs to comp-
rehend the topic, learn new facts related to it, and be able to find and remember im-
portant information. However, mature comprehension includes generalisation be-
yond the characters and the events of the story to the people and the events in real
life. Effective reading comprehension instruction, at least in the primary grades, is
dependent on developing younger children’s oral language vocabularies and langua-
ge structures. Doing so allows younger students to grapple with difficult and comp-
lex ideas, situations, and concepts in text even when their word recognition abilities
are quite [Link] around texts should give students a chance to reflect, think,
and respond beyond simple answers to simple questions. Talk should be analytic, re-
quiring that students think deeply about the content of the text and the language . The
other practice among teachers talking with children about text was to ask a question
directly from the language. These types of interactions constrain children’s construc-
tion of meaning for the whole text to local issues of understanding. Text talk was de-
veloped to help teachers further students’ comprehension as well as to promote grea-
ter use of oral language in elaborated responses to text during discussion.

Key words: competence, oral speech, context, communication, language

– 161 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

З. КАФАРЛЫ

РОЛЬ РОДНОГО ЯЗЫКА ПРИ ПРЕПОДАВАНИИ

АНГЛИЙСКОГО ЯЗЫКА
Резюме

В данной статье рассматриваются вопросы роль родного языка на

усвоении английского языка. Азербайджан обрел статус независимого госу-
дарства, и его всесторонние связи развиваются и укрепляются. Сегодня в
нашей стране существует настоятельная потребность в изучении иностранных
языков. Внедрение новых идей в практику преподавания очень важно и
актуально в нашей ситуации, так как владение языком сегодня является одним
из необходимых условий для профессионального развития, и изучающие язык
стремятся к овладению английским языком как средством общения. В данной
ситуации необходимо владеть речевыми умениями на довольно высоком
уровне, достаточном для того, чтобы иметь возможность делиться опытом и
обмениваться идеями с коллегами и партнерами. Говоря знания преподава-
телей языка должны носить активный характер. Они должны быть готовы
применить их, интерпретировать и адаптировать их применительно к конк-
ретным ситуациям обучения и согласно интересам и потребностям своих
студентов. Учителя языка должны знать, как язык функционирует в процессе
речевой коммуникации, и как успешно использовать его, чтобы быть понятыми
как носителями языка, так и людьми, которые таковыми не являются. В
подобном контексте весьма существенным является подлинность исполь-
зуемых в процессе обучения языка текстовых материалов. Соответственно, в
процессе обучения необходимо использовать реальные тексты и истории из
реальной жизни, а не созданные писателями и зачастую не имеющие ничего
общего с реальной действительностью и реальными условиями использования
языка рассказы. Основная цель обучения иностранным языкам в настоящее
время заключается в обучении языку как естественному средству общения и
формировании у обучаемых адекватного умения использовать изучаемый
язык. Решение этой сложной задачи возможно, если будет создана достаточная
фундаментальная теоретическая база.
Ключевые слова: компетенция, устная речь, контекст, коммуникация,
язык
Redaksiyaya daxil olma tarixi: 05.03.2021.
Çapa qəbul olunma tarixi: 15.03.2021
Rəyçi: Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Gülər Həsənova
tərəfindən çapa tövsiyə olunmuşdur

– 162 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

SEVİNC MƏMMƏDOVA
Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti
“Xarici dillər-1” kafedrası
Azadlıq prospekti
saidmamedli92@[Link]

TEACHING SPEAKING SKILL

TO SECOND LANGUAGE LEARNERS

Resume

Speech is a process of communication by means of language. Speaking a

foreign language is the most difficult part in the language learning because
student needs ample practice in speaking to be able to say a few words of his own
in connection with a situation. Though the student knows the grammar of the
language or he has got enough vocabulary reserve, he has some difficulties in
having intercourse.
The productive skill of speaking requires the student to show a high
degree of fluency with the English language. During the process of learning to
speak English, it is of benefit to let the student know that he may take time and
proceed slowly until they become more familiar with the language. Accuracy
based activities to utilize with lesson planning should include controlled and
guided activities. For controlled activities, listening to and repetition of proper
pronunciation, called drilling, is a good starting point. Guided activities are also
of benefit for accuracy. These include model dialogues and guided role-play. For
fluency of the language, creative communication techniques can be used. Some of
these include discussions, free role-play, debate, and communication games.
Because many students are afraid to speak in the classroom setting, the
teacher needs to create a comfortable atmosphere and encourage the students to
speak. Some helpful techniques to encourage the students to become more
involved would be to change the classroom dynamics, pair-work, or group-work,
along with controlled and guided practice sessions. In perfecting good speaking
skills, the student will enhance his or her ability and motivation to learn the
English language.

Key words: communication, speaking, foreign language, teaching,

activities, develop

– 163 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Speaking a foreign language is the most difficult part in language learning

because students need ample practice in speaking to be able to say a few words of
their own in connection with a situation. This work is time-consuming and
students rarely feel any real necessity to make themselves understood during the
whole period of learning a new language in school.
The stimuli the teacher can use are often feeble and artificial. The student
repeats the sentence he hears, he completes sentences that are in the book, he
constructs sentences on the pattern of a given one. These mechanical drill
exercises are, of course, necessary; however, when they go on year after year
without any other real language practice they are deadening. There must be
occasions when the students feel the necessity to inform someone of something,
to explain something, and to prove something to someone. This is a psychological
factor which must be taken into account when teaching students to speak a
foreign language. (1. p.8)
We must distinguish speech and oral exercises for they are often mixed up
by the teacher.
Speech is a process of communication by means of language. For
example:
1) a student tells the class a story about something which once happened
to him;
2) the teacher asks questions on the story read by students at home and
starts a discussion;
3) students speak on the pictures suggested by the teacher, each tries to
say what others have not mentioned;
4) students listen to the story and get some new information from the
text;
5) they see a sound film and learn about something new from it, etc.
Oral exercises are used for the students to assimilate phonetics, grammar
and vocabulary. They are mostly drill exercises and the teacher turns to them
whenever he works at enriching students’ knowledge in vocabulary and grammar,
at improving students’ pronunciation, etc. For example, reciting a rhyme or a
poem is considered to be an excellent oral exercise for drilling pronunciation and
for developing speech habits. Making up sentences following the model is an
excellent oral exercise for fixing a sentence pattern and words which fit the
pattern in the students’ mind. Making statements with the words or phrases the
teacher gives is another valuable oral exercise which allows the teacher to retain
them in his student’s memory through manifold repetitions. (2. p. 157)
Oral exercises are quite indispensable to developing speech. However,
they only prepare students for speaking and cannot be considered to be “speech”
as some teachers are apt to think and who are often satisfied with oral exercises

– 164 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

which students perform following the model; they seldom use stimuli for
developing students’ auding and speaking in the target language.
In order to get a better understanding of what speech is we are to consider
the psychological and linguistic characteristics of speech.
The development of speaking follows the same pattern both in the mother
tongue and in a foreign language from reception to reproduction as psychologists
say, and from hearing to speaking if we express it in terms of methodology.(3, p.
326)
Since “language is not a substance, it is a process”, and “language doesn’t
exist. It happens”, we should know under what conditions “it happens”. What are
the psychological characteristics of oral language? They are as follows:
1. Speech must be motivated, i.e. the speaker expresses a desire to inform
the hearer of something interesting, important, or to get information from him.
Suppose one of the students is talking to a friend of hers. Why is she talking?
Because she wants to either tell her friend about something interesting, or get
information from her about something important. This is the case of inner
motivation. But very often oral speech is motivated outwardly. For instance, the
student’s answers at an examination.
2. Speech is always addressed to an interlocutor.
3. Speech is always emotionally colored for a speaker expresses his
thoughts, his feelings, his attitude to what he says.
4. Speech is always situational for it takes place in a certain situation.
Oral language as compared to written language is more flexible. It is
relatively free and is characterized by some peculiarities in vocabulary and
grammar. Oral language taught in schools is close to written language standards
and especially its monologic form.
Students should be acquainted with some peculiarities of the spoken
language, otherwise they will not understand it when hearing and their own
speech will be artificial.
In teaching oral language the teacher has to cope with two tasks. They are:
to teach his students to understand the foreign language spoken and to teach them
to speak the language.
To fulfill the task the teacher must train his students in listening
comprehension beginning with the first lesson and throughout the whole period of
instruction. These are the techniques the teacher uses for the purpose:
1. The teacher uses foreign language:
a) when giving the class instructions;
b) when presenting new language material (words, sentence pattern);
c) when checking students’ comprehension;
d) when consolidating the material presented;
e) when checking students’ assimilation of the language material covered.
– 165 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

These are the cases when the target language is used as a means of
communication ad a means of teaching. There is a great of auding in all points of
the lesson. This raises the problem of the teacher’s speech during the lesson. It
should be correct, sufficiently loud, clear and expressive. But many of the
teachers are too talkative. We can hear them speaking most of the time.
Moreover, some teachers speak a great deal in Azerbaijani.
Conducting a lesson in a foreign language gives the teacher an opportunity
to develop students’ abilities in hearing; to train them in listening to him
attentively during the lesson; to demonstrate the language as a means of
communication; to provide favourable conditions for the assimilation of the
language; to perfect his own speaking skills; to keep his own speech under
control; i.e., to keep himself from undue talkativeness.
2. The teacher uses drill and speech exercises for developing listening
comprehension.
We can group drill exercises into exercises designed for overcoming
linguistic difficulties, and exercises which can eliminate psychological
difficulties.
The first group of drill exercises includes:
a) phonetic exercises which will help the teacher to develop his students’
ear for English sounds;
b) lexical exercises which will help the teacher to develop students’ skills
in recognizing words;
c) grammar exercises which help the teacher to develop students’ skills in
recognizing grammar forms and structures.
The second group of drill exercises includes:
a) exercises which help the teacher to develop his students’ auditory
memeory;
b) exercises which are designed for developing students’ attention;
c) exercises which develop students’ visual imagination;
d) exercises which help the teacher to develop his students’ logical
thinking.
Speech exercises are designed for developing students’ skills in auding.
Several groups of exercises may be suggested:
1. Exercises which teach students to understand texts different in content,
form, and type. Students are asked to listen to a description or a narration; the text
may be a dialogue, it may deal with the life of people whose language the
students study, or with the students’ environment.
2. Exercises which develop students’ skills to understand a text under
different conditions. Sound producing aids should be extensively used for
developing student’s auding, as students are supposed to understand not only their
teacher’s speech, but other people speaking the target language, including native
– 166 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

speakers. Besides, sound producing aids allow the teacher to supply students with
recorded speech different in speed and voice.
Before students are invited to listen to the text the teacher should ensure
that all the words and grammar are familiar to the students otherwise language
difficulties will prevent them from understanding the story. Thus, if there are
some unfamiliar words, the teacher introduces them beforehand; he either puts
them down on the blackboard with the mother tongue equivalents in the sequence
they appear in the text, or he asks students to pronounce the words written on the
blackboard if he plans a talk on the text afterwards, and students are to use these
words in their speech.
Then the teacher should direct his students’ attention to what they are
going to listen to. This is of great importance for experiments prove that if your
aim is that your students should keep on talking on the text they have heard it
stimulates their thinking and facilities their comprehension of the text.
Skills in speaking must be built up gradually. The teacher begins with a
story containing 3-4 sentences. He uses pictures, gestures to help students to
understand it. Gradually he can take longer sections and faster speeds with less
visual help and in more difficult language. The teacher must bear in mind that
careful grading in all these ways is of the utmost importance. Texts, stories to be
read or recorded should be interesting and fairly easy.
No speech is possible until students learn how to make up sentences in the
foreign language and how to make statements.
When students are able to make statements in the foreign language within
grammar and vocabulary they have assimilated their speech may be more
complicated. They should learn to combine statements of various sentence
patterns in a logical sequence.

LITERATURE

1. Pooley R.C. Linguistics and the teaching of the English language. London.
1974. p.8-9
2. Palmer H.E. The oral method of teaching languages. Cambridge. 1960. p.
157
3. Oliva P. The teaching of foreign languages. Cambridge. 1969. p. 326

– 167 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

SEVİNC MƏMMƏDOVA
XÜLASƏ

İKINCI DIL ÖYRƏNƏNLƏRƏ DANIŞIQ BACARIĞININ

ÖYRƏDILMƏSI

Danışıq dil vasitəsi ilə ünsiyyət prosesidir. Xarici dildə danışmaq dil
öyrənməyin ən çətin hissəsidir, çünki tələbə hər hansı situasiya ilə əlaqədar özünə
məxsus bir neçə kəlmə danışa bilmək üçün böyük təcrübəyə ehtiyac duyur. Tələbə
dilin qrammatikasını bilsə də və kifayət qədər söz ehtiyatına sahib olsa da,
ünsiyyətdə bəzi çətinliklərlə qarşılaşır.
Məhsuldar danışıq bacarığı tələbədən ingilis dilində yüksək səviyyədə səlis
danışmağı tələb edir. İngilis dilində danışıq bacarığını öyrənmə zamanı tələbəyə
vaxt ayırıb dilə daha yaxşı bələd olana qədər yavaş-yavaş davam edə biləcəyini
bildirmək faydalıdır. Dərs planlaması ilə istifadə ediləcək dəqiqliyə əsaslanan
fəaliyyətlər istiqamətləndirilmiş fəaliyyətləri əhatə etməlidir. Nəzarət olunan
fəaliyyətlər üçün düzgün tələffüzü dinləmək və təkrarlamaq yaxşı başlanğıc
nöqtəsidir. Rəhbər fəaliyyətlər dəqiqlik üçün də faydalıdır. Bunlara model dialoqlar
və idarə olunan rol oyunu daxildir.
Dili səlis bilmək üçün yaradıcı ünsiyyət üsullarından istifadə edilə bilər.
Bunlara müzakirələr, oyun, mübahisə və ünsiyyət kimi fəaliyyətlər daxildir. Bir
çox dil öyrənən sinif şəraitində danışmaqdan çəkindiyi üçün müəllimin rahat bir
atmosfer yaratması və onları danışmağa təşviq etməsi lazımdır. Dil öyrənənləri
daha çox işə cəlb etməyə təşviq edən bəzi faydalı metodlar, nəzarət olunan və idarə
olunan təcrübə sessiyaları ilə yanaşı sinif dinamikasını, cütlərlə iş və ya qrup işini
dəyişdirməkdir. Danışıq bacarıqlarını mükəmməlləşdirərkən tələbə İngilis dili
öyrənmə qabiliyyətini və motivasiyasını artıracaqdır.

Açar sözlər: ünsiyyət, danışıq, xarici dil, tədris, fəaliyyət, inkişaf

СЕВИНДЖ МАМЕДОВА

ОБУЧЕНИЕ РАЗГОВОРУ ИЗУЧАЮЩИХ ВТОРОЙ ЯЗЫК

РЕЗЮМЕ

Речь - это процесс общения с помощью языка. Говорить на

иностранном языке - самая сложная часть в изучении языка, потому что
студенту требуется достаточная практика в разговоре, чтобы иметь
возможность сказать несколько собственных слов в связи с ситуацией. Хотя
учащийся знает грамматику языка или у него достаточно словарного запаса, у
него возникают некоторые трудности при половом акте.
– 168 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Для продуктивного разговора требуется, чтобы студент

продемонстрировал высокую степень свободного владения английским
языком. В процессе обучения английскому языку полезно сообщить
учащемуся, что ему может потребоваться время и медленно продвигаться,
пока он не станет более знакомым с языком. Действия, основанные на
точности, которые следует использовать при планировании уроков, должны
включать контролируемые и направляемые действия. Для контролируемой
деятельности хорошей отправной точкой является выслушивание и
повторение правильного произношения, называемое тренировкой.
Управляемая деятельность также способствует точности. К ним относятся
модельные диалоги и управляемая ролевая игра.
Для свободного владения языком можно использовать творческие
приемы общения. Некоторые из них включают обсуждения, бесплатные
ролевые игры, дебаты и коммуникативные игры. Поскольку многие ученики
боятся говорить в классе, учителю необходимо создать комфортную
атмосферу и побудить учеников говорить. Некоторые полезные методы,
побуждающие учащихся к более активному участию, - это изменение
динамики в классе, парная или групповая работа, наряду с контролируемыми
и управляемыми практическими занятиями. Совершенствуя разговорные
навыки, учащийся повысит свои способности и мотивацию к изучению
английского языка.

Ключевые слова: общение, говорение, иностранный язык, обучение,

деятельность, развитие.

Redaksiyaya daxil olma tarixi: 05.03.2021.

Çapa qəbul olunma tarixi: 15.03.2021
Rəyçi: Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Lalə Məsimova
tərəfindən çapa tövsiyə olunmuşdur

– 169 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

RƏNA MƏMMƏDZADƏ
Azərbaycan Dillər Universiteti
Bakı şəhəri, Rəşid Behbudov küçəsi, 134, 1 №-li tədris binası
(Qərbi Kaspi Universiteti, dissertant)
rena.m6556@[Link]

DİPLOMATİK KOMMUNİKASİYANİN DİSKURSİV

XÜSUSİYYƏTLƏRİ

Xülasə
Məqalədə diskursun növləri araşdırılır. Burada təsisat diskursunun növlərindən
biri olan diplomatik diskursun bir sıra dilçilərin tədqiqat obyekti olduğu vurğulanır.
Diplomatik diskursun son vaxtlara qədər kommunikasiyanın qeyri-verbal
tərəfini göstərmək üçün istifadə olunması, daha sonra isə diplomatik diskursun
sərhədlərinin əhəmiyyətli şəkildə genişlənməsi onun iqtisadi, hüquqi, kommersiya,
hərbi və siyasi diskurs elementlərini özündə birləşdirməsi araşdırmanin əsas
məğzini təşkil edir.
Diplomatik diskurs janr orijinallığı və ünsiyyətdə xüsusi iştirakçıların olması ilə
fərqlənir. Təqqitat aparılan işdə diplomatiya diskursuna müxtəlif yanaşmalardan
nümunələr verilir. Yazılmış işdə beynəlxalq arenada milli maraqların müdafiə
olunması diplomatik kommunikasiyanın əsas məqsədi kimi işıqlandırılır
(vurğulanır).
Diplomatik diskursun iki qrupa: yazılı və şifahi qruplara bölündüyü, onun
publik və qeyri-publik formalarının ayrıd edilməsi məqalədə öz əksini tapır.
Yazılmış işdə diplomatik diskurs hərtərəfli olaraq araşdırılır:
Dövlətin xarici siyasətinin məqsəd və tapşırıqlarının həyata keçirilməsində
şifahi və yazılı janrların inkişaf etmiş sisteminin diplomatik diskursda
formalaşdırılması məqalədə diqqət mərkəzindədir.
Hal-hazırda ənənəvi dplomatiya ilə yanaşı, publik diplomatiya fəal şəkildə
inkişaf edir. Sosial linqvistikada diskursun iki əsas: personal (şəxsi-yönümlü) və
təsisat tipininin (institusional – status-yönümlü) olması təqdim olunan işdə
dəqiqliklə araşdırılır.
Yazilmiş işdən belə nəticəyə gəlmək olar ki, diplomatik diskurs dövlətin
təhlükəsizliyinin təmin olunmasına, əməkdaşlığa, xarici ölkələrlə razılığın əldə
edilməsinə, xarici dövlətlərdə həmvətənlərin hüquq və maraqlarının müdafiə
olunmasına, dünyada dövlətin pozitiv qavrayışının yaradılmasına yönələn nitq kimi
başa düşülür.

Açar sözlər: diplomatik diskurs, kommunikasiya, məqsəd, əlaqə, növ,

proses, xüsusiyyət

– 170 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Qeyd etmək lazımdır ki, sosial linqvistika diskursun iki əsas tipini ayırd edir:
personal (şəxsi-yönümlü) və təsisat (institusional – status-yönümlü). Birinci halda
danışan öz daxili dünyasının bütün zənginliyində şəxsiyyət kimi çıxış etdiyi halda,
ikinci halda müəyyən sosial institutun nümayəndəsi kimi çıxış edir [6, s. 5-6].
V.İ Karasikin tərifinə görə, təsisat (status yönümlü) diskursu «cəmiyyətin
tələbatları ilə müəyyən olunan, ictimai institutların çərçivələri daxilində öz status-
rol imkanlarını realizə edən insanlarla sosial qrupların və ya institut
nümyəndələrinin bir-biriləri ilə nitq səviyyəsində qarşılıqlı fəaliyyətidir» [6, s. 5-6].
Müəllifif müasir cəmiyyətdə institusional diskursun növbəti növlərini ayırd edir:
siyasi, diplomatik, inzibati, hüquqi, hərbi, pedaqoji, dini, tibbi, işgüzar, reklam,
idman, elmi, səhnə və kütləvi - informasiya [6, s. 7-8].
Təsisat diskursunun növlərindən biri kimi diplomatik diskurs da bir sıra
dilçilərin tədqiqat obyekti olmuşdur. Diplomatik diskursun təhlilində müxtəlif
yanaşmaları qeyd etmək mümkündür:
- praqmalinqvistik ([Link], [Link], [Link], [Link], L.Rıjova,
[Link] və başqaları);
- diskursun linqvistikası ([Link]şkin, [Link], [Link], [Link],
V.Çernyavskaya, P.Şarodo və başqaları);
- kommunikasiya nəzəriyyəsi ([Link], [Link], [Link] və
başqaları).
Qeyd etmək lazımdır ki, son vaxtlara qədər "diplomatik diskurs" anlayışı daha
çox kommunikasiyanın qeyri-verbal tərəfini göstərmək üçün istifadə olunurdu:
diplomatik protokol və etiket, digər semiotik əhəmiyyətə malik digər
ekstralinqvistik hadisələr. Bir qayda olaraq, diplomatiya sahəsində aparılan
araşdırmalarda əsas diqqət dil vasitələrinin təhlilinə deyil, daha çox kommunikativ
prosesin məzmun tərəfinə yönəlirdi.
Dünya birliyində baş verən proseslər diplomatik ünsiyyətə təsir göstərməyə və
diplomatik diskursun məzmununda əks olunmaya bilməz. Buna görə də, müasir
diplomatik diskursun sərhəddləri əhəmiyyətli şəkildə genişlənir və iqtisadi, hüquqi,
kommersiya, hərbi və əlbəttə ki, siyasi diskurs elementlərini özündə cəmləşdirir.
Adı çəkilən diskursların müəyyən kəsişmə nöqtələri olsa da, onları bir-birindən
fərqləndirən xüsusiyyətlər də mövcuddur. Məsələn, siyasi diskursun məqsədi
hakimiyyət uğrunda mübarizədirsə [12, s. 34], onun daxili məntiqini inandırmaq
təşkil edirsə [1, s. 35] diplomatiyanın ümumi tərifindən irəli gəlir ki, diplomatik
kommunikasiyanın funksiyaları məlumatlandırmaqdan başqa, ölkənin və onun
vətəndaşlarının maraqlarını qorumaqdır (diplomatik diskursun məqsədi barədə daha
əttaflı bir az sonra).
Diplomatik diskurs və media diskursları arasındakı münasibətlər də xüsusi
maraq doğurur. Bu tip diskursların yaxınlaşmasının əsas səbəbi, müasir
diplomatiyanın bir tərəfdən açıq nümayiş olunmaq istəyi və digər tərəfdən medianın
artan sayı vasitəsilə ictimai şüurun formalaşmasına təsir etmək niyyətidir. Media bu
– 171 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

vəziyyətdə bir növ texniki vasitə rolunu oynayır, dövlətin beynəlxalq fəaliyyəti ilə
bağlı müəyyən məsələlər barədə geniş kütləyə məlumat verir. Lakin onu da qeyd
etmək lazımdır ki, siyasi diskursla müqayisədə diplomatik diskurs mediada daha az
təmsil olunur.
Diplomatik diskurs bir sıra səciyyəvi xüsusiyyətlərə malikdir: diplomatların
istifadə etdiyi şifahi və yazılı dil arasında fərqlərin olması; diplomatiyada fransız və
latın mənşəli xüsusi diplomatik leksikanın, terminologiyanın istifadəsi; yüksək nitq
üslubundan istifadə; sənədlərdə mürəkkəb sintaktik konstruksiyaların istifadəsi və s.
Diplomatik diskurs kommunikasiyanın səciyyəvi məqsədləri, janr orijinallığının
mövcudluğu və ünsiyyətdə xüsusi iştirakçıların olması ilə fərqlənir.
Diplomatik kommunikasiyanın məqsədləri ilə bağlı tədqiqatçılar arasında
müxtəlif fikirlər mövcuddur. Е.А. Veberin fikrincə, diplomatik diskursun məqsədi
«xalqın rifahının və milli maraqların müdafiə olunmasından, dövlətin adından xarici
siyasi fəaliyyətin həyata keçirilməsindən, silahlı münaqişənin qarşısının
alınmasından və sülhün möhkəmləndirilməsindən ibarətdir» [4, s. 37].
А.S. Kojeteva diplomatik kommunikasiyanın məqsədinin – «dövlətin
təhlükəsizliyinin təmin olunmasından, əməkdaşlıqdan, xarici ölkələrlə uyğun
maraqların və razılığın axtarışından, dünyada dövlətin pozitiv qavranmasını təbliğ
etməkdən» ibarət olduğuna işarə edir [7, s. 7-8].
V.N. Yapparovanın fikrincə, diplomatik diskursun məqsədi hakimiyyət uğrunda
mübarizədən ibarətdir və bu məqsəd daha çox kölgədə qalır və müxtəlif məsələlər
üzrə informativ auditoriya kimi təmsil olunur [13, s. 167].
L.М. Terentiy məqsəd kimi “mövcud problemlərin müzakirəsi prosesində
razılığın əldə olunmasını” göstərir [10, s. 8].
Diplomatik kommunikasiyanın məqsədləri ilə bağlı yuxarıda sadalanan
müəlliflərin tərifi ümumilkdə növbəti aspektlərə toxunur: dövlətin təhlükəsizliyinin
təmin olunması (sinonimlər: milli maraqların və xalqın rifahının müdafiə olunması,
silahlı münaqişənin qarşısının alınması və sülhün möhkəmləndirilməsi), razılığın
əldə olunması (əməkdaşlıq, xarici ölkələrlə uyğun maraqların və razılığın axtarışı),
cəmiyyətin məlumatlandırılması (hakimiyyət uğrunda mübarizə məqsədilə
auditoriyanın məlumatlandırmaq, dünyada dövlətin pozitiv qavranmasını təbliğ
etmək).
Bizim fikrimizcə, diplomatik kommunikasiyanın qlobal məqsədi beynəlxalq
arenada milli maraqların müdafiə olunmasından ibarətdir. Bu da aşağıdakı yarım
məqsədlərin həyata keçirilməsinə yardım etdir:
- ölkələr arasında daimi əlaqələrin qorunub saxlanması və müəyyən olunması;
- razılaşmaların qəbul olunması yolu ilə mübahisəli məsələlərin müştərək həlli
və müzakirə olunması (razılaşmanın əldə olunması);
- digər dövlətlərin fəaliyyətinə nəzarətin və tənzimləmə prosesinin həyata
keçirilməsi;

– 172 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

- ictimaiyyətin məlumatlandırılması və ictimai fikrin formalaşması, öz

fəaliyyətinin bəraət qazanması, müttəffiqlərin cəlb olunması, digər tərəfin ittiham
olunması məqsədilə öz hökümətinin rəsmi mövqeyinin izah olunması.
Diplomatik diskursun məqsədi və yarım məqsədləri müxtəlif janrlarda realizə
olunur və onlar da ünsiyyət formasına görə iki böyük qrupa – yazılı və şifahi
qruplara bölünür.
Məlumatlandırma məqsədini reallaşdıran diplomatik diskursun yazılı janrlarına
notalar (şəxsi nota, dövlət başçısının və ya hökümətin şəxsi notası, verbal nota),
yaddaş qeydi, (şəxsən ötürülən yaddaş qeydləri və kuryerlə göndərilən yaddaş
qeydləri), memorandum, dövlət başçılarının iqtisadi, elmi-texniki müştərək
bəyanatları, həm ikitərəfli, həm də çoxtərəfli xarakterli kimi digər problemlər
aiddir.
Məlumatlandırma məqsədini reallaşdırılan diplomatik diskursun şifahi
janrlarına dövlətlərin rəhbər xadimlərinin ayrı-ayrı şəxslərin və ya ictimai
təşkilatların nümayəndələrinin suallarına və ya müraciətlərinə cavabları, çıxışları
(bəyanatlar, kommunike), müsabiqə, KİV üçün şərhlər, mətbuat konfransları (KİV
üçün keçirilən tədbirlər), brifinqlər aiddir.
Şifahi diplomatik janrlar arasında vacib yeri dövlət rəhbər xadimlərinin
beynəlxalq vəziyyətin daha aktual problemləri ilə bağlı ayrı-ayrı şəxslərin və ya
ictimai təşkilatların nümayəndələrinin suallarına və ya müraciətlərinə cavabları
tutur. Bu cür sənədlər, bir qayda olaraq mətbuatda dərc olunur. Onlar böyük siyasi
məzmunla təmin olunaraq nəinki ikitərəfli münasibətlərə, eləcə də qlobal
problemlərə toxunur.
Müsabiqə janrı informasiya agentliyi və ya televiziya proqramı vasitəsilə təşkil
olunan jurnalistin diplomatla şəxsi ünsiyyəti zamanı realizə olunur. Müzakirə
prosesində jurnalist aktual olan ən vacib və mübahisəli məsələlərin geniş spekterini
əhatə etməyə cəhd göstərir.
Əlaqələrin qorunub saxlanmasının məqsədi həm yazılı (şəxsi məktub, vizit
kartları, teleqramlar), həm də şifahi (giriş sözü, sağlıqlar) janrlarda həyata keçirilir.
Ümumilikdə, əlaqələrin qorunub saxlanması məqsədinin realizə olunduğu janrlar
etiketli janrlar sırasına aiddir. Lakin hətta etiketli janrlar da millətlərarası
münasibətlərin qurulmasına öz töhfəsini verir, çünki onlar millətlərarası
münasibətlərin mahiyyətini təşkil edən faktlar haqqında iddialardan ibarətdir.
Razılığın əldə olunmasının məqsədi yazılı və şifahi janrlarda realizə olunur. Bu
məqsədi ifadə edən əsas yazılı sənəd beynəlxalq müqavilədir.
V.İ. Karasik «rəsmi (təsisat) ünsiyyət şəraitində ünsiyyət prosesinin
iştirakçılarını agentlər və müştərilər olmaqla iki qrupa ayırır. Agentlər – sosial
təsisatın nümayəndələri, müştərilər isə – sosial institutlarla əlaqəli olmayan
insanlardır» [5, s. 13].
[Link] da diplomatik diskurs iştirakçılarını iki qrupa bölür:
- məlumatın adresantı – şifahi / yazılı məlumatı yaradan və göndərən;
– 173 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

- məlumatın adresatı – məlumatı dinləyən / oxuyan və kodlaşdıran.

Adresant rolunda diplomatiya institutunun nümayəndələri (peşəkar diplomatlar
– xarici siyasi qurumun vəzifəli şəxsləri) və ya dövlətin xarici siyasətinin həyata
keçirilməsi, dövlətin hüquq və maraqlarının xarici ölkələrdə müdafiə olunması
prosesinə cəlb olunmuş dövlətin siyasi dairələrinin nümayəndələri (dövlət və
hökümətin, xüsusi orqanların başçıları) çıxış edir. Diplomatik diskursun adresatı –
diplomatiya institutunun və ya digər institutun nümayəndələri: işgüzar dairələr,
KİV, elmi-texniki ziyalılar, ali məktəb xadimləri, mədəniyyət, incəsənət xadimləri,
ümumilikdə institut nümayəndələrinə qarşı münasibətdə cəmiyyətin nümayəndələri,
yəni ölkənin vətəndaşları [8, s. 255].
Diplomatik peşənin adi vətəndaşlar üçün qapalılığı kimi xüsusiyyətini də qeyd
etmək lazımdır. Diplomat nadir hallarda geniş auditoriya qarşısında danışır.
Mənalarından birinə müvafiq olaraq “diplomatik” sözü “qeyri-səmimi”
deməkdir. Diplomatik danışıqların böyük hissəsi – «qapalı qapı arxasındakı»
dialoqdur. Danışıqların təfsilatları, müqavilələrin imzalanması əksər hallarda icmal
və müzakirə üçün mümkünsüzdür. Zərif diplomatik məsələlər ölkələrin liderləri və
diplomatlar tərəfindən əksər hallarda vətəndaşların maraqları və onların
təhlükəsizliyi naminə gizlin (qapalı şəraitdə) müzakirə olunur.
Bütün bunlarla yanaşı, qeyd etmək lazımdır ki, XX əsrin birinci yarısında
mövcud olan sirrli (məxfi) diplomatiya öz yerini açıq diplomatiyaya verərək
“qapalı” şəkildə mövcud olmağa son qoymuşdur. Hərçənd sirrli danışıqlar mövcud
olmaqda davam etsə də, onların yekunları açıq diplomatiyanın prinsiplərinə
müvafiq olaraq bir qayda olaraq, KİV vasitəsilə ictimiyyətə ötürülür.
Bununla əlaqəli olaraq, kommunkativ fəaliyyətin xüsusi növü olan diplomatik
diskurs formaca iki qrupa bölünür: publik diplomatik diskurs və qeyri-publik
diplomatik diskurs. Diplomatik duskursun bu formalarının ayırd edilməsi onların
əsas məqsədləri və onlara nail olmaq üsulları, onların əsas adresatının spesefik
xüsusiyyətləri və realizə olunmasının müxtəlif kontekstləri ilə əlaqədardır.
Dövlətin beynəlxalq fəaliyyətinə aid olan müəyyən məsələlərlə bağlı geniş
auditoriyanın məlumatlandırılması diplomatik diskursun publik formasının eksplisit
məqsədidir. Bu halda əsas adresat kimi, diplomatiyaya heç bir aidiyyəti olmayan,
adi vətəndaşlardan və mütəxəssislərdən ibarət olan kütləvi müşahidəçi çıxış edir.
Hal-hazırda ənənəvi dplomatiya ilə yanaşı, publik diplomatiya fəal şəkildə
inkişaf edir. Publik diplomatiya – rəsmi diplomatiya tərəfindən istifadə olunan və
xarici kütləvi auditoriyanın məlumatlandırılmasına yönələn tədbirlər kompleksi,
eləcə də xüsusi dövlət maraqlarının nəzərə alınması ilə xarici ölkədə ictimai fikrə
təsirdir [11, s. 110]. «Publik diplomatiya» anlayışı «KİV» anlayışı ilə sıx şəkildə
əlaqədardır, belə ki, öz ölkəsinin siyasəti və xarici ölkələrin ictimaiyyəti arasında
nüfuzun təbliğ olunması kütləvi informasiyanın müasir vasitələrinin – radio,
televiziyanın, xarici dillərdə mətbuatın, xarici auditoriyaya çıxışa qadir olan
İnternetin meydana çıxdığı hallarda daha böyük miqyaslarda mümkün ola bilir.
– 174 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Müasir diplomatlar publik diplomatiyanın fəal iştirakçıları olmaqla müxtəlif

auditoriyalarda çıxış edir, KİV-də müsahibə verir, televiziyaya çıxır, mətbuat
konfransları və beynəlxalq brifinqlər təşkil edərək ictimai fikrə təsir göstərir.
Məlumatı toplamaq, işləmək, onun əsasında qərar qəbul etmək və onları
auditoriyaya ötürmək bacarığı effektiv diplomatiyanın əsas tərkib hissələrindən
biridir. Buna görə də, diplomatik sahədə kommunikativ səriştənin inkişafı,
kommunikativ strategiyaların və taktikaların istifadəsi, dil vasitələrinin optimal
seçimi böyük önəm daşıyır.
V.İ. Popov qeyd edir ki, diplomatiyanın mahiyyəti söhbətlərdən ibarət olub,
onlardan hər biri «diplomatdan yüksək peşəkarlıq, ətraflı hazırlıq tələb edir » [9, s.
326].
Beləliklə, yuxarıda deyilənlərdən belə bir nəticəyə gəlmək olar: institusional
diskursun növlərindən biri olan diplomatik diskurs özünəməxsus konstruktiv
xüsusiyyətlərə malik olan müstəqil bir təşkilatdır (qurumdur). Diplomatik diskurs
dedikdə, beynəlxalq münasibətlər və diplomatiya sahəsində ünsiyyətin institusional
situasiyalarında realizə olunan, dövlətin təhlükəsizliyinin təmin olunmasına,
əməkdaşlığa, xarici ölkələrlə razılığın axtarışına, xarici ölkələrdə həmvətənlərin
hüquq və maraqlarının müdafiə olunmasına, dünyada dövlətin pozitiv qavrayışının
yaradılmasına yönələn nitq başa düşülür.
Diplomatik diskurs diplomatik institutun kommunikativ məkanında mövcud
olan status-rollu münasibətlərin sabit sisteminin bir hissəsini təşkil edir. Diplomatik
kommunikasiyanın əsas (qlobal) məqsədi beynəlxalq arenada milli maraqların
müdafiə olunmasından ibarətdir.
Diplomatik diskursda müvafiq dövlətin xarici siyasətinin məqsəd və
tapşırıqlarının həyata keçirilməsində şifahi (çıxışlar, müsabiqə, KİV üçün şərhlər,
mətbuat konfransları, brifinqlər və s.) və yazılı janrların (bəyannamə, ərizə, nota,
memorandum, yaddaş kitabçası, kommunike və digərləri) inkişaf etmiş sistemi
formalaşmışdır.
Diplomatik diskurs bilik və strukturların qanunauyğunluqlarını və ortaq
cəhətlərini nəzərdə tutur. Diskurs potensial olaraq böyük bir janr və mətndə özünü
göstərə bilər, məsələn daxili siyasətlə bağlı bir TV debatında, immiqrasiya
məhdudiyyətlərinə dair siyasi manifestdə, miqrasiya məsələləri üzrə bir
mütəxəssisin çıxışında və s [14, s.39].
Diplomatik duskursun publik və qeyri-publik formalarının ayırd edilməsi
onların əsas məqsədləri və onlara nail olmaq üsulları, onların əsas adresatının
spesefik xüsusiyyətləri və realizə olunmasının müxtəlif kontekstləri ilə əlaqədardır.

– 175 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Ədəbiyyat
1. Məmmədov A.Y. Diskurs təhlilinin koqnitiv perspektivləri /
A.Y.Məmmədov, M.Y.Məmmədov – Bakı: Çaşıoğlu, – 2010, 96 s.
2. Арутюнова Н. Д. От редактора // Логический анализ языка. Язык и
время; отв. ред. Н.Д. Арутюнова, Т.Е. Янко. – М.: Индрик, 1997, 351 с.
3. Логический анализ языка. Языки пространств / отв. ред. Арутюнова Н.
Д., И. Б. Левонтина. – М.: Языки русской культуры, – 2000, 448 с.
4. Вебер Е.А. Опыт лингвистического исследования когнитивного
диссонанса в английском дипломатическом дискурсе: Дис. ... д-ра филол. наук.
Иркутск, 2004, 213 с.
5. Карасик В.И. Язык социального статуса. М.: Институт языкознания АН
СССР, Волгоградский педагогический институт, – 1991, 495 с.
6. Карасик В.И. О типах дискурса // Языковая личность:
институциональный и персональный дискурс.: сб. науч. тр. Волгоград, – 2000,
228 с .
7. Кожетева А.С. Лингвопрагматические характеристики дипломати-
ческого дискурса: Автореф. дис. ... канд. филол. наук. М., – 2012, 23 с.
8. Кожетева А.С. Языковая объективация адресата и адресанта в
дипломатическом дискурсе // Теория и практика общественного развития.
2014. №1. с. 255-258.
9. Попов В.И. Современная дипломатия: теория и практика: Часть I:
Дипломатия – наука и искусство: Курс лекций / ДА МИД РФ. М.: Научная
книга, 2000, 576 с.
10. Терентий Л.М. Дипломатический дискурс как особая форма
политической коммуникации // Вопросы когнитивной лингвистики, Тамбов, №
1 (022), 2010, с. 47-56.
11. Цветков А.Ю. Публичная дипломатия как ресурс внешней политики:
проблема эффективности // Вестник СПбГУ. Сер. 6, 2010, Вып. 3. с. 110-116.
12. Шейгал Е.И. Семиотика политического дискурса. М., 2004, 368 с.
13. Яппарова В.Н. Дипломатический дискурс как объект
междисциплинарного исследования // Филология и культура. Казань: Изд-во
Казанского (Приволжского) федерального университета, 2016, с. 165-170.
14. Wodak R. The Discourse of Politics in Action; Politics as Usual. London.
Palgrave Macmillan, 2011, 252 p.

– 176 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

МАМЕДЗАДЕ РЕНА ХАТАИЛ

ДИСКУРСИВНЫЕ ОСОБЕННОСТИ ДИПЛОМАТИЧЕСКОЙ
КОММУНИКАЦИИ
РЕЗЮМЕ
В данной статье исследуются различные типы дискурса. Здесь
подчеркивается, что дипломатический дискурс, являющийся одним из видов
институционального дискурса, является объектом изучения ряда
лингвистов.
До недавнего времени дипломатический дискурс использовался для
невербального общения, но значительное расширение границ
дипломатического дискурса, его способность сочетать элементы
экономического, правового, коммерческого, военного и политического
дискурса составили суть данного исследования.
Дипломатический дискурс отличается своеобразием жанра и наличием
особых участников общения. В исследовании представлены примеры
различных подходов к дипломатическому дискурсу. В рассматриваемой
статье подчеркивается важность защиты национальных интересов на
международной арене, как главная цель дипломатического общения.
В статье говорится, что дипломатический дискурс делится на две
группы: письменную и устную, а также отражено различие между его
публичной и непубличной формами.
В представленной статье тщательно исследуется дипломатический
дискурс: В статье особое внимание уделено формированию развитой
системы устных и письменных жанров в дипломатическом дискурсе при
реализации целей и задач внешней политики государства.
В настоящее время наряду с традиционной дипломатией активно
развивается публичная дипломатия. В работе подробно рассматривается
наличие в социальной лингвистике двух основных типов дискурса:
кадрового (личностно-ориентированного) и институционального
(институционально-статусного).
Из статьи можно сделать вывод, что под дипломатическим дискурсом
понимается речь, направленная на обеспечение государственной
безопасности, сотрудничество, достижение договоренностей с зарубежными
странами, защита прав и интересов соотечественников в зарубежных
странах, формирование позитивного восприятия государства в зарубежных
странах мира.

Ключевые слова: дипломатический дискурс, общение, цель, связь, тип,

процесс, характеристика

– 177 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

[Link]
DISCURSIVE FEATURES OF DIPLOMATIC COMMUNICATION
SUMMARY
The article examines the types of discourse. It is emphasized that diplomatic
discourse which is considered to be one of the types of institutional discourse, is the
object of study of a number of linguists.
Until recently, the use of diplomatic discourse to indicate the non-verbal side of
communication, and then the significant expansion of the boundaries of diplomatic
discourse, its power of combining the elements of economic, legal, commercial,
military and political discourse comprises the essence of the study.
Diplomatic discourse is distinguished by the originality of the genre and the
presence of special participants in communication. The study provides examples of
different approaches to diplomatic discourse. The written work highlights the
protection of national interests in the international arena as the main goal of the
diplomatic communication.
It is said in the article that the diplomatic discourse is divided into two groups:
written and oral groups, and the distinction between its public and non-public forms
is reflected in the article. Diplomatic discourse is thoroughly researched in the
written work.
The article focuses on the formation of a developed system of oral and written
genres in diplomatic discourse in the implementation of the goals and objectives of
the state's foreign policy.
At present, along with traditional diplomacy, public diplomacy is actively
developing. In social linguistics, two main types of discourse: personnel (personal-
oriented) and institutional type (institutional-status-oriented) is examined in detail in
the presented article.
It can be concluded from the written work that diplomatic discourse is
understood as a speech aimed at ensuring state security, cooperation, reaching
agreements with foreign countries, protecting the rights and interests of compatriots
in foreign countries, creating a positive perception of the state in the world.

Key words: diplomatic discourse, communication, purpose, connection, type,

process, feature

Redaksiyaya daxil olma tarixi: 05.03.2021.

Çapa qəbul olunma tarixi: 15.03.2021
Rəyçi: : filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Yeganə Orucova
tərəfindən çapa tövsiyə olunmuşdur

– 178 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

ƏDƏBİYYATŞÜNASLIQ
MƏMMƏDOVA LEYLA KAMRAN QIZI
filologiya elmləri doktoru,dosent
Bakı Slavyan Universiteti,
Azərbaycan ədəbiyyatı kafedrası
[Link]@[Link]
AZ1014,Ş.Əzizbəyov küçəsi 33

NƏCƏF BƏY VƏZİROVUN DRAMATURGİYASINDA

MÜSBƏT OBRAZ PROBLEMİ

XÜLASƏ

Bədii ədəbiyyatda qəhrəman öz mənəvi dünyasının zənginliyi, ətrafındakılara

örnək olacaq davranışları və yüksək insani keyfiyyətləri digər obrazlardan seçilir.
Digər obrazlar yardımçı xüsusiyyətə malik olub, baş qəhrəmanın xarakterinin
açılmasına kömək edir.
Dram əsərləri ilə Mirzə Fətəli Axundzadə realist ədəbi məktəbinin
xələflərindən sayılan, faciə janrının təməlini qoyan Nəcəf bəy Vəzirovun
yaradıcılığında “Müsibəti-Fəxrəddin” i nəzərə almasaq bütün əsas qəhrəmanlar
mənfi tiplərdir. Müəllif yaratdığı mənfi qəhrəmanlarla milli məişətimizi, yaşadığı
dövrün ədalətsizliklərini, cəhalətə sürükləyən vaxtı çoxdan keçmiş adət-ənənələri
kəskin şəkildə tənqid etmişdir. N.Vəzirovun dramaturgiyasında nəzərəçarpacaq
qədər müsbət qəhrəmanlar da vardır.Əsərlərdə müsbət qəhrəmanlar azlıq təşkil etsə
də, müəllif mövqeyini məhz onlar tərənnüm etmişlər. Beləki, N.Vəzirov xalqa demək
istədiklərini, mövcud dövr haqqında düşüncələrini, xalqı cəhalətdən çıxarmaq
yollarını müsbət obrazlar vasitəsilə çatdırmışdır. Bəzi müsbət obrazlar əsərin süjet
xəttində epizodik mahiyyət daşısalar da, az sözlə faydalı fikirlər aşılamağı, böyük
mətləblər həyata keçirməyi bacarmışlar.
N.Vəzirovun istər komediya, istərsə də dram əsərlərində bəhs edilən müsbət
obrazlar əsasən ifşaçılıq xüsusiyyətinə malikdirlər. Real həyat həqiqətlərinin tam
çılpaqlığı ilə çatdırlması üçün baş qəhrəmanların müsbət olması gərəkdir. Ədibin
dranaturgiyasında yeganə baş qəhrəmanları müsbət olan əsər “Müsibət-Fəxrəddin”
dir. Yazılışı ilə dramaturgiya tariximizdə faciə janrının əsasını qoyan bu əsərdə
müsbət qəhrəman problemi öz bədii həllini tapmışdır.

– 179 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

N.Vəzirovun realizmi çağdaş gümüzlə kifayətlənməyən, gələcəyə də xidmət edən

bir realizmdir. Bu realizm neçə-neçə yazarların yaradıcılığını rövnəqləndirmiş, illərin
yaddaşından silinməyən əsərlərin ərsəyə gəlməsinə zəmin yaratmışdır.
Açar sözlər: dramaturgiya, müəllif mövqeyi, müsbət obrazlar

Bədii ədəbiyyatda qəhrəman öz mənəvi dünyasının zənginliyi, ətrafındakılara

örnək olacaq davranışları və yüksək insani keyfiyyətləri ilə digər obrazlardan seçilir.
Digər obrazlar yardımçı xüsusiyyətə malik olub, baş qəhrəmanın xarakterinin
açılmasına kömək edir.
Dramaturgiyası ilə Mirzə Fətəli Axundzadə realist ədəbi məktəbinin
xələflərindən sayılan, faciə janrının təməlini qoyan Nəcəf bəy Vəzirovun
yaradıcılığında “Müsibəti-Fəxrəddin” i nəzərə almasaq bütün əsas qəhrəmanlar
mənfi tiplərdir. [Link]ımzadənin söylədiyi kimi bu qəhrəmanlar “Zülmət səltənəti”nin
nümayəndələridir. Ədibin bədii yaradıcılığının xronologiyasını izləsək get-gedə
“Zülmət səltənəti”nin təmsilçilərinin daha eybəcər və mənəviyyatsız olduqlarının
şahidi oluruq. Məsələn, Bayraməli bəy (“Ev tərbiyəsinin bir şəkli”), Xırda xanım
(“Daldan atılan daş topuğa dəyər”), Fatma xanım (“Sonrakı peşmançılıq fayda
verməz”), Cənnətəli ağa (“Adı var, özü yox”), Hacı Qənbər (“Yağışdan
çıxdıq,yağmura düşdük”), Hacı Fərəc (“Pul düşkünü Hacı Fərəc”) və s. Müəllif
yaratdığı mənfi qəhrəmanlarla milli məişətimizi, yaşadığı dövrün ədalətsizliklərini,
cəhalətə sürükləyən vaxtı çoxdan keçmiş adət-ənənələri kəskin şəkildə tənqid
etmişdir.
N.Vəzirovun dramaturgiyasında nəzərəçarpacaq qədər müsbət qəhrəmanlar
da vardır.Əsərlərdə müsbət qəhrəmanlar azlıq təşkil etsə də, müəllif mövqeyini məhz
onlar tərənnüm etmişlər. Beləki, N.Vəzirov xalqa demək istədiklərini, mövcud dövr
haqqında düşüncələrini, xalqı cəhalətdən çıxarmaq yollarını müsbət obrazlar
vasitəsilə çatdırmışdır. Bəzi müsbət obrazlar əsərin süjet xəttində epizodik mahiyyət
daşısalar da, az sözlə faydalı fikirlər aşılamağı, böyük mətləblər həyata keçirməyi
bacarmışlar.
Ədibin bəzi pyeslərində müsbət obrazlar olmasa da, “Daldan atılan daş topuğa
dəyər” komediyasındakı Əbdürrəhman bəy, İskəndər bəy və Dəli Şirin obrazları
yüksək mənəviyyatı, insani keyfiyyətləri ilə nəzərimizi cəlb edir. Əbdürrəhman bəy
qulluqdan çıxmış, 52 yaşında bir çinovnikdir. Fəal bir obraz olmasa da müsbət
cəhətləri ilə ilk andan digər surətlərdən seçilir. Əbdürrəhman bəy həlim bir insan,
mülayim ailə başçısı olsada həyat yoldaşı Xırda xanım tərəfindən hər zaman mənfi
qarşılanmağı, onu ev-eşiyindən qaçaq salır. Xırda xanımın gözündə həyat yoldaşı
olduqca biçarə və məzlum gürünür. Əbdürrəhman bəyin alicənablığını qavramayan
bu qadın onu hər zaman aşağılayır : “Sənin öz-özündən xəbərin yoxdu, a biçarə...
Əgər dərdini bilsən, bu dildə, bu damağda qalmazdın” [8, s.25].
Əbdürrəhman bəydən fərqli olaraq İskəndər bəy daha fəal, sözünü deyə
biləcək bir müsbət obrazdır. Bu gənc həkim bütün subay qızların və eləcə də qız
– 180 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

analarının ən ülvi xəyalıdır. İskəndər bəyin öz-özünə dediyi sözlər bu obrazın necə
imanlı bir gənc olduğunu təsdiqləyir: “İskəndər bəy- (sağ əlinin dal tərəfin kitaba
bərk vurub). Möhkəm dostum, əziz dostum, bitəməh dostum, bihəsəd dostum!.Təklik
yoldaşı, dərd-qəm yoldaşı, baqi dostum... Pərvərdigara, Şükür, gündə min kərə Şükür
sənə ki, mən kimi yetimi bu məqama gətirdin və məni tamam dünyanın ağıl və kamal
sahibrərilə həmsöhbət etdin. Şükür, min kərə Şükür!...” [8, s.34]. Böyüklərlə böyük,
uşaqlarla uşaq kimi davranan İskəndər bəy həm də namuslu bir ailə başçısıdır.
N.Vəzirovun dövrünün, eləcə də gələcəyin gənclərini necə görmək istəyi məhz bu
obrazda bədiiləşdirilmişdir.
“Daldan atılan daş topuğa dəyər” komediyasının ən fəal, müəllif
mövqeyindən çıxış edən müsbət obrazı Dəli Şirindir. Qəbul olunmadığ bir
cəmiyyətdə yaşadığı onun dilindən belə söylənir: “ Həkimbaşı, mən özümü dəli
kökünə salmışam ondan ötrü ki, vilayətimizdə həqiqətdə dəli çoxdu və mən neyləyim
; bazara girdin gözü qıpıq, sən də ol gözü qıpıq” [8,s.35]. “Dəlidən döğru xəbər”
kimi səslənən bu obrazın aralıq övrəti Nurcahana dediyi sözlər oxucunun ürəyindən
xəbər verərək, bəşəri mahiyyət daşıyır. Dəli Şirin tutduğu mövqe ilə bizə sələfi Şair
Nurunu ([Link]ə “ Hekayəti-Molla İbrahimxəlil kimyagər”) xatırladır. Əli
Sultanlı bu obrazı belə təsvir edir: “Zülmət səltənəti” nin təzyiqi altında
inildəyənlər”dən biri də Dəli Ş[Link] mühakimələri ifşaçı xasiyyət daşımaqla
bərabər, ümumiləşdirici mahiyyətdədir” [7, s.144].
Dəli Şirin yaşadığı cəmiyyətdə ağıllı insanların faciəsinin təzahürüdür. Hər iki
obrazın (Şair Nuru və Dəli Şirin) daha mükəmməl və dolgun xələfi Azərbaycan
ədəbiyyatı tarixində bəşəri mövqe qazanan, monoloqu ilə dramaturgiyamıza
möhürünü vuran Kefli İskəndər (C.Məmmədquluzadə “Ölülər”) obrazında səhnəyə
çıxmışdır.
Bəzi hallarda epizodik mahiyyət daşıyan müsbət obrazlar da vardır. “Sonrakı
peşmançılıq fayda verməz” pyesində elə ilk məclisdən nəzərimizi cəlb edən yenicə
evlənmiş, dəftərxana mirzəsi Səlman bəy belə obrazlardandır. Halal zəhməti ilə
yaşayan bu surətin yeganə arzusu dinc həyat, ailədə əmin-amanlıqdır. Onun
axtardığı, arzusunda olduğu ailə səadəti sıradan bir gəlin qayınana münaqişısi
səbəbindən puç olur. Səlman bəy və onunla bir taleyi paylaşan əmisi oğlu nə qədər
səy etsələr də qadın fitnəkarlığına qarşı müqavimət göstərə bilmirlər. Hər iki obraz
yeganə çıxış yolunu canlarını götürüb bir başa Sibirə qaçmaqda görürlər. Adından
başqa bu pyes bizə bir atalar sözünü də xatırladır: “Qadın yıxmayan ev min il tikili
qalar”. Ailə-məişət pyesləri silsiləsindən sayılan bu əsərdə yersiz söz-söhbətin,
əsrlərin faciəsi olan gəlin-qayınana münasibətlərinin sonda necə fəlakətlərə səbəb
olması müəllif tərəfindən tam çılpaqlığı ilə əks olunmuşdur.
N.Vəzirovun bədii yaradıcılığında çoxlu sayda oxucu rəğbəti qazanan,
davranışı, təmiz əxlaqı ilə bizə Şahbaz bəyi ( [Link]ə “Hekayəti-müsyö
Jordan həkimi nəbatat və dərviş Məstəli şah-caduküni-məşhur”) xatırladan Əşrəf
bəydir (“Yağışdan çıxdıq, yağmura düşdük”).Əşrəf bəyin Hacı Qənbərin ailəsinə
– 181 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

gəlişi ilk andan rəğbət, ümid yaradı[Link] ümid yalnız baramaları batmış Hacı
Qənbərin ailə üzvlırinin deyil, cəhalətdən qurtarmaq üçün elmin, biliyin yeganə çıxış
olduğunu qavramaq, dərk etmək yoludur. Məhz elmli, müasir düşüncəli bir gəncin
sayəsində ailənin böhranlı günləri qurtarır və gərginlik aradan qaldırılır.Əşrəf bəy
obrazının istək və arzularını, həyata baxışını düzgün şərh edən K.Məmmədov yazır:
“Əşrəf bəy istəyir ki, ədəbsiz, nadan, qan tökən, yalan danışan, “biri-birinin canına-
malına düşmən olan”, “divanxanalar qapısında qoyun sürüsü kimi boyun-boyuna
düzülüb yığılan bədbəxt müsəlmanlar elmli, tərbiyəli olsunlar” [5, s.70].
N.Vəzirov Azərbaycan dramaturgiya tarixini mövzu baxımından yeni
müstəviyə qaldıran bir sənətkarlardandır.O, “Pəhləvanani-zəmanə” əsəri ilə
dramaturgiyamızda burjua münasibətlərini kəskin tənqid edən yeni bir mövzu,
mükəmməl bir əsərin təməlini qoymuşdur. Əsərdə xalqın qanını içib, yalnız öz
mənfəətlərini güdən, ətrafdakı hər şeyə pul gözü ilə baxan, heç kəsi vecinə almayan,
bütün insani keyfiyyətlərdən kənar olan eybəcər burjua millətçiləri tənqid
[Link]ın bəzilərinin “şeytan”, “pişik” ləqəbi daşıması da oxucuda ilk
baxışdan qoyulan problem haqqında rəy yaradır. N.Vəzirov əsərdəki qəhrəmanlardan
birinin dililə “siz adınızı qoymusunuz millətpərəst, amma belə hərəkətlərdən aşkar
görünür ki, millət pərəstliyiniz də pul tələsidir...Adınız millətpərəst, özünüz dəllək” -
deyə belə rəzil burjua millətpərəstlərinin soyğunçuluğunu ifşa edir [ 4, s.140].
“Nə əkərsən, onu biçərsən” qəziyyəsi cəmiyyət üçün çox aktual bir mövzuya
həsr olunmuşdur. “Sonrakı peşmançılıq fayda verməz”dən fərqli olaraq burada qadın
dedi-qodularının deyil, əcnəbi qız saxlamağı özünə hünər sayan və bununla da fəxr
edən, bəzi üzdə ailə başçısı olanların faciəsi tərənnüm olunur. Əsərdə müsbət obraz
kimi despot Fatma xanımın (“Sonrakı peşmançılıq fayda verməz”) tam əksi olan,
mülayim Sərvinaz xanım ilə qarşılaşırıq. Sərvnaz xanım, onun gəlini Gövhər xanım
müsbət qadın obrazlarıdır.Hər iki obraz müsbət olsa da, müstəlif dünyagörüşlərinə
malikdirlər. Gəlinində heç bir günah görməyən Sərvinaz xanım onu məzəmmətləyir.
Ailə münasibətlərində güzəştə getməyi, ailənin dağılmaması üçün kişinin bütün naqis
hərəkətlərinə göz yummağı gəlininə məsləhət görür. Şübhəsiz ki, onda bu
xüsusiyyəti aşılayan göz açdığı mühit, böyüyüb boya-başa çatdığı ailə və qadına
olan münasibəti formalaşdıran cəmiyyətdir. Sərvinaz xanımın gəlininə söylədiyi
sözlərdə biz bu fikrin bir daha şahidi oluruq: “ Gövhər xanım, qurban olum sənə, bax
elə götür mənim özümü. Rətmətlik ərim həftə səkkiz, mən doqquz döyərdi məni...
Hətta bir yol öldürməkdə istəyirdi ki, niyə genə qız doğmusan? Qaçdım təndirdə
gizləndim, tapa bilmədi... Səfdərqulunun atası da onun kimi kənarda şarlatanlıq
eyləyib... Axırda peşman, genə qayıtdı uşaqlarının üstünə” [8, s.184].
Gövhər xanım qayınanasının tam əksi olub, bəzi kişilərin ailə meyarlarına
düzgün əməl etməmələrinə etiraz edərək, “xarici qız saxlamaq” siyasətini anlayışla
qarşılamaq fikri ilə barışa bilmir.O, Sərvnaz xanımın “xərabə şəhərimiz”
adlandırdığı, quduzluğun, harınlığın həddini aşdığı, qadına qul kimi baxılan
cəmiyyəti bəyənmir. Əsərdə hər bir işi səbir etməklə çözən Sərvnaz xanımın tam
– 182 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

əksi olaraq Gövhər xanım mübarizliyi ilə seç[Link] hər addımbaşı təhqir edən,
aşağılamağa çalışan həyat yoldaşının üzünə qayıdır və onu “qoçaq elə danış sonra
utanmayasan. Hərgah başın sənə ağırlıq edirsə, buyur” deyə məzəmmətləyir. Gövhər
xanım eyni zamanda namusu ilə də seç[Link] biədəb təklif edən aralıq övrəti
Nurcahana sərt cavabı sillə kimi səslənir: “Kifayətdir, qoy mən də sözümü deyim: bir
müsəlman ki, müsəlman arvadına belə nəmərbut təklif edə, elə adama bilirsən nə
deyərlər? Elə müsəlmana deyirlər: ana-bacı tanımayan biqeyrət, binamus heyvan” [8,
s.192].
Gövhər xanımın dayısı Nurəddin ağa əsərə gəlişinin ilk anından oxucusunun
rəğbətini qazanır.Dürüstlük, haqq-ədalət tərəfdarı olan bu obraz Səfdərqulunun
hörmətsizliyinə rəğmən öz sanbalını saxlayır, təmkinini pozmamağa çalışır. Onun
“Oğlum, bu söhbət keşmiş ola... Bizə pul, cəvahir lazım deyil idi. Bizə ünsiyyət,
qeyrət, namus lazım idi, onu da ki görmədik...” deməsi bu obrazın bir daha
aliliyindən, ağsaqqallılığından xəbər verir. Məhz əsər də bu nurani obrazın sözləri ilə
adlandırılmışdır: “Nə əkərsən, onu biçərsən”.
“Təzə əsrin ibtidası”dakı müsbət obraz isə Cavad bəydir. Cavad bəyin
dilindən söylənən sözlər, sanki Nəcəf bəy Vəzirovun oxucusuna çatdırmaq istədiyi
fikirlər kimi səslənir: “ Əziz balalar, hər bir insanın ömründə iki təsəllisi var: biri
ümid-gələcəyin yaxşı olmağına, biri yuxu. Həmçinin hərbir millətin yenə də iki
təsəllisi var: biri elm oxuyan cavanlardır, biri də yuxu. Elm oxuyan cavanlar
olmayanda, qalar xalqa bir təsəlli-yuxu. Xatalı yuxu, xalqı bəlalara düçar edən yuxu”
[ 8, s.259].
Cavad bəylə Əşrəf bəy (“Yağışdan çıxdıq, yağmura düşdük”), Fəxrəddin bəy
(“Müsibəti-Fəxrəddin”) kimi ziyalı obrazları arasındakı bənzərlik nəzərəçarpacaq
dərəcədədir. Qaranlıq dünyadan, cəhələtdən qurtuluşu maariflənməkdə görən hər üç
ziyalı obrazı müəllifin ürək sözlərinin carçısıdır.Əsərin sonuda Cavad bəyin “
Köhnələr yansınlar, ya batsınlar” deyə haykırdığı sözlər “Təzə əsrin ibtidası”
pyesinin əsas məramından xəbər verir.
N.Vəzirovun sevərək oxucusuna təqdim etdiyi müsbət obrazlardan biri də
Zinyət xanımdır. “Pul düşkünü Hacı Fərəc” məzhəkəsində ilk andan oxucunun
ürəyinə yol tapan bu müsbət obraz mərhum Ağa Heydərin övrəti olub, iyirmi beş
yaşında, Avropa libaslı bir xanımdır.İlk səhnələrdə sadəliyi, həlimliyi ilə seçilsə də,
sonrakı epizodlarda sərtləşir. O, var-dövlətinə sahib çıxmaq üçün onunla evlənmək
istəyən atası yaşında, hiyləgər Hacı Fərəcə qarşı od püskürür. Şirin vədlərə
aldanmayan Zinyət xanımın Hacının təklifinə “Aşkar görünür ki, qoca dəli olub.
Ağa Heydərdən qalan sərmayə kişinin ağlını başından çıxarıb” deməsi onun ayıq-
sayıq, mübariz bir qadın obrazı olduğunu şərtləndirir.
Dünya malında, var-dövlətdə gözü olmayan bu xanımın: “Doğru deyidlər ki,
hər bir halda dövlət başa bəla imiş. Neylərəm qızıl teşti, içinə qan qusam”- deməsi
onu oxucusuna daha da yaxın edir, sevdirir.

– 183 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

N.Vəzirovun istər komediya, istərsə də dram əsərlərində bəhs edilən müsbət

obrazlar əsasən ifşaçılıq xüsusiyyətinə malikdirlər. Real həyat həqiqətlərinin tam
çılpaqlığı ilə çatdırlması üçün baş qəhrəmanların müsbət olması gərəkdir. Ədibin
dranaturgiyasında yeganə baş qəhrəmanları müsbət olan əsər “Müsibət-Fəxrəddin”
dir. Yazılışı ilə dramaturgiya tariximizdə faciə janrının əsasını qoyan bu əsərdə
müsbət qəhrəman problemi öz bədii həllini tapmışdır.
“Müsibəti- Fəxrəddin” pyesində iki mülkədar ailəsi arasında olan qan davası
fərdi səciyyə daşımayıb, dövrün faciəsini şərtləndirir. Avropa təhsilli, müasir
dünyagörüşünə malik Fəxrəddin obrazı bütün müsbət keyfiyyətləri özündə
birləş[Link] fikirləri, arzu və istəkləri alidir, müqəddəsdir. Fəxrəddini
düşündürən, ağlını məşğul edən köhnə dünyanı kökündən yıxmaq, yerində müasir,
işıqlı bir dünya xəlq etməkdir. O, nəinki cəmiyyətdə, adi ailə üzvləri ilə də bu
xüsusda dil tapa bilmir.Əsərdə tragik konfliktin bədii həlli Fəxrəddinin məhvinə
səbəb olur. Bu dolgun ziyalı obrazının qol-qanadını qıran, arzularının həyata
keçməsinə mane olan əsas səbəbkar isə Rüstəm bəydir. Əsərdə Rüstəm bəy, Mələk
xanım və Şahmar bər yeniliklə barışmayan, kin, ədavət təmsilçiləridirlər.
Fəxrəddinin müsibətindən bəhs edən Ə.Sultanlı yazır: “Fəxrəddinin müsibəti ondan
ibarətdir ki, o, dövrün tələblərinə uyğun olan xeyirxah arzularını köhnə dünyanın
xəta və xətərindən qoruya bilmir, həyata tətbiq edə [Link] arzuları ilə ictimai
mühit arasında ziddiyyət meydana çıxır” [7, s.153].
“Müsibəti-Fəxrəddin” in ikinci müsbət qəhrəmanı Səadət xanımdır. Səadət
xanım oxumuş, açıqgözlü bir gəncdir. Ailəsinin müqavimətinə rəğmən Fəxrəddini
canından çox sevir və bu yolda heç kimdən, heç nədən çəkinmir. Səadət xanımın əsl
siması qardaşına söylədiyi sözlərdə tərənnüm olunur: “Qardaş, biz heyvan deyilik,
bizə insan deyirlər.İnsan olan kəsdə məhəbbət gərək, insaf gərək, mürüvvət gərək...”
[8, s.118].
Əsər haqqında K.Məmmədov doğru olaraq yazır: “Faciənin konflikti XIX əsr
Azərbaycan həyatının işıqlı və qaranlıq tərəflərinin mübarizəsi üzərində
qurulmuşdur. İşıqlı tərəfi Fəxrəddin, Səadət xanım kimi gözüaçıq, qabaqcıl fikirli
gənclər, qaranlıq tərəfi isə iri mülkədar Rüstəm bəy və onun əlaltıları təmsil edir” [5,
s.92].
Əsərin süjet xəttində az sözə malik olsalar da Mahmud bəy,Gülbahar xanım və
Hürü nənə obrazları da vardır. Xüsusilə də nağıl və dastanlardakı ipək qarıları
xatırladan Hürü nənə surəti müəllif tərəfindən sevilərək təqdim edilmişdir: “Hürü.
Sən də bir yavaş görüm, ay qız! Bircə bu kişiyə deyən gərək, ay biiman! Bu
Fəxrəddin haman Fəxrəddindir ki, qızın Səadəti altı-yeddi il oxudub, tamam vilayətin
gözü eləyib, indi bu da onun əvəzidir, ay biiman, a başı batmış?!Hərgah Səadət bu
qədər oxumaseydi, o da olardı bizim tayımızın biri” [8, s.117].
Hürü nənə obrazını N.Vəzirov özü də çox bəyənirmiş. Bu haqda
K.Məmmədov yazır: “Nəcəf bəy Vəzirov yeri düşdükdə, səhnədə istedadlı bir aktyor
kimi də çıxış edirdi. Onun sevdiyi rollardan biri də “Müsibəti-Fəxrəddin”
– 184 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

faciəsindəki Hürü nənə idi. 1916-cı ildə pyesi oynamağa hazırlaşanda Hürü nənəni
oynayacaq aktrisa çatışmır. Qruppa rəhbəri Mirzağa Əliyev Vəzirova yaxınlaşıb
utana-utana deyir:
-Nəcəf əmi, Azərbaycan səhnəsində aktrisa olmadığını bildiyiniz halda nə
səbəbə bəs əsərlərinizdə bu qədər qadın rolu yazırsınız?
Nəcəf bəy mehribanlıqla onun üzünə baxır:
-Oğlum, sözlərin tamamilə doğrudur, aktrisamız yoxdur. Ancaq biz
Azərbaycan dramaturqları təkcə indiki vaxtı və zamanı nəzərdə tutub yazmırı[Link]
vaxt olacaq ki, doğma səhnəmizdə oğlandan çox qızlarımız olacaqdır.
-Yaxşı, bəs indi biz nə edək? Hürü nənə rolunda artistimiz çatmır axı?
Nəcəfbəy gülə-gülə:
-Tapılar, siz işinizdə olun. Hürü nənə rolunu oynayanım var, təvəqqe edərəm
gəlib oynar. Hələllik salamat qalın!-deyib gedir.
Oyun axşamı, pərdənin açılmasına yarım saat qalmış Vəzirov gəlir. M.Əliyev
tez ona yanaşır:
-Nəcəf əmi, bəs Hürü nənəni oynayan nə oldu? Niyə gəlmədi?
Nəcəf bəy tez də cavab verir:
-Bu saat hamısı düzələ[Link] paltarları bura verin.
Nəcəf bəy soyunur, Hürü nənənin paltarını geyinib, saqqalı və bığı
görünməsin deyə burnunun üstündən yaşmaq bağlayıb səhnəyə daxil olur, tamaşanın
axırına qədər öz rolunu gözəl oynayı[Link]şa qurtardıqdan sonra aktyorlarla
vidalaşıb gedəndə gülə-gülə söyləyir:
-Adətdir, qız qarıyıb qocalanda, güc dayısına düşər,- deyərlər” [2, s,112].
Faciənin sərlövhəsi altında “Çəkmə, çəkə bilməzsən, bərkdir fələyin yayı”
cümləsi təsadüfən yazılmamışdır. Beləki, müəllif tərəfindən vurğulanan bu fikir
əsərin süjetini və ideya istiqamətini yönləndirmişdir. “Müsibəti –Fəxrəddin” bəşəri
fikirlərin carçısı olan mükəmməl bir əsər, yüksək ictimai məna kəsb edən ədalət
məhkəməsidir.
N.Vəzirovun realizmi çağdaş gümüzlə kifayətlənməyən, gələcəyə də xidmət
edən bir realizmdir. Bu realizm neçə-neçə yazarların yaradıcılığını rövnəqləndirmiş,
illərin yaddaşından silinməyən əsərlərin ərsəyə gəlməsinə zəmin yaratmışdır.

Ədəbiyyat

[Link]ərbaycan ədəbiyyatı tarixi. [6 cilddə] / Red. hey. sədri B.Nəbiyev.-Bakı: Elm, -

c.4.-2011, -858 s.
[Link]ərbaycan yazıçılarının həyatından dəqiqələr /Tərtib edib işləyəni Kamran Dadaş
oğlu Məmmədov. -Bakı: Gənclik, -1979, -304 s.
[Link]ımzadə F. XIX əsr Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi / [Link]ımzadə. -Bakı: Maarif ,
-1974, -488 s.

– 185 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

[Link]ımzadə F. XIX əsr Azərbaycan ədəbiyyatı tarixinə dair tədqiqlər / [Link]ımzadə

. -Bakı: APİ-nin nəşriyyatı, -1960, -162 s.
5. Məmmədov K. Nəcəfbəy Vəzirov / K.Məmmədov. -Bakı: Azərbaycan Elmlər
Akademiyası Mətbəəsi, -1963, -326 s.
6.Məmməd T. XIX əsr Azərbaycan ədəbiyyatı / T.Məmməd. -Bakı: Apostrof, -
h.1.-2010, -162 s.
[Link]ı Ə. Azərbaycan dramaturgiyasının inkişafı tarixindən / Sultanlı Ə. -
Bakı: Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı, -1964, -304 s.
8.Vəzirov Nəcəf bəy. Əsərləri / N.Vəzirov. -Bakı: Şərq-Qərb, -2005, -422 s.

МАМЕДОВА ЛЕЙЛА КАМРАН КЫЗЫ

ПРОБЛЕМА ПОЛОЖИТЕЛЬНОГО ОБРАЗА В ДРАМАТУРГИИ

НАДЖАФ БЕКА ВЕЗИРОВА

РЕЗЮМЕ
В художественной литературе герой отличается от остальных персонажей
богатством своего духовного мира, манерами, которые становятся примером
для окружающих, а также высокими человеческими качествами. Некоторые
образы, являясь вспомогательными, способствуют раскрытию характера
главного героя.
Своими драматическими произведениями Наджаф бек Везиров считается
одним из последователей реалистической литературной школы Мирзы Фатали
Ахундзаде, также он является основоположником жанра трагедии в
азербайджанской литературе.
В его произведениях, за исключением «Несчастного Фахраддина», все
главные герои относятся к отрицательным персонажам. Автор, путём создания
отрицательных персонажей, в резкой форме критиковал наш национальный
быт, несправедливость своего времени, а также влекущие к невежеству
устаревшие обычаи и нравы.
В драматургии Н. Везирова можно заметить и положительных героев.
Несмотря на то, что положительных героев в его произведениях очень мало, но
именно они выражают суждения автора.Таким образом, Н. Везиров всё, что
хотел донести до народа, свои размышления о его времени, пути выведения
народа из невежества, он преподносил посредством своих положительных
образов. Несмотря на то, что некоторые положительные образы в сюжетной
линии произведения выполняют лишь эпизодическое значение, однако именно
они способствовали распространению полезных идей и претворяли в жизнь
значительные темы.
– 186 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

В основном в характеристике положительных образов, о которых

повествуется будь то в комедиях или драмах Н. Везирова, заключается идея
разоблачения. Для того, чтобы передать правду реальной жизни в натуральном
виде, необходимо чтобы главные герои были положительными персонажами.
Единственное произведение в драматургии автора, где главным героем
является положительный персонаж, это «Трагедия Фахраддина».
В создании этого произведения, которое заложило основу жанра трагедии
в истории национальной драматургии, нашло своё художественное
воплощение проблема положительного персонажа.
В реализме Н. Везирова, не удовлетворённость современным
положением, может послужить основой реализма и для будущего. Этот
реализм, оказав влияние на творчество многих писателей, послужил основой
для создания замечательных произведений.

Ключевые слова: драматургия, точка зрения автора, положительные

образы

MAMMADOVA LEYLA KAMRAN

THE PROBLEM OF A POSITIVE CHARACTER IN THE DRAMA OF

NAJAF BEY VAZIROV

SUMMARY
In fiction, the richness of the hero’s spiritual world, behaviors that become an
example for others, as well as high human qualities distinguish him from others.
Other characters, who are auxiliary, contribute to revealing the nature of the
protagonist.
Najaf bey Vazirov is considered one of the followers of the realistic literary
school of Mirza Fatali Akhundzade with his dramatic works, he is also the founder of
the genre of tragedy in Azerbaijani literature. In his works, except “Musibati-
Fakhraddin” ("Fakhraddin's Grief"), all the main characters are negative. In the
drama of N. Vazirov, there are also visibly many positive characters. With his
negative heroes, the author sharply criticized our national life, the injustices of his
time, and the long-standing traditions that led to ignorance. Although there are very
few positive characters in his works, they express the author’s judgments. Thus, N.
Vezirov, everything that he wanted to convey to the people, swan reflections about
his time, the ways of bringing people out of ignorance, he presented through his
positive characters.

– 187 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Even though some positive images in the storyline of the work perform only an
episodic meaning, they contributed to the spread of useful ideas and brought to life
considerable subjects.
The positive characters mentioned in N. Vazirov's comedies and dramas have
mainly exposure feature. In order to convey the realities of real life in full nakedness,
the protagonists must be positive. The only work that has positive protagonists in the
writer's dramaturgy is “Musibati-Fakhraddin”.In this work, which laid the
foundation of the genre of tragedy in the history of dramaturgy with its writing, the
problem of the positive hero found its figurative solution.
N. Vazirov's realism is a realism that is not satisfied with our modern life and
serves the future too. This realism has inspired the work of several writers and has
laid a basis for the creation of works that indelible from the memory of years.

Key words: drama, position of author, positive characters

Redaksiyaya daxil olma tarixi: 05.03.2021.

Çapa qəbul olunma tarixi: 15.03.2021
Rəyçi: filologiya elmləri doktoru, professor Qeybullayeva R.M.
tərəfindən çapa tövsiyə olunmuşdur

– 188 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

YEGANƏ HÜSEYNOVA
Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru
yeganesabirhuseynli@[Link]
Gəncə Dövlət Universiteti

AZƏRBAYCANDA МİLLİ MƏDƏNİ TƏRƏQQİNİN YOLLARI

Xülasə: Azərbaycan xalqı əsrlər boyu azadlıq arzusu ilə yaşamış, milli azadlıq,
istiqlal uğrunda mübarizə aparmışdır. XIX əsrdə azadlığa gedən yolun təməli
qoyuldusa da, artıq XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda milli azadlıq hərəkatı
gücləndi. Azərbaycanın demokratik qüvvələri, mütəfəkkir şəxsləri, siyasi xadimləri
yurdumuzun müstəqilliyi, xalqımızın azadlığı uğrunda mübarizəyə qoşuldular.
Rusiya imperiyasının dağılması Azərbaycanda müstəqil dövlət yaratmaq üçün əsaslı
şərait yaratdı. 1918-ci il mayın 28-i Azərbaycan xalqının tarixində əlamətdar bir
hadisə oldu, Azərbaycan Demokratik Respublikası elan edildi. Azərbaycan
Respublikasının yaradılmasında və ona rəhbərlik edilməsində M. Ə. Rəsulzadənin, F.
Xoyskinin, N. Yusifbəylinin, A. Səfikürdskinin, Ə. Topçubaşovun, X.
Xasməmmədovun, C. Hacınskinin, S. Mehmandarovun və başqalarının çox böyük
rolu olmuşdur. Güclü ordu və güclü dövlətə sahib olmağın başlıca şərtlərindən biri
elmə, təhsilə, alim və müəllim kadrlarına yiyələnməkdir. Belə olarsa, ölkədə bütün
istiqamətlərdə aparılan islahatlar elmi əsaslar üzərində qurular və daha səmərəli olar.
Bunun üçün müəllim kadrların yetişdirilməsinə də nail olmaq lazımdır. Bu həqiqəti
başa düşən qabaqcıl görüşlü ictimaiyyət nəzərə alırdı ki, indiyədək tamamilə başqa
təlim üsulları ilə işləyən müəllimlər birdən-birə qabaqcıl təlim metodlarına yiyələnə
bilmədiklərindən onlarla da iş aparmaq lazımdır. Əslində əsil müəllim hər şeyə
qadirdir, o xalqı qəflət yuxusundan oyatmağı bacarmalıdır və ən azından bunu etmək
xalqının azadlığı naminə onun borcudur.
Açar sözlər: Azərbaycan, azadlıq, vətən, müstəqillik, siyasət

“Müsəlman Şərqində ilk demokratik cümhuriyyətin məhz Azərbaycan

torpağında yaranması xalqımızın o dövrdə və o illər ərəfəsində - XIX əsrin sonunda
və XX əsrin əvvəllərində milli müstəqillik, azadlıq duyğuları ilə yaşaması ilə
bağlıdır. O illərdə xalqımızın qabaqcıl şəxsiyyətləri, mütəfəkkir adamları, ziyalıları
xalqımızda milli azadlıq, milli müstəqillik duyğularını gücləndirmiş, milli dirçəliş,
milli oyanış əhvali-ruhiyyəsi yaymış və bunların hamısı məntiqi olaraq Azərbaycan
Xalq Cümhuriyyətinin yaranmasına gətirib çıxarmışdır”. Heydər ƏLİYEV
XIX əsrin birinci yarısından etibarən maarifçilik ideyalarının yayılması ilə
Azərbaycanda baş vermiş köklü ictimai-siyasi və mədəni dəyişikliklər yeni tipli
teatrın, məktəbin və mətbuatın yaranmasını təmin etməklə milli özünüdərkin
gerçəkləşməsi üçün zəmin hazırladı. Abbasqulu ağa Bakıxanov və Mirzə Fətəli
Axundzadə ilə başlayan bu yolu yeni tarixi mərhələdə Həsən bəy Zərdabi, Cəlil
– 189 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Məmmədquluzadə, Mirzə Ələkbər Sabir, Əli bəy Hüseynzadə və digər görkəmli

şəxsiyyətlər davam etdirərək milli məfkurənin təşəkkülü və inkişafına mühüm təsir
göstərirdilər. Həmin dövrdə güclü sahibkarlar təbəqəsinin formalaşdığı neft şəhəri
Bakı, eyni zamanda, milli ruhlu ziyalılar nəslinin yetişdiyi ictimai-siyasi fikir
mərkəzinə çevrilmişdi. Rusiyanın Dövlət dumalarına və Müəssislər məclisinə
seçilmiş azərbaycanlılar müstəmləkədən azad, demokratik dövlət sistemi yaratmağa
hazır idilər. XIX əsrin ortalarından ədəbi ictimai fikirdə getdikcə özünü qabarıq
şəkildə göstərməyə başlayan milli özünüdərk cəhdləri cəmiyyətin geniş dairələrini və
fəaliyyət sahələrini əhatə edirdi. M. F. Axundzadənin bədii nəsrində və
komediyalarında milli dəyərlərimizə zidd olan təsəvvür və adətlər, yararsız təlim və
idarə üsulu tənqid edilirdisə, onun davamçılarının əsərlərində bu çatışmazlıqların
tərəqqi və inkişafa mane olan cəhətlərin müəyyənləşdirilib aradan qaldırılması yolları
axtarılırdı. Milli-mədəni tərəqqinin yolunu xalqın maariflənməsində, cəmiyyətdə
bütün təbəqələrin hüquq bərabərliyində, ailənin saflığında gördükləri üçün qabaqcıl
görüşlü, vətənpərvərlik duyğulu təəssüb hisli həmin qüvvələr həm ədəbi
yaradıcıllıqlarında, həm də əməli fəaliyyətlərində maarifin ictimai və mədəni fikrin
dövrə, zamanın axarına uyğun istiqamətə yönəldilməsini əsas götürürdülər. Məhz
bunun üçün maarifçilər işə fərdlərin tərbiyyəsindən, tədris müəssisələrinin, dərs
kitablarının təkmilləşdirilməsi məsələsindən başlamağın lazım olduğunu bildirirdilər.
Ona görə də “Əkinçi”qəzeti səhifələrində tədris müəssisələrinin, tədris üsulunun,
dərs kitablarının yararsızlığı və bu nöqsanın aradan götürülməsi məsələsini
qaldırırdı. Qəzet xalqın o zamankı acınacaqlı vəziyyətini belə göstərirdi: “Bu halda
müsəlman milləti tufana düşmüş gəmi təkidir ki, hər ləpə onların bir hissəsini aparıb
qərq edir. Belə də çox həmiyyətsizlik istər ki, qardaşlarımızın qərq olmağına baxa-
baxa inək irəlidən yediyi çörəyi gövşəyən kimi Rüstəm zalın nağılını oxuyub
keçmişdə olanların qüvvətinə fəxr edək və öz qərq olmağımıza əlac etməyək” (3,
səh. 39 ).Bununla da “Əkinçi” qəzeti xalqın güzəranının ağır, gələcəyinin təhlükədə
olduğunu bildirir və vətənini sevən, qəlbində az-çox millət sevgisi olan ziyalıları və
imkanlı şəxsləri bu hadisələrə kənardan tamaşa etməkdənsə, əl-ələ verib iş görməyə
çağırırdı. Qəzet, hər bir kəsi vətənin və xalqın dərdinə şərik olmağa, vəziyyətdən
xilas yolu axtarmağa çağırırdı. Çıxış yolunun tapılması üçün isə birinci növbədə
mövcud acınacaqlı vəziyyətə düşməyimizin səbəbləri axtarıb tapılmalı, inkişaf və
irəliləyişimizə mane olan əngəllər müəyyənləşdirilməli idi. Bu düşüncə və axtarışlar
göstərdi ki, Azərbaycan xalqının getdikcə tənəzzül etməsinə səbəb bizim
elmsizliyimiz, dünyəvi elmlərdən xəbərsizliyimizdir. Bütün bunlarla yanaşı, həm də
xalq arasında təbliğat və izahat işi aparılırdı. Həmin izahatlarda elmin səmərəsi,
təhsilin xalqın inkişafında, həyat səviyyəsinin yüksəlməsində rolu göstərilir, gənc
nəslin düzgün tərbiyə edilməsində valideynlərin öhdəsinə düşən vəzifələr
aydınlaşdırılırdı. Əhsənül-Qəvaid “Əkinçi” qəzetində cahilliklə aqilliyin fərqini,
onların şəxsiyyət üçün xeyir və zərərli cəhətini izah etdikdən sonra bildirir ki, hər bir
müsəlman dini ayinlərin icrası ilə özünü axirət əzabından xilas etməyə çalışdığı kimi
– 190 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

bu günün cəhalətindən, yoxsulluq və digər məhrumiyyətlərindən xilas etməyə də

çalışmağa borcludur. Çünki cəmiyyətdə hər kəs yaxşı ad qazanmaq, hörmət-izzət
sahibi olmaq istəyir. Bütün bunlar isə zəhmət, ağıl və zirəklik, öz mövqeyini təmin
etməyi bacarmaq hesabına əldə edilə bilər. Ona görə də istədiyinə nail olmaq üçün
mütləq düzgün istiqamətdə çalışmalısan. Bu məqamda qarşıya belə bir sual çıxırdı ki,
tərəqqi və inkişaf edib digər millətlərin sırasına çıxmaq üçün hansı elmləri öyrənmək
və övladlarımıza öyrətmək faydalı ola bilər?. Deməli, islam aləmindəki geriliyin,
tənəzzül və ətalətin başlıca səbəbi xalqa rəhbərlik edən şəxslərin onlara
münasibətinin dəyişməsi ilə bağlı olmuşdur. Hakim dairələrlə işbirliyinə girən
ruhanilər özlərinin şəxsi mənafeləri naminə xalqı cəhalət zülmətinə qərq etmiş,
onları elm nurundan məhrum edərək cəhalətdə saxlamağı üstün tutmuşlar. Əsasları
da bu olmuşdur ki, cəvahir hər kəsin əlində olanda qiymətdən düşdüyü kimi, elm və
bilik cəvahirinə də hər kəs sahib olsa o da qiymətdən və hörmətdən düşər. Güclü
ordu və güclü dövlətə sahib olmağın başlıca şərtlərindən biri elmə, təhsilə, alim və
müəllim kadrlarına yiyələnməkdir. Belə olarsa, ölkədə bütün istiqamətlərdə aparılan
islahatlar elmi əsaslar üzərində qurular və daha səmərəli olar. Bunun üçün müəllim
kadrların yetişdirilməsinə də nail olmaq lazımdır. Bu həqiqəti başa düşən qabaqcıl
görüşlü ictimaiyyət nəzərə alırdı ki, indiyədək tamamilə başqa təlim üsulları ilə
işləyən müəllimlər birdən-birə qabaqcıl təlim metodlarına yiyələnə bilmədiklərindən
onlarla da iş aparmaq lazımdır. Əslində əsil müəllim hər şeyə qadirdir, o xalqı qəflət
yuxusundan oyatmağı bacarmalıdır və ən azından bunu etmək xalqının azadlığı
naminə onun borcudur. XIX əsrin maarifçiləri bir vətəndaş kimi məktəblərdən onu
tələb edirdi ki, orada hər şeydən qorxan, düşünməyi bacarmayan itaətkar, müti
adamlar deyil, fikri aydın, gözü açıq vətəndaşlar yetişdirilsin. Buna nail olmaq üçün
də insanların bir-birlərinə, o cümlədən uşaqlara, onların gələcəklərinə münasibət
kökündən dəyişilməlidir. maarifçi ədiblər onu da nəzərə alırdılar ki, gənc nəslin təlim
tərbiyəsinin yararsızlığını ayrı-ayrı təbəqələrdə və zümrələrdə yox, bütövlükdə
cəmiyyətdə axtarmaq lazımdır. Burdan bir daha aydın olur ki, dövrün qabaqcıl
görüşlü elm, ədəbiyyat və maarif xadimləri xalqın gələcəyini, tərəqqi və inkişafını
yeni təlim metodlarının tətbiqində, əhalinin bütün təbəqələrinin sözün əsl mənasında
maarifçilik hərəkatına qoşulmasında görürdülər. Onlar bütün bu tədbirlərin birgə
həyata keçirilməsinə çalışır, xalqın ictimai-mədəni səviyyəsinin və dünya görüşünün
yüksəldiilməsi üçün cürbəcür vasitələrə və üsullara əl atırdılar. Bu ziyalı gənclər və
ədiblər başa düşürdülər ki, yeni tipli məktəbləri açmaq, həmin məktəblərə dövrün
tələblərinə cavab verən müəllim kadrlarının cəlb edilməsi ilə iş bitmir. Bütün
bunlarla yanaşı gənc nəsildə yeni dünya görüşü və əxlaq normaları formalaşdıra
bilən dərsliklər hazırlanmalıdır. Bu dövrdə xalqın gözünü açan, onu qəflət
yuxusundan oyada bilən bədii əsərlər yazılıb həmin dərsliklərdə yer almasına
çalışmaq lazım idi. Bu əsərlər isə zamanın tələbi və xalqın mənafeyi ilə üst-üstə
düşməli, uşaqların yaş və qavrayış səviyyələrinə uyğunlaşmalıdır. Göründüyü kimi,
maarifçilər, məktəblərimizin və dərsliklərimizin, müəllim kadrların günün tələblərinə
– 191 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

cavab vermədiyini, məhz bu səbəbdən gənc nəslin tərbiyəsini acınacaqlı, xalqın

gələcək taleyinin, aqibətinin ümidsiz olduğunu diqqətə çatdırıb, həyəcan təbili çalır,
vəziyyətdən çıxış yollarını axtarırdılar. Həsən bəy Zərdabi, Əhsənül Qəvaid,
Məhəmmədtağı Əlizadə Şirvani, Mirzə Fətəli Axundzadə və başqaları yeni tipli
məktəblərin açılması, yeni ruhlu dərs kitablarının hazırlanması və onlara uyğun ədəbi
əsərlərin yazılması, müəllim kadrların yetişdirilməsi məsələsini qaldırır, problemin
həlli yollarını göstərirdilər. Bu acınacaqlı vəziyyətdən çıxış yolunu maarifçilər
savadlı və vətənpərvər gənclərin yetişməsində, xalqını ürəkdən sevən və onu
düşünən, azadlığa aparan oğulların baş qaldırmasında görürdülər. Görkəmli
ədəbiyyatşünas alim, akademik Feyzulla Qasımzadə göstərirdi: “XIX əsrin 50-60cı
illərində Azərbaycanda “realist demokratik ədəbiyyat”ın əsas hərəkətverici qüvvəsi
M. F. Axundzadə idi” (4, səh.147).Azərbaycanda mütərəqqi ruhlu islahatların həyata
keçirilməsi barədə fikir formalaşdırırdı.Həmin islahatlar isə ölkədə rus idarə
üsuluna xidmət etməyə yönəldilsə də,yerli əhalinin müsəlman ətalətindən çıxmasına
da şərait yaratmağa başlayırdı.Belə ki,o dövrə qədər mövcud məktəblərdə dərslik və
dərs vəsaiti kimi Sədinin “Gülüstan”, “Bustan”, M.Füzulinin “Leyli və Məcnun”
poeması, Hafizin poemaları, “Tarixi-Nadir”, “Çingiz xanın tarixi” və s. kitablardan
istifadə [Link] kitablar içərisində, söz yox ki, əhəmiyyətli əsərlər az deyildi.
Ancaq onların bir qismi xüsusi olaraq tədris kitabı, dərslik olmadığı üçün şagirdlərin
yaş və bilik səviyyələrinə uyğun deyildi. Digər qismi beyinləri xurafat və cəhalətlə
dolduraraq müsəlmanların nadanlığına xidmət edirdi. Lakin yeni təhsil sisteminin
tətbiqi ilə əlaqədar olaraq, mollaxanalarda istifadə edilən dərs kitablari getdikcə öz
əhəmiyyətini itirməyə başladı. Çünki yeni təşkil edilən qəza və şəhər məktəblərində
şəriətlə yanaşı, oxu və yazı, rus dili, hesab, təcrübi həndəsə, coğrafiya tarix, təbiyyat
tarixindən məlumat və fizika, rəsm və rəsmxət, nəğmə, gimnastika fənləri tədris
edilirdi. Ona görə həmin tədris proqramlarına uyğun proqram və dərsliklərin tərtib
edilməsi və ya yazılması ehtiyacı ortaya çıxdı. Bu sahədə xüsusən XIX əsrin 80-ci
illərində yeni üsulla təlim verən məktəblər üçün ayrı-ayrı pedaqoq və ədiblərin
səyləriylə dərsliklər meydana çıxdı. Mirzə Şəfi bədii yaradıcılıqla yanaşı, 1846-50-ci
illərdə Gəncədə qəza məktəbində yerli şagirdlərə Azərbaycan-türk dilindən dərs
deyir, 1850-ci ildə təkrarən Tiflis gimnaziyasına ana dili müəllimi təyin edilir.
“Tiflisdə Mirzə Şəfi, İ.Qriqoryevlə birgə "Kitabi-türki" müntəxəbatını, xrestomatiya.
Azerbaydjanskoye nareçe" (Tiflis, 1852) dərsliyini hazırlayırlar. Mükəmməl dərslik
olan bu kitab Mirzə Şəfinin vəfatından sonra 1856-cı ildə isə tam şəkildə
həmmüəllifi olan İ.Qriqoryev tərəfindən nəşr edilmişdir” (4, 98). XIX əsrdə milli-
mənəvi varislik faktoru birinci və mühüm yer tutur. Xüsusilə, [Link]ıxanov
Qafqaz-Azərbaycan türklərinin tarixinə aid ayrıca bir əsər yazmaqla, Qafqazda
qədim bir millətin yaşadığını ortaya qoymuş oldu ki, bu da yeni nəslə böyük təsir
göstərdi. Eyni zamanda, [Link]ıxanov, M.Ş.Vazeh, İ.[Link]şınlı, [Link]ə
rüşeym halında olan milli ruh [Link]ələr, H.B.Zərdabilər, S.Ə.Şirvanilər və
başqalarını yetişdirdi. Bir sözlə, yeni nəsildə milli xüsusiyyətlərin nisbətən qabarıq
– 192 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

şəkildə ortaya çıxmasında milli-mənəvi varisilik amili, eyni zamanda, milli-mənəvi

dəyərlərə ideoloji münasibət mühüm əhəmiyyət kəsb etdi. XIX əsrin ikinci yarısında
başlanan maarifçilik ictimai-ədəbi hərəkatının əsasında xalqın elm yolu ilə
maarifləndirilməsi və həyatın bütün sahələrində onun uğur qazanmasının təmin
edilməsi dururdu. Məhz bunun üçün də bütün ümidlər zəkalı və təəssübkeş gənclərə
dikilirdi. XIX əsrin sonu XX əsrin əvvəlləri Azərbaycan ictimai ədəbi və mədəni
həyatının ən məhsuldar dövrlərindən biridir. Belə ki, XIX əsrin son rübü və XX əsrin
əvvəlki onillikləri milli özünüdərk və milli müstəqillik məfkurəsinin formalaşması,
həyata keçməsi, şanlı mübarizələrlə dolu bir mərhələdir. Bütün bunlar isə xalqın
qabaqcıl düşüncəli, vətəpərvər ruhlu ziyalı nümayəndələrinin ardıcıl və məqsədyönlü
səyi nəticəsində əmələ gəlmişdi. Beləcə, Azərbaycan xalqı əsrlər boyu azadlıq arzusu
ilə yaşamış, milli azadlıq, istiqlal uğrunda mübarizə aparmışdır. XIX əsrdə azadlığa
gedən yolun təməli qoyuldusa da, artıq XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda milli
azadlıq hərəkatı gücləndi. Azərbaycanın demokratik qüvvələri, mütəfəkkir şəxsləri,
siyasi xadimləri yurdumuzun müstəqilliyi, xalqımızın azadlığı uğrunda mübarizəyə
qoşuldular. H. Əhmədov yazırdı: “...təlim və tərbiyə ilə yerli əhalinin xasiyyətini
yumşaltmaq,onların gedəcəyi yolları göstərməklə çoxlu fayda əldə etmək olar”(2, 62)
Rusiya imperiyasının dağılması Azərbaycanda müstəqil dövlət yaratmaq üçün
əsaslı şərait yaratdı. 1918-ci il mayın 28-i Azərbaycan xalqının tarixində əlamətdar
bir hadisə oldu, Azərbaycan Demokratik Respublikası elan edildi. Azərbaycan
Respublikasının yaradılmasında və ona rəhbərlik edilməsində M. Ə. Rəsulzadənin, F.
Xoyskinin, N. Yusifbəylinin, A. Səfikürdskinin, Ə. Topçubaşovun, X.
Xasməmmədovun, C. Hacınskinin, S. Mehmandarovun və başqalarının çox böyük
rolu olmuşdur. Azərbaycan Cümhuriyyətinin yaradılması və milli dövlət
quruculuğunun bərqərar edilməsi xalqımızın suverenliyini təmin etdi və tarixi
yaddaşın formalaşmasında müstəsna əhəmiyyət kəsb etdi. Gənc Azərbaycan dövləti
son dərəcə mürəkkəb daxili və beynəlxalq şəraitdə doğulmuşdu. Cümhuriyyətin
yaradılması və fəaliyyəti əhəmiyyətinə görə Azərbaycan sərhədlərini aşaraq daha
geniş bir məna kəsb edirdi. Müsəlman dünyasına respublika anlayışını Azərbaycan
xalqı gətirdi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti bütün müsəlman Şərqinin ilk parlayan
ulduzu oldu. Bu gün Şərqdə xalqların azadlıqda yaşamasının bir başa səsəbkarı
Azərbaycanda azadlıq toxumu səpən vətənpərvər oğulların adı ilə bağlıdır.
Azərbaycanın öndə gedən və azadlıq toxumu səpən övladları müstəmləkə zülmü
altında əzab çəkən xalqlara xilas yolunu göstərdi, həmin xalqların qarşısında ümid
çırağı yandırdı. Azərbaycan xalqı digər xalqlara örnək olaraq azadlığın rahatlıqla
nəfəs almaq olduğunu anlatdı. Azərbaycan xalqının tarixində ilk parlamentli
respublika olan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti, eyni zamanda, bütün Şərqdə, o
cümlədən Türk–İslam dünyasında ilk demokratik, hüquqi və dünyəvi dövlət
nümunəsi idi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti özünün siyasi quruluşuna, həyata
keçirdiyi demokratik dövlət quruculuğu tədbirlərinə, həmçinin qarşısına qoyduğu

– 193 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

məqsəd və vəzifələrə görə də Avropanın ənənəvi demokratik respublikalarından geri

qalmırdı.
Sonda belə bir nəticəyə gəlirik ki, Azərbaycanın dövlət müstəqilliyi
azərbaycan xalqının tarixi nailiyyətidir, qiymətli və qorumağa “məcbur” olduğu bir
sərvətidir, eyni zamanda, bu sərvət və dəyər XX əsrin əvvəlindən sonunadək
xalqımızın qəlbində yaşayan azadlıq idealları uğrunda mübarizənin məntiqi
nəticəsidir. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev Respublika Günü
münasibətilə söylədiyi nitqində qeyd etdiyi kimi: “Azərbaycan Xalq
Cümhuriyyətinin yaradılması dünya miqyaslı tarixi hadisə idi. Çünki müsəlman
ailəsində ilk demokratik respublika yaradılmışdır. Biz fəxr edirik ki, bu tarixi
Azərbaycan xalqı yazıb. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradılması bir daha onu
göstərir ki, Azərbaycan xalqı çox istedadlı, vətənpərvər və mütərəqqi xalqdır.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qurucularının xatirəsi bizim üçün əzizdir.
Azərbaycan dövləti və Azərbaycan xalqı onların xatirəsini ehtiramla yaşadır”
(1.səh.53). Sovet Rusiyasının hərbi müdaxiləsi və XI Qızıl Ordu hissələrinin qanlı
hərbi əməliyyatları nəticəsində Şimali Azərbaycan yenidən Rusiyanın tərkibinə
qatılsa da, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti xalqımızın azadlıq hərəkatı tarixində
dərin iz qoydu. Cəmi 23 ay yaşamasına baxmayaraq Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
sübut etdi ki, ən qəddar müstəmləkə və repressiya rejimləri belə, Azərbaycan
xalqının azadlıq ideallarını və müstəqil dövlətçilik ənənələrini məhv etməyə qadir
deyildir və Azərbaycan xalqı müstəqil yaşamağa, öz dövlətçilik ənənələrini bərpa
etməyə [Link]ərbaycan xalqı 1991-ci ildə öz dövlət müstəqilliyini bərpa
etdikdən sonra Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ideallarını davam etdirərək bu
tarixi varislik üzərində yeni müstəqil Azərbaycan dövlətini yaratmışdır. Azərbaycan
Respublikasının ümummilli lideri Heydər Əliyevin sözləri ilə desək; “Azərbaycanın
dövlət müstəqilliyi əbədidir, dönməzdir və bizim qarşımızda duran vəzifə dövlət
müstəqilliyimizi qorumaqdan, əbədi etməkdən ibarətdir” (1.,səh.132).

ƏDƏBİYYAT
1. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin Prezident
kitabxanası, Məqalələr, Bakı, 2016, 505 səh.
2. Əhmədov H., XIX əsr Azərbaycan məktəbi, Bakı, Maarif, 2006.
3. Əkinçi (1875 - 1877). Tam mətni. Bakı, 2005, 397 səh.
4. Qasımzadə F. XIX əsr Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi, Bakı, Maarif, 1974,
488 s.

– 194 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

ЭГАНА ГУСЕЙНОВА
ПУТИ НАЦИОНАЛЬНО-КУЛЬТУРНОГО ПРОГРЕССА В
АЗЕРБАЙДЖАНЕ

Резюме: На протяжении веков азербайджанский народ жил стремлением к

свободе, боролся за национальную свободу и независимость. Хотя путь к
свободе был проложен в 19 веке, национально-освободительное движение в
Азербайджане усилилось в начале 20 века. Демократические силы, мыслители
и политические деятели Азербайджана присоединились к борьбе за
независимость нашей страны и свободу нашего народа.
Распад Российской империи создал условия для создания независимого
государства в Азербайджане. 28 мая 1918 года стало знаменательным событием
в истории азербайджанского народа, была объявлена Азербайджанская
Демократическая Республика. М.А. Расулзаде, Ф. Хойский, Н. Юсифбейли, А.
Сафикурдский, А. Топчубашов, Х. Хасмамедов, Дж. Гаджинский, С.
Мехмандаров и другие сыграли большую роль в становлении и руководстве
Азербайджанской Республикой. Одно из главных условий наличия сильной
армии и сильного государства - это наличие науки, образования, ученых и
учителей. Если это произойдет, реформы во всех сферах страны будут
основаны на науке и будут более эффективными. Для этого необходимо
добиться подготовки учителей. Осознавая этот факт, прогрессивное
сообщество учло необходимость работы с учителями, которые пока не смогли
освоить передовые методы обучения. На самом деле настоящий учитель
всемогущ, он должен уметь пробуждать людей от их сна, и, по крайней мере,
это его долг - делать это ради свободы людей.
Ключевые слова: Азербайджан, свобода, родина, независимость,
политика.

YEGANA HUSEYNOVA
WAYS OF NATIONAL-CULTURAL PROQRESS IN
AZERBAIJAN
Abstract: For centuries the people of Azerbaijan lived dream of national
freedom and independence, fought for freedom. In the XIX century and in the early
TWENTIETH century in Azerbaijan has increased the national liberation movement,
is one way to lay the foundation of freedom.
The democratic forces of Azerbaijan, thinkers, politicians have joined the
struggle for the independence, liberation of our people and our land officials. The
collapse of the Russian empire Azerbaijan has created the conditions for the creation
of an independent state. On may 1918, 28 was a significant event in the history of the
Azerbaijan people, the Azerbaijan Democratic Republic was proclaimed. Creation of
the Azerbaijan Republic M. Rasulzadeh, F. Khoyski, N. Yusifbeyli, A. Sefikurdski
– 195 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

X. Xasmemmedov, C. Hacınski, S. Mehmandarov and others, has played a huge role

in the leadership, A. Topchubasheva, and they. It is possible to see that Bakhtiyar
Vahabzadeh's creative work is a great history of the idea of national
independence. The poem "Martyrs" was, in fact, the result of the nation's struggle for
national independence. Until that, he managed to create a poetic episode of the
various stages of poet's struggle for national independence. If during the Soviet era,
this struggle was different in different contexts, it was described with an open
tendency in the late 80s and early 90s.
Key words: Azerbaijan, freedom, homeland, independence, politic

Redaksiyaya daxil olma tarixi: 05.03.2021.

Çapa qəbul olunma tarixi: 15.03.2021
Rəyçi: Filologiya elmləri doktoru, professor Bədirxan Əhmədov
tərəfindən çapa tövsiyə olunmuşdur

– 196 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

АЛИЕВА СЕВДА ДЖАЛАЛ КЫЗЫ

Гянджинский Гасударственний Университет
Кандитат филологический наук,доцент
Г.Алиев 187.
alievasevda@[Link]

НЕКОТОРЫЕ ЭПИЗОДИЧЕСКИЕ НЮАНСЫ О ВЕЛИКОЙ

АЗЕРБАЙДЖАНСКИЙ ПОЕТА И КЛАССИКА СРЕДНЕВЕКОГО
ВОСТОКА НИЗАМИ ГЯНДЖАВИ
АННОТАЦИЯ

Абу́ Муха́ммед Илья́с ибн Юсуф, известный под псевдонимом Низами́

Гянджеви́ —классик персидской поэзии, один из крупнейших поэтов
поэтов средневекового Востока, крупнейший поэт-романтик в
Азербайджанский эпической литературе, привнесший в азербайджанскую
эпическую поэзию разговорную речь и реалистический стиль.Используя темы из
традиционного устного народного творчества и письменных
исторических хроник, Низами своими поэмами объединил доисламский
и исламский Иран. Героико-романтическая поэзия Низами на протяжении
последующих веков продолжала оказывать воздействие на весь туркоговорящий
мир и вдохновляла пытавшихся подражать ему молодых поэтов, писателей и
драматургов на протяжении многих последующих поколений не только в
самой Персии, но и по всему региону, включая культуры таких современных
стран, ак, Азербайджан, Афганистан, Грузия, Индия, Иран, Пакистан,
Таджикистан на таких великих поэтов, как Хафиз Ширази, Джалаладдин
Руми и Саади. Его пять маснави (больших поэм) («Хамсе») раскрывают и
исследуют разнообразные темы из различных областей знаний и снискали
огромную славу, на что указывает большое число сохранившихся списков его
произведений. Герои его поэм — Хосров и Ширин, Лейли и
Меджнун, Искандер — до сих пор остаются общеизвестными как во всем
исламском мире, так и в других странах.
1991 год был объявлен ЮНЕСКО годом Низами в честь 850-летия поэта
Миниатюра из рукописи 1481 года, Художественный музей Уолтерса
С 1135/1136 по 1225 годы частями исторических областей Азербайджан (ныне
большей частью Иранский Азербайджан) и Аран в качестве Великих Ата-
беков Сельджукских султанов Персидского Ирака правила динас-
тия Ильдегизидов. Эта династия была основана Шамседдином Ильдегизом, по
происхождению кипчаком (половцем), вольноотпущенным гулямом (солдатом-
рабом) сельджукского султана Персидского Ирака (Западного Ирана).
Ключевые слова:литература,поэт,Низами Гянджави,персидский
язык,классик
– 197 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Ильдегизиды являлись атабеками Азербайджана (то есть реген-

тами наследников престола сельджукских султанов), по мере развала
сельджукской империи, с 1181 года стали местными правителями и оставались
таковыми до 1225 года, когда их территория, ранее уже захваченная грузинами,
была завоевана Джалал-адДином. Шамс ад-Дин Ильдегиз вероятно добился
контроля над частью Азербайджана только в 1153 г. после смерти Касс Бег
Арслана, последнего фаворита султана Масуда ибн Мухаммеда (1133—1152)
Т.Бабаева отмечает:
«В соседнем с Азербайджаном и Арраном Ширване располагалось Государство
Ширваншахов, которым правила династия Кесранидов. Хотя династия
имела арабское происхождение, к XI веку Кесраниды были персизированы и
заявляли, что являются потомками древнеперсидских сасанидских царей.
Ко времени рождения Низами прошло уже столетие с момента вторжения в
Иран и Закавказье тюрок-сельджуков»(1.с. 200)
По мнению французского историка Рене Груссе, сельджукские султаны,
сами будучи туркоманами, став султанами Персии, не подвергли тюркизации
Персию, а наоборот, они «добровольно стали персами и подобно древним
великим сасанидским царям защищали иранское население» от набегов
кочевников и спасли иранскую культуру от туркоманской угрозы.
В последней четверти XII века, когда Низами начинал работать над поэмами,
которые вошли в книгу «Хамсе» («Пятерица»), верховная власть сельджуков
переживала упадок, а политические волнения и социальное беспокойство
нарастали. Тем не менее, персидская культура переживала расцвет именно тогда,
когда политическая власть была скорее рассеяна, чем централизована, a
персидский язык оставался основным языком. Это относилось и к Гяндже,
кавказскому городу — отдаленному персидскому аванпосту, где жил Низами,
городу, который в то время имел преимущественно иранское население, о чём
свидетельствует также современник Низами армянский историк Киракос
Гандзакеци (около 1200—1271), который также как и Низами Гянджеви (Низами
из Гянджи) был жителем Гянджи. Следует отметить, что в средние
века армяне всех ираноязычных называли «парсик» — персами, что отражено в
переводе того же отрывка на английский язык. При жизни Низами Гянджа была
одним из центров иранской культуры, о чём свидетельствуют собранные только в
одной антологии персидской поэзии XIII в. Нузхат ол-Маджалис стихотворения
24 персидских поэтов, живших и творивших в Гяндже в XI—XII вв. Среди
ираноязычного населения Гянджи XI—XII вв. следует отметить также и курдов,
значительному присутствию которых в городе и его окрестностях способствовало
правление представителей династии Шеддадидов, имеющей курдское
происхождение. Именно привилегированным положением курдов в Гяндже
некоторые исследователи объясняют переезд отца Низами из Кума и поселение
родителей Низами в Гяндже, так как мать Низами была курдянкой.
– 198 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Персидский историк Хамдаллах Казвини, живший примерно через сто лет

после Низами, описал «полную сокровищ» Гянджу в Арране, как один из самых
богатых и процветающих городов Ирана.
Азербайджан, Арран и Ширван явились тогда новым центром персидской
культуры после Хорасана. В «хорасанском» стиле персидской
поэзии специалисты выделяют западную — «азербайджанскую» школу, которую
иначе называют «тебризской» или «ширванской» или «закавказской», как
склонную к усложнённой метафоричности и философичности, к использованию
образов, взятых из христианской традиции. Низами считается одним из
виднейших представителей этой западной школы персидской поэзии.
Биография
О жизни Низами известно мало, единственным источником информации о нём
являются его произведения, в которых также не содержится достаточного
количества надежной информации о его личной жизни, в результате чего его имя
окружено множеством легенд, которые ещё более украсили его последующие
биографы.
Имя и литературный псевдоним
Личное имя поэта — Ильяс, его отца звали Юсуф, деда Заки; после рождения
сына Мухаммада имя последнего также вошло в полное имя поэта, которое таким
образом стало звучать: Абу Мухаммад Ильяс ибн Юсуф ибн Заки Муайяд, а в
качестве литературного псевдонима («лакаб») он выбрал имя «Низами», которое
некоторые авторы средневековых «тазкират» (тадхират, тадкират), то есть
«биографий», объясняют тем, что ремесло вышивания было делом его семьи, от
которого Низами отказался, чтобы писать поэтические произведения, над
которыми он трудился с терпеливостью вышивальщика. Его официальное имя —
Низам ад-Дин Абу Мухаммад Ильяс ибн Юсуф ибн Заки ибн Муайяд. Ян Рыпка
приводит ещё одну форму его официального имени Хаким Джамал ад-Дин Абу
Мухаммад Ильяс ибн Юсуф ибн Заки ибн Муайяд Низами.
По вероисповеданию Низами был суннитом.
Дата и место рождения
Точная дата рождения Низами неизвестна. Известно только, что Низами
родился между 1140—1146 (535—540) годами. Биографы Низами и некоторые
современные исследователи расходятся на шесть лет относительно точной даты
его рождения (535-40/1141-6). По сложившейся традиции, годом рождения
Низами принято считать 1141 год, который официально признан ЮНЕСКО.
Керимли Т. «Низами и история» пишет:»До наших дней сохранилась только
небольшая часть лирической поэзии Низами, в основном это касыды (оды)
и газели (лирические стихи). Сохранившийся лирический «Диван» Низами
составляет 6 касыд, 116 газелей, 2 кит’а и 30 рубаи. Однако, по словам
средневековых биографов Низами, это лишь небольшая часть его лирики.

– 199 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Небольшое число его рубаи (четверостиший) сохранились в антологии

персидской поэзии Нузхат ол-Маджалис, составленной персидским поэтом XIII в.
Джамалом ал-Дином Халилом Ширвани однако впервые описанной только в
1932»(2.с.241)
Хамсе («Пятерица»)
Основными произведениями Низами являются пять поэм, объединённых
общим названием «Пандж Гандж», что переводится с персидского как «Пять
драгоценностей», более известных как «Пятерица» (от «хамсе» — персидского
произношения арабского слова «хамиса» — «пять»).
Поэма «Махсан аль-Асрар» — «Сокровищница тайн», написанная в 1163 г.
посвящена правителю Эрзинджана Фахр ад-дину Бахрам-шаху (1155—1218).
Поэма «Хосров и Ширин» была написана в течение 16 лунных лет между
1175/1176 и 1191 г. и посвящена сельджукскому султану Тогрулу III (1175—1194),
атабеку Мухаммаду ибн Элдигизу Джахан Пахлавану (1175—1186) и его
брату Кызыл-Арслану (1186—1191).
Все пять поэм написаны в стихотворной форме маснави (двустиший), а общее
количество двустиший составляет 30 000. Поэма «Сокровищница тайн» состоит
из 2260 маснави, написанных в метре «сари» . Поэма «Хосров и Ширин» состоит
из примерно 6500 маснави, написанных в метре «хазадж» . Поэма «Лейли и
Меджнун» состоит из 4600 маснави в метре «хазадж». «Семь красавиц»
насчитывает около 5130 маснави в метре «кафиф» «Искандер-наме», состоящая из
двух частей, в общей сложности содержит около 10 500 маснави в метре
«мотагареб», которым написана поэма Фирдоуси «Шах-намэ».
Первая из поэм — «Сокровищница тайн» — была написана под влиянием
монументальной поэмы Санаи (умер в 1131 г.) «Сад правды». В основе поэм
«Хосров и Ширин», «Семь красавиц» и «Искандер-наме» лежат средневековые
рыцарские истории. Герои поэм Низами Хосров и Ширин, Бахрам-и Гур и
Александр Великий, которые появляются в отдельных эпизодах в поэме
«Шахнаме» Фирдоуси, в поэмах Низами помещены в центр сюжета и стали
главными героями трёх его поэм. Поэма «Лейли и Меджнун» написана на основе
арабских легенд. Во всех пяти поэмах Низами значительно переработал материал
использованных источников.
Азербайджанский литературавед Е.Алибейзаде пишет:»Поэма
«Сокровищница тайн» раскрывает эзотерические, философские и теологические
темы и написана в русле суфийской традиции, в связи с чем служила образцом для
всех поэтов, впоследствии писавших в этом жанре. Поэма разделена на двадцать
речей-притч, каждая из которых является отдельным трактатом, посвященным
религиозным и этическим темам. Каждая глава завершает-
ся апострофой (обращением) к самому поэту, содержащей его литературный
псевдоним. Содержание стихов указывается в заглавии каждой главы и написано
в типичном гомилетическом стиле.»(3.с.186)
– 200 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Истории, которые обсуждают духовные и практические вопросы,

проповедуют справедливость царей, исключение лицемерия, предупреждают о
суетности этого мира и необходимости готовиться к жизни после смерти. Низами
проповедует идеальный образ жизни, привлекая внимание к своему читателю
людей высшего социального положения среди творений Божьих, а также пишет о
том, что человек должен думать о своем духовном предназначении. В нескольких
главах Низами обращается к обязанностям царей, но в целом он скорее
обращается ко всему человечеству, чем к своему царственному покровителю.
Написанная в высоко риторическом стиле поэма «Сокровищница тайн» не
является романтической эпической поэмой, её цель — переступить ограничения
придворной светской литературы. Этим произведением Низами продолжил
направление, которое открыл в персидской поэзии Санаи и которое было
продолжено многими персидскими поэтами, ведущим среди которых
является Аттар.
«Хосров и Ширин»
Хосров видит купающуюся Ширин. Миниатюра XVI века из Шираза.
Художественная галерея Фрира, Вашингтон
Поэма «Хосров и Ширин» — первый шедевр Низами. При её написании
Низами испытал влияние поэмы Фахраддина Гургани «Вис и Рамин». Поэма
«Хосров и Ширин» стала поворотной точкой не только для Низами, но и для
всей персидской поэзии. Более того, её считают первой поэмой в персидской
литературе, достигшей полного структурного и артистического единства. Это
также суфийское произведение, аллегорически изображающее стремление души к
Богу; но чувства изображены настолько живо, что неподготовленный читатель
даже не замечает аллегории, воспринимая поэму как романтическое любовное
произведение. В основе сюжета поэмы лежит правдивая история, и герои
являются историческими личностями. Низами утверждал, что источником для
него послужила рукопись, хранившаяся в Барде. История жизни Хосрова II
Парвиза (590—628 гг.) была описана в исторических документах и подробно
рассказана в эпико-исторической поэме Фирдоуси «Шахнаме». .
«Лейли и Меджнун»
Поэма «Лейли и Меджнун» разрабатывает сюжет старинной арабской
легенды о несчастной любви юноши Кайса, прозванного «Меджнун» («Безумец»),
к красавице Лейли. Поэма была написана по заказу ширваншаха Ахситана I. В
поэме 4600 строф. Эта поэма считается самым известным персидским изложением
сказания о Лейли и Меджнуне[137]. Эта романтическая поэма относится к жанру
«удри» (иначе «одри»). Сюжет поэм этого жанра прост и вращается вокруг
безответной любви. Герои удри являются полувымышленными-
полуисторическими персонажами, и их поступки похожи на поступки персонажей
других романтических поэм этого жанра.Историк В,Арзуманлы отмечает:

– 201 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

«Низами персифицировал арабскую-бедуинскую легенду, представив героев в

качестве персидских аристократов. Он также перенёс развитие сюжета в
городскую среду и добавил несколько персидских мотивов, украсив
повествование также описаниями природы. В основе сюжета поэмы легенда о
трагической любви поэта Кайса и его двоюродной сестры Лейлы, но существует и
общий смысл поэмы — безграничная любовь, находящая выход лишь в высокой
поэзии и ведущая к духовному слиянию любящих.»(4.с.123) Поэма была
опубликована в различных странах в различных версиях текста. Однако иранский
учёный Хасан Вахид Дастджерди в 1934 г. осуществил публикацию критического
издания поэмы, составив её текст из 66 глав и 3657 строф, опустив 1007 куплетов,
определив их как более поздние интерполяции, хотя он допускал, что некоторые
из них могли быть добавлены самим Низами.

Литература:
[Link] T. Nizami Gəncəvinin ədəbi irsində şəxsiyyət problemi. Bakı: 2000, 200 s.
2.Kərimli T. Nizami və tarix. Bakı: Elm, 2002, 241 s.
3.Əlibəyzadə E. Nizami və tariximiz. Bakı: 2004, 186 s.
[Link]ı V. Nizami Gəncəvinin dünya şöhrəti. Bakı: Qartal, 1997.с.123.
5.Əhmədov Ə. Nizami-Elmşünaslıq. Bakı: 2001, 254 s.

[Link]
SOME EPISODICAL NUANCES OF OTHE GREAT AZERBAIJANI POET
AND THE CLASSICS OF THE MIDDLE EAST
SUMMARY

His personal name was Ilyas and his chosen pen-name was Nezami (also spelled as
Nizami and Neẓāmi). He was born of an urban background in Ganja (Seljuq empire,
now Azerbaijan) and is believed to have spent his whole life in South Caucasus.
According to De Blois, Ganja was a city which at that time had predominantly an Iranian
population. The historian Kirakos Gandzaketsi (c. 1200 – 1271) mentions that: "This city
was densely populated with Iranians and a small number of Christians". Because Nezami
was not a court poet, he does not appear in the annals of the dynasties. Tazkerehs, which
are the compilations of literary memoirs that include maxims of the great poets along
with biographical information and commentary of styles refer to him briefly. Much of
this material in these Tazkerehs are based on legends, anecdotes, and
hearsays. Consequently, few facts are known about Nezami's life, the only source being
his own work, which does not provide much information on his personal life.. His poems
show that not only he was fully acquainted with Arabic and Persian literatures and with
oral and written popular and local traditions, but was also familiar with such diverse
fields as mathematics, astronomy, astrology, alchemy, medicine, botany, Koranic
exegesis, Islamic theory and law, Iranian myths and legends, history, ethics, philo-
– 202 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

sophy and esoteric thought, music, and the visual arts. His strong character, social
sensibility, and knowledge of oral and written historical records, as well as his rich
Persian cultural heritage unite pre-Islamic and Islamic Iran into the creation of a new
standard of literary achievement. Being a product of the Iranian culture of the time, he
not only created a bridge between pre-Islamic and Islamic Iran, but also between
Iran[29] and the whole ancient world.
Key words: literature, poet, Nizami Ganjavi, Persian, classical

S.Əliyeva
BÖYÜK AZƏRBAYCANLI ŞAİR VƏ ORTA ƏSR ŞƏRQİN KLASİKASI
NİZAMİ GƏNCAVİ HAQQINDA BƏZİ EPİZODİK NÜANSLAR
XÜLASƏ

Nizami Gəncəvi — Azərbaycan fars dilli poeziyasının klassiki, orta

əsrlər şərqinin ən böyük şairlərindən biri, fars dilli epik ədəbiyyatın ən
böyük romantik şairi, farsdilli epik poeziyaya danışıq dili və realistik stili gətirmiş
sənətkardır.Şifahi xalq ədəbiyyatı və yazılı tarixi salnamələrin ənənəvi
mövzularından istifadə edən Nizami, islamdan əvvəlki və islam dövrü İra-
nını birləşdirmişdir. Nizaminin qəhrəmanlıq-romantik poeziyası sonrakı əsrlər
boyunca, fars dilinin istifadə olunduğu bütün ərazilərdə özünü ona oxşatmağa çalışan
gənc sənətkarların yaradıcılığına təsir etmiş, nəinki Persiyada, həm
də Azərbaycan, Əfqanıstan, Gürcüstan, Hindistan, İran, Pakistan, Tacikistan, Türkiyə
və Özbəkistan kimi müasir ölkələrin mədəniyyətinin formalaşmasında rol
oynamışdır. Nizaminin yaradıcılığı, Hafiz Şirazi, Mövlana Cəlaləddin Rumi və Sədi
Şirazi kimi böyük sənətkarların yaradıcılığına təsir etmişdir. Onun, müxtəlif ictimai,
mədəni və elmi mövzuları işıqlandıran beş məsnəvisi bütün şərq ölkələrində böyük
məşhurluğa malik olmuşdur ki, bunu da, şairin əsərlərinin çoxlu sayda və müxtəlif
dövrlərə aid əlyazmalarının dövrümüzə çatması sübut edir. Nizaminin "Xosrov və
Şirin", "Leyli və Məcnun" və "İsgəndərnamə" kimi əsərlərinin qəhrəmanları, indi də,
bütün islam ölkələrində, eləcə də dünyada tanınmaqdadır.
Şairin 850 illik yubileyi şərəfinə 1991-ci il UNESCO tərəfindən "Nizami ili" elan
edilmişdir.
Açar sözlər:ədəbiyyat,şair,Nizami Gəncəvi,fars dili,klassik

Redaksiyaya daxil olma tarixi: 05.03.2021.

Çapa qəbul olunma tarixi: 15.03.2021
Rəyçi: катдидат педагогический наук,проф.Тамилла Кусейнова
tərəfindən çapa tövsiyə olunmuşdur

– 203 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

QULİYEVA PƏRVANƏ ELMAR QIZI

Gəncə Dövlət Universiteti

M.Ə.RƏSULZADƏNİN MİLLƏT VƏ MİLLİYYƏT ANLAYIŞLARIYLA

BAĞLI GÖRÜŞLƏRİ

Açar sözləri: yaradıcılıq, sosial-siyasi, fəlsəfi, milliyyət, ictimai-siyasi xadim,

problem, dünyagörüşü
Ключевые слова: творчество, общественно-политический, философский,
национальность, социально-политический деятель, проблема, мировоззрение
Key words: creativity, socio-political, philosophical, nationality, socio-political
figure, problem, worldview

M.Ə.Rəsulzadənin yaradıcılığında sosial-siyasi görüşləri ilə yanaşı, sosial-

fəlsəfi baxışları da mühüm yer tutur. Doğrudur, Rəsulzadə sırf fəlsəfi problemlərlə
məşğul olmayıb və bu məsələyə dair ayrıca məqalələr, əsərlər yazmayıb. Ancaq o,
sosial fəlsəfənin problemlərinə – cəmiyyət, xalq, millət, milliyyət, dövlət,
hakimiyyət, siyasət, din, dil və s. haqqında dəyərli, maraqli elmi mülahizələr irəli
sürüb.
Bu baxımdan M.Ə.Rəsulzadə yalnız ictimai-siyasi xadim, ideoloq deyil, eyni
zamanda bir mütəfəkkirdir. Mütəfəkkir kimi onun sosial-fəlsəfi, siyasi-ideoloji
məsələlərə baxışı daha aydın və dəqiq olmuşdur. Ən önəmlisi odur ki, Rəsulzadə
dövlət, millət, milliyyət, vətənpərvərlik və s. anlayışları kor-koranə şəkildə deyil,
ağlın, zəkanın gücü ilə əsaslandırmağa çalışmışdır. Milli dövlətin əsasında xalq haki-
miyyətinin durması, onun uğurunun başlıca səbəbidir. Cəmiyyətin fəlsəfi, hüquqi,
əxlaqi, dini, milli və s. dünyagörüşü, şüuru nə qədər yüksək səviyyədə olarsa, bu
zaman dövlət də inkişaf edər. Bu baxımdan M.Əminin yaradıcılığında sosial-fəlsəfi
problemlərə önəm verməsi təbii haldır. Bütün bunlarla yanaşı, dövrün milli və siyasi-
ideoloji problemləri M.Ə.Rəsulzadəni sosial fəlsəfə ilə maraqlanmağa sövq edib və
o, bir sıra dünyagörüşü məsələlərinə cavab tapmaq istəyib.
M.Ə.Rəsulzadənin yaradıcılığındakı cəmiyyət, onun quruluşu, dövlət,
hakimiyyət, millət, milliyyət, dil, din, solidarizm və s. məsələlər onun sosial-fəlsəfi
görüşlərinin əsasını təşkil edir. Ona görə də, Rəsulzadənin bu məsələlərə baxışlarını
tədqiq etmək maraq doğurmaya bilməz. Qeyd edək ki, millət, dövlət, dil, din və s.
məsələlərə ilk dəfə elmi-fəlsəfi tərif verən Azərbaycan mütəfəkkirlərindən biri, bir
çox hallarda birincisi, elə Rəsulzadə olmuşdur.
«Dirilik nədir?» məqaləsində Rəsulzadə qeyd edir ki, diriliyin, yəni varlığın
əsasında millətin özünü tanıması, namusunu qoruması və bu gücdə olacaq bir
qüvvənin olmasıdır. Diriliyin-varlığın ictimai-siyasi və fəlsəfi anlamını verməyə
çalışan M.Ə.Rəsulzadə yazır ki, avropalılarda dirilik hər şeydən üstündür: «Dirilik
üçün ölmək! Avropa diriliyi bu dərəcədə müəzziz tutuyor və ona bu qədər əhəmiyyət
– 204 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

veriyor. Halbuki Şərqdə, ələlxüsus, Şərqi-islamda yalqız olmaq üçün diriliyorlar.

Başqalarında məqsəd dirilik isə, bizim məqsədimiz ölümdür. İştə diriliyi və dirilik
fikrini avropalılar kimi anlayıb və anlada bilmək diriliyin məqsədini təşkil ediyor»
(3, 461).
M.Əmin daha sonra qeyd edir ki, hər hansı millət təbiətə qarşı icra olunan
müharibədə daha bacarıqlı və daha qüvvətlidirsə, o millət təbiətdən alınan
qənimətdən də çox istifadə edir: «Hələ yalnız bununla qalmayıb, dünyanın nemət-
lərini təqsim edərkən, diri millətlər özlərinə hər kəsdən daha çox pay çıxarırlar». Bu
baxımdan «dirilik hər şeydən əvvəl bəşəriyyətə fayda vermək, ictimai inkişafa təkan
vermək, dünya mədəniyyətini zənginləşdirməkdir» (3, 18).
Beləliklə, Rəsulzadə belə qənaətə gəlir ki, ümumi dirilkdən başqa, insanlar
arasında bir də xüsusi, yəni diriliklərin ən qiymətlisi olan milli dirilik, milli varlıq
vardır: «Millətlər qüvvətli və tərəqqi etmiş olmadıqca, diriliyi mənayi-həqiqi və
maddisilə anlmadıqca, təbiətdən alınan qənimətlərdən hissələrinə ancaq bir qüvvəti-
layəmut düşər. İştə bu qüvvəti-layəmutə qənaət edən millətlər kargahi-bəşəriyyədə
ən sufli xidmətlər ifa edən səfil əmələlərdir (fəhlələrdir – F.Ə.). Neft mədənlərində
çalışan «çorni raboçilər» kimi… Başqaları dirilik üçün öldükləri halda, biz ölmək
üçün dirildiyimizdən bəhs etmiş idik…
Belə dünyaya bir qələm çəkib də bütün diriliyi axirət diriliyindən ibarət
bildiyini bir əmri-din bilmək, səlim düşünülürsə, böyük xətadır. Çünki bunun nəticəsi
maddi və mənəvi fəlakətdir ki, dünyanı da, axirəti də bərbad edə bilər. "Əddünya
məzrəətül-axirə" (dünya axirətin əkin yeridir). Məzrəəni abad etmək lazımdır. Bunu
da ancaq dirilər yapar. Dirilik isə elmən, ruhən və cismən qüvvətli olmaqdan və
diriliyi sevməkdən ibarətdir. Nəzərə bir az qərib gəlsə də, demək istəyirəm ki, dirilik
- dünyanı sevməkdən ibarətdir, mənayi-xassi isə dünyapərəstlikdir. Diriliklərin ən
qiymətlisi də - milli dirilikdir… Filosoflar və sufilər nə deyirlərsə desinlər: dirilik
dünyanı sevməkdən və öz hüquq və namusunu mühafizə edə biləcək qədər qüvvətli
olmaqdan ibarətdir» (3, 462-463).
O təəssüflə qeyd edirdi ki, dövründə «millət» kəlməsinin mənası çox yanlış
ifadə edilir: «Nə qədər ali təhsil görmüş, mədəni həyat, mədəni ölkələr görmüş
adamlarımıza təsadüf edərsiniz ki, «hansı millətdənsiz?» - deyə verəcəyiniz suala –
«müsəlmanam» - deyə cavab verər və bu cavabının əsla düzgün olmadığını
düşünməz. Halbuki həmin adam özü bir nəfər rusa «tı iz kakoy natsii?» - deyə
verdiyi suala «xristianin» cavabını alsa, məzkur cavabı olduqca gülünc və cavab
verən şəxsin cəhalətinə dəlil tutar.
Əslində bizdə «ümmət» kəlməsilə «millət» kəlmələrinin fərqi ayrılmamışdır.
Bəlkə də qədimdə «ümmət» ilə «millət» arasında fərq olmayıb, qövmiyyət və
cinsiyyət camesini andıran «millət» kəlməsi həmkeş və həmdinlik camesinə
«ümmət» kəlməsilə qarışmış və «milləti-islam» təbiri məşhur olmuşdur. «Millət»i
nasyon (natsiya) mənasına alacaq olursaq, bu heç də həmdinliyi bildirməz. Bu,
dindaşlıqdan əlavə bir çox «daşlıqları» da came olduğu kimi, bilxassə dil birliyini
– 205 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

lazım gətirər. Müasir mənası ilə «millət» kəlməsi iştə bu dil birliyindən hasil olan
camiyyəti ifadə edər. Fəqət başlıca dil birliyindən ibarət olmaqla bərabər millət
məfhumu başqa xüsuslara da şamildir». Rəsulzadə bu fikirlərini sübut etmək üçün
daha sonra yazır: «Millətpərəstliyin və milli diriliyin nə olduğunu yaxşı bilmək üçün
əvvəlcə millətin nə olduğunu öyrənmək və nə kimi vasitələrlə rücü etmək lazım
olduğunu anlamaq lazımdır» (3, 467). O, milli varlığı dar, məhdud çərçivədə yox,
geniş mənada götürür: «Öz-özlüyündən məlumdur ki, diriliyi dərk eləmək və onu
arzu eləmək tarixi bir zəmində və insanların tədricən qövmiyyətdən milliyyət və
milliyyətdən də millət dərəcəsinə çıxmaları ilə hasil oluyor… «Qövmiyyət»-
narodnost – yalnız nəsil və dil birliyi, «milliyyət»-nasionalnost – dil və mədəniyyət
və milli diriliyi dərk etməklə hasil olar. Yəni bir ata-babadan yetişmə və bir dildə
danışan kiçik bir tayfa və ya qövmə-qövmiyyət sözü ilhaq olunar. Şahsevən kimi,
Şahsevəndən bəhs edərkən bir qövmdən bəhs olunar. Artıq Şahsevənə milliyyət
deyilməz. Bir çoxu bu kimi qövmiyyət və tayfalar cəm olub, bir dil ilə bərabər
müəyyən bir mədəniyyətə malik olan azərbaycanlılardan bir milliyyət kimi bəhs
etmək olar».
Rəsulzadə millətə belə bir tərif verir: «Milli mədəniyyət və yaxud millət dil
birliyi, adət və əxlaq birliyi, ənənati-tarixiyyə və nəhayət, etiqadati-diniyyə
birliklərinin məcmuyundan mütəşəkkil bir məhsuldur». Deməli, Rəsulzadəyə görə,
millət - dili, dini, adət-ənənələri, ədəbiyyatı və tarixi bir olan toplumdur. «Yalnız din
birliyi müasir məna ilə bir millət təşkil edə bilməz. Milliyyəti təşxis edən müştərək
əlamətlərin başlıcası dil, din, adət və ədəbiyyatdır. Bu nöqteyi-nəzərdən türklər bir
millətdir... Milli istiqlala malik olmayan bir millət, hürriyyət və mədəniyyətini də
hifz edə bilməz. İnsanlara hürriyyət, millətlərə istiqlal» (4, 64).
M.Əminin millət anlayışına verdiyi bu tərif və şərh, bu gün də öz originallığını
saxlayır. Rəsulzadənin millətə verdiyi tərif, çoxsaylı təriflərdən yalnız biridir. Onun
bu tərifi maraqlı olduğu qədər də, tənqidə də yer verir. Məsələn, millətin tərifi ilə
bağlı Rəsulzadədə razılaşmadığımız məqamlardan biri din amilidir. Əslində din, milli
məsələdən dah çox, bəşəri əxlaqi-mənəvi xarakter daşıyır. Din bir millətin həyatı ilə
məhdudlaşa bilməz. Bu baxımdan bəzən, din hər hansı millətin bütövləşməsi,
vahidləşməsi, milli dövlət yaratması və s. məsələlərdə mənfi rol oynayır. Rəsulzadə
özü də dəfələrlə din faktorunun millətlə qarışdırılması problemini qeyd
etmişdi. Mütəfəkkir millət nədir, türk milləti nə deməkdir anlayışlarını şərh edərkən
yazır: «Sairə yerlərin müsəlmanları kimi, biz Rusiya müsəlmanları milliyyətdən
əvvəl din cəhətinə əhəmiyyət verdik. Bütün tərəqqipərvər hərəkatımızda din naminə
dirilik göstərmək istədik. Türkcə qəzetə çıxartdıq - adına müsəlman qəzetəsi dedik.
Türkcə teatrlar, operalar düzəltdik - ünvanlarını müsəlman teatrosu və müsəlman
operası dedik. Məktəb açdıq - rus-müsəlman məktəbi adını verdik.
Cəmiyyətlərimizin sifətləri yenə «müsəlman» kəlməsindən ibarət oldu. Halbuki
elədiklərimizin hamısı türkcə olub və türk asari-mədəniyyəsini diriltmək üçün idi.
Müsəlmanlığın ibtidai təsirindən gələrək biz özümüzü müsəlman adlandırdığımızdan
– 206 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

əsl milliyyətimizin ünvanını təşkil edən türklüyə əhəmiyyət verməmiş, həmən

«müsəlman» adına qənaət eləmişdik. Hələ də etməkdəyiz. Hələ bu qənaətlə də
qalmamışıq, başqaları bizə «tatar» və «persiyan» demişlər, ona da etiraz etməmişik.
Bu, tamamilə ondan irəli gəlmiş ki, biz özümüzü necə ki lazımdır, tanımamışıq».
Rəsulzadə doğru qeyd edir ki, əgər millət olaraq etnik mənsubiyyətimizi
vaxtında tanısaydıq, «türk operaları»nı «müsəlman operaları» adlandırıb,
soyadlarımızı da Ərəbli, Sarablı, Ağdamlı əvəzinə Ərəblinski, Sarablinski, Ağdamski
yazmaz və «türk səhnəsi»nə «müsəlman səhnəsi» deməzdik.
Milli varlığın fəlsəfəsini şərh edərkən M.Ə.Rəsulzadə öz konsepsiyasına iki
anlayış daxil etmişdi: milli vicdan və milli iman. Burada milli vicdan milli özünüdərk
mənasındadır. O, millətin həyatını milli vicdanın inkişafına bağlayırdı. Milli vicdanın
sayəsində milli iman əmələ gəlir. Milli imanın yaranması ilə millətlər özlərinə şanlı
və şərəfli yol seçirlər.
O yazır ki, milli varlığın yaranmasında milli vicdan və milli iman mühüm rol
oynayır: «Milli vicdan və yaxud milli iman, milli dirilikdəki əməl və arzunun
mövcudiyyətindən və onun surəti-hiss və bəyanatından hasil oluyor. Hər millət deyil,
hətta hər bir şəxsin özünə görə əməli vardır. Buna başqa təbirlə meyl və arzu dəxi
demək olar. Bunun firəngcəsi «ideal» gəlir. Osmanlıcada son zamanlar bunu,
«məfkurə» deyə, tərcümə edənlər də vardır» .
Rəsulzadə yazır ki, hər şəxsin arzu və əməli, onun bacarığı və məsləki ilə
eynilik təşkil edir: «Bir şəxs öz iqtidar və bacarığı dairəsində müntəha nəyə malik
olmaq istərsə, o şey onun əməlidir. Əməlsiz kimsə yoxdur. Onsuz yaşamaq
naqabildir. Əməl fəaliyyətə, fəaliyyətdə tərəqqiyə mövcib oluyor. Şəxslər əməlsiz
yaşaya bilmədikləri kimi, millətlər də əməlsiz yaşaya bilməzlər. İştə millətin
ümumən də mövcud olan hakim bir əməl və arzu yolunda bəslənən gizli hisslər milli
vicdan ilə imanı tövlid ediyorlar…
Şəxsi əməllər hər nə qədər müşkül və istehsalı çətin də olsa, böyük ola bilməz.
Yəni ona böyük və milli əməl deyilməz və o milli vicdanın tələb elədiyi də olmaz.
Məsələn, bir hambal milyoner olmaq fikrinə düşər və bu çətin məqsədə nail olsa
belə, bu əmələ böyüklük nami verilməz. Fəqət, bir fərd öz mühitinin faydasını
düşünərək şəxsi üçün deyil, qövmi və yaxud milləti üçün bir əməl bəslərsə, buna
böyük əməl demək olar, bu kimi adamlara da böyük əməlpərvərlər, yaxud məfkurəçi
ismi verirlər» (1, 170).
Rəsulzadənin fikrincə, «millətlərin həyatı da ancaq bu milli vicdanın inkişafı
sayəsində mümkün olub, ancaq bu vicdanın təsirləridir ki, milli ideal hasil olur. Milli
idealın (imanın) hökümilədir ki, millətlər özlərinə şanlı və şərəfli bir dirilik təmin edə
bilirlər» (5, 16).
Sonralar M.Ə.Rəsulzadə milliyyət və millət məsələlərini araşdırarkən Qərb
alimləri Madzi və Durkheymin fikirlərini təhlil etməyə çalışmışdır: «Millət anlamını
ifadə üçün dilimizdə iki söz vardır: Milliyyət və Millət. Bunlardan birincisi insani,
dini, irqi, qövmi, tarixi, coğrafi, iqtisadi və siyasi amillərin təsiri ilə meydana gələn
– 207 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

etnik bir topluluğu ifadə edir. İkincisi, isə bu topluluqdan doğan ümumi bir iradəni
anladır. Madzinin məşhur tərifinə görə, millət «torpağın, mənşəyin, əxlaq ilə
adətlərin və dilin birliyindən başqa, həyatında və ictimai vicdanında anlaşma və
ortaqlıq yaratmış bir insan kütləsinə» deyilir. Durkheymin nəzərində isə «etnik
amillər və yaxud tarixi səbəblərlə eyni qanunlar altında yaşamaq və tək bir dövlət
qurmaq istəyən insan kütləsinə millət deyilir»... Madzinin tərifi ilə Durkheymin tərifi
arasında ifadə fərqinə diqqət etmək lazımdır: Birincisində millət ünsüri və tarixi bir
hadisədir. İkincisində millət ictimai və iradi bir hadisədir... O, rüşeymdir, bu uşaqdır.
O ağacdır, bu meyvədir. O anadır, bu baladır. O milliyyətdir, bu millətdir».
M.Ə.Rəsulzadənin fikrincə, milliyyətin millət halına keçməsi feodal sisteminin
dağılması, burjuaziyanın zühuru ilə bağlı olub: «Dilləri, adətləri, tarixləri, dinləri,
vətənləri və sairələri bir olan insanlar bir milliyyət təşkil edirlər; fəqət bir milliyyətin
millət halına keçməsi ümumi şüur və kollektiv iradənin təəssüsünə bağlıdır. Bu isə
yalnız «ictimai hafizə» vəzifəsini görən orqanın təşəkkülüylə vücuda gəlir. Bu orqan
müxtəlif zamanlara görə dəyişir. Orta çağlarda bu vəzifəni feodal zümrə görür,
milliyyətin sosial həyat və kələnəklərini qeyd edən, zəbt edən «hafizə» xan sarayları
ilə şüvaliyə ibarət olub qalırdı. Zamanın dəyişməsi ilə, təbii olaraq bu orqan da
dəyişdi. Burjuaziyanın zühuru ilə feodal sistem dağıldı» (5, 17-18).
M.Ə.Rəsulzadə milliyyətçiliklə millətçiliyi bir-birindən ayırır, aralarındakı çox
ciddi fərqi göstərir: «Milliyyət müəyyən şərtlər və hadisələr nəticəsində vücuda
gəlmiş statik (mustakar) bir varlıqdır; millət isə bu statik varlığın şüurlaşan dinamik
(fəal) bir şəklidir. Statik bir keyfiyyət ərz edən milliyyət baxımından vətən coğrafi
bir anlamdır. Halbuki şüur və iradəyə malik bulunan millət baxımından vətən, siyasi
bir məna ifadə edər. Etnik bir özəllik ərz edən milliyyət mənsublarının yaşadığı bir
yerdən ibarət olan coğrafi vətən dinamizimdən məhrum passiv bir sevginin
mövzusudur. Halbuki siyasi şüur və dövlət olmaq əzminə malik bulunan bir millət
üçün vətən eşqi aktiv bir hərəkət amilidir» (5, 19). Rəsulzadə fikirlərinə davam
edərək yazır: «Halbuki bir millətçi üçün Vətən sadəcə, maddi ünsürlərlə
hüdudlanmaz. Milliyyətə siyasi şüur güdən millətçi, vətəndə də mənəvi bir öz, bir
ruh arar. Onun üçün vətən maddi deyil, mənəvi bir varlıqdır. Maddi özəllikləri,
mənəvi özəlliklərlə canlanmadıqca, coğrafi bir bölgənin, sözün əsl mənası ilə, zatən
bir vətən olmasına imkan yoxdur. Maddi vətən ünsürlərindən başqa hər aydın insanın
bildiyi vəchiylə dil, din, ədəbiyyat, musiqi, fəlsəfə, sənət və tarix kimi mənəvi vətən
ünsürləri vardır». Onun fikrincə, «bir millətçinin vətən anlayışı, coğrafi mənadakı
vətəni müstəqil bir dövlət halına gətirmək istəməsidir. Bir millətçi, hər şeydən əvvəl
istiqlal davasında bulunan bir vətənçi - bir patriotdur. Avropalıların patriot termini ilə
ifadə etdikləri anlam, bizim millətçi sözü ilə anlatmaq istədiyimiz anlamın eynidir.
Bu, avropalıların nasyonalizm sözü ilə kəsb etdikləri milliyyətçilikdən tamamilə
başqa bir şeydir» (5, 20).
M.Ə.Rəsulzadəyə görə, millətçilik fikrinə inananların ilk vəzifəsi milli birliyi
mühafizə etməkdir: «Bu, millətçilik fikrinin əsası və təməlidir. İnternasiyonalist və
– 208 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

kosmopolit nəzəriyyələrlə ortaya atılan marksizm, kommunizm və anarxizm kimi

doktrinaların əsl qayəsi, milli birlik və bütünlüyü sarsıtmaq, parçalamaq və
pozmaqdır. İctimai, sinif və zümrələr arasında ixtilaf və ziddiyyət təhriki və hüsusət
ihdası bu məqsədilə yapılır. Halbuki, həqiqi millətçilərin üzərinə tərəttüb edən kutsal
qayə uzun sürəkli tarixin məhsulu bulunan milli varlığı bütün fəzilətləri, gələnək və
görənəkləri, kültür və ədəbiyyatı ilə qorumaq, yaşatmaq və gəlişdirməkdir».
Rəsulzadə millətçiliyin inkişafında və mahiyyətində milli əxlaqın böyük rol
oynadığnı qeyd edir və onun yerini də dəyərləndirir: «Milli əxlaqa gəlincə, o da
fərdlərdən mütəşəkkil böyük bir topluluğun toplu bir halda uyacağı və daima bağlı
qalacağı bir taqım maşəri ümdə və qaidələridir. Millət hizblərin, zümrələrin və
siniflərin fövqündə olduğu və bunların hamısını içində barındırdığı və qoyununda
bəslədiyi üçün heç bir hizb, zümrə və sinif mənfəətlərinə və ya qayələrinə fəda
ediləməz. Hələ milli varlığın şəxsi təmayüllərə və qərəzlərə alət və vasitə edilməsi
xəyalə belə gətiriləməz». M.Ə.Rəsulzadə daha sonra yazır: «Verilən sözə və yapılan
sərbəst anlaşılmalara riayət milli əxlaqın üçüncü ümdəsidir. Haqqı, hürriyyəti, sülhü
və demokratiyanı qoruma və müdafiə, zülmə və təcavüzə qarşı dönməz bir cəbhə
alma milli əxlaqın dördüncü ümdəsidir. Milli səviyyəni daima yüksək tutma, geriliyə
və cəhalətə qarşı savaşma milli əxlaqın beşinci ümdəsidir. Bütün bu ümdələrə riayət
edən millətlərə insanlıq camiəsi, iləri, kültürlü, səciyyəli, zində və istiqbalı parlaq
millətlər, deyə, qiymət verir» (2, 26-27).
Rəsulzadə millətin mənəvi həyatına, mədəniyyətinə əlahiddə əhəmiyyət verir:
«Əcələ bir surətdə maddətən tərəqqi edib də mənəviyyatca məhrum qalmaqdansa,
maddətən gec tərəqqi edib, mənəviyyatca müstəqil qalmağı tərcih edərəm, çünki
milliyyətin də, bəşəriyyətin də, faidəsi bundadır» (15, 15). M.Əmin bununla da sosial
tərəqqini iki maddi və mənəvi hissələrə bölmüş olur. Onun fikrincə, hər şeydən əvvəl
mənəvi tərəqqi gəlir. Bu baxımdan mütəfəkkir milli məfkurədə milli tərəqqini ön
plana çəkir.

ƏDƏBİYYAT:

1. Axundov M.F. Bədii və fəlsəfi əsərləri. Bakı: Yazıçı, 1987, 368 s.

2. Cəfərov N. Milli ictimai fikir tariximizdən. Bakı: Azərnəşr, 1993, 79 s.
3. Rəsulzadə M.Ə. Əsərləri (1909-1914). II c., II cilddə, Bakı: Şirvannəşr, 2001, 528 s.
4. Rüstəmov İ.Ə. XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda təbii-elmi və fəlsəfi fikrin
vəhdəti. Bakı: Azərnəşr, 1992, 120 s.
5. Rüstəmov İ.Ə. Həsənbəy Zərdabi. Bakı: Gənclik, 1969, 186 s.

– 209 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

[Link]
Xülasə
M.Ə.RƏSULZADƏNİN MİLLƏT VƏ MİLLİYYƏT ANLAYIŞLARI
İLƏ BAĞLI GÖRÜŞLƏRİ
Azərbaycan xalqının sosial-siyasi və fəlsəfi fikir tarixində görkəmli ictimai-
siyasi xadim, istedadlı alim, mütəfəkkir, publisist, Azərbaycan Xalq
Cümhuriyyətinin qurucularından olan Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin özünəməxsus
yeri və rolu vardır. SSRİ dağılandan sonra M.Ə.Rəsulzadənin həyatı və sosial-siyasi
ideyaları tədqiqatçıların diqqətini daha çox cəlb etmiş, yeni dövrdə Azərbaycanın
sosial-siyasi, mənəvi-mədəni problemlərinin həllində bu görkəmli dövlət xadiminin
mənəvi irsindən hərtərəfli istifadə olunmağa başlanmışdır. M.Ə.Rəsulzadənin ölməz
ideyaları 70 illik fasilədən sonra müstəqilliyini bərpa etmiş Azərbaycanda siyasi-
ideoloji qiymətini almağa qədəm qoymuşdur. M.Ə.Rəsulzadənin həyatı, siyasi
baxışları, dövlətçiliyə dair fikirləri, milli və siyasi məfkurədən doğan publisistikası,
elmi-fəlsəfi, etik, estetik düşüncələri və s. diqqət mərkəzindədir. M.Ə.Rəsulzadənin
sosial-siyasi, sosial-fəlsəfi, etik-estetik baxışlarının Azərbaycan sosio-mədəni
münasibətlərinin inkişafında yerini və rolunu görürük. M.Ə.Rəsulzadənin irsinin,
ideyalarının bu gün daha incəliklə və yeni formada reallaşması zərurəti hiss
edilməkdədir. Bu ideyaların cəmiyyətin milli ideologiyasına çevrilməsi yeni nəsilin
milli şüurunun və sağlam mənəviyyatının formalaşdırılması məsələsində müvafiq
qurumların işinə kömək edə bilər.
[Link]
Summary
M.A RASULZADE'S MEETINGS ON THE CONCEPTS OF NATION
AND NATIONALITY
Mahammad Amin Rasulzadeh, a prominent socio-political figure, talented
scientist, thinker, publicist, one of the founders of the Azerbaijan Democratic
Republic, has a special place and role in the history of socio-political and
philosophical thought of the Azerbaijani people.
After the collapse of the USSR, M.A Rasulzade’s the life and socio-political
ideas attracted the attention of researchers, and in the new era, the spiritual heritage
of this prominent statesman began to be used in solving the socio-political, spiritual
and cultural problems of Azerbaijan. M.A Rasulzade's immortal ideas have gained
political and ideological value in Azerbaijan, which regained its independence after
70-year hiatus. M.A Rasulzade's life, political views, views on statehood, publicism
born of national and political ideology, scientific-philosophical, ethical, aesthetic
thoughts, etc. is in the spotlight. We see the place and role of M.A Rasulzade's socio-
political, socio-philosophical, ethical and aesthetic views in the development of
socio-cultural relations in Azerbaijan.
Today, there is a need to realize the legacy and ideas of M.A Rasulzade in a
more subtle and new form. The transformation of these ideas into the national
– 210 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

ideology of society can help the work of relevant institutions in the formation of the
national consciousness and healthy morality of the new generation.

Ст.пр.П.Е.Кулиева
Резюме
ВЗГЛЯДЫ М.А РАСУЛЗАДЕ ПО КОНЦЕПЦИЯМ НАЦИЯ И
НАЦИОНАЛЬНОСТЬ
Махаммад Амин Расулзаде, видный общественно-политический деятель,
талантливый ученый, мыслитель, публицист, один из основателей
Азербайджанской Демократической Республики, занимает особое место и роль
в истории общественно-политической и философской мысли азербайджанского
народа.
После распада СССР жизненные и общественно-политические идеи М.А.
Расулзаде привлекли внимание исследователей, и в новую эпоху духовное
наследие этого выдающегося государственного деятеля стало использоваться в
решении социально-политических, духовных и культурных проблем
Азербайджана. Бессмертные идеи М. А. Расулзаде приобрели политическое и
идеологическое значение в Азербайджане, который после 70-летнего перерыва
вновь обрел независимость. Жизнь М.А. Расулзаде, политические взгляды,
взгляды на государственность, публицистику, порожденную национальной и
политической идеологией, научно-философскими, этическими, эстетическими
мыслями и др. в центре внимания.
Мы видим место и роль общественно-политических, социально-
философских, этических и эстетических взглядов М.А. Расулзаде в развитии
социокультурных отношений в Азербайджане. Сегодня существует
необходимость реализовать наследие и идеи М.А. Расулзаде в более тонкой и
новой форме. Трансформация этих идей в национальную идеологию общества
может помочь работе соответствующих ведомств в формировании
национального самосознания и здоровой нравственности нового поколения.

Redaksiyaya daxil olma tarixi: 05.03.2021.

Çapa qəbul olunma tarixi: 15.03.2021
Rəyçi: dos. Axundova Nəzmiyə M.q.
tərəfindən çapa tövsiyə olunmuşdur

– 211 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

MUŞKİYEVA AYTƏN MUSA Q.

aytenmuskiyeva@[Link]
Gəncə Dövlət Universiteti

ƏMİN ABID VƏ ONUN "AZƏRBAYCAN TÜRKLƏRİNIN

ƏDƏBIYYATI TARIXI" ƏSƏRI

Xülasə
Məqalədə 20-ci illərdə Azərbaycan ədəbiyyatı tarixçiliyi problemləri
araşdırılır. Qeyd olunur ki, XIX əsrin sonlarından başlayaraq böyük maarifçi, ziyalı
F.Köçərlinin ədəbiyyat tarixçiliyi sahəsində gördüyü işlər 20-ci illərdə daha intensiv
xarakter almışdır. Bu dövrdə yazıb yaradan ədəbiyyatşünas və tənqidçilərdən [Link],
S.Hüseyn, A.Şaiq, [Link], C.Əfəndizadə, [Link]ı, M.F.Köprülüzadə,
Ə.Nazim, B.Çobanzadə və b. onarla ədəbiyyatşünaslar da bu mövzuda araşdırmalar
aparmışdır. Azərbaycan ədəbiyyatı tarixçiliyi ilə müntəzəm məşğul olan və özünün
ədəbiyyat tarixi olan tədqiqatçılardan biri də Ə.Abid olmuşdur. Araşdırmalar
göstərir ki, Ə.Abid türkiyədən döndükdən sonra artıq yeni ədəbiyyat tarixçiliyi ilə
bağlı aydın bir konsepsiyaya malik olmuş və özünün çoxcildlik ədəbiyyat tarixini bu
konsepsiyaya uyğun yazmışdır.
Beləliklə, 20-ci illərdə Azərbaycan ədəbiyyatı tarixçiliyi ətrafında yeni
metodoloji yanaşmanın formalaşdığını və burada Ə.Abidin yaradıcılığının mühüm
rolu olduğunu görmək olar. Araşdırmalar göstərir ki, Ə.Abid Türkiyədən döndükdən
sonra artıq yeni ədəbiyyat tarixçiliyi ilə bağlı aydın bir konsepsiyaya malik olmuş və
özünün çoxcildlik ədəbiyyat tarixini bu konsepsiyaya uyğun yazmışdır.
Açar sözlər: Ə.Abid, ədəbiyyat tarixi, 20-ci illər, formalaşma, yeni metod,
araşdırma, tədqiqatçı

20-ci illərdə Azərbaycan ədəbiyyatı tarixçiliyi problemləri artıq yeni mərhələyə

daxil olmuşdu. XIX əsrin sonlarından başlayaraq böyük maarifçi, ziyalı F.Köçərlinin
bu istiqamətdə gördüyü işlər öz bəhrəsini verməkdə idi. F.Köçərli həm Azərbaycan
ədəbiyyatının ayrı-ayrı şəxsiyyətlərinin özü haqqında material toplayır, həm də
onların əsərlərini əldə edərək yeni ədəbiyyat tarixinin yazılmasında müəyyən
addımlar atırdı. O, topladığı ilk materiallar əsasında 1895-ci ildə "Tatarskiye
komedii" kitabını, bir qədər sonra isə "Azərbaycan türklərinin ədəbiyyatı" (1903)
kitablarını dərc edir. Hər iki əsərin rus dilində yazılması müəllifin Azərbaycan
ədəbiyyatını yeni bir arenaya çıxarmaq istəyindən irəli gəlirdi. Onun topladığı
materiallar isə ölümündən sonra "Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi materialları" adı
altında iki cilddə nəşr edildi. Bütün bunlar F.Köçərlinin minillik ədəbiyyatımızın
tarixini, keçdiyi inkişaf yolunu öyrənmək və gələcək nəslə çatdırmaq zərurətini
doğururdu. Əgər ədəbiyyat tarixçiliyinin öyrənilməsinin ilk mərhələsində F.Köçərli
– 212 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

tək görünürdüsə, sonralar Azərbaycan ədəbiyyatının öyrənilməsi bir hərəkat xarakteri

almağa başladı. Bu dövrdə yazıb yaradan ədəbiyyatşünas və tənqidçilərdən [Link],
S.Hüseyn, A.Şaiq, [Link], C.Əfəndizadə, [Link]ı, M.F.Köprülüzadə,
Ə.Nazim, B.Çobanzadə və b. onarla ədəbiyyatşünaslar da bu mövzuda araşdırmalar
aparmışdır. Bu dövrdə ədəbiyyat tarixçiliyi məsələlərini araşdıran prof. B.Əhmədov
yazır: "İyirminci yüzilliyin 20-30-cu illərini Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığının
təşəkkül dövrü də adlandırmaq olar. Ədəbiyyat tarixçiliyininn fundamental şəkildə
araşdırılması, ədəbi-elmi fikrimizin Avropa üsulu ilə yeni nəzəriyyə və konsepsiya
ilə işlənməsi, tədqiqatlarınn sistemli və davamlı aparılması məhz bu dövrün payına
düşür" (1, 118). F.Köçərlidən sonra ədəbiyyat tarixi sahəsində fundamental
tədqiqatlar aparanlardan biri də Əmin Abid (1898-1938) olmuşdur. Belə demək
mümkünsə, F.Köçərlinin başlatdığı işi yeni mərhələdə Ə.Abid sistemli şəkildə
davam etdirmişdir. Onun bu sahədə çalışmaları 1922-ci ildən-İstanbul
Universitetindən məzun olduqadan sonra başlamışdır. O, yenidən İstanbula qayıtmış
və "Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi" çoxcildlik kitabını yazmaq missiyasını öz üzərinə
götürmüşdür. Aydındır ki, Ə.Abid çoxcildlik "Azərbaycan türklərinin ədəbiyyatı
tarixi" kitabını yazıb tamamlayaraq Bakıya dönmüşdür. Doğrudur, həmin kitabın
cildləri indi əlimizdə yoxdur, lakin ədəbiyyat tarixi haqqında yazdığı müxtəlif
məqalələri və cildlərdən müəyyən fraqmentlər onun bir ədəbiyyat tarixçisi kimi
qiymətləndirməyə tamamilə imkan verir. Məsələ burasındadır ki, Ə.Abid Türkiyəyə
gedəndə əldə yeni tipli "Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi" kitabı hələ yox idi.
F.Köçərlinin 1903-cü ildə rus dilində dərc edilən "Azərbaycan tatarlarının
ədəbiyyatı" kitabı da mövcud ehtiyacı ödəyə bilmirdi. Buna görə Ə.Abid var gücü ilə
özünü yeni ədəbiyyat tarixinin yazılmasına həsr etdi. Bu dövrdə mətbuatda
"Azərbaycan türklərinin ədəbiyyatı tarixi" kitabının yazılması və Azərbaycan Xalq
Maarif Komissarlığına təhvil verilməsi barədə informasiyalar da verilmişdir. O
zaman Əli Şahbazov "Yeni fikir"qəzetində yazırdı: "İstanbul Darülfünunun
ədəbiyyat fakultəsində oxumaq üçün burada olan tələbələrdən Əmin Abid yoldaşın
məzuniyyət tezi (dissertasiyası) olaraq vücuda gətirdiyi "Azəri türklərinin ədəbiyyat
tarixi" adlı əsəri Darülfünun imtahan heyəti tərəfindən qbul edildi. Elmi üsullara
istinadən yazılan tətəbbönamə məclis müdərrisin (professorlar məclisi) tərəfindən
təqdir edilərək təb olunmasına (çapına) qərar verilmişdir". Daha sonra müəllif
Ə.Abidin müdafiə etdiyi əsərin ümumən altı cilddən ibarət olduğu və burada müdafiə
edilən cildin son əsrə aid sonuncu cildi olduğu deyilir. Onu da qeyd etməyi unutmur
ki, Azəri ləhcəsinin zühurundan bu günə qədər ədəbi hərəkat son sosyoloji metodlar
nəzərə alınaraq müqayisəli tərtib və təhlil üsulları ilə yazıldığı bildirilir. Deməli ki,
Ə.Abid ədəbiyyat tarixini yeni metodologiya və ədəbiyyat tarixçiliyi prinsiplərilə
yazmağı qarşıya məqsəd qoymuşdur. Ə.Şahbazov da Ə.Abidin ədəbiyyat tarixinin
son elmi metodlarla yazdığına diqqət çəkir. Doğurdan da, ədəbiyyat tarixinin əldə
olan nüsxələri əsərin ədəbiyyat tarixçiliyinin müasir prinsipləri ilə yazıldığını
göstərir. Təəssüf ki, Ə.Şahbazovun 6 cild hesab etdyi "Azərbaycan türklərinin
– 213 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

ədəbiyyatı tarixi" əsərindən yalnız İstanbulda müdafiə edilən cildi və bir də 1-ci
cilddən bəzi fraqmentlər əlimizə gəlib çatmışdır. Bu yarımçıq cild isə S.Mümtaz
adına Ədəbiyyat və İncəsənət arxivində saxlanılır. Məqalədən belə məlum olur ki,
Ə.Abid Bakıya gələrkən əsərini Azərbaycan Xalq Maarif Komissarlığına təqdim
etməli və bunun əvəzində ona "təqdir medalyası" verilməli idi. Lakin göründüyü
kimi, əsər Xalq Maarif Komissarlığına verilsə də, ona nəinki təqdir medalyası
verilmiş, hətta əsərin özünü it-bata salmışlar. 1926-cı ildən Ə.Abidin repressiya
olunmasına qədər əsərin dərc edilməməsi olsun ki, müəllifə münasibətdən irəli
gəlmişdir. Çünki Türkiyədən Azərbaycana türk qızı Nafiə xanımla evlənib gələn
Ə.Abid sonrakı dövrdə bakıda da özünə iş tapa bilməmiş, ya işsiz qalmış, ya da
müxtəlif rayonlarda işləmişdir. Hər halda Ə.Abidin "Azərbaycan türklərinin
ədəbiyyatı tarixi" əsərinin 1-ci cildi yalnız bu günlərdə işıq üzü görmüşdür. Kitabı
nəşrə Ə.Abid tədqiqatçılarından Əli Şamil və Bədirxan Əhmədov çapa hazırlamışlar.
Əlbəttə, Ə.Abidin arxivdə saxlanılan bu əsərini şərti olaraq 1-ci cild hesab etmək
olar, çünki həm həcminə, həm də yarımçıqlığına görə ona cild adı vermək də
çətindir. Digər cildlər haqqında isə əlimizdə olmadığından elə də geniş fikir
söyləmək olmur. Sonuncu cild isə İstanbul Universitetinin arxivində olduğundan
artıq bu ədəbiyyat tarixi haqqında müəyyən fikir söyləmək mümkündür. Başqa bir
cildi isə tədqiqatçı Əli Şamil ehtimal edir. O, Ə.Abidin "Oktyabr inqilabının
Azərbaycan ədəbiyyatına təsiri" məqaləsinin ətək yazısındakı bir qeydə əsasən
(qeyddə XIX əsrdən danışılır və mənbə kimi "Azərbaycan türklərinin ədəbiyyatı
tarixi" əsərinin 3-cü cildi göstərilir-A.M.) üçüncü cildə XIX əsr ədəbiyyatından
bəhhs edildiyi qənaətinə gəlir: "Bu da onu göstərirdi ki, Ə.Abidin yazmış olduğu
"Azərbaycan türklərinin ədəbiyyatı tarixi" əsərinin üçüncü cildində [Link]ə
və çağdaşlarının yaradıcılığı da geniş tədqiqata cəlb edilmişdir" (4, 92). Buradan da
belə bir nəticəyə gəlmək olar ki, Ə.Abidin 1-ci cildi qədim Azərbaycan, 3-cü cildi
XIX əsr, sonuncu-altıncı cild XX əsrin əvvəlləri (o zaman müasir ədəbiyyat)
Azərbaycan ədəbiyyatına həsr olumuşsa, bəs geridə qalan cildlərdə hansı dövr
ədəbiyyatımız öz əksini tapmışdır. Görünür ki, ikinci cilddə qədim dövr öz əksini
tapmışdır. Elə isə IV və V cildlərdə hansı dövrün ədəbiyyatı təhlilə cəlb edilmişdir?
Hər halda "Azərbaycan türklərinin ədəbiyyatı tarixi" əsərinin əlimizdə olan
nüsxələri tam olmasa da, müəyyən fikir yürütməyə əsas verir. Ona görə ki, bu əsərdə
həm də Ə.Abidin ədəbiyyat tarixçiliyi ilə bağlı düşüncələri yer almışdır. Əsərin bu
cür adlanması tədqiqatçının tamamilə yeni baxış bucağından baxdığını göstərir. Ona
görə ki, indiyədək yazılan əsərlər "Azərbaycan türklərinin ədəbiyyatı tarixi" olaraq
adlanmamışdı. F.Köçərlinin "Azərbaycan tatarlarının ədəbiyyatı" (5) və ölümündən
sonra çap olunan "Azərbaycan ədəbiyyatı materialları" (6), Y.V.Çəmənzəminlinin
"Azərbaycan ədəbiyyatına bir nəzər" (7) adlanmışdı. Görünür, hələ Azərbaycan
ədəbiyyatı tarixinin adı ilə bağlı vahid bir fikir formalaşmamışdı. Ə.Abid isə öz
əsərini "Azərbaycan türklərinin ədəbiyyatı tarixi" adlandırmaqla yeni mövqe ortaya
qoymuşdur. Birincisi, Azərbaycandan kənarda da türklərin yaratdığ ədəbiyyat vardır;
– 214 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

ikincisi, Azərbaycanın özündə bir neçə qeyri-millət yaşayırdı. Əgər Azərbaycan

ədəbiyyatı adlandırmış olsaydı, belə çıxırdı ki, bu coğrafiyada yaranmış digər
xalqların ədəbiyyatını da burada əks etdirməli idi. Ə.Abid isə bu yolla getmir.
Doğrudur, Ə.Abiddən sonra yazılan bir neçə ədəbiyyat tarixi gah "Azəri ədəbiyyatı",
gah da "Azərbaycan ədəbiyyatı" adlanmış və sonuncu üzərində qərarlaşmışdır.
Ə.Abid isə bu əsərinin əhatə etdiyi coğrafiyanı da göstərmişdir: "Bu gün Azəri
türkcəsi dediyimiz ləhcə ilə danışan Qafqaz, İran, Xorasan və İraq türklərinin ədəbi
və fikri həyatları haqqında təhlillər" (8, 22).
Ə.Abidin "Azərbaycan türklərinin ədəbiyyatı tarixi" əsərinin 1-ci cildini heç
də tam hesab etmək çətindir. Ona görə ki, həm həcmi azdır, həm də Azərbaycan
ədəbiyyatının qədimliyini təsdqiq edən bəzi fikirlərini istisna etməklə cilddə "Kitabi
Dədə Qorqud" dastanına həsr edilmişdir. Nəzərə alsaq ki, onun İstanbul
Universitetinin arxivində saxlanan sonuncu cildi cəmi iyirmi illik ədəbiyyata həsr
olunmasına rəğmən, üç yüz səhifədən çoxdur, onda qədim dövr Azərbaycan
ədəbiyyatına həsr edilmiş cildin daha da qalın olması ehtimalı çoxalır. Elə
tədqiqatçının qədim dövr Azərbaycan ədəbiyyatının ayrı-ayrı şəxsiyyətləri haqqında
məqalələri də bunu deməyə əsas verir.
Ə.Abidin bu əsərinin strukturu belədir: 1. Fehrist (Birinci söz, [Link]şlanğıc:
Azərbaycan-azəri-oğuz təbirləri haqqında ümumi bir tədqiq. [Link], Avropa,
türkiyə və Azərbaycan mətbuatında ədəbiyyatımıza aid yapılan tədqiqatlar haqqında
təhlili biblioqrafiya). 2. Mədxəl (1. Azərbaycan və Qafqaz türklərinin mənşələrinə
qısa bir baxış: a) Əski oğuz türklərinin yaşadığı yerlər, b) iqtisado həyat, c)
Totemçilik, d) Hakim olan dinlər), 2. Əski oğuzlarda ədəbi həyat, e) Ağız ədəbiyyatı,
ə) Yazılı ədəbiyyat, f) Vəznli nəsr və heca vəzni, g) İlk heca vəznləri, ğ) Xalq şairləri
və s. Əsərin sonrakı hissələrinin böyük bir qismi "Oğuznamə"lərə, "Kitabi Dədə
Qorqud" dastanının təhlilinə və bəzi boylarının yeni əlifba ilə uyğunlaşdırılmasına
həsr edilmişdir. Bu cilddə "Nəticə" və "Əlavə mətnlər" də yer almışdır.
Göründüyü kimi, Ə.Abid bu cilddə ədəbiyyatşünaslığımızı məşğul edən və
hələ indiyədək öz həlini tapmayan bəzi məsələlərə münasibətini bildirmiş və doğru
yanaşmışdır. Tədqiqatçının yazılı ədəbiyyat adına Orxon-Yenisey abidələri və
Mahmud Kaşğarlının "Divani-lüğətit-türk" əsərindəki ədəbi mətnlərdən söhbət
açması ədəbiyyat tariximizə yeni yanaşmasını ortaya çıxarır. Bu zaman hələ
ədəbiyyat tarixçiliyi ilə bağlı vahid fikirlər formalaşmadığından bəzi müəliflər
Azərbaycan ədəbiyyatının tarixinin haradan başlanması haqqında aydın bir təsəvvürə
malik olmamışdı. "Kitabi Dədə Qorqud" haqqında isə Azərbaycan elmi fikrində elə
bir tədqiqat aparılmamışdı. Ə.Abidin "Azərbaycan türklərinin ədəbiyyatı tarixi"
əsərinin yazılış tarixini 1922-ci il hesab etsək, deyə bilərik ki, Azərbaycan
ədəbiyyatşünaslığında bu dastan haqqında ilk məlumat verən və onu təhlil edən də
Ə.Abid olmuşdur. Onun Dədə Qorqudla bağlı burada yer alan alan fikirləri
Azərbaycan qorqudşünaslığının əsasını qoymuşdur. Bunu nəzərdə tutan B.Əhmədov
və Ə.Şamil yazır: "O (Əmin Abid-A.M.) "Kitabi Dədə Qorqud"un dəyərini bildiyinə
– 215 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

görə onunla bağlı araşdırmalar aparmaq, məqalələr yazmaqla kifayətlənməmiş, elmi

ictimaiyyətin diqqətini mövzuya yönəltmək üçün 1927-ci ildən başlayaraq Bakı
Darülfünunda, Bakı Pedoqoji texnikumunda, Bakı Maarif Evi Ədəbiyyat dərnəyində
məruzələr etmiş, əsərini nəşr edilməsi, universitetlərdə tədris olunması üçün Ruhulla
Axundova vermişdir" (9, 14).
Ə.Abidin bu əsərində yeni ədəbiyyat tarixçiliyi fikrinin formalaşdığını və bu
əsərin yeni ədəbiyyat tarixçiliyinə tamamilə uyğun gəldiyi qənaətinə gəlmək olar.
Belə ki, tədqiqatçı özü əsərin bir neçə yerində indiyədək milli ədəbiyyat tariximizin
təkamül xətləri nəzərə alınaraq metodik bir təhlilə məruz qalmadığı fikrinə diqqət
çəkilir. Onun fikrincə, türk ədəbiyyatı bir silsilə halında tədqiq edilməli, müxtəlif
dövrlərə bölünməlidir. Ə.Abidin milli ədəbiyyat tarixinin dövrləşdirilməsinə aid
ayrıca bir tədqiqatı olmasa da, bəzi fikirlərindən onun dövrləşdirmənin tərəfdarı
olduğu görünür: "Bununla bərabər, türk ədəbiyyatını müxtəlif dövrlərə, müxtəlif
ləhcələrə ayırıb da-ümumi təkamül xəttini buraxmadan tədqiq etmənin daha qolay bir
yol olduğu qənaətindəyiz" (8, 25).
Ə.Abid tədqiq etdiyi ədəbiyyat tarixinin bir xalqın olmasını əsaslandırmaq
üçün etnologiyamız haqqında fikirlərə də öz münasibətini bildirir, hökumətimizin
Azərbaycan adlanmasını təsadüfi saymır. Xüsusilə, xalqın keçmişi haqqında
araşdırmalarında müxtəlif mənbələrə istinad etməsi tədqiqatın ciddiliyini bir qədər də
artırır. Bunu da qeyd etmək lazım gəlir ki, Ə.Abid bir ədəbiyyat tarixçisi kimi
faktlara üstünlük verir və faktların dili ilə danışır. O, öz fikirlərini əsaslandırmaq
üçün Bartold, Samoyloviç, Tumanov, Köprülüzadə və b. onlarla görkəmli alimlərə
istinadlar edir. Ədəbiyyat tarixçiliyinin hələ tam olaraq forrmalaşmadığı bir zamanda
M.Füzulini Azərbaycan şairi hesab edir və öz fikrini belə əsaslandırırdı: "Füzuliyə öz
şairimiz diyoruz: halbuki, o heç bir zaman "Azərbaycan" degilən torpaqda
yaşamamışdır. Məlum olduğu vəchlə Füzuli İraqda yetişmiş bir simadır. Böylə
olduğu yerdə ona öz şairimiz deməməmiz lazım gəlir; ancaq bu doğru olamaz, o,
bizim şairimizdir. Çünki dili, ləhcəsi, bütün səciyyəsi (xarakteri) ilə bərabər bizimki
kibidir. Yəni o da bizim kibi oğuzdur" (8, 39).
Ə.Abid əski oğuzlarda ədəbi həyat məsələsini təhlil edərkən onu iki yerə
bölür: ağız ədəbiyyatı və yazılı ədəbiyyat. İlk ədəbiyyat nümunələri olaraq Orxon
Yenisey abidələrini görür və "Kitabi Dədə Qorqud" dastanını vəznli nəsrin nümunəsi
hesab edir. Bu abidəni yazılı ədəbiyyat nümunəsi kimi araşdırması və təqdim etməsi
də olduqca maraqlıdır. Ümumiyyətlə, Ə.Abidin ədəbiyyat tarixinin böyük bir hissəsi
bu dastana həsr olunmuşdur. Azərbaycan ədəbi, elmi dövriyyəsində bu
araşdırmaların ilk dəfə aparıldığını nəzərə almış olsaq, onda bu tədqiqatın əhəmiyyəti
bir daha artmış olar. Tədqiqatçı sonralar bu abidə ilə bağlı tədqiqatlarını daha da
genişləndirmiş, əsərin özünü çapa hazırlamışdır. Lakin repressiya olunduğundan
dastanı öz adına çap etdirə bilməmişdir.
Ə.Abidin "Kitabi Dədə Qorqud"la bağlı tədqiqatları bir neçə cəhətdən
önəmlidir. Hər şeydən əvvəl, dastan haqqında Türk dünyasında Kilisli müllim
– 216 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Rifətdən sonra ilk dəfə olaraq araşdırmaya cəlb etmiş və bir neçə boynu tədqiq
edərək bu əsərdə çap etdirmişdir. Bundan başqa tədqiqatçı bütün boyların qısa
məzmununu vermişdir. Onun dastanı araşdırmaları məzmununa görə də seçilir. Belə
ki, Ə.Abid dastanı araşdırakən həm rus, həm türk, həm də avropa və ərəb
mənbələrindən istifadə etmişdir. Tədqiqatçının fikrincə dastanın həm yazılı, həm də
şifahi bir şəkildə yaşaması ehtimalı xatirə gələ bilər. Bəlkə də Qorquddan öncə başqa
birisi tərəfindən kağıza da köçürüldüyü deyilir. O yazır: "Hər halda Qorqudun
yaşadığı tarix rəvayət şəklində olaraq göstərilən IX əsrlə Drezdendəki yazmanın
yazıldığı tarix olaraq göstərilən XVI əsr arasında keçən yeddi yüz illik bir məsafəyi-
rəvayət qəbildən belə olsun, düşünəcək olursaq, hər halda Drezden nüsxəsindən
əvvəl bu kitabın təkbaşına "Kitabi-Qorqud"un yazılmış olduğu və Drezden
nüsxəsinin də az-çox dəyişikliklə kopiyə edildiyini qəbul etmək lazım gəlir" (8, 89).
Ə.Abid Qorqudin kimliyi, əfsanəvi və gerçəkliyi, onun adının məşhur olduğu
yerlər, Qafqaz və Azərbaycan türkləri arasında Qorqudin nüfuzu, Qorqudun
Dərbənddəki qəbri, Burla xatunun Urmiyədəki qəbri və s. haqqında yerli-yataqlı
məlumatlar verir. Onun fikrincə, kitabın yazılış tərzi qəti olaraq bütün hekayələrin
dolayısıyla bir hökmdara ithaf edildiyini göstərir.
Ə.Abid "Azərbaycan türklərinin ədəbiyyatı tarixi" əsərinin sonunda lüğət də
verilmişdir. Tədqiqataçının İstanbul Universitetinin arxivində qalan sonuncu cildi isə
bu cildə nisbətən daha çox ədəbiyyat tarixçiliyi üslubunda yazılmışdır. Lakin hər iki
əsər vaxtında elmi dövriyyəyə daxil olmadığından ədəbiyyat tarixçiliyi prosesinə o
qədər də təsir göstərə bilməmişdir. Doğrudur, ədəbiyyat tarixi olaraq bu mətnlər elmi
dövriyyəyə daxil olmasa da, ayrı-ayrı məqalələri, tədqiqatları dövrün mətbuatında
çap olunduğundan ədəbiyyat tarixçiliyi prosesinə bu və ya digər şəkildə təsir
göstərmişdir. Bu səbəbdən də "Azərbaycan türklərinin ədəbiyyatı tarixi" kitabında
tədqiqatçının ədəbiyyat tarixçiliyi haqqında konsepsiyasını tam olaraq görmürük.
Onun bu konsepsiyası ədəbiyyat tarixçiliyi ilə bağlı yazdığı məqalələrdə daha
konseptual xarakter daşıyır. Buna görə də ədəbiyyatşünas Nizaməddin Şəmsizadə
Ə.Abidin ədəbiyyat tarixini mükəmməl hesab etmir: "Yuxarıdakı şərhə diqqət edilsə
görmək olar ki, Ə.Abidin ədəbiyyat tarixinin əldə olunan birinci hissəsi, əsasən
folklora həsr olunmuşdur. Müəllifin xidməti bundan ibarətdir ki, o ədəbi təkamülün
ictimai inkişafla tədqiqinə çalışmışdır. Lakin Ə.Abidin bu əsərini mükəmməl elmi-
metodoloji sistemə malik ədəbiyyat tarixi adlandırmaq olmaz" (10, 128).
Fikrimizcə, Ə.Abidin ədəbiyyat tarixi konsepsiyası ilə "Azərbaycan türklərinin
ədəbiyyatı tarixi" əsərini bir-birindən ayırmaq gərəkir. Ona görə ki, "Azərbaycan
türklərinin ədəbiyyatı tarixi" kitabından bizə çox az bir hissə gəlib çatmışdır. Bu
hissədən Ə.Abidin hansı ədəbiyyat tarixi konsepsiyasına malik olduğunuvə üstünlük
verdiyini müəyyən etmək çətindir. Lakin onun sonrakı məqalələri və ədəbiyyat tarixi
ilə bağlı nəzəri fikirləri aydın bir ədəbiyyat tarixi konsepsiyasının olduğunu deməyə
əsas verir. Bu ədəbiyyat tarixinin özünü belə F.Köçərlinin mvcud ədəbiyyat tarixi ilə
müqayisə etdikdə müəyyən bir inkişafın olduğu qənaətinə gəlmək olur. Bunu onun
– 217 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

cəmi bir neçə il sonra yazdığı "Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi ətrafında" məqaləsində
gəldiyi bu nəticə də təsdiq edir: "Azərbaycan türklərinin ədəbiyyatını yaxşı öyrənə
bilmək üçün təhlilləri mühəqqəq onların müəyyən istehsal şəraiti üzərində qurduqları
ictimai həyatın tarixi ilə bərabər yürütmək lazımdır. Türk əşirətlərinin təsərrüfat
şəkillərindən başlayıb, feodalizmin Azərbaycanda göstərdiyi şəklin pillələri və
kapitalizmin təsis və inkişafındakı şərtlər təhlil edilmədikcə, ədəbi şəxsiyyətlər və
ictimai dövrlərin, sinfi quruluşların ədəbi xarakterlərini üzərlərində təzahür etdirən
bir sənətkar vasitəçi sifətilə yanaşılmadıqca yazılacaq əsərlər...mahiyyətcə
təzkirəçiliyin öhdəsinə keçəcək" (10, 46).
Beləliklə, 20-ci illərdə Azərbaycan ədəbiyyatı tarixçiliyi ətrafında yeni
metodoloji yanaşmanın formalaşdığını və burada Ə.Abidin yaradıcılığının mühüm
rolu olduğunu görmək olar. Araşdırmalar göstərir ki, Ə.Abid Türkiyədən döndükdən
sonra artıq yeni ədəbiyyat tarixçiliyi ilə bağlı aydın bir konsepsiyaya malik olmuş və
özünün çoxcildlik ədəbiyyat tarixini bu konsepsiyaya uyğun yazmışdır. Doğrudur,
onun ədəbiyyat tarixi vaxtında dərc edilməmişdir. Ancaq tədqiqatçı ədəbiyyat
tarixində yer alan bəzi məsələləri və ayrı-ayrı şəxsiyyətlərin yaradıcılığı haqqında
fikirlərini müstəqil şəkildə dərc etdirdiyi məqalələrində ifadə etmişdir. Bu
məqalələrin sonrakı proseslərdə ədəbiyyat tarixçiliyinin yazılmasında müəyyən rolu
olduğu qənaətindəyik.

ƏDƏBİYYAT
1. Əhmədov B. Bir istiqlal yolçusu (Ə.Abid: həyatı, mühiti, yaradıcılığı). Bakı:
"Elm", 2003, 204 s.
2. Şahbazov Ə. İstanbul Darülfünunda azəri ədəbiyyatı tarixi. (Türkiyə məktubarı).
"Yeni fikir", 1926, 9 yanvar
3. Abid Ə. Azərbaycan türklərinin ədəbiyyatı tarixi. Birinci kitab. Avtoqraf.
S.Mümtaz adına Azərbaycan Mərkəzi Dövlət Ədəbiyyat və İncəsənət arxivi. Fond
170, siya. 1, sax. vah. 1-2
4. Əli Şamil. Axundovşünaslığın formalaşmasında Əmin Abidin rolu. AMEA
Humanitar Elmlər seriyası, Xəbərlər (xüsusi buraxılış), Elm, Bakı, 2012, s. 90-101
5. Кочарлинский Ф. Литература азербайджанских татар. Тифлис, 1903, с 54
6. Köçərli F. Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi materialları, 2 cilddə, I c., Bakı, 1925, II
c., 1926
7. Çəmənzəminli Y.V. Azərbaycan ədəbiyyatına bir nəzər. Bakı, 1921
8. Abid Ə. Azərbaycan türklərinin ədəbiyyatı tarixi (Tərtibçi, çapa hazırlayan və ön
söz müəllifləri B.Əhmədov və Ə.Şamil). Bakı, "Elm və təhsil", 2016, 240 s.
9. B.Əhmədov, Ə.Şamil. Ön söz. Abid Ə. Azərbaycan türklərinin ədəbiyyatı tarixi
(Tərtibçi, çapa hazırlayan və ön söz müəllifləri B.Əhmədov və Ə.Şamil). Bakı, "Elm
və təhsil", 2016, 3-21
10. Abid Ə. Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi ətrafında. "İnqilab və mədəniyyət", 1929,
N1, s. 45-47
– 218 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

СТ.ПР.МУШКИЕВА АЙТЕН
РЕЗЮМЕ
АМИН АБИД И ЕГО ТРУД «ИСТОРИЯ ТЮРКСКОЙ
ЛИТЕРАТУРЫ АЗЕРБАЙДЖАНА».
В статье исследуются проблемы историографии азербайджанской
литературы 1920-х годов. Отмечается, что с конца XIX века деятельность
великого просветителя, интеллигента Ф. Кочарли в области историографии
литературы стала более интенсивной в 20-е годы. Среди литературоведов,
писавших и творивших в этот период, были А.Сур, С.Гусейн, А.Шаиг,
Х.Джавид, Дж. Эфендизаде, А.Мусаханлы, М.Ф. Копрулузаде, А.Назим,
Б.Чобанзаде и другие.
Десятки литературных критиков также провели исследования по этой
теме. А.Абид был одним из исследователей, регулярно занимавшихся
историографией азербайджанской литературы и имевшим свою литературную
историю. Исследования показывают, что после возвращения из Турции А.
Абид уже имел четкое представление о новой историографии литературы и
писал свою многотомную историю литературы в соответствии с этой
концепцией.
Таким образом, можно видеть, что новый методологический подход к
историографии азербайджанской литературы сформировался в 20-е годы
прошлого века, и творчество А. Абида сыграло здесь важную роль.
Исследования показывают, что после возвращения из Турции Абид уже имел
четкое представление о новой историографии литературы и написал свою
многотомную историю литературы в соответствии с этой концепцией.
Ключевые слова: А.Абид, история литературы, 20-е годы, становление, новый
метод, исследование, исследователь

[Link] AYTAN M.
SUMMARY
AMIN ABID AND HIS WORK "HISTORY OF AZERBAIJANI
TURKISH LITERATURE"
The article examines the problems of historiography of Azerbaijani literature in
the 1920s. It is noted that since the end of the XIX century, the work of the great
enlightener, intellectual F. Kocharli in the field of literary historiography became
more intensive in the 1920s. [Link], [Link], [Link], [Link], [Link],
[Link], [Link], [Link], [Link] and others were among
the literary critics who wrote and created during this period. Dozens of literary critics
have also conducted research on this topic. [Link] was one of the researchers who
was regularly engaged in the historiography of Azerbaijani literature and had his own
literary history.

– 219 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Research shows that after returning from Turkey, [Link] already had a clear
concept of the new literary historiography and wrote his multi-volume literary
history in accordance with this concept.
Thus, it can be seen that a new methodological approach to the historiography
of Azerbaijani literature was formed in the 1920s, and the work of A. Abid played an
important role here. Research shows that after returning from Turkey, Abid already
had a clear concept of a new literary historiography and wrote his multi-volume
literary history in accordance with this concept.
Key words: [Link], history of literature, 20s years, formation, new method,
research, researcher

tərəfindən çapa tövsiyə olunmuşdur.

Redaksiyaya daxil olma tarixi: 05.03.2021.

Çapa qəbul olunma tarixi: 15.03.2021
Rəyçi: Filologiya elmləri doktoru, professor Bədirxan Əhmədov
tərəfindən çapa tövsiyə olunmuşdur

– 220 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

ŞAHNAZ ABDULLAYEVA
ADPU
sahnaz.abdullayeva95@[Link]
N.GƏNCƏVİNİN “KƏRPİCKƏSƏN KİŞİNİN DASTANI” MƏNZUM
HEKAYƏSİNİN TƏDRİSİ

Xülasə
Müasir dövr təhsili fəal əmək istehsalı bacarıqlarına malik vətəndaşların
yetişdirilməsində maraqlıdır. Dünya təhsilinin ümumi mənzərəsi onu göstərir ki, bu
gün əmək bazarında peşə ixtisasları daha çox tələb olunandır. Ənənəvi təhsildə də
aparıcı yer tutan əməyə məhəbbət mövzusu bu gün müasir təlimdə də məhz peşələrə
yiyələnməyin vacibliyini prioritet kimi götürür.
Zəhmətə çağırış təhsilin ilk pillələrindən başlanır. Ədəbiyyat fənninin
qarşısında duran məqsədlərdən biri də şagirdləri insan əməyinə dəyər verən, özü də
qurub yaratmaqla vətənə xidmət etməyi özünə borc bilən vətəndaş kimi
yetişdirməkdir. Əmək adamlarına əsərlərində geniş yer vərən dahi şair Nizami
Gəncəvinin "Sirlər Xəzinəsi poeması" şairin bütün yaradıcılığından qırmızı xətt kimi
keçən, başlıca ideya təşkil edən kamil insan və ədalətli hökmdar mövzusuna həsr
olunub. Kamil insan olmağın ən başlıca şərt insanın əlinin zəhmətə alışmasıdır.
Şairin əmək mövzusuna həsr etdiyi çoxsaylı məsnəvilərindən biri də "Kərpickəsən
kişinin dastanı" mənzum hekayəsidir. Bu məqalədə, mənzum hekayə barədə
tənqidçilərin fikirlərindən, əsərin tədrisi əhəmiyyətindən danışılır. Mənzum
hekayənin tədris olunduğu dərs nümunəsi verilmişdir.
Açar sözlər: ədəbiyyat, dərs nümunəsi. Nizami Gəncəvi, “İsgəndərnamə”
poeması, Nüşabə obrazı , metodika, təhlil, qrupla iş, BİBÖ, ikihissəli gündəlik,

"Kərpickəsən kişinin dastanı" hekayəsində şairin məqsədi, əsas qayəsi əməyə

bağlılıq, əməyə sevgi aşılamaq, hər hansı peşəyə yiyələnməyin vacibliyini
vurğulamaqdır. Şair " Oğlum Məhəmmədə nəsihət" adlı məsnəvisində:
"Bir elmi öyrənmək istədikdə sən,
Çalış ki, hər şeyi kamil biləsən.
Kamil bir palançı olsa da insan,
Yaxşıdır yarımçıq papaqçılıqdan"-
deyir.
"Sirlər Xəzinəsi" poemasında bu hekayət "Qocalığın sifətləri " məqaləsindən
sonra verilir. Əmək mövzusu 90-cı illər Azərbaycanında tədrisdə diqqət mərkəzində
olmuşdur. Hətta əmək qəhrəmanları Şamama Həsənova, Sərdar İmrəliyev, Vəsilə
Zahidova, Tərlan Musayev və digərlərinin adları indi də sırf əməyə qiymət verildiyi

– 221 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

üçün xatırlanır. Bu qəhrəmanlar əməklə ucalmışlar. Bu deyilənlərdən çıxış edərək

məqsədlər qarşıya qoyur və aşağıda dərs nümunəsini təqdim edirik.
Mövzu: N.Gəncəvinin "Kərpickəsən kişinin dastanı" əsərinin təhlili
Standart:

Standartlar Təlim nəticələri.

1.1.1 Heca vəznli şeirlərdə və sadə süjetli Hekayədə tanış olmayan sözlərin
bədii əsərlərdə (əfsanə, nağıl, təmsil, mənasını lüğətlərdən istifadə etməklə
hekayə) tanış olmayan sözlərin mənasını aydınlaşdırır.
lüğətlərdən istifadə etməklə aydınlaşdırır.
2.1.1. Bədii nümunələrlə bağlı şifahi Hekayə ilə bağlı şifahi təqdimatlar edir,
təqdimatlar edir, öyrəndiyi yeni öyrəndiyi yeni sözlərdən nitqində istifadə
sözlərdən nitqində istifadə edir. edir.
2.1.2. Bədii əsərlərlə bağlı fikirlərini Hekayə ilə bağlı fikirlərini aydın, ardıcıl
aydın və ardıcıl şərh edir. şərh edir.

İş forması: Qruplarla iş, cütlərlə iş.

İş üsulu: İkihissəli gündəlik, "Venn diaqramı", müzakirə, rollu oyun, Sinkveyn
üsulu.
Resurslar: Dərslik, "Vatman" kağızları-iş vərəqləri, əyani vəsaitlər, kompüter,
proyektor
5-ci sinif ümumi orta təhsil pilləsinin ilk səviyyəsidir. Və ibtidai təhsil
pilləsində aldığı biliklər 5-ci sinif şagirdinin gələcək təhsilinin bünövrəsini təşkil
edir. Ədəbiyyat fənn kurikulumunda təqdim olunan hər bir mövzu ilə bağlı ibtidai
sinifdə də ilkin anlayış olaraq məlumatlandırılıblar. Eyni zamanda, "Əməyə
məhəbbət, zəhmətə çağırış" mövzusuna hazırlıqlı olan şagirdlər əmək, zəhmətlə bağlı
yetəri qədər atalar sözləri bilirlər. Bundan əlavə, “Yada salın” başlıqlı suallardan
(İnsanların əməyə fərqli münasibətini əks etdirən hansı əsərləri oxumusunuz? Həmin
əsərlərdə əmək və əməkçi insanla bağlı hansı fikirlər diqqətinizi daha çox çəkib? )
da görünür ki, mövzu artıq uşaqlara tanışdır. Ümumi orta təhsil pilləsinin ilk
sinifində artıq şagirdlərdə peşələrə maraq, peşə seçməyin vacibliyinə dair fikir
formalaşdırmalıdır. ("Ümumi orta təhsilin məqsədi şagirdlərdə... məntiqi təfəkkürün
formalaşmasını,... dünya sivilizasiyasının inkişafı haqqında müvafiq bilik və
təsəvvürlərin yaradılmasını,... hadisələri qiymətləndirmək və öz gələcək fəaliyyət
istiqamətini müəyyənləşdirmək bacarığını təmin etməkdən ibarətdir" [6.])
Beləliklə, dərsdən əsas məqsəd, zəhmətin müxtəlif peşə sahələrində insanı
ucaldan vasitə olduğunu, mühüm əxlaqi keyfiyyət olduğunu şagirdlərin özlərinə
tapdırmaqdır. Dərs məzmun üzərində iş olduğu üçün şagirdlər ilk növbədə, fasilələrlə
– 222 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

oxu vasitəsi ilə məzmunla, obrazlarla, adı gedən peşə, peşənin xarakteri ilə tanış
olurlar. Təqdimat zamanı çıxışlarında nitqin təsirli olması şərtlərini yerinə yetirməyə
çalışmalıdırlar. Fasilələrlə oxu zamanı müzakirə - diskussiya metodundan istifadə
etmeklə ("siz olsaydınız nə edərdiniz?" tipli suallarla) əsərin məzmununa daha yaxşı
bələd olmağa nail olmaq olar.
Dərsin gedişi
Şagirdlər, icbari təhsil zamanı, şəxsi mütaliələri ilə ("Almaniyada həyata keçirilən
araşdırmadan məlum olub ki, oxuduqları hekayələrdən zövq alan 7-9 yaşlardakı
uşaqlar başqalarıyla rəqabətə girən digər həmyaşıdlarından daha bacarıqlıdırlar.")[7.
] öyrəndikləri atalar sözü və əsərlərdən fraqmentlər səsləndirirlər. Uşaqlarda yeni
mövzu barədə təsəvvürlər yenidən canlanır.
I. Motivasiya
Proyektor vasitəsi ilə N. Gəncəvinin portreti, rəssam Mikayıl Abdullayevin çəkdiyi
mozikanın təsviri, müxtəlif peşələrlə bağlı rəsmlər, əmək qəhrəmanları- Şamama
Həsənova, Sərdar İmrəliyev, Vəsilə Zahidova, Tərlan Musayevin portretləri nümayiş
etdirilir. Nümayiş zamanı, Nizami Gəncəvinin əmək adamlarına əsərlərində
ehtiramla bəhs etdiyi haqda qısa məlumat vermək, "Sirlər Xəzinəsi" əsərinin
quruluşunun mahiyyətini açıqlamaq, şəkilləri nümayiş etdirilən əmək adamlarının
əmək və zəhmətlə tanınması barədə danışmaq olar. Bu mərhələdə "anlayışın
çıxarılması" metodundan da istifadə etməklə şagirdlərdən gözlənilməz cavablar da
alacağımız şübhəsizdir. Əminik ki, informasiyanın çox əlçatan olduğu bu dövrdə
şagirdlər "kərpickəsən uşaq" barədə də xəbərdardırlar. [[Link]
imweA]
Tədqiqat sualı:
İnsan həyatında əməyin rolu nədən ibarətdir?
II. Tədqiqatın aparılması
Şagirdlər qruplara ayrılır. Qruplara adı özləri seçirlər (Bu yolla mövzunun
mahiyyətini anlayıb-anlamadıqlarını öyrənmək, qiymətləndirmədə bu faktdan
istifadə etmək olar, həmçinin sıra ilə qrup adlarının seçilməsi qrupların bir-birilərinin
fikirlərini izləmə bacarığını yoxlamağa kömək etmiş olar)
İş vərəqləri peşələrə xas rəsimlərlə bəzədilə bilər. Bu zaman təsviri incəsənətə
inteqrasiya etmək də münasibdir. Heç şübhəsizdir ki, ədəbiyyat fənnində olduğu
kimi, Təsviri incəsənət fənninin məzmununda da "əmək, peşə" mövzusu yer almışdır.
Şərti olaraq qrup adları üçün ən münasib variantlar kimi, "Əmək" "Halallıq",
"Səadət" adları da əsərin məzmun xəttinə müvafiqdir və şagirdlərə məzmun xəttinin
izlənməsi üçün ipucu olar)
Qruplara suallar təqdim edilərkən, iş vərəqələrinin arxasında peşələrlə bağlı
müəllimin öz əli ilə çəkilmiş müəyyən rəsm nümunəsi olması arzuolunandır.
İşvərqlərinin arxa üzünün qoyulması hər qrupun suallarla eyni anda tanışlığını təmin
etmək məqsədi daşıyır. Digər tərəfdən, ədəbiyyat müəlliminin şəxsi nümunəsində bir
– 223 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

dərs üçün çəkilən zəhmət şagirdlərin diqqətindən yayınmır. (Ədəbiyyatın incəsənətin

bir növü olduğunu unutmayaraq, xatırlatmaq istərdik ki, bir çox ədəbiyyat
müəllimləri, rəsm bacarığına da sahib olur.) Dərs prosesinin sonunda iş vərəqələrinin
təqdim edilməsi zamanı, həm müəllimin həm şagirdlərin çəkdikləri zəhmət və əldə
edilən gözəl, yadda qalan nəticələr, zəhmətin, eyni zamanda fərqli peşə
qabiliyyətlərinə sahib olmağın necə fərəhli, qürurverici hiss olduğu, məhsuldar
olması göz önündə canlanır.
İş vərəqi 1. "Əmək" qrupu.
Tapşırıq 1. N.Gəncəvinin "Kərpickəsən kişinin dastanı" şeirində tanış olmayan
sözlərin mənasını lüğətdən istifadə etməklə aydınlaşdırır. (Bu araşdırma zamanı həm
şerin özündən, həm lüğətdən istifadə ediləcəyi üçün müəllim əvvəlcədən şagirdlərə
istifadə edəcəkləri vəsaitləri xatırlada bilər)
Cavab: Ruzi-azuqə, qida; qalxan-poladdan hazırlanmış qədim silah növü; qəlib-
taxtadan kərpic kəsmək üçün istifadə olunan əşya; ahıl-qoca; cahil-nadan adam.
Tapşırıq 2. Hekayəni mənsur formada yazın. (Bu sualı verərkən monitorda Kazım
Kazımzadənin çəkdiyi illüstrasiyadan bəhrələnmək məsləhət görülür)
Cavab: "Şam şəhərində yaşayan bir qocavardı. İnsanlardan uzaq gəzər, geyimini də
özü toxuyardı. Bir kərpic qəlibi vardı, palçıqla, suyla əlləşirdi. Bu qoca bir gün yenə
kərpickəsərkən, cavan bir oğlan qocanın başı üstünü kəsdirir. Ağır işlə məşğul
olmamağı, insanlardan kömək istəməyi məsləhət görür. Qoca oğlanın sərbəst
duruşuna qarşı məğrur duruşla və tutarlı fikirlərlə cavab verir: "Cavanlıqdan bu
sənətlə məşğulam ki, qocalanda da sənə əl açıb dinlənməyim". Cavan utanır və daha
orda qala bilməyib gedir.
İş vərəqi 2: "Halallıq" qrupunun sualları və cavabları.
Tapşırıq 1. Hekayəni rollar üzrə oxuyun.
Cavab: Cavan oğlanın sözlərinə qədər olan hissə- şairin təsvirini bir şagird, cavanın
sözlərini bir şagird, qocanın sözlərini bir şagird, qocanın sözlərindən sonra şairin
yekundakı fikrini digər bir şagird oxuyur.
Tapşırıq 2. Hekayənin planını tərtib edin.
Cavab: Plan:
1. Hekayənin başlanması, qocanın təsviri.
[Link] oğlanın gəlişi, qocaya dedikləri.
3. Qocanın dedikləri
4. Şairin cavanı təsviri.
İş vərəqi 3. "Səadət" qrupunun sualları
Tapşırıq 1. Mətnin məzmununu əks etdirən bir sual, bir cavab seçin. (Cavanın və
qocanın fikirləri) Bu tapşırıq verilən zaman həmin qrupa dərslikdən əlavə, "Sirlər
Xəzinəsi" poeması yer alan kitabı da təqdim etmək şagirdlərə dərslikdəkindən fərqli
variantda həkayəyə qiymət verməyə kömək edər.

– 224 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Cavab: Cavan: "Qalx ayağa, torpağa qılınc vurma bu qədər,

Bir qarınlıq çörəyi səndən kim əsirgəyər?!"
Qoca: "Əziyyətli olsa da, öyrəndim bu sənəti
Ki, boynumda qalmasın bir kimsənin minnəti."
Tapşırıq 2 "Kərpickəsən kişinin dastanı" mövzusu müasir dövrdə" başlıqlı kiçik bir
esse yazın.
Cavab: "Dövrümüzdə də şərəfi ilə həyatda qalmağa çalışan, halal yolla çörək
qazanan xeyli sayda peşə adamları vardır. İşsizliyin artdığı bir zamanda həyatın
sütunu olan peşələrdən hər hansı birini elə gənc ikən öyrənmək çox vacibdir".
III. Məlumatın mübadiləsi
Təqdimatlar nümayiş etdirilir. Bu zaman digər qruplar da diqqətli olmalı,
təqdimatları izləməli, fikirlərini bildirməlidirlər.
IV. Məlumatın müzakirəsi və təhlili. Bu mərhələdə fasilitator suallarını da
unutmaq olmaz.
V. Nəticənin çıxarılması və ümumiləşdirilməsi
Qrupların təqdimatları, digər qrupların münasibəti dinlənilir. Şagirdlər, qrupun
adlarına, təqdimat zamanı yoldaşlarının nitqinə qiymət verir.
VI. Yaradıcı tətbiqetmə
Şagirdlər kiçik bir səhnəciklə öyrəndikləri əsəri canlı izləyirlər. Bu səhnəcik təkcə
əsərin mövzusundan deyil, həyatda başlarına gələn hər hansı hadisədən də seçilə
bilər.
VII. Qiymətləndirmə
Bildiyimiz kimi, şagird üçün özünüqiymətləndirmə özünənəzarət funksiyası yerinə
yetirir. [1. səh. 62] Buna görə son olaraq müəllim qiymətləndirmə cədvəlini təqdim
edə bilər. Şagirdlərin də iştirakı ilə meyarlar əsasında qrup işləri, eyni zamanda
ayrılıqda hər bir şagirdin BBV-ləri qiymətləndirilə bilər.
Ev tapşırığı
Hekayəni "Sirlər Xəzinəsi" poemasından tapıb oxuyun.
Məşğələnin sonunda klaster(şaxələndirmə) metodundan istifadə etməklə
şagirdlərin mövzu ilə bağlı yeni nə öyrəndiklərini aşkara çıxarmaq olar.

İstifadə olunmuş ədəbiyyat:

1.Əliyeva F. Məmmədova Ü. "Müasir Təlim Texnologiyaları". Bakı-2014.
2.Həsənov. B. Əliyev S. Səfəriva Ə. Quliyeva Ə. "Ədəbiyyat" Ümumtəhsil
məktəblərinin 5-ci sinfi üçün Ədəbiyyat fənni üzrə dərslik. Bakı-2016.
3.Həsənov. B. Əliyev S. Səfəriva Ə. Quliyeva Ə. "Ədəbiyyat" Ümumtəhsil
məktəblərinin 5-ci sinfi üçün Ədəbiyyat fənni üzrə dərsliyin METODİK VƏSAİTİ.
Bakı-2008.
4.Gəncəvi N. "Sirlər Xəzinəsi". Bakı: Lider, 2004
– 225 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

[Link] F. "Ədəbiyyatın tədrisi metodikası" Bakı-2017.

[Link]://[Link]/news/[Link]
[Link]://[Link]/azeri/magazine-50909581
[Link]://[Link]/news/cemiyyet/26135-zengin-meneviyyat-kitabi-sirler-xezinesi
[Link]://[Link]/x%C9%99b%C9%99r/37396/

ШАХНАЗ АБДУЛЛАЕВА
ПРЕПОДАВАНИЕ РАССКАЗА О " РАССКОЗ О СТАРИКЕ

РЕЗЮМЕ
Современное образование граждан с активными трудовыми
производственными навыками заинтересован в обучении. Общая картина
мирового образования показывает, что профессиональные специальности
сегодня пользуются большим спросом на рынке труда. Тема любви к труду,
которая также занимает ведущее место в традиционном образовании, сегодня
рассматривает важность овладения профессией как приоритетную в
современном образовании.
Призыв к работе начинается на ранних этапах обучения. Одна из целей
предмета литературы - воспитывать в школьниках граждан, ценящих
человеческий труд и обязанных служить Родине, созидая и создавая ее. Низами
Гянджеви - один из поэтов, которые в своих произведениях отдали большое
место трудящимся. В статье обсуждается мнение критиков о стихотворном
рассказе Н. Гянджеви «Эпос о каменщике» и о важности преподавания этого
произведения. Приводится пример урока, на котором преподается
стихотворный рассказ.
Ключевые слова: Низами Гянджеви, методика, анализ, работа с группой,
ЗХУ (Знаю - Хочу знать - Узнал), дневник из двух частей

SHAHNAZ ABDULLAYEVA
THE TEACHING OF [Link]' S "THE TEACHING BRICKS
MAN'S EPOS" STORY
SUMMARY

Modern education of citizens with active labor production skills is interested

in teaching. The general picture of world education shows that vocational specialties
are in great demand in the labor market today. The theme of love of work, which also
occupies a leading place in traditional education, today considers the importance of
mastering professions as a priority in modern education. The call to work begins in
the early stages of education. One of the goals of the subject of literature is to
educate students as citizens who value human labor and are obliged to serve the
– 226 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

motherland by building and creating it. Nizami Ganjavi is one of the poets who gave
a wide place to working people in his works. This article discusses the opinions of
critics about N. Ganjavi's verse story "The Epic of the Bricklayer" and the
importance of teaching the work. An example of a lesson in which a verse story is
taught is given.
Keyvvords: literature, lesson example. Nizami Ganlavi, methodology, analysis,
KWL, essei group work.

Redaksiyaya daxil olma tarixi: 05.03.2021.

Çapa qəbul olunma tarixi: 15.03.2021
Rəyçi: filologiya elmləri doktoru, professor Zahid Xəlil
tərəfindən çapa tövsiyə olunmuşdur

– 227 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

SƏMA İSPAROVA
Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti
E-mail:isparovasema@[Link]

ƏDƏBİYYAT FƏNNİ ÜZRƏ SİNİFDƏNXARİC İŞLƏRİN TƏŞKİLİNDƏ

FƏNLƏRARASI İNTEQRASİYADAN İSTİFADƏ

XÜLASƏ
Sinifdənxaric işlər şagirdlərin dərsdən sonrakı fəaliyyətlərinin səmərəli təşkil
olunmasına yönəlmişdir. Sinifdənxaric işlər şagirdlərin təlim nailiyyətlərinin
yaxşılaşdırılmasında çox əhəmiyyətli rol oynayır. Ədəbiyyat fənni üzrə sinifdənxaric
işlərdə fənlərarası inteqrasiya şagirdlərin dünyagörüşünün, yaradıcılıq
qabiliyyətlərinin, tənqidi və yaradıcı düşünmə bacarıqlarının inkişaf etməsinə çox
böyük təsir göstərir. Bildiyimiz kimi sinifdənxaric işlərdə şagirdlərin maraq və
meyilləri, onların yaş xüsusiyyətləri nəzərə alınır və konkret bir proqram
çərçivəsində həyata keçirilmədiyinə görə müəllimlərə daha geniş yaradıcılıq
imkanları verir. Buna görə də sinifdənxaric işlərin təşkilində fənlərarası
inteqrasiyanın rolu da bir qədər artmış olur. Sinifdənxaric işlərdə fənlərarası
inteqrasiya şagirdlərin maraq və tələbatına uyğun olaraq fərdi, qruplarla iş, kütləvi
tədbirlər şəklində həyata keçirilir. Ədəbiyyat fənni üzrə sinifdənxaric işlərin
təşkilində müəllim digər fənlərə aid bilik və bacarıqlara da müəyyən qədər sahib
olmalıdır. Sinifdənxaric işlərin təşkilində digər fənn müəllimlərinin də iştirak etməsi
mübət haldır. Bu zaman sinifdənxaric işlərin təşkilində həm şagirdlər daha həvəsli
olacaqlar, həm də bu onların digər fənlərə qarşı marağının da artmasına səbəb
olacaqdır.
Açar sözlər: Sinifdənxaric iş, fənlərarası inteqrasiya, ədəbiyyat, şagird

Sinifdənxaric işlər şagirdlərin dərsdən sonrakı fəaliyyətlərinin səmərəli təşkil

olunmasına yönəlmişdir. Sinifdənxaric işlər şagirdlərin təlim nailiyyətlərinin
yaxşılaşdırılmasında çox əhəmiyyətli rol oynayır. Ədəbiyyat fənni üzrə sinifdənxaric
işlər şagirdlərin tənqidi və yaradıcı düşünmə qabiliyyətlərinin inkişafına, proqram
materialının dərindən mənimsənilməsinə, onların nitq qabiliyyətlərinin
yaxşılaşmasına, bədii təfəkkürünün zənginləşməsinə şərait yaradır. Bildiyimiz kimi
sinifdənxaric işlərdə şagirdlərin maraq və meyilləri, onların yaş xüsusiyyətləri nəzərə
alınır və konkret bir proqram çərçivəsində həyata keçirilmədiyinə görə müəllimlərə
daha geniş yaradıcılıq imkanları verir. Buna görə də sinifdənxaric işlərin təşkilində
fənlərarası inteqrasiyanın rolu da bir qədər artmış olur. Ədəbiyyat üzrə sinifdənxaric
işlərdə fənlərarası inteqrasiya həm Tarix, Coğrafiya, Azərbaycan dili, Biologiya kimi
fənlərdən qazanmış olduqları biliklərin ədəbi əsərlərlə əlaqələndirilməsində, həm də
ədəbi dərnəklərdə, ekskursiyalarda, oxucu konfranslarındakı müzakirələrdə özünü
– 228 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

göstərir. Bilal Həsənli belə qeyd edirdi: “Məlumdur ki, coğrafiya, tarix,
təbiətşünaslıq, dil dərslərində qazanılan biliklər şagirdin müəyyən yaş dövründə
həyatı dərk etməsi üçün zəmin yaradır. Şagirdlərin psixoloji xüsusiyyətləri,
intellektual inkişafı, tarixi, elmi faktlara bələd olması, mütaliə dairəsi sinifdənxaric
işin mövzusunu müəyyənləşdirir və bu zaman müxtəlif fənlər arasında olan əlaqələr
mütləq nəzərə alınır” [ 3, s.370]. Buradan belə nəticə çıxır ki, ədəbiyyat dərslərində
sinifdənxaric işlərin təşkilində elə bir mövzular seçilir ki, həm şagirdlərin yaş
xüsusiyyətləri, həm də onların psixoloji vəziyyətləri nəzərə alınır. Yuxarıda qeyd
etdiyimiz kimi şagirdlərin maraq və meyillərini də buna əlavə etsək, deməli, müəllim
sinifdənxaric işlərin təşkilində elə bir mövzular seçməlidir ki, orada həm şagirdin
marağı, yaşı xüsusiyyəti, psixoloji durumu, həm də mövzu ilə əlaqəli elmi bilik və
faktlara bələd olması da nəzərə alınsın. Əgər verilən mövzu haqqında şagird tarixi,
elmi faktları bilmirsə, bu zaman o mövzunu digər fənlərlə əlaqələndirə bilməyəcək.
Digər bir məqam isə odur ki, şagird mövzunu bilir, elmi faktı da bilir, lakin bunları
əlaqləndirə bilmir. Bu zaman müəllim istiqamətverici suallarla şagirdə kömək edə
bilər. Yaxud da cütlərlə iş, kiçik qruplarla iş formasından istifadə edərək birgə
əməkdaşlıq şəraitində şagirdlərin bilik və bacarıqlarını ümumiləşdirməsinə yönəldə
bilər. Ədəbiyyat dərslərində sinifdənxaric işlərin təşkilində sinfin imkanları da
mütləq nəzərə alınmalıdır. Əgər sinifdəki şagirdlərin əksəriyyətinin mütaliə vərdişləri
zəifdirsə, bədii əsərlər oxumağa meyilli deyillərsə, bu zaman müəllim ilk dəfədən
onlara geniş həcmli əsərlər, ağır psixoloji romanlar tapşırmamalıdır. Kiçik həcmli
əsərlərlə əvvəlcə onları həvəsləndirməlidir. Misal olaraq, [Link]ənin “Şəhidlər”
poeması əslində geniş əsərdir. Lakin bu poemadan kiçik bir hissə şagirdlərə tapşırıla
bilər. Bu zaman şagirdlər tarixdən onlara məlum olan faktları da xatırlayıb əsərdən
bir hissəni emosional, ifadəli şəkildə ifa edəcəklər. Hətta 20 Yanvar faciəsinə aid
video kadrları da nümayiş etdirsək, həm şagirdlər əsərdəki ağrı-acını daha yaxşı
duyub dərk edəcəklər, həm də tarixi faktların ədəbiyyatımızda necə əks olunduğuna
bilavasitə şahid olacaqlar. Mütaliə vərdişləri artdıqca isə irihəcmli əsərlər də
sinifdənxaric işin mövzusu ola bilər (2, s.268).
Sinifdənxaric işlər şagirdlərlə fərdi iş, qrup halında iş və kütləvi tədbirlərlə
təşkil oluna bilər. Ədəbiyyat üzrə sinifdənxaric işi fərdi şəkildə təşkil etdikdə
müəllim hər bir şagirdin maraq və meyillərini, qabiliyyətlərini nəzərə almalıdır.
Məhz bu səbəbdən fənlərarası inteqrasiyanı həyata keçirmək istəyiriksə, şagirdə
tapşırılmış hər hansı mövzunu onun marağında olan sahə ilə əlaqələndirməyi tələb
edə bilərik. Məsələn, şagirdin marağı kino və musiqiyə varsa, sinifdənxaric işdə
Nəsiminin “Etməgil” qəzəli tapşırıq kimi verilə bilər. Bu zaman şagird ssenari
müəllifi İsa Hüseynov olan “Nəsimi” filminə baxacaq və Rasim Balayevin filmdə
qəzəli necə səsləndirdiyi ilə də tanış olacaq. Bu həmçinin onun ifaçılıq qabiliyyətinin
inkişafına da səbəb olacaqdır. Digər bir nümunə isə sözləri Əhməd Cavada məxsus
olan “Çırpınırdı Qara dəniz” şeiri ola bilər. Bu zaman müəllim müğənni Azərinin
səsləndirmiş olduğu ifanı şagirdlərə təqdim edəcəkdir. Şagirdlər artıq ifanı eşidərkən
– 229 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

yeni mövzunun “Çırpınırdı Qara dəniz” şeiri olduğunu anlayacaqlar və musiqiyə

marağı olan hər bir şagird bu şeiri çox həvəslə, istəklə ifa edəcəkdir.
Əgər müəllim Ədəbiyyat üzrə sinifdənxaric işlərdə fənlərarası inteqrasiyanı
qrup halında həyata keçirmək istəyirsə, bu zaman ona ekskursiyalar, oxucu
konfransları kömək olacaqdır. Nəzərə alsaq ki, 2021-ci il “Nizami Gəncəvi” ili elan
edilib. Yaxşı olardı ki, müəllim Nizami Gəncəvi adına Milli Azərbaycan Ədəbiyyatı
Muzeyinə şagirdləri ekskursiyaya aparsın. Elə oradaca N.Gəncəvinin özü, əsərləri
barəsində Tarixdən də onlara məlum olan biliklər vasitəsilə şagirdlərlə müzakirə
aparsın. Onun əsərlərində hansı fənlərlə əlaqəni görmək mümkündür? Yaxud
N.Gəncəvinin elə bir əsəri varmı ki, onda inteqrasiya əlamətləri özünü göstərmiş
olmasın? N.Gəncəvinin əsərlərinin mövzusunun aktuallığını müasir dövrlə
əlaqləndirə bilərikmi? və s. kimi suallarla maraqlı bir diskussiya təşkil etmək
mümkündür. Bu diskussiyada şagirdlərin həm tənqidi, həm də yaradıcı düşünmə
bacarığı inkişaf edir. N.Gəncəvinin həyatına, yaradıcılığına maraq güclənir. Hətta
muzeydə müəllim şagirdləri beş qrupa bölüb hər birinə müvafiq olaraq “Xəmsə”yə
daxil olan əsərlərin adı verilər və həmin əsərlər haqqındaki təqdimatları da dinləyə
bilər. Bu eyni zamanda şagirdlərin sinifdənxaric işlərin təşkilində də əməkdaşlıq
fəaliyyətlərinin inkişafına səbəb olacaqdır. Digər bir nümunə də bu ola bilər ki,
müəllim şagirdləri [Link]ənin ev muzeyinə ekskursiyaya aparır. Bu
ekskursiya zamanı yolda müəllim şagirdlərin [Link]ənin yaradıcılığı
haqqında biliklərini onlara xatırladır. Müxtəlif ədəbi oyunlar vasitəsilə ekskursiya
daha maraqlı, əyləncəli keçir. Ev muzeyinə gəldikdə isə yenə müəllim əvvəlcə ilkin
məlumatları onlarla bölüşür. Daha sonra isə şagirdlər [Link]ənin
əsərlərindəki digər fənlərlə olan əlaqəni aşkara çıxarmaq üçün şifahi təqdimatlar
edirlər. Hər bir təqdimat dinlənilir və sonda ümumiləşdirmələr aparılır.
Ümumiyyətlə, yazıçıların, şairlərin ev muzeyinə ekskursiya hər bir şagirdin
ədəbiyyata olan marağının artmasına səbəb olur. Bunun nəticəsində şagirdlər digər
sinifdənxaric işlərdə daha fəal iştirak edirlər. Çünki bu onların maraqlarına
uyğundur.
Müəllim şagirdlərin ədəbiyyat sahəsində maraqlarını inkişaf etdirmək, bədii
əsərlərdə olan faktları digər fənlərlə əlaqələndirmək üçün oxucu konfranslarından da
istifadə edir. Oxucu konfransları müxtəlif şəkildə həyata keçirilir. Tədris ilinin
əvvəlində oxucu konfranslarının təşkili daha səmərəli ola bilər. Ona görə ki tədris
ilinin əvvəlində şagirdlərə hansı bədii əsərlərin oxunulması üzrə tövsiyələr verilir.
Şagirdlərə həmin əsərlərdəki digər fənlərə aid bilikləri əlaqələndirmək tapşırılır.
Həmçinin yay tətilində oxumuş olduqları əsərlər də bu konfranslarda müzakirə
olunur. Müəllim şagirdlərə “Oxuduğunuz əsərlərdə hansı fənlərə aid biliklərə rast
gəldiniz?” yaxud “Oxuduğunuz əsərləri müasir dövrlə əlaqələndirə bilərikmi? kimi
suallar ünvanlayır. Bu suallar əsasında geniş müzakirələr həyata keçirilir. Oxucu
konfransları başqa şəkildə konkret bir əsərin müzakirəsi formasında da təşkil oluna
bilər. Misal olaraq, İ.Hüseynovun “Tütək səsi” əsəri şagirdlərə tapşırılır. Oxucu
– 230 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

konfransında isə əsər haqqında problemli suallar verilir: “Tütək səsi” əsərində hansı
fənlərə aid biliklərə rast gəlinir? Əsərdə hansı tarixi faktlar vardır? Şagirdlərin
cavabları əsasında geniş müzakirələr həyata keçirilir. Yenə ssenari müəllifi
İ.Hüseynov olan “Tütək səsi” filmindən fraqment də göstərilə bilər. Hətta oxucu
konfransında “Tütək səsi” filmi əvvəlcə şagirdlərlə birgə izlənilə bilər. Film
bitdikdən sonra isə əsərlə bağlı müzakirələr həyata keçirilə bilər. (5, s.294).
Ədəbiyyat üzrə sinifdənxaric işlər kütləvi iş formasında da təşkil olunur. Bu
kütləvi iş formasında sayca daha çox və eyni yaş qrupunda olmayan şagirdlər də
iştirak edə bilərlər. Şagirdlərin eyni yaş qrupunda olmaması, onların maraq və
meyillərinin fərqli olması, elmi, tarixi faktlara müxtəlif şəkildə bələd olmaqları ilk
baxışda kütləvi iş formasının mənfi cəhəti kimi görsənsə də, əslində bu xüsusiyyət
özü kütləvi iş formasını digərlərindən yaxşı mənada fərqləndirir. Ona görə ki bədii
əsərlərin digər fənlərlə əlaqəsinin müzakirəsi zamanı şagirdlər yuxarı siniflərdə
oxuyan yoldaşlarından digər fənlərə aid bilmədikləri faktları da öyrənmiş olurlar. Bu
da bizə məlumdur ki, şagirdlər yoldaşları ilə müzakirə zamanı faktları, bilikləri,
mövzunu daha dərindən mənimsəyirlər.
Ədəbiyyat üzrə sinifdənxaric işlər ədəbiyyat dərnəkləri vasitəsilə daha səmərəli
təşkil oluna bilər. Məhz bu dərnəklərdə fənlərarası inteqrasiya imkanları daha da
genişlənir. Məsələn, müəllim Hüseyn Cavidin “Şeyx Sənan” əsərini dərnəkdə
müzakirə mövzusu olaraq seçir. Şagirdlər əsərlə tanış olduqdan sonra onun hansı
fənlərlə inteqrasiya olunduğu haqqında fikirlərini söyləyirlər. Əsəri tarixlə, dinlə,
coğrafiya ilə inteqrasiya edərək müzakirə aparırlar. Sonda dərnəyin fəaliyyəti,
aparılan müzakirənin nəticələri divar qəzetində göstərilir. Hətta ədəbiyyat
dərnəklərində şagirdlərin digər fənlərə aid bilik və bacarıqlarını müəyyənləşdirmək
məqsədilə müəyyən bir mövzuda kiçik həcmli əsərlər, hekayə, məqalə yazdırıla bilər
ki, burada onlar digər fənlərdən qazanmış olduqları bilik və bacarıqları da tətbiq
etmiş olurlar. Məsələn, şagirdlər tarixi mövzuda kiçik bir hekayə yazsalar, artıq onlar
Tarix fənnindən qazandıqları biliyi ədəbiyyatla, söz sənəti ilə əlaqələndirərək
inteqrasiya bacarıqlarına yiyələnmiş olacaqlar. Qeyd etdiyimiz kimi ədəbiyyat
dərnəklərində fənlərarası inteqrasiya imkanlarını reallaşdırmaq daha əlverişlidir. Belə
ki müəllim şagirdlərin inteqrasiya bacarıqlarını formalaşdırmaq və inkişaf etdirmək
üçün təkcə bir bədii əsərlə kifayətlənməməlidir. Hətta həm hər hansı bir yazıçının
yaradıcılığının dərindən öyrənilməsi, həm də həmin yazıçının əsərlərindəki digər
fənlərə aid bilikləri müəyyənləşdirmək məqsədilə dərnək məşğələləri təşkil oluna
bilər. Bu məşğələlərdə şagirdlər yazıçının yaradıcılığı ilə tanış olur, əsərlərində ən
çox hansı fənlərə aid bilik və faktlara rast gəlindiyini müəyyənləşdirirlər. Misal
olaraq, “[Link]ənin yaradıcılığı” dərnək məşğələsinin mövzusu olsa,
şagirdlər [Link]ənin dram əsərləri, povesti və lirik əsərlərini müzakirə
edəcək, həmin əsərlərin müasir həyatımızda səsləşən cəhətlərini aşkara çıxaracaq,
digər fənlərlə əlaqəsini müəyyənləşdirəcəklər.

– 231 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Ədəbiyyat dərnəklərinin müxtəlif növləri olduğunu nəzərə alsaq, bu

dərnəklərdə fənlərarası inteqrasiya imkanlarının reallaşdırılması da bir qədər fərqli
olacaqdır. Misal olaraq, “Kitab dostları” dərnəyində ədəbiyyat müəllimi dərnək
üzvlərinə elə bədii əsərlər tapşırmalıdır ki, orada şagirdlər fənlər arasındakı əlaqəni
görmüş olsunlar. Əgər tapşırılan əsərlərdə digər fənlərə aid biliklər, faktlar yoxdursa,
təbii ki, burada şagirdlər fənlər arasındakı əlaqəni tapmamış olacaqlar. Müəllim
dərnək üzvlərinə bədii əsərlərdəki fənlər arasındakı əlaqəni müəyyənləşdirməyi
tapşırarkən müxtəlif üsullardan istifadə edə bilər. Misal olaraq,
C.Məmmədquluzadənin “Ölülər” tragikomediyasını götürək. Əvvəlcə dərnək
üzvlərini onların maraq və meyillərinə uyğun olaraq beş qrupa bölünər. Hər qrupa isə
bədii əsəri əlaqələndirə biləcəyi bir sahənin adını verək. Buna uyğun olaraq
“Azərbaycan dili”, “Tarix”, “Din”, “İnsan hüquqları”, “Coğrafiya” kimi qruplar
meydana çıxacaqdır. Hər qrupun üzvü də mənsub olduğu qrupun adına uyğun olaraq
bədii əsəri həmin sahə ilə əlaqələndirəcəkdir. Bu zaman şagirdlər birgə əməkdaşlıq
şəraitində bilik və bacarıqlara yiyələnəcəklər. Digər bir üsul isə müəllim dərnək
üzvlərinin hər birinə fərdi şəkildə sual verə bilər: “Ölülər” tragikomediyasını hansı
fənlərlə əlaqələndirə bilərik? Bu sual ətafında geniş müzakirə təşkil oluna bilər.
“Ədəbi yaradıcılıq” dərnəyində isə bədii yaradıcılığa maraq göstərən şagirdlər
iştirak edir. Bəs bu dərnək üzvlərində inteqrasiya bacarıqlarını necə inkişaf etdirə
bilərik? Bədii yaradıcılığa maraq göstərən hər bir şagirdin digər sahələrə də az da
olsa, maraqları var. Kimi musiqiyə, kimi kinoya, kimi rəsmə, kimi tarixə, kimi dinə,
kimi həyat bilgisinə maraq göstərir. Müəllim dərnək üzvlərinin bu maraqlarını anket
sorğularının köməyi ilə müəyyənləşdirib məhz onların marağına uyğun olan sahə ilə
bağlı bədii yaradıcılıq nümunələri yazmağı məsləhət görə bilər. Təbii ki, bu dərnək
üzvlərini hansısa mövzuda yazmağa məcbur etmək olmaz. Çünki bu onların həvəsini
qırmağa gətirib çıxaracaqdır. Tövsiyə xarakterli məsləhətlər isə onların fəaliyyətini
stimullaşdıracaqdır.
Ədəbiyyat fənni üzrə sinifdənxaric işlərin təşkilində fənlərarası inteqrasiyanı
reallaşdırmaq müəllimlərdən pedoqji ustalıq, yaradıcılıq tələb edir. Ona görə ki
şagirdləri hansısa mövzuya məcbur etmək sinifdənxaric işlərin fəaliyyətinə mənfi
təsir göstərən amildir. Həmçinin Ədəbiyyat müəllimi digər fənlərə aid biliklərə də
müəyyən qədər sahib olmalıdır ki, fənlərarası inteqrasiya səmərəli və faydalı şəkildə
həyata keçsin, şagirdlərə ötürüləcək informasiyada yanlışlıq olmasın. Əgər müəllim
bədii əsərdəki tarixi faktı bilmirsə, bədii əsəri necə Tarixlə əlaqələndirə biləcək?
Təbii ki, bu prossesdə şagirdlər də nəticə əldə etməmiş olacaqlar. Yaxşı olardı ki,
ədəbiyyat müəllimi ilə birlikdə digər fənn müəllimləri də sinifdənxaric işlərin
təşkilində fəal iştirak etsinlər. Bu zaman sinifdənxaric işlərin təşkilində həm şagirdlər
daha həvəsli olacaqlar, həm də bu onların digər fənlərə qarşı marağının da artmasına
səbəb olacaqdır. Bu həm də pedaqoji kollektivlə planlı, ardıcıl işlərin aparılmasına
bir nümunədir. Sinifdənxaric işlərin təşkili zamanı çalışmaq lazımdır ki, yalnız fəal
şagirdlər iştirak etməsin. Bu prosesə bütün şagirdləri cəlb etmək lazımdır. Bütün
– 232 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

şagirdləri cəlb etmək üçün onların hər birinin maraq və meyillərini, yaş qrupunu,
psixioloji durumunu nəzərə almaq lazımdır. Maraq və meyillərini nəzərə almaq üçün
isə müəllimlərə anket sorğuları faydalı olacaqdır. İxtisasını yaxşı bilən, şagirdlərin
psixoloji ovqatını tez duyan, onların seçimlərinə hörmətlə yanaşan, fikirlərini
dinləyən müəllimlər sinifdənxaric işlərin təşkilində də, şagirdləri ədəbi fəaliyyətə
cəlb etmədə də, əlbəttə, daha uğurlu olacaqdır (1, s.210).
Bütün bunları nəzərə alaraq demək olar ki, “Sinifdənxaric işlər şagirdlərin
ədəbiyyata marağının, müstəqillik və fəallığının artmasına, məktəbdə ictimai-kütləvi
tədbirlərin keçirilməsində təşəbbüskarlıq göstərmələrinə müsbət təsir göstərir.
Sinifdənxaric iş şagirdə öz şəxsiyyətini təsdiqləməsi, qabiliyyətlərini üzə çıxarması
üçün geniş imkanlar yaradır” [3, s.367]. Ədəbiyyat fənni üzrə sinifdənxaric işlərin
təşkilində fənlərarası inteqrasiyadan istifadə isə şagirdlərin hərtərəfli düşüncə
tərzinin formalaşmasına, dünyagörüşünün artmasına, tənqidi və yaradıcı düşüncə
bacarığının formalaşmasına, digər fənlərə marağının artmasına səbəb olur.

ƏDƏBİYYAT
1. Əhmədov C.M. Ədəbiyyatın tədrisi metodikası. Bakı: Bakı Universiteti, 1992.
2. Hacıyev A.C. Azərbaycan ədəbiyyatının tədrisi metodikası. Bakı: Təhsil, 2003.
3. Həsənli B. Ədəbiyyatın tədrisi metodikası. Bakı: “Müəllim”, 2016, 450 s.
4. Həsənli B. Ədəbiyyat dərslərində sinifdənxaric oxu materiallarından istifadə
olunması təcrübəsindən. //“Azərbaycan dili və ədəbiyyat tədrisi”, 1980 №2, s.
45-52.
5. Qarabağlı Ə.M. Azzərbaycan ədəbiyyatının tədrisi metodikası. Bakı: Maarif,
1968.

[Link]
USE OF INTERDISCIPLINARY INTEGRATION IN THE ORGANIZATION
OF EXTRACURRICULAR WORK ON LITERATURE
SUMMARY
Extracurricular activities are aimed at the effective organization of students'
after-school activities. Extracurricular activities play a very important role in
improving students' learning achievements. . Interdisciplinary integration in
extracurricular activities in the field of literature has a great impact on the
development of students' worldview, creative abilities, critical and creative thinking
skills. As we know, students' interests and tendencies, their age characteristics are
taken into account in extracurricular activities, and because it is not implemented
within a specific program, it gives teachers more creative opportunities. Therefore,
the role of interdisciplinary integration in the organization of extracurricular
activities is growing. In extracurricular activities, interdisciplinary integration is
– 233 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

carried out individually or in groups according to the interests and needs of students.
In the organization of extracurricular activities on the subject of literature, the teacher
must have some knowledge and skills related to other subjects. It is good that other
subject teachers are involved in the organization of extracurricular activities. At the
same time, students will be more enthusiastic about the organization of
extracurricular activities, and this will increase their interest in other subjects.
Key words: Extracurricular activity, interdisciplinary integration, literature,
student

С.Испарова
ИСПОЛЬЗОВАНИЕ МЕЖДИСЦИПЛИНАРНОЙ ИНТЕГРАЦИИ ПРИ
ОРГАНИЗАЦИИ ВНЕКРАТНОЙ РАБОТЫ ПО ЛИТЕРАТУРЕ
РЕЗЮМЕ
Внеклассная деятельность направлена на эффективную организацию
внеклассных занятий учащихся. Внеучебные занятия играют очень важную
роль в улучшении успеваемости учащихся. Междисциплинарная интеграция во
внеучебную деятельность в области литературы оказывает большое влияние на
развитие мировоззрения студентов, творческих способностей, навыков
критического и творческого мышления. . Как известно, интересы и склонности
учащихся, их возрастные особенности учитываются во внеклассных
мероприятиях и дают учителям больше творческих возможностей, поскольку
они не реализуются в рамках конкретной программы. Поэтому возрастает роль
междисциплинарной интеграции в организации внеклассных занятий. Во
внеклассной деятельности междисциплинарная интеграция осуществляется
индивидуально или в группах в соответствии с интересами и потребностями
студентов. При организации внеклассной деятельности по предмету
литературы учитель должен обладать некоторыми знаниями и умениями,
относящимися к другим предметам. Хорошо, что к организации внеклассных
занятий привлекаются и другие учителя-предметники. В то же время студенты
с большим энтузиазмом будут относиться к организации внеклассных занятий,
и это повысит их интерес к другим предметам.
Ключевые слова: Внеклассная работа, межпредметная интеграция,
литература, ученик.

Redaksiyaya daxil olma tarixi: 05.03.2021.

Çapa qəbul olunma tarixi: 15.03.2021
Rəyçi: Pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Nazilə Abdullazadə
tərəfindən çapa tövsiyə olunmuşdur

– 234 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

ZEYNALOVA RƏQSANƏ HIDAYƏT QIZI

Sumqayıt Dövlət Universiteti
43 məhəllə
rqsan@[Link]

ŞAMİL SALMANOVUN TƏDQİQATLARINDA TARİXİLİYİN VƏ

MÜASİRLİYİN VƏHDƏTİ

Xülasə

Ədəbiyyatşünaslığın müxtəlif mərhələlərində tarixilik və müasirlik

kateqoriyasının əhəmiyyəti önə çəkilərək bildirilir ki, müasirliyin ədəbi tənqid
qarşısında irəli sürdüyü vəzifələr geniş olduğu qədər həm də məsuliyyətlidir.
Ş.Salmanov Bəkir Nəbiyevin “Söz ürəkdən gələndə” kitabına yazdığı ön sözdə
alimin tarixilik və müasirlik prinsiplərini öz əsərlərində başlıca meyar kimi
götürdüyünü yüksək qiymətləndirir. O, eyni zamanda sovet ədəbiyyatının həm tarix,
həm də nəzəriyyəsinə tamamilə yeni baxış, yeni metodoloji meyar tələb olunduğunu
xüsusi qeyd edir, bu problemə hələ də səthi yanaşıldığını təəssüflə göstərərək, klassik
ədəbi irsimizin öyrənilməsi, onun nəzəri əsaslarının yaradılmasını olduqca
əhəmiyyətli hesab edirdi. Məqalədə Şamil Salmanovun elmi-ədəbi irsində bütün bu
amillərin aparıcı istiqamət daşıdığı ön plana çəkilir.
Şamil Salmanovun məqalələrin mühüm bir hissəsinin tədqiqat predmeti sovet
tənqidinin tarixi və inkişaf yolları, həmçinin Azərbaycan sovet tənqidinin görkəmli
simalarının ədəbi-tənqidi irsi təşkil etdiyi bildirilir. SSRİ dağıldıqda ədəbiyyat və
tənqid sahəsində keçən dəyişiklər ədəbi prosesin səviyyə və vəzifələrinə də öz
təsirini göstərmişdir. Alimin qeydlərinə görə “sovet ədəbiyyatı”, “sovet
mədəniyyəti”, “sovet ölkəsi” və s. kimi anlayışların uzun müddət milli şüurumuza
həkk olunduğu üçün bir adət şəklinə gəlmişdir. Sovet ədəbiyyatının nailiyyət və
məhdudluqlarını nəzərə alan tənqidçi bu dövr ədəbiyyatının başqa cür
adlandırılmasının əleyhinə çıxış edirdi. Məqalədə qeyd edilir ki, Azərbaycan
ədəbiyyatının sovet dövrü tarixi təşəkkül və inkişaf rolu azalmamalı, bütün
məqamları ilə milli ədəbiyyatşünaslığımızın mühüm bir hissəsinə çevrilməlidir.
“Müasirlik mövqeyindən” kitabındakı “Roman və müasirlik” məqaləsində
Ş.Salmanov müasir Azərbaycan romanında xarakter probleminə aydınlıq gətirərək,
romanların təhlili müasirlik fikri ətrafında cəmləşdiyini qeyd etdiyi bildirilir. Müəllif
romanların təhlilində tarixilik və müasirliyə yeni baxışın, yeni içtimai və mənəvi
gürçəklərin inkişafını göstərməyə çalışmışdır.
Ş.Salmanov N.Gəncəvi, M.Füzuli, İ.Nəsimi kimi klassiklərin irsini
araşdıraraq onların nəhəng irsini öz tədqiqat predmetinə çevirmişdir. Alim məqalədə
tarixilik və müasirlik kateqoriyasına diqqət yetirilməməsi səbəbinə toxunaraq,
– 235 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Hüseyn Cavid yaradıcılığına, xüsusilə onun 1920-ci ildən sonra qələmə aldığı
əsərlərinə ədəbi tənqidin uzun müddət vulqar sosioloji mövqedən yanaşmasına
narazılıq ilə qarşılamışdır.

Açar sözlər: ədəbi tənqid, tarixilik və müasirlik kateqoriyası, klassik ədəbi irs,
sovet ədəbiyyatı, roman

İctimai fikrin mühüm sahəsi olan ədəbiyyatşünaslıqda tarixilik və müasirliyi

gözləmədən klassik və müasir ədəbi düşüncə faktlarını təhlil etmək, dəyərləndirmək
mümkün olmaz. Klassik və müasir ədəbi düşüncə faktlarını təhlil etmək,
dəyərləndirmək tarixilik və müasirlik kateqoriyalarının kontekstində reallaşır.
Ədəbiyyatşünaslığımızın müxtəlif mərhələlərində tarixilik və müasirlik problemləri
daim diqqət mərkəzində olmuşdur. İlk professional ədəbiyyat tənqidçimiz
[Link] başlayaraq bu günə qədər elmi-nəzəri fikrimizdə tarixilik və
müasirlik problemləri ədəbi tənqidi düşündürüb. Şübhəsiz ki, bu problem zaman-
zaman yeniləşib, hər bir yeni ədəbi mərhələdə yeni meyarlar qazanıb.
Şamil Salmanov da məqalələrində, çıxışlarında, monoqrafiyalarında bu
prinsipə daim əməl edib, hər bir bədii əsərin təhlilində həmin bədii nümunənin
yarandığı tarixi şəraiti nəzərə alıb, eyni zamanda müasir təhlil və tədqiq ideyalarına
əsaslanaraq, ümumiləşdirmələr aparıb, nəticələr çıxarıb.
Alimin tədqiqatlarının sərlövhəsində “tarixilik”, müasirlik” sözlərinə sıx-sıx
rast gəlinir. “Müasirlik mövqeyindən”, “Roman və müasirlik”, ”Müasirlik diqqət
mərkəzində” başlıqları göstərir ki, bu problem, bir qayda olaraq, onun tədqiqatlarının
aparıcı istiqamətlərindən birini təşkil etmişdir.
Bunu da qeyd edək ki, Ş.Salmanov tarixilik və müasirlik prinsiplərinə sənətin
və ədəbiyyatın bütün sahələrində, bədii təcrübənin müxtəlif janrlarında əməl etməyi
bir vəzifə olaraq qarşıya qoyurdu. Bəkir Nəbiyevin “Söz ürəkdən gələndə” kitabına
yazdığı ön sözdə tənqidçinin müasirliyə xüsusi fikir verməsini yüksək qiymətləndirir,
bunu müsbət tendensiya kimi qəbul edirdi: “Ədəbiyyatşünas kimi fəaliyyətinin
əhəmiyyətini qətiyyən azaltmadan biz Bəkir Nəbiyev istedadının çox gözəl bir
keyfiyyətini – müasirlik, canlı ədəbi mərhələyə fəal maraq hissini xüsusi nəzərə
çarpdırmaq istəyirik. O, müasir, dinamik, təşəkkül etməkdə olan ədəbi prosesi isti-
isti izləməyi, dərk etməyi, əsas, aparıcı tendensiyasını kəşf etməyi xoşlayır və əksər
hallarda buna nail olur” [1, s. 6].
Yalnız ayrı-ayrı əsərlərin təhlili yolu ilə tarixilik və müasirlik prinsipini
həyata keçirmək mümkün olmaz. Bütövlükdə ədəbiyyat tarixinin öyrənilməsində də
bu prinsip başlıca meyar kimi götürülür. Belə ki, Şamil Salmanov ədəbiyyatımızın
bütün dövrlərinə, o cümlədən sovet ədəbiyyatına da, müstəqillik dövrü ədəbiyyatına
da bu prinsiplə yanaşır, onun tarixinin və nəzəriyyəsinin mürəkkəb məsələlərini
araşdırmağın zəruriliyi məsələsini önə çəkirdi. Belə qənaətə gəlirdi ki, müasir
ədəbiyyatşünaslığın indi vacib və aktual nəzəri-metodoloji problemi bu ədəbiyyatın
– 236 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

tarixini öyrənməkdir. Bu qeydləri ilə o heç də ədəbiyyatımızın başqa dövrlərinin yeni

şəkildə öyrənilməsinin mənasını və əhəmiyyətini qətiyyən azaltmaq niyyətində
deyildi. Ədəbiyyatımızın qədim, orta əsrlər tarixinin, XIX və XX əsrlər dövrünün də
mürəkkəb, yenidən tədqiqinə kəskin ehtiyac hiss olunduğunu təsdiqləyirdi.
Belə ki, tarixilik və müasirlik prinsipi adi, cari yox, müasir
ədəbiyyatşünaslığımızın genişmiqyaslı məsələləridir. Şamil Salmanov qeyd edirdi ki,
son vaxtlarda mətbuatda çıxmış bəzi məqalələrdə islam mədəniyyəti və təfəkkürü
kontekstində Azərbaycan ədəbiyyatının zəif, birtərəfli tədqiq olunmasından danışılır.
Həqiqətən də bu belədir və əlavə olaraq demək istəyirik ki, son dərəcə ciddi elmi
problemdir və çox təəssüf ediləsi haldır ki, bu problemə hələ də səthi yanaşılır, bütün
ciddiyyəti ilə tədqiq olunmur. Tədqiqatçının fikrincə, məhz bunun nəticəsidir ki,
bəzən mətbuatda bədii ədəbiyyat və din, poeziya və din eyniləşdirilir, Azərbaycan
ədəbiyyatının ideyası, fəlsəfəsi, poetikası dinin, dini dünyagörüşün ifadəsi kimi
səciyyələndirilir. Aydındır ki, Azərbaycan ədəbiyyatının nəzəri və poetika
problemlərini öyrənərkən biz dinin tarixindən, islam dininin əsaslarından və
mündəricəsindən imtina edə bilmərik və etməməliyik. Ədəbiyyat elmimiz öz
inkişafında bir çox hallarda məhz bu yolla getmişdir. O, qeyri-tarixi yollarla gedərək,
Şərq ədəbiyyatının fəlsəfi və dünyagörüşü əsaslarını vulqarcasına başa düşərək,
klassiklərimizin tədqiqində islam təfəkkürü amilinin yolunu lazımınca izah etməmiş
və nəzərə almamış, klassiklərdə dinə qarşı çıxış ünsürləri axtarmağa meyilli olmuş və
bunu onların yaradıcılıqlarının mütərəqqi tərəfi kimi başa düşmüşdür. Ş.Salmanov
belə nəticəyə gəlirdi ki, ateizm, dinə qarşı çıxış halları klassik şairi
qiymətləndirməyin, onun mütərəqqiliyini təyin etməyin ölçüsü və prinsipi kimi başa
düşülmüşdür və nəticədə ədəbiyyat elmimiz belə qeyri-elmi, qeyri-tarixi prinsiplərə
məruz qalmışdır. Bunu danmaq mümkün deyil. Etiraf edilməlidir ki, bizim dinə, öz
dinimizə münasibətimiz ifrat ideoloji, qeyri-sivilizasiyalı bir münasibət olmuşdur.
Tənqidçi Şərq ədəbiyyatını, islam mədəniyyətini, onun mədəni fikir tarixini, o
cümlədən Azərbaycan ədəbiyyatını yalnız dini dünyagörüşlə izah etmirdi. Belə
düşünürdü ki, ədəbiyyat, poeziya insan həyatının, insanın fikir və hisslərinin bədii-
obrazlı inikasıdır, insanın real düşüncə və duyğularının, psixoloji hallarının, sosial və
siyasi görüşlərinin ifadəsidir. İnsanın ruhani və dünyəvi həyatı ədəbiyyatın,
poeziyanın əbədi mövzu və idrak predmetidir. Şamil Salmanovun bu fikirləri
həqiqətə uyğundur. Doğrudan da, sovet ədəbiyyatşünaslığı M.Füzulinin
yaradıcılığını bütünlükdə dini aləmdən təcrid etməklə həqiqəti təhrif edirdi. Onun
ədəbi irsi dünyəvi-sosial hisslərdən, real insani münasibətlərin ifadəsindən kənarda
təsəvvür olunurdu.
Ş.Salmanov belə nəticəyə gəlirdi ki, klassik ədəbi irsin tədqiqi sahəsində də
ədəbiyyat elmimizin problemləri çoxdur və bu problemlərin həllini reallaşdırmaq
üçün ədəbiyyat elminin mütləq yeni, daha perspektivli və geniş imkanlı
metodologiya işləyib hazırlaması vacib şərtdir. Yeni yaranan ədəbiyyatşünaslıq
metodologiyasında isə tarixilik və müasirlik əsas meyar kimi götürülməlidir. O, belə
– 237 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

qənaətə gəlirdi ki, müasir ədəbiyyatşünaslığın bütün bu problemləri içərisində ən

mühüm və çətin məsələlərdən biri, bəlkə də başlıcası sovet dövrü ədəbiyyatının
tarixini yaratmaq, “sovet ədəbiyyatı” anlayışını tarixi bir anlayış olaraq qəbul
etməkdir. Subyektiv münasibətimizdən, bu ədəbiyyatı qəbul edib-etməməyimizdən
asılı olmayaraq, belə bir ədəbiyyatın ədəbi-tarixi hadisə olaraq mövcud olmasını
inkar etmək qətiyyən düzgün olmadığını vurğulayan tənqidçinin fikrincə, sovet
ədəbiyyatının tarixi hüdudları, özünəməxsus yaradıcılıq prinsipləri və buna uyğun
yaradıcılıq təcrübəsi mövcuddur. Bu mənada “sovet ədəbiyyatı” anlayışından imtina
etmək elmə fayda gətirə bilməz. Belə olmasa, tarixilik prinsipi pozula bilər. O, belə
bir fikri əsaslandırırdı ki, bu uydurma bir anlayış deyil. “Sovet ədəbiyyatı” mövcud
quruluşun, sosialist cəmiyyətinin, bu cəmiyyətdə fəaliyyət göstərən insanların
həyatının bədii əksidir. Bu ədəbiyyat özünəməxsus tarixi-mədəni, ədəbi-estetik
mündəricəyə malikdir. Ona görə də problemə bu aspektdən yanaşmaq lazımdır.
Ədəbiyyatımızın digər mərhələlərində olduğu kimi, sovet hakimiyyəti illərində də bir
sıra mürəkkəb problemlər mövcud olmuşdur. Həmin problemlərin mürəkkəbliyini,
spesifik cəhətlərini nəzərə alaraq onun tədqiq etmək, geniş miqyasda araşdırmaq
lazımdır.
Alim fikirlərinə davam edərək göstərirdi ki, bu dövr ədəbiyyatı yalnız
sosialist cəmiyyətinə xas olan mövzuları əks etdirməklə məhdudlaşmır. Bu
mərhələdə həm də klassik ədəbi irsimizin öyrənilməsi, onun nəzəri əsaslarının
yaradılması istiqamətində geniş miqyaslı araşdırmalar aparılmışdır. Ş.Salmanov
sovet ədəbiyyatının ədəbi-tarixi dövr kimi öyrənilməsinin əhəmiyyətini
vurğulayarkən olduqca düzgün mövqedə dayanır. Çünki ədəbiyyat tarixi həm də
xalqın yaşadığı tarixin bir hissəsidir, onun tarixinin öyrənilməməsi ümumi tarixin
öyrənilməsi işini natamam vəziyyətə sala bilər. Onu da qeyd etmək yerinə düşər ki,
bu problem Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında daim diqqət mərkəzində olmuşdur.
Prof. [Link]ımzadə “Milli ədəbiyyatların taleyinə dair tədqiqlər” adlı məqaləsində
yazır ki, “bu mərhələlərdə qazanılan nailiyyətlərdən, eləcə də, yaradıcılıq
axtarışlarındakı uğursuzluqlardan çıxarılan nəticələrin öyrənilməsi milli
ədəbiyyatların bu günü və sabahı üçün zəruri şərtlərdir” [2, s. 359].
Sovet dövrünün bütün mürəkkəbliyi və ziddiyyətləri ilə birlikdə milli
ədəbiyyat tarixinin konsepsiyasını işləmək, təyin etmək və dərinləşdirmək dövrü
olduğu aydındır. Bu dönəm ədəbi-estetik dövr kimi, tamamilə donuq olmamış, ədəbi-
tarixi düşüncə sistemi müasir səviyyəsini tapana qədər müxtəlif mərhələlərdən
keçmişdir. Şamil Salmanov bunu da göstərir ki, sovetləşmədən sonrakı dövr, bütün
məhrumiyyətlərə, bütün ədəbi-metodoloji və tarixi əyintilərə, imperiya təfəkkürünün
təzyiqi və buxovlarına baxmayaraq, ədəbiyyatımızın öz milli ədəbi irsi və keçmişi ilə
qarşılıqlı təsir şəraitində inkişaf etdiyi bir mərhələsidir. Bu dövrdə ədəbiyyat öz
keçmişi, tarixi-mədəni qaynaqları ilə əlaqəsini heç vaxt üzməmişdir, hərçənd ki,
imperiya təfəkkürü, onun siyasəti bəzən bu əlaqənin bütün dolğunluğunu dərk etməyi
məhdudlaşdırırdı.
– 238 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Bütün bunlara baxmayaraq, ədəbiyyat öz genetik əlaqəsini qoruyub saxlamaq

qüvvəsini itirmirdi. Şamil Salmanova görə, bu mənada sovet ədəbiyyatının tarixi və
nəzəriyyəsi məsələləri, müasir ədəbiyyatşünaslığımızın son dərəcə mürəkkəb və
çətin məsələlərindəndir. Ədəbiyyatımızın klassik dövrlərinin tarixi metodoloji
baxımdan dərki də bir çox cəhətdən bizim məhz sovet dövrü deyilən dövr
ədəbiyyatımızın məsələlərini nə dərəcədə hərtərəfli və düzgün həll edəcəyimizdən
asılıdır. İndiyə qədər sovet ədəbiyyatı tarixinin bir neçə dəfə yazıldığına, onun
görkəmli nümayəndələrinin yaradıcılıq irsinə monoqrafiyaların həsr edildiyinə, sovet
ədəbiyyatının mühüm nəzəri məsələlərinin və kateqoriyalarının öyrənildiyinə
baxmayaraq, hazırda biz qaçınılmaz bir həqiqətin qarşısındayıq: biz bu ədəbiyyatı
demək olar ki, öyrənməmişik. Biz getdikcə dərk edirik ki, bu ədəbiyyatın özü
ədəbiyyat tarixçiliyimizin əsas məsələsidir. Sovet ədəbiyyatının həm tarixi, həm də
nəzəriyyəsi tamamilə yeni baxış, yeni metodoloji meyar tələb edir. Bu baxışı,
metodoloji münasibəti işləyib hazırlamadan, inkişaf etdirmədən və ən ümdəsi
tədqiqatın əsas istiqamətinə çevirmədən ədəbiyyatımızın bu dövrünün tarixini sözün
həqiqi və geniş mənasında yaratmaq mümkün deyil.
Rus ədəbiyyatşünaslığında belə bir fikir mövcuddur: “Sovet ədəbiyyatının
çoxmillətli ədəbiyyat kimi (yeri gəlmişkən göstərməliyik ki, sovet ədəbiyyatı məhz
çoxmillətli ədəbiyyat kimi tədqiqata cəlb edilməlidir; çünki bu ədəbiyyat vahid bir
proses halında meydana çıxmış və inkişaf etmişdir) öyrənmək üçün tamamilə yeni
yanaşma üsulu işlənilməlidir. Elmimizdə sabitləşən beynəlmiləlliyi millilikdən kənar
başa düşməkdən ibarət kök salmış xürafatı aradan qaldırmaq lazımdır” [3, s. 87].
Göründüyü kimi, vəzifə çox mürəkkəb və çox yönümlüdür. Bunu da nəzərə
alsaq ki, ədəbiyyatşünaslığın vəzifəsinin bu şəkildə müəyyən edilməsi mürəkkəb,
keşməkeşli və təbəddülatlı bir dövrə aiddir. O vaxtdan indiyədək ötənillər ərzində
keçmiş SSRİ ərazisində öz tarixi mənası və miqyası etibarı ilə qeyri-adi hadisələr
baş vermiş, SSRİ dağılmış, onun ərazisində yeni, müstəqil milli dövlətlər təşəkkül
tapmış, mənəvi sahədə, onun strukturunda əsaslı dəyişikliklər əmələ gəlmiş, vahid
mədəni məkan aradan qalxmış, ədəbiyyat sahəsində isə ümumittifaq ədəbi-prosesi
daha əvvəlki səviyyəsində və formasında mövcud olmamışdır. SSRİ Yazıçılar
İttifaqı da bir yaradıcılıq təşkilatı kimi öz fəaliyyətini başa vurmuşdur. O halda bu
vəzifənin daha mürəkkəb, çoxcəhətli bir məzmun və miqyas aldığını təsəvvür etmək
çətin deyildir. Yaranmış yeni şəraitdə mənəvi-ideoloji fəaliyyətin başqa sahələri
kimi, tənqid və ədəbiyyatşünaslıq da indi daha ümumittifaq məcrada yox, öz milli
reallığı məcrasında vəzifələrini və problemlərini işləməli və hazırlamalı, onların həlli
metodlarını və yollarını müəyyənləşdirməlidir. Sovet dövrü ədəbiyyatına gəldikdə
isə, heç şübhəsiz, bu problemin tədqiqində başqa xalqların irsinin ədəbi təcrübəsinə
laqeyd qalmaq düzgün olmaz. Ədəbiyyat tarixinə yeni baxışı nəzəri sistem
səviyyəsində işləmə prosesində öncə, “sovet ədəbiyyatı” anlayışının nə dərəcədə
qanunauyğun olmasını izah etmək lazımdır. Şamil Salmanov qeyd edir ki, 1917-ci
ildən, sosialist inqilabı çevrilişindən sonra bütün keçmiş ittifaqda yaranan ədəbiyyatı
– 239 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

biz uzun müddət ərzində “sovet ədəbiyyatı” adlandırmışıq. Bu qəbildən sovet adamı,
sovet ölkəsi, sovet ordusu, sovet torpağı, sovet xalqı, sovet kolxozu, sovet kəndi,
sovet şəhəri, sovet ticarəti, sovet kosmonavtı kimi yüzlərlə belə söz birləşmələri kimi
“sovet ədəbiyyatı”, “sovet incəsənəti”, “sovet mədəniyyəti” anlayışlarını da
işlətməyə adət etmişik, bu anlayışlar şüurumuza möhkəm daxil olmuşdur. Hətta
sovet ədəbiyyatının müasir dünya ədəbiyyatında fenomen, bəşəriyyətin bədii
tərəqqisində yeni mərhələ və hadisə olması ideyası şüurlarda özünə möhkəm yer
tutmuşdu. Sovet imperiya siyasəti, sovet imperiya təfəkkürü öz real təzahürlərindən
birini məhz bu anlayışda tapmışdır. Halbuki, ədəbiyyat mənəvi yaradıcılıq sahəsidir
və onu heç bir siyasi qurumla, siyasi sistemlə və təfəkkürlə birləşdirmək olmaz. Belə
eyniyyət hansı şəkildə olsa da qüsurlu və elmilikdən uzaqdır. Lakin biz bunu istəsək
də, istəməsək də ölkədə, keçmiş SSRİ-də mövcud olmuş ədəbiyyat məhz “sovet
ədəbiyyatı” adı altında yaranmışdır və onu bu adın əhatəsindən kənarda dərk etmək
sadəcə mümkün deyildir. Qeyd edək ki, bu ədəbiyyat 1920-ci illərdə daha çox
proletar ədəbiyyatı, 1930-cu illərdə isə birdəfəlik olaraq “sovet ədəbiyyatı”
adlandırılmışdır. Əslində bu ədəbiyyatı başqa cür adlandırmaq düzgün olmaz, çünki
o, məhz bu əlamətin altında meydana çıxmış və bu əlamətlə də müxtəlif
mərhələlərdən keçmiş, inkişaf etmişdir. Əgər bu amili biz nəzərə almasaq, sovet
ədəbiyyatının nə güclü tərəflərini, nailiyyətlərini, nə də müəyyən məhdudluqlarını,
estetik normativliyini doğru göstərə və izah edə bilmərik.Şamil Salmanov belə bir
fikir irəli sürürdü ki, Azərbaycan ədəbiyyatının sovet dövrü tarixi konsepsiyasını
formalaşdırarkən biz uzun müddət ədəbi prosesin bu kimi məqamlarını və spesifik
tərəflərini nə ədəbi tənqiddə, nə də ədəbiyyatşünaslıqda qənaətbəxş səviyyədə nəzərə
almamışıq, ədəbi inkişafın mürəkkəbliyini sadələşdirmişik, hətta bir çox məsələləri
bəsit və yekmənalı şəkildə izah etməklə kifayətlənmişik. Buna görə mahiyyətcə
mürəkkəb, dialektik olan ədəbi prosesə verdiyimiz təhlillər həm məzmun cəhətdən,
həm də metodologiya nöqteyi-nəzərindən birtərəfli və qüsurlu çıxmışdır. Bu özünü
hələ “Müxtəsər Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi” əsərinin (1943-1944) sovet
ədəbiyyatına aid fəslində göstərirdi. Biz heç də bu ədəbiyyat tarixinin
ədəbiyyatşünaslığımızın bir elm kimi yeni əsaslar üzərində təşəkkülündə və
inkişafında rolunu azaltmaq fikrində deyilik. Buna ehtiyac da yoxdur. Bütün
natamamlığı, müxtəsərliyi, milli ədəbiyyat tarixini ümumi cizgilərdə göstərməsinə,
üstəlik, marksist tənqid mövqeyindən yazılmasına baxmayaraq, bu ədəbiyyat
tarixinin milli ədəbiyyatşünaslığımızın müəyyən bir mərhələsinin hadisəsi kimi
əhəmiyyətini danmaq olmaz. Bu ədəbiyyat tarixini yaradarkən müəlliflər öz
qarşılarına konkret və geniş bir vəzifə – Azərbaycan ədəbiyyatının tarixi varlığını,
tarixi mövcudluğunu meydana çıxarmaq, Şərq bədii fikri və mədəniyyəti
kontekstində özünəməxsusluğunu göstərmək vəzifəsini qoyurdular. Qeyd etmək
lazımdır ki, o vaxtkı ədəbi-metodoloji imkanlar daxilində, marksist
ədəbiyyatşünaslığın prinsipləri şəraitində bizdə belə bir ədəbiyyat tarixinin yazılması
və nəşr olması ədəbiyyat elmimizin müəyyən bir nailiyyəti idi. İlk ədəbiyyat tarixi
– 240 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

məhz bu şəkildə və bu məzmunda yarana bilərdi və yaranmışdı. 1930-1940-cı illərdə

ədəbi fikirdə, ədəbiyyatşünaslıqda hakim olan metodologiyadan, onun prinsip və
tələblərindən kənara çıxmaq sadəcə qeyri-mümkün idi. Bu da bir həqiqətdir ki,
müharibədən sonra 1946-1948-ci illərdə kommunist partiyasının bədii yaradıcılıq və
onun nəzəriyyəsi sahəsində ideoloji-siyasi xətti-hərəkətini özündə əks etdirən məlum
qərar və sənədlərindən irəli gələn vəzifələrin müzakirəsi gedişində
ədəbiyyatşünaslıqdan, onun vəziyyətindən söhbət gedərkən, Azərbaycan
ədəbiyyatşünaslığının şiddətli tənqid olunan əsərlərindən biri məhz bu ədəbiyyat
tarixi idi. O vaxt mətbuatda Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığı “marksizm-leninizmin
kobudcasına təhrif edilməsi”, “ədəbiyyat tarixini öyrənmək işində burjua millətçiliyi
qalıqlarına qarşı lazımi qədər sayıqlıq” göstərilməməsi, “Azərbaycan ədəbiyyatının
“vahid axın” şəklində inkişaf etdiyinin təbliğ olunması”, “ədəbi hadisələri zaman və
məkan xaricində, tamamilə sinfi mübarizə prosesindən təcrid edilmiş bir halda”
tədqiqi üstündə məzəmmət və ittiham olunurdu və göstərilirdi ki, bu nöqsanlar
ikicildlik “Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi”ndə açıq bir şəkildə öz ifadəsini tapmışdır.
Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığı kommunist ideologiyasının prinsiplərindən
uzaqlaşmaqda təqsirləndirilir, sinfi mübarizənin mahiyyətinin kölgədə qaldığı
göstərilirdi.
Bədii sənətdə tarixilik və müasirlik prinsipini Şamil Salmanov təkcə ədəbi
tənqidi məqalələrinin məzmununda ifadə etmirdi, yeri gələndə, hətta eyni məzmunu
sərlövhəyə də çıxarırdı. “Müasirlik mövqeyindən” kitabındakı “Roman və müasirlik”
məqaləsində müəllif müasir Azərbaycan romanında xarakter probleminə aydınlıq
gətirir. Sübut edir ki, “müasirlik bu dövrdə romanın başlıca ideya-bədii ləyaqətidir.
Həm də belə bir cəhət səmərəlidir ki, romanın indiki zamanla bağlılığı müasirliyin
yeganə meyarı kimi çıxış etmir; hər şeydən əvvəl, romanın fikri istiqaməti, bədii
siqləti, milli xarakterin yeni tərəflərinin estetik kəşfi və tətbiqi müasirliyin əsas
məzmununu təşkil edir” [4, s. 119-120].
Bədii yaradıcılığın müasirlik axtarışlarının dərkində Şamil Salmanovun dönə-
dönə müraciət etdiyi problem, şübhəsiz, qəhrəman problemidir. Bu da təbiidir, çünki
qəhrəman problemi geniş mənada incəsənətdə insan konsepsiyası məsələsidir. Bəzən
qəhrəman anlayışına birtərəfli münasibət onun dəyişməz, donuq təsəvvür
edilməsindən qaynaqlanmışdır, halbuki, qəhrəman kateqoriyasına belə bir xüsusiyyət
tamamilə yaddır. Zaman dəyişdikcə, cəmiyyətin sosial-mənəvi strukturu inkişaf
etdikcə qəhrəman anlayışıda dəyişir, təkmilləşir, yeni ideya-fəlsəfi məzmunla
zənginləşir. Şamil Salmanova görə 1970-ci illərin ədəbi prosesi bu mənada diqqəti
xüsusilə cəlb edir. O, bizim qəhrəman haqqında anlayışımızı, bu qəhrəmanın estetik
təbiəti və özünəməxsusluğu barədə təsəvvürlərimizi yeniləşdirmişdir. Xüsusilə,
müasir nəsr bu baxımdan ədəbiyyatın digər janrlarına nisbətən daha aparıcı
mövqedədir. Anar, S.Əhmədov, Elçin, İ.Məlikzadə, M.Süleymanlı və başqa
nasirlərin əsərlərinə insanın mürəkkəb sosial-əxlaqi konfliktlər mühitində,
cəmiyyətin vacib mənəvi sərvətlərinə dərin, şəxsi münasibətdə təsviri üçün
– 241 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

qəhrəmanın bədii həllinin, bədii təsvirinin müxtəlifliyi xarakterikdir. Şamil

Salmanov Şərq və Azərbaycan ədəbiyyatı klassiklərinin yaradıcılığı ilə bağlı çoxsaylı
araşdırmalar aparmışdır. Məlumdur ki, o, klassik ədəbiyyatın bir çox görkəmli
simalarının: N.Gəncəvinin, Y.Əmrənin, M.Füzulinin, İ.Nəsiminin yaradıcılığı
haqqında da professional fikirlər söyləmişdir. Hüseyn Cavid yaradıcılığına ədəbi
tənqidin uzun müddət vulqar sosioloji mövqedən yanaşmasını Şamil Salmanov
tarixilik və müasirlik kateqoriyasına diqqət yetirilməməsi ilə əlaqələndirirdi. Eyni
münasibəti biz [Link] 1920-ci ildən sonra yazdığı əsərlərinə də aid edirik. Şamil
Salmanovun fikrincə, mütəfəkkir şairin “Peyğəmbər”, “Topal Teymur” kimi tarixi
mövzulardakı əsərləri ona görə proletar ədəbiyyatından kənar əsərlər olaraq
qarşılanırdı ki, bu pyeslərin poetik-fəlsəfi mündəricəsi, onlarda ifadə olunan sənətkar
şəxsiyyəti və dünyagörüşü həqiqətən proletar ədəbiyyatının ideya-estetik görüşlər
sistemindən geniş və əhatəli idi, bu əsərlərin poetik-fəlsəfi məğzi daha ümumbəşəri
və deməli, daha humanist mahiyyətli idi, onlar inqilabın, proletar diktaturasının
totalitar siyasi tələblərinin çərçivəsinə sığmırdı.

Ədəbiyyat
1. Salmanov Ş.M. Müasirlik hissi ilə // Nəbiyev B.Ə. Söz ürəkdən gələndə
(ədəbi tənqidi məqalələr). Bakı: Yazıçı, 1984, s. 5-8
2. Qasımzadə Q.X. Ədəbiyyatımız, mənəviyyatımız. Bakı: Yazıçı, 1988,
408 s.
3. Зелинский К.Л. Литературы народов СССР: Статьи. Москва:
Гослитиздат, 1957, 406 с.
4. Salmanov Ş.M. Müasirlik mövqeyindən (məqalələr). Bakı: Yazıçı,
1982. 205 s.
5. Salmanov Ş.M. Azərbaycan sovet şerinin ənənə və novatorluq problemi
(1920-1932-ci illər). Bakı: Elm, 1980, 186 s.

Р.ЗЕЙНАЛОВА
ЕДИНСТВО ИСТОРИЗМА И СОВРЕМЕННОСТИ В ИССЛЕДОВАНИЯХ
ШАМИЛЯ САЛМАНОВА
РЕЗЮМЕ
Подчеркивая важность категорий историзма и современности на разных
этапах литературной критики, утверждается, что задачи, которые
современность ставит перед литературной критикой, столь же широки, сколь и
ответственны. В предисловии к книге Бекира Набиева «Когда слово исходит от
сердца» Шамиль Салманов высоко оценил тот факт, что ученый в своих трудах
руководствуется принципами историзма и современности. В то же время он
указывает на необходимость совершенно нового подхода, нового
методологического критерия, как к истории, так и к теории советской
литературы. Выражая сожаление по поводу того, что проблема остается
– 242 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

поверхностной, Ш.Салманов считал важным изучение нашего классического

литературного наследия и создание его теоретической основы. В статье
подчеркивается ведущая роль всех этих факторов в научном и литературном
наследии Шамиля Салманова. Значительная часть статей Шамиля Салманова
является предметом исследования истории и развития советской критики, а
также литературного и критического наследия выдающихся деятелей
советской критики в Азербайджане. Изменения в области литературы и
критики после распада СССР также повлияли на уровень и задачи
литературного процесса. По записям ученого, такие представления как
«советская литература», «советская культура», «советская страна» и так далее
давно укоренились в нашем национальном сознании и вошли в привычку.
Принимая во внимание достижения и недостатки советской литературы,
критик выступил против переименования литературы этого периода. В статье
подчеркиваеться, что роль азербайджанской литературы в историческом
становлении и развитии советского периода не должна уменьшаться, а во всех
отношениях должна стать важной частью нашей национальной литературной
критики.В своей статье «Роман и современность» в книге «С точки зрения
современности» Ш.Салманов разъясняет проблему персонажа в современном
азербайджанском романе, отмечая, что анализ романов строится вокруг идеи
современности. В анализе романов автор попытался показать развитие нового
взгляда на историю и современность, новые социальные и духовные сферы.
Изучая наследие таких классиков, как Н. Гянджеви, М. Фузули, И.
Насими Шамиль Салманов сделал предметом своего исследования их
огромное наследие. Ссылаясь на невнимание к категориям историзма и
современности в статье, ученый выразил своё недовольство вульгарным
социологическим подходом литературной критики к творчеству Хусейна
Джавида в течении долгого времени, особенно к его произведениям,
написанными после 1920 года.
Ключевые слова: литературный процесс, категория историзма и
современности, классическое литературное наследие, советская
литература, роман

[Link]
UNITY OF HISTORY AND MODERNITY IN SHAMIL SALMANOV'S
RESEARCH
SUMMARY
Accentuating the significance of the categories of history and modernity at
various stages of literary history, it is stated that the tasks set by modernity in the
face of literary criticism are as wide as they are responsible. In his foreword for
Bakir Nabiyev's book "When the Word Comes from the Heart", Salmanov highly
appreciates that the scientist regards principles of history and modernity as the
– 243 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

primary criteria in his works. At the same time, he emphasized the need to take a
completely new approach and apply a new methodological criterion for both the
history and theory of Soviet literature. Moreover, regretting that this matter is still
superficial, he considered it very essential to investigate our classical literary heritage
and to establish its theoretical foundations. The article highlights the leading set of
all these factors in Shamil Salmanov's scientific and literary [Link] is said that an
important part of Shamil Salmanov's articles is the subject of research on the history
and development of Soviet criticism, as well as the literary and critical heritage of
prominent figures of Soviet criticism in Azerbaijan. The changes in the field of
literature and criticism after the collapse of the USSR also affected the level and
tasks of the literary process. According to the scientist's notes, "Soviet literature",
"Soviet culture", "Soviet country" and so on. It has become a habit because such
concepts have been engraved in our national consciousness for a long time. Given
the achievements and limitations of Soviet literature, the critic opposed the renaming
of the literature of the period. The article notes that the role of the historical
formation and development of Azerbaijani literature in the Soviet period should not
be reduced, and in all respects should become an important part of our national
literary [Link] the article "Novel and modernity" in the book "From the
standpoint of modernity", Salmanov clarifies the problem of character in the modern
Azerbaijani novel, noting that the analysis of novels is focused on the idea of
modernity. In the analysis of the novels, the author tried to show the development of
a new view of history and modernity, new social and spiritual spheres.
[Link] studied the heritage of such classics as [Link], [Link],
[Link] and made their huge heritage the subject of his research. Referring to the
lack of attention to the categories of history and modernity in the article, the scholar
expressed dissatisfaction with the work of Hussein Javid, especially the long-
standing vulgar sociological approach of literary criticism to his works written after
1920.
Key words: literary criticism, historical and modernity category,
classical literary heritage, soviet literature, novel

Redaksiyaya daxil olma tarixi: 05.03.2021.

Çapa qəbul olunma tarixi: 15.03.2021
Rəyçi: filologiya üzrə elmlər doktoru Məhəmmədəli Bayram oğlu Mustafayev
tərəfindən çapa tövsiyə olunmuşdur

– 244 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

ŞIXƏLİ ƏLİYEV
Nizami Gəncəvi adına Milli Azərbaycan Ədəbiyyatı muzeyi
AZ1001, Azərbaycan Respublikası, Bakı ş., İstiqlaliyyət küç., 53.
info@[Link]
sheyxali77@[Link]

“TƏRK EDİLMİŞ OBA”NIN SİLİNMƏYƏN İZLƏRİ

Xülasə

Orta əsrlərdə ərəb şeir tənqidçiləri islamaqədərki və sonrakı dövr poeziyasını

təhlil edərkən belə qənaətə gəlmişlər ki, qəsidə yaradıcılığında müəyyən ənənələr
mövcud olmuşdur. Ərəb poeziyasında ənənələrdən bir çoxunun əsasının
qoyulmasında və inkişafında İmrul-Qeysin rolu danılmazdır. İmrul-Qeysin
müəlləqəsinin strukturu sonrakı politematik qəsidələrdə demək olar ki, qorunub
saxlanmışdır. Ərəb qəsidəsi müqəddimə (nəsib), rəhil və fəxr və ya mədh
hissələrindən ibarətdir. Qəsidənin mövzuları köçəri ərəb mədəniyyətindən götürülüb.
İmrul-Qeysin poeziyaya gətirdiyi yeniliklər ərəb ədəbiyyatı ilə kifayətlənməmiş,
xilafətə qatılmış digər xalqların da ədəbiyyatlarına təsir etmiş, orada yeni-yeni
cığırların açılmasına vəsilə olmuşdur. Məqalədə aydınlaşdırılıb ki, qəsidə
müqəddimələrindən olan “atlal”ı kompleks amillərin - cəmiyyətin ictimai-siyasi
vəziyyətinin, şəxsiyyətin ruhi-psixi halının, eləcə də bədəvi həyat tərzinin qarşılıqlı
təsiri ilə yaranmış fenomen hesab etmək olar. Bu amillərin ayrı-ayrılıqda mövcud
olduğu cəmiyyətlərdə, məkanlarda “atlal”a bənzər ədəbi nümunənin təşəkkül
tapmaması təsadüfi deyil. Şair qəsidənin “atlal” hissəsində tərk edilmiş obanı təsvir
edərkən iki şeyə - obadakı tikililərin qalıqlarına (atlal) və izlərə (rusum) diqqəti cəlb
etməyə çalışır.
“Atlal” özündə bir sıra kiçik tematik motivləri ehtiva edir. “Atlal”ın əsas
mövzuları arasında tərk edilmiş oba qarşısında durub ağlamaq, sevgilinin təsviri, oba
qalıqlarının personifikasiyası, izlərin itməməsi, ocaq yerinin, külün qeyd edilməsidir.

Açar sözlər: qəsidə, İmrul-Qeys, nəsib, atlal, Cahiliyyə

Qəsidə yaradıcılığında müəyyən ənənələr mövcud olmuşdur. Şairlər bu

ənənələrə uzun müddət bağlı qalmış, qəsidələrinin strukturunda, mövzusunda, poetik
ifadə vasitələrində özlərindən qabaqkıları təqlid etməyə çalışmışlar.
Bu məqalədə Cahiliyyət şeirindən gələn ənənələrdən birinin – “atlal”
müqəddiməsinin tarixindən danışılacaq, o dövrün tanınmış şairi İmrul-Qeysin bu
ənənənin yaranıb inkişaf etməsində rolu öyrəniləcək.

– 245 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Orta əsr filoloqları, eləcə də müasir dövr tədqiqatçıları politematik qəsidənin

strukturunu, formalaşma mərhələlərini, ənənələrini araşdırarkən mütləq Cahiliyyət
dövrü şairi İmrul-Qeysin yaradıcılığına müraciət ediblər. İmrul-Qeys qəsidəni açıb
uzadan, həcmini genişləndirən, qəsidənin “nəsib” hissəsini gücləndirən, onu “atlal”
motivi ilə başlayan ilk şair kimi qeyd olunub [3, c.1, s.128].
İmrul-Qeysin məşhur qəsidəsi olan müəlləqəsinin şöhrəti o qədər geniş
yayılmışdır ki, ona həm divanında, həm də ayrıca müəlləqə məcmuələri daxilində
müxtəlif şərhlər yazılmışdır. Politematik qəsidələrin əksəriyyətində olduğu kimi,
müəlləqə giriş (nəsib), “rəhil” və fəxr, mədh hissələrindən ibarətdir. “Nəsib” hissəsi
‫مل‬ َ ‫قط اللﱢوى بينَ ال ﱠدخول‬
ِ ْ‫فحو‬ ِ ‫بس‬
ِ ‫( قفا نبك من ِذكرى حبيب ومنزل‬Dayanın sevgilini və Dəxulla
Hauməl arasında qum tirələrinin yamacındakı obanı xatırlayıb ağlayaq) mətlə beyti
ilə başlayır və səkkiz beytdir. Daha sonra qəsidənin “rəhil” hissəsi gəlir. Bu hissə
“Culcul gölü” hadisəsinin nəqli ilə başlayır. Cahiliyyət dövrü qəsidəsində bu hissədə
daha çox qəbilənin köçü, bu zaman şairin, qəbilə gənclərinin üzləşdiyi çətinliklər, ov
səhnələri, təbiət hadisələri qeyd olunur. Zəngin təsvirlər məhz qəsidənin “rəhil” (köç)
adlanan bu hissəsində daha çox verilirdi. İmrul-Qeys müəlləqəsinin “rəhil”
bölməsində bu hekayədən sonra digər qadınlarla da eşq macəralarından danışır. Daha
sonra şair atının və gecənin təsvirini verir.
Qəsidənin “rəhil” hissəsindən sonra adətən fəxr və ya mədh hissəsi gəlirdi.
Müəlləqədə ‫( وقربة أقوام جعلت عصامھا على كاھل مني ذلول مرحل‬Nə qədər insanların su
tuluqlarını itaətkar və məsuliyyət daşımağa öyrəşmiş çiyinlərimdə gəzdirmişəm)
beyti ilə başlayan bu hissə dörd beytdir. Şair burada təmənnasız olaraq, öz muxlis
hisslərini, ehtiramını bildirir, özünü fəxr etməklə qəbiləsinin şanını yüksəldir, başqa
qəbilələrdən üstünlüyünü göstərirdi. Şair burada ucsuz-bucaqsız səhrada qorxmadan
səfər etməyindən, yolda canavarla qarşılaşmağından danışır.
Şairlər qəsidələrinin müqəddimələrinin ilk beytinə, başlanğıcına (mətlə)
həmişə çox diqqət ayırmışlar. Onlar yaxşı başa düşürdülər ki, qəsidənin dinləyicidə
yaradacağı ilk təəssürat onun diqqətini sona qədər özündə saxlamalı idi. Mətləni şeir
“qıfılının açarı” adlandıran İbn Rəşiqə görə, şeirdə fikrin ilk andan duyulması üçün
müqəddimə yaxşı olmalı idi [2, c.1, s.218]. İmrul-Qeysin müəlləqəsinin mətləi orta
əsr ədibləri, ərəb tənqidçiləri tərəfindən yüksək qiymətləndirilib və ən yaxşı şeir
mətlələrindən hesab edilib [4, c.3, s.102].
Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, “qıfa nəbki” (‫“ – قفا نبكي‬siz ikiniz dayanın,
ağlayaq”) sözləri ilə başlayan bu mətlə o qədər məşhur olmuşdur ki, ərəblər nəyinsə
tanındığını bildirmək üçün “qıfa nəbki”dən də məşhur” ‫ ))أشھر من قفا نبكي‬məsəlini
işlətmişlər [6, c.1, s.191].
İmrul-Qeys müəlləqəsinin “nəsib” hissəsini sevgilisinin tərk edilmiş
obasının qalıqları qarşısında dayanıb ağlamaq və onunla keçirdiyi günlərini yada
salmaqla açır. Köç zamanı tərk edilmiş oba, insansız qalmış məkan, sükunət halı
Cahiliyyət ərəbində həyatın heçliyi, ötəriliyi ilə bağlı hissləri gücləndirirdi. Qəbilə
bir məkandan digərinə köçəndə hər şeyini də özü ilə aparırdı. Tərk edilmiş obanın
– 246 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

yerində yalnız heyvanların izləri, ocaq külü qalırdı. Beləliklə, qəsidənin “atlal”
hissəsində şairin xəyalında oba sakinləri, sevgililəri canlanır, zəmanənin
dönüklüyündən şikayət edilirdi:
ِ ْ‫قط اللﱢوى بينَ ال ﱠدخول ف َحو‬
‫مل‬ ِ ‫بس‬
ِ ‫قفا نبك من ِذكرى حبيب ومنزل‬
‫وشمال‬
ِ ‫وب‬ ُ ‫ن‬ ‫ج‬
َ ‫من‬ ‫ھا‬‫ت‬ْ ‫نسج‬ ‫لما‬ ‫فتوضح فالمقراة لم يَعفُ رسمھا‬
‫وقيعانھا كأنه حبﱠ فلفل‬ ‫ترى بَ َع َر ْاالرْ ِآم في َع َرصاتِھا‬
‫حنظل‬
ِ ُ‫ت ال َح ّي ناقِف‬ ِ ‫لدى َس ُمرا‬ ‫كأني غَداة البَي ِْن يَوْ َم ت ََح َملّوا‬
‫تھلك أسى وتج ّمل‬ ْ ‫يقُولون ال‬ ‫ي َم ِطيﱠھُ ْم‬ ‫صحْ بي عَل ﱠ‬ َ ‫ُوقوفا بھا‬
‫فھلْ عند َرسم دارس من ُمع ﱠو ِل‬ ‫وإن شفائي عبرة مھراقة‬ ‫ﱠ‬
‫ب بمأسل‬ ِ ‫الربا‬ ‫م‬
‫ﱠ‬ ‫أ‬ ‫وجارتھا‬ ‫قبلھا‬ ‫ث‬
ِ َ ‫ر‬ ‫ي‬ ‫الحو‬ ‫م‬
‫ﱢ‬ ‫أ‬ ‫من‬ ‫ك‬
َ ‫كدأب‬
‫َمع َي ِمح َملي‬ ِ ‫َحر َحتّى بَ ﱠل د‬ ِ ‫ن‬‫ال‬ ‫على‬ ‫ة‬َ ‫ب‬‫با‬ ‫ص‬َ ‫ي‬ ّ ‫ن‬ ‫م‬ِ ‫ين‬
ِ ‫ع‬
َ ‫ال‬ ُ
‫ع‬ ‫ُمو‬ ‫ضت د‬ َ ‫فَفا‬
Dayanın sevgilini və Dəxulla Hauməl arasında qum tirələrinin yamacındakı
obanı xatırlayıb ağlayaq.
Tudih və Miqratın da izləri Cənub və Şimal küləklərinin sayəsində itməyib.
Obanın hər tərəfində (çadırların önündəki açıq yerlərdə) ceyranların istiot
dənələrinə bənzər ifrazatları görsənir.
Ayrılıq günü, səhər, (sakinlər) yüklərini hazırlayarkən, obanın akasiya
ağaclarının yanında (durub) sanki kolosint bitkisi kəsirdim.
Dostlarım dəvələrini saxlayb mənə “qüssə çəkən kəs kimi, özünü üzüb həlak
etmə, təmkinli ol!”, - dedilər.
Mənim şəfam sel kimi axan göz yaşlarıdır, izləri itməkdə olan obanın
qarşısında ağlamayan varmı?”
Ondan (indiki sevgilidən) əvvəl Umm Huveyrisi və onun Məsəl dağındakı
qonşusu Umm Rabəbi sevəndə də belə olmuşdu.
Gənclik eşqimi xatırlarkən göz yaşlarım sel kimi daşdı, hətta sinəmdən
süzülüb miniyimi islatdı.
“Atlal” zamanın ikili təbiətinə - dağıdıcı və eyni zamanda qurucu
fəaliyyətinə işarə edir. Zamanın diqtə etdiyi dəyişiklik prosesi insan taleyinin
faciəsini göstərir. Eyni zamanda şair “atlal” vasitəsilə insanın bu dəyişikliyə,
zamanın hökmünə qarşı müqavimət göstərmək əzmini ortaya qoyur. Zaman daim
hərəkətdə olduğundan onun maddi təzahürləri də daim dəyişir, yenilənir. Bir vaxtlar
bolluq, firavan məkan boşalır, tərk edilir və yaxud əksinə proses baş verir. Lakin
zaman təkcə maddi əşyalara, eləcə də insana hökm etməklə kifayətlənmir, sosial-
ictimai əlaqələr, münasibətlər də onun dağıdıcı, pozucu təsirindən kənarda qalmır.
Üzvi şəkildə bir-birinə bağlı olan sistemin pozulması səbəb-nəticə əlaqəsi ilə
zəncirvari hadisələrin baş verməsinə gətirib çıxarır: təbii hadisələr, basqınlar, qida
axtarışları yeni köçün başlamasına səbəb olur. Nəticədə tərk edilmiş obaların yerində
izlər qalır və o, şair üçün “atlal”a çevrilir. Beləliklə, öz semantikasında xarabalığı
ifadə edən “atlal” şeirdə həm də xoş günlərin xatirəsi kimi çıxış edir. İmrul-Qeys
şeirində məkanı yalnız tərk ediləndə, orada keçirdiyi xoş günlər keçmişə dönəndə
yadına salır. Həmin məkan bütün təfsilatı ilə şairin gözü qarşısında canlanır. Məhz
– 247 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

bu baxımdan şair “silinməkdə olan” (dərisə) obanın izlərini daş üzərindəki naxışlarla
və yazılarla qoruyub saxlamağa çalışır.
“Atlal” ədəbi hadisəsinin şərhinə coğrafi, siyasi-ictimai, psixoloji, dini-
mifoloji baxışlar mövcuddur. Ərəbistan yarımadasının coğrafi mühiti, iqlimi
köçərilik həyat ukladının mövcud olmasını şərtləndirmişdir. “Atlal”ın ortaya çıxışını
coğrafi amillərlə əlaqələndirən dr. Şükri Feysəl onu köçəri qəbilələrin bahar
mövsümündə qovuşması və quraqlıq aylarında ayrılması hadisəsindən törənmiş bədii
hadisə hesab edir [11, s.46]. Dr. İzzət Həsən “atlal”ın yaranmasını əsasən köçəri
ərəbin özünün və sevgilisinin yurduna nostalji hissi ilə bağlasa da, bu səbəbi kifayət
saymır və buraya digər mühüm amil kimi ərəbin yaşayış tərzini əlavə edir. Belə ki,
nostalji hissi başqa xalqların nümayəndələrində olsa da, onların yaşadıqları şərait
fərqli olub [14, s.8-9]. Bundan çox əvvəllər İbn Quteybə də “atlal” hadisəsinin köçlə
və bunun nəticəsində yaranmış yurda və sevgili ilə keçirdiyi günlərə nostalji hissi ilə
əlaqələndirərək yazırdı: “Eşitmişəm ki, bəzi ədəbiyyatçılar deyir ki, şair qəsidəni
obaların, (tərk edildikdən sonra) orada qalmış izlərin təsviri ilə başlayır. Göz yaşları
axıdır, taleyindən şikayətlənir, küləyə müraciət edir. O, yol yoldaşından (tərk edilmiş
obanın xarabalıqları qarşısında) ayaq saxlmağı xahiş edir ki, bir zaman burada
yaşayanları yada salsınlar. Oturaq əhalidən (madar) fərqli olaraq, xeymələrdə
məskunlaşan bu sakinlər su hövzələri, yağışdan sonra yaranmış otlaqlar axtararaq
bir yerdən o biri yerə köçürdülər.
Sonra şair bunu (oba qalıqlarının təsvirini) şeirin nəsib hissəsi ilə bağladı.
Bu hissədə şair eşqinin şiddətindən, ayrılığın ələmindən, hədsiz nostaljidən,
darıxmağından şikayət edir. Bununla da o, (dinləyicilərin) qəlbini şeirinə cəlb edir,
onları maraqlandırır, bu şeiri dinləməyə həvəsləndirir. Çünki, eşq, məhəbbət insan
qəlbinə yaxın hissdir, insan ruhunun ayrılmaz hissəsidir. Allah özü insanın xislətinə
məhəbbət salmış, onu qadınlara meylli etmişdir. Çox az adam tapılar ki, hər hansı
bir səbəbdən, bu hissləri duymasın, istər halal, istər yasaq tərzdə bir eşq
yaşamasın...” [3, c.1, s.20].
Fikrimizcə, dünyada ərəblərdən başqa xalqlar da vardır ki, köçərilik onların
həyat tərzi olub, nostalji hissləri də bütün insanlara xasdır. Fikrimizcə, “atlal”
təhtəlşüurda qalmış “köç” arxetipinin şüurda yalnız müəyyən coğrafi mühit və şərait
daxilində təcəssümü kimi yaranıb. Bu, məhz köçəri ərəb mühitinin məhsuludur,
ondan xaricdə “atlal” hadisəsinə rast gəlinmir.
“Atlal”ın yaranmasını siyasi amillə izah etməyə çalışan tədqiqatçılara görə,
bu fenomen şairin reallığa gizli etirazı idi. “Atlal”ı köçərilik və onun nəticəsində
yaranan nostalji hissləri ilə yanaşı, şairin gizli etirazı ilə bağlayan dr. Yusif əl-Yusif
bu etirazın Cahiliyyət dövründə dərinləşmiş tarixi dəyişikliklər, kollektiv əxlaqın
ayrı-ayrı adətlərə qarşı çıxması fonunda baş verdiyini qeyd edir [20, s.118-147].
Tarixi mənbələrdən məlumdur ki, İslamdan qabaqkı təxminən üç əsr mürəkkəb siyasi
hadisələrin, böyük imperiyalar arasında müharibələrdə kiçik ərəb dövlətlərinin döyüş
meydanına çevrilməsinin, İmrul-Qeysin dövləti Kindənin zəifləməsi və dağılmasının
– 248 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

şahidi olmuşdur. Bu baxımdan bəzi tədqiqatçıların fikrincə, İmrul-Qeysin

müəlləqəsinin “atlal”ında qeyd edilən Dəxulla Havməl, Tudəhlə Miqrat arasındakı
oba şairin vətəninə [13, s.35-36], hətta Kində dövlətinin paytaxtının qalıqlarına işarə
edir [18, s.62.].
Şairin “atlal”a ˗ keçmişə müraciət etməsi öz-özünə, səbəbsiz baş
verməmişdir. Şair başqa bir “atlal” hissəsində deyir:
‫وال مقصرا يوما فيأتيني بقر‬ ‫لعمرك ما قلبي الى اھله بحر‬
‫وليس على شيء قويم بمستمر‬ ‫أال إنما الدھر ليال وأعصر‬
‫احب الينا من ليال على اقر‬ ‫ليال بذات الطلح عند محجر‬
‫ وھل افنى شبابي غير ھر‬،‫اغادي الصبوح عند ھر وفرتني وليدا‬
‫ مما يجيء به التجر‬،‫معتقة‬ ‫ طعم مدامة‬:‫إذا ذقت فاھا قلت‬
‫ او كبعض دمى ھكر‬،‫لدى جؤذرين‬ ‫ھما نعجتان من نعاج تبالة‬
‫نسيم الصبا جاءت بريح من القطر‬ ‫اذا قامتا تضوع المسك منھما‬
[10, s.109-110]
Həyatıma and olsun, ürəyim oba sakinləri üçün bir gün belə acımadan
qalmadı, sonda rahatlandı
Zaman gecə və gündüzdür, onlar da sabit deyil, dəyişir.
Mühəccərdə (Tayy qəbiləsinin yeri) akasiyalıqdakı gecələr Uqur dağındakı
(indiki) gecələrdən daha sevimlidir bizə
Yeniyetməliyimdə sübh vaxtı Hirr və Fərtənənin yanında olardım, gəncliyim
Hirr ilə getdi
Dodağından öpəndə “köhnə ləziz şərab dadır” deyərdim. Bunu tacirlər
gətirirdilər.
Onlar (bu iki cariyə) balalarına bağlı olan şəfqətli “Tabala” inəkləri, yaxud
Həkir bütləri kimidirlər
Hərəkət edəndə onlardan Səba yeli kimi xoş buxur ətri yayılardı
Bu “atlal”ıında şair taledən şikayətlənir, “dəhr”i (zəmanəni) insanın
düşməni kimi təqdim edir. Filiştinski İmrul-Qeysin taledən şikayətini, ölüm və
həyatın faniliyi motivlərinin səbəbini qəbilə-sülalə nizamının, patrialxal
harmoniyanın süqutu və bunun şairin taleyinə təsiri ilə bağlayır [1, s.76]. Amma
bunun səbəbini, əksinə qəbilə nizamının şairin üzərinə qoyduğu məsuliyyətlə də
bağlamaq olar. Yeri gəlmişkən, qəbilədən kənarlaşdırılmış, qəbilə iyerarxiyasına
qarşı çıxmış üsyankar ruhlu Səalik şairlərinin “atlal” motivinə etinasız yanaşması
fikrimizi dəstəkləyir.
“Atlal” ədəbi hadisəsinin yaranmasını dini-mifoloji nöqteyi-nəzərdən izah
etməyə çalışan təqiqatçılar da vardır. [Link] Casim əl-Bayatiyə görə, “atlal” vaxtilə
qəbilələrin etiqad etdikləri məbədlərin qalıqlarıdır. Şair bu məbədlərin qalıqlarının
yanından keçərkən ayaq saxlar, müti şəkildə dayanar və oradan köçüb getmiş
sevgililərini, o məbədlərdə qadın formasında olan ikinci dərəcəli ilahələrin, eləcə də
orada xidmət etmiş, kahinlərə və şairlərə özlərini nəzir etmiş qadınların adlarını
çəkib yada salardı [12, s.74-76]. “Atlal”ı ərəb bütpərəst dünyagörüşünün nəticəsi
– 249 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

hesab edən fikrini qəbul edə bilmərik. Mənbələrdə verilmiş əxbarlardan,

rəvayətlərdən belə qənaətə gəlmək olur ki, İmrul-Qeysin dövründə bütpərəstliyin
zəifləməsi başlamışdı. Bundan əlavə, “atlal” motivinin İslam dövründə də ənənə
şəklində işlənməsi onun sırf bütpərəstliklə əlaqələndirilməsi fikrini rədd edir.
“Atlal” motivinin yaranmasını mifoloji baxımdan izah etməyə çalışan başqa
bir alim - Dr. Ənvər Əbu Suveylim “atlal”dakı fikirlərlə yağış arasında paralellik
qurur. Alim hesab edir ki, qəsidənin girişindəki “atlal”da yağışın yağmaması
nəticəsində yaranan quraqlıqdan, həyatın faniliyindən, məcburi köçdən danışılır.
Qadın məhsuldarlıq rəmzidir. Əgər qadın obasını tərk edirsə, bu, məhsuldarlığın yox
olması, həyatın dayanması anlamına gəlir. Belə olan təqdirdə şair təbiət qüvvələri
barədə düşünür, gücsüzlüyünü hiss edir və itmiş vətəninə ağlayır [8, s.133-134].
Lakin qeyd edək, “atlal”da yağışdan çox danışılmır. Yağış, məhsuldarlıq əsasən
qəsidənin sonrakı hissələrinin mövzusudur.
Bütün bu yanaşmaları təhlil edərək onu deyə bilərik ki, “atlal”ı kompleks
amillərin - cəmiyyətin ictimai-siyasi vəziyyətinin, şəxsiyyətin ruhi-psixi halının,
eləcə də təbii-coğrafi mühitin özünəməxsusluğunun tələb etdiyi məxsusi davranış
streotiplərinə əsaslanan həyat tərzinin qarşılıqlı təsiri ilə yaranmış fenomen hesab
etmək olar. Bu amillərin ayrı-ayrılıqda mövcud olduğu cəmiyyətlərdə, məkanlarda
“atlal”a bənzər ədəbi nümunənin təşəkkül tapmaması təsadüfi deyil. Ona görə də
“atlal”ın konkret bir amillə, məsələn, bədəvi həyatı və ya səhra mühiti ilə [16, s,322],
yaxud bütpərəstliklə əlaqələndirilməsini (məsələn, Adil Casim əl-Bayati) düzgün
hesab etmirik. Nəzərə alaq ki, erkən islam dövrü qəsidələrində bəzi korrektlər edilsə
də “atlal” motivinə müraciət edilib. Əgər bu Cahiliyyət dünyagörüşü ilə bağlı idisə,
islamda necə qalmışdı. İnsanın zaman və məkana münasibəti və bu münasibətdən
doğan yoxluq, ölüm mövzusunun mahiyyəti insan var olandan indiyədək
dəyişmədiyi üçün həmişə qüvvədədir. Sadəcə zaman keçdikcə baş verən hadisələr,
yeni tendensiyalar, fikirlər bəşər övladının varlıq və yoxluqla, həyat və ölümlə bağlı
düşüncələrinə müəyyən qədər təsir etsə də, onu başqa şeylərlə məşğul etsə də, o,
ömür deyilən bir nəsnəni yaradan bu iki kateqoriyanın duyğusal ifadəsindən qaça
bilməmişdir, əksinə əvvəllər obanın xarabalıqlarında ifadəsini tapan bu fenomen eyni
fəlsəfi mənanı verən, eyni məntiqi axımı, ardıcıllığı mənalandıran xəzan, saçların
ağarması kimi faniliyin ifadəsində özünü göstərmişdir. Hətta şeirlərin əvvəlində
olmasa da obrazları şeirin hər yerində verilmişdir. Qeyd etdiyimiz kimi, “atlal” ədəbi
modeli sadaladığımız faktorların qarşılıqlı təsiri ilə formalaşmışdır. Təbii ki, burada
ərəb şəxsiyyəti, onun mental dünyası və dünyagörüşü mərkəzdə dayanır. Cahiliyyət
insanı səhra həyatının çətinlikləri qarşısında aciz idi, onun xoşbəxtliyini və sabit
nizamını daim pozan, onu köçə məcbur edən təhlükə qarşısında çaşqınlıq içində idi.
Səhranın sərt həyatı, quraqlıq, susuzluq, basqınlar, sərt təbiətin şıltaqlıqları bədəvi
qəbilələri daim köçə, bir yerdən digərinə köçməyə məcbur edirdi. Bu köç nəticəsində
dostlar, sevgililər bir-birindən ayrılır və ürəklərə xiffət düşürdü.

– 250 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

“Atlal” motivinin əsas xüsusiyyətləri tərk edilmiş obanın qalıqları qarşısında

dayanıb ötən əyyamı xatırlamaq, bunun üçün göz yaşı tökməkdir. Tərk edilmiş oba
köçəri ərəbin həyatında təkrarlanan hadisələr idi. Ərəblər məhz keçmişi yada salmaq
məqsədilə belə məkanlara getmirdilər. Buna ehtiyac da yox idi. Belə ki, köçəriliyin
şərtləndirdiyi daimi hərəkət zamanı il boyu bir obanın yanından bir neçə dəfə keçib
getmək ərəbin “yazılmamış həyat gündəliyində” var idi. Səhrada hərəkət zamanı
“atlal”la qarşılaşmaq ehtimalı böyük idi. Bunu qəsidələrin girişində şairin dostuna
müraciətindən də görmək olar. Əl-Amidinin qeyd etdiyi kimi, tərk edilmiş oba yolun
istiqamətində idisə, bu zaman “atlal” qarşısında dayanmaq istəyən kəs dostuna ,‫ قفا‬,‫قف‬
‫( قفو‬dayan, dayanın) deyə səslənərdi. Əgər bu, yolun istiqaməti üzərində deyildisə,
onda ‫ عوجوا‬, ‫ عرجوا‬, ‫ عوجا‬, ‫ عرجا‬kimi müraciət edərdi [5, c.1, s.433-444]. Hər iki
şəkildə müraciətə İmrul-Qeysin “atlal”larında və ondan təsirlənmiş digər şairlərin
qəsidələrində rast gəlinir.
Şair qəsidənin “atlal”ında tərk edilmiş obanın coğrafi cəhətdən
“konturlarını” da verməyə çalışır. Bu yerlərin əksəriyyəti qədim və müasir
coğrafiyaşünaslar, tarixçilər tərəfindən təsbit edilib. İmrul-Qeysin söhbət açdığı
sevgilisinin obasının yerləşdiyi Dəxulla Hauməl arasındakı qum tirələri, Tudəh,
Miqrat, Əsib və s. məkanlar Ərəbistan yarımadasındadır.
İmrul-Qeysin müəlləqəsinin “atlal” hissəsində adları çəkilən yerlərin şair
təxəyyülünün məhsulu olduğu barədə fikirlər də vardır. Dr. Mahmud Abdullah əl-
Cadir müəlləqədəki “atlal”ın Kində dövlətinin paytaxtının qalıqlarına işarə etdiyini
bildirir. Qeyd edir ki, şair burada iki dostuna deyil, Kində və Himyər qəbilələrinə
müraciət edir ki, ağlasınlar. Bildirir ki, şairin arxasında dayanan dostları isə hər iki
qəbilənin atlılarıdırlar və dövlətin şanını geri qaytarmaq üçün səbr diləyirlər [18,
s.62]. Mustafa Nasif “atlal”da adları keçən yerləri başqa cür izah edərək bildirir ki,
sanki şair onların adını çəkməklə onları şərdən uzaqlaşdırmaq istəyir. Belə ki,
Cahiliyyət ərəblərində yerlərin adlarının sadalanması ovsun növü idi [19, s.62].
Müasir arxeoloji tapıntılar Kində dövlətinin siyasi-ictimai vəziyyətinə, o
dövrdə məruz qaldığı təlatümlərə daha yaxşı işıq salmağa imkan verir. Bu baxımdan
Cahiliyyət poeziyasını, o cümlədən İmrul-Qeys şeirlərinin tədqiqi yeni-yeni faktların
üzə çıxarılmasına şərait yaradır. Səudiyyə Ərəbistanından olan alim Abdulah əl-
Feyfinin fikrincə, müəlləqədə “mənzil” (oba, yurd) sözü ilə Kində dövlətinin mövcud
olduğu ərazi nəzərdə tutulur [13, s.35-36]. Daha sonra əl-Feyfi göstərir ki, İmrul-
Qeys bu qəsidəsində, əslində Kində dövlətinin şimaldan və cənubdan hücumlar
nəticəsində dağılmasına görə ağlayır. “Atlal”da yer adlarının lüğəvi mənalarından
çıxış edərək qeyd edir ki, burada sui-qəsd nəticəsində xain yadlar (dəxul) və silahlılar
(havməl) tərəfindən süqut etmiş (sıqt) məmləkət təsviri verilib. Müəlləqənin sonunda
da bu basqınları selə və qara buluda bənzədərək diyarını xarabaya çevirdiyini bildirir.
Tədqiqatçı bu fikirlərini tarixi mənbələrlə, arxeloji tapıntılarla təsdiq edildiyini
diqqətə çatdırır. Belə ki, Fau kəndində və Yəməndə tapılmış kitabələr, Mərəbdə
Muhərrəm Bilqeysdəki abidə üzərindəki yazılar da Kindənin paytaxtı (Fao) Zat
– 251 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Kahilə, onun başçısı Rəbiə Zi Al Sura qarşı basqınlara işarə edir [13, s.36]. Buradan
görünür ki, şair sevgilisinin obası deyil, dövlətin xarabalıqları qarşısında durub
dünyadan köçmüş hökmdar qardaşlarına ağlayır. Fikrimizcə, “atlal” ədəbi hadisəsi
İmrul-Qeysin digər qəsidələrində də olduğuna görə, onu insanın obasına və
sevgilisinə nostalgiyası kontekstindən çıxarıb rəmzi mənalara bağlamaq və məhv
olmuş ölkəsinə sevgisi ilə əlaqələndirmək müəyyən qədər qarışıqlıq yarada bilər.
Əslində müəlləqənin “atlal”ında adı çəkilən yerləri coğrafi məkan kimi deyil, leksik
mənalarına əsaslanaraq rəmzi şərh edən dr. əl-Feyfinin fikri maraqlı gəlir. Amma bu
yanaşmanı şairin digər qəsidələrinin “atlal”larına tətbiq etmək düzgün olmaz.
“Atlal”da maraqlı cəhətlərdən biri də oba qalıqlarının personifikasiyasına,
şəxsləşdirilməsinə cəhd edilməsidir. Şair təkcə ağlamaqla kifayətlənməyir, “atlal”ı
danışdırmağa çalışır, onun olub-keçmiş sakinlərini xəbər alır, ona suallarla müraciət
edir. İmrul-Qeys “lamiyyə”sində tərk edilmiş oba qalıqlarından soruşaraq deyir:
‫وھل يعمن من كان في العصر الخالي‬ ‫أال عم صباحا ايھا الطلل البالي‬
‫قليل الھموم ما يبيت بأوجال‬ ‫وھل يعمن إال سعيد مخلد‬
‫وھل يعمن من كان أحدث عھده ثالثين شھرا في ثالثة أحوال‬
‫ديار لسلمى عافيات بذي خال ألح عليھا كل اسحم ھطال‬
‫وتحسب سلمى ال تزال ترى طال من الوحش او بيضا بميثاء محالل‬
‫وتحسب سلمى ال تزال كعھدنا بوادي الخزامى أو على رس أوعال‬
Salam olsun, izləri itməkdə olan obaya! Ötən zamanda (burada) yaşamış
kəs indi xoşbəxt ola bilərmi?
Bəxtinə uzun ömür yaşamaq düşən insandan başqa, kimsə xoşbəxt olarmı -
qayğıları az olur, gecələri qorxusuz keçirir.
Ən son vaxtı son üç ildə otuz ay olan kimsə xoşbəxt ola bilərmi?
Səlmanın Zu Xaldakı evini aramsız yağışlar yuyub aparıb
Sən güman edirsən ki, Səlma hələ də vadidə durub ceyran balalarına və ya
dəvəquşu yumurtalarına tamaşa edir
Sən güman edirsən ki, Səlma hələ də əvvəlki kimi Vadi Xuzamədə, yaxud
Ras Avaldadır.
Şair obaya sual verməklə demək istəyir ki, “sakinlərin dağılıb getdilər,
onlardan sonra sən (oba) daha əvvəlki kimi olmadın, dəyişdin. Onlardan sonra necə
yaxşı yaşayışlı olarsan?” Sanki burada şair özünün halını nəzərdə tutur, sadəcə
“atlal”ın dili ilə danışır. Şair burada haldan-hala düşür, qürurla mütilik, ruh
düşkünlüyü ilə daxili istiqrar arasında tərəddüd edir. Sanki şair “atlal”ın (oba
izlərinin) yaxşı qalması üçün dua edir, onun zərər görməməsini istəyir. Sonra isə
bundan daşınır. Anlayır ki, yalnız xoşbəxt olan kəs rifahı hiss edir, daxilən rahatlıq
tapır, Səlmanın obasını yada salır. Ümidləri qayıdır, ötən xoş günlərini xatırlayır.
Şair “atlal”a müraciət edərkən, ondan cavab ala bilmir. Şair obanın tərk
edildiyini bildirmək üçün maraqlı və gözəl təsvirlərdən istifadə edib. Obadan səs-
səmirin gəlmədiyini və suallara cavab vermədiyini deməklə orada heç kimin
olmadığını ifadə edir:
– 252 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

‫يا دار ماوية بالحائل فالسھب فالخبتين من عاقل‬

‫ وعفا رسمھا فاستعجمت عن منطق السائل‬،‫صم صداھا‬ ّ
Ey Haildə, Səhbdə, Aqil obasındakı Xəbteyndə olan Maviyyənin yurdu,
Obadan səs gəlmədi, izləri də yox olub, sual soruşana da cavab vermir.
Şair qəsidənin “atlal” hissəsində tərk edilmiş obanı təsvir edərkən iki şeyə -
obadakı tikililərin qalıqlarına (atlal) və izlərə (rusum) diqqəti cəlb etməyə çalışır.
“Atlal” (təkdə “talal”, həmçinin “dimnə”, cəmdə “dimən”) oba köçərkən yerində
qalmış tikililərin, yaşayış məskənlərinin, xeymələrin qalıqlarıdır. “Rusum” deyəndə
isə, şair torpaq üzərinə yapışmış ocaq izləri, ləpirləri nəzərdə tutur.
“Atlal” müqəddiməsində “izlər” itmir. Şair onları nəyinsə sayəsində qalıcı
edir. İmrul-Qeysin müəlləqəsində Tudih və Miqratın izləri Şimal və Cənub
küləklərinin fəaliyyəti nəticəsində itməyib. Qeyd edilir ki, izin üzərindən iki bir-
birinə əks istiqamətli külək əsdikdə, o itmir, pozulmur. Belə ki, bir istiqamətdə əsən
küləyin sildiyi, itirdiyi izlər əks istiqamətdə əsən küləklə yenidən üzə çıxır [9, s.23].
Əslində burada “atlal”ın özündə gizlətdiyi rəmzi mənanın davamını da görmək olar.
Bir tərəfdən “atlal” ocağın sönməsi, dağılması deməkdirsə, digər tərəfdən daha
əlverişli yaşam şəraiti olan yerlərə köçüb yeni həyatın qurulmasına səbəbdir. Yəni
“atlal”da tam kədər, bədbinlik yoxdur. Yuxarıdakı misalda olduğu kimi, bir külək
izləri itirən, obanı unutduran, digəri isə onun tamamilə unudulmasının qarşısını
alandır. Belə demək mümkünsə, bunlar dialektikanın “əksikliklərin vəhdəti və
mübarizəsi” qanununa uyğundur.
Şair “izlər”i (“rusum”) yazıya bənzədir. Yazı obanın yerini göstərir,
müəyyən edilməsinə kömək edir:
‫قفا نبك من ذكرى حبيب وعرفان ورسم عفت آياته منذ أزمان‬
‫ فأصبحت كخط زبور في مصاحف رھبان‬،‫أتت حجج بعدي عليھا‬
Dayanın, sevgilini və izləri çoxdan itmiş obanı tanıyıb və xatırlayıb ağlayaq.
Məndən sonra buralarda çox illər keçib, oba qalıqları (o qədər silinib ki)
rahiblərin kitablarındakı yazı kimi (nazik) olub.
Qədim mənbələr Cahiliyyət dövründə ərəblər arasında yazının mövcud
olduğunu, amma dar çərçivədə, əsasən din xadimləri, saray əyanları, ravilər arasında
yayıldığını xəbər verir. Buna görə də şair yuxarıda qeyd edilən şeirində məhz
silinməkdə olan izləri rahiblərin əlindəki kitablardakı zəbur xəttinə, başqa bir yerdə
Yəmən yazısına bənzədir. Bundan başqa, obanın izləri nimdaş paltara, qılıncın
naxışlı qınına, həmçinin ovucdakı, biləkdəki döyməyə, xallı ilanın belinə də
oxşadılır.
Oba qalıqları içərisində ocaq yerinin, külün xüsusi məna yükü var. Vaxtilə
ətrafında qəbilə adamlarının axşamlar toplaşıb söhbət etdiyi, xatirələrini dilə gətirdiyi
bir ocağın sönmüş külü insanda kədər doğurur, sükutu xatırladır. Oba üzərinə çökən
sakitlik, lal daşlar da şairdə eyni hissi yaradır. Köçəri ərəb üçün sükut ölüm demək
idi, ona görə də “səkətə-l-insanu” (hərfən: insan susdu) deyərkən “insanın öldüyü
başa düşülürdü. Ocaq işığının yoxluğu həm də kölgənin olmaması deməkdir. İnsanın
– 253 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

kölgəsi işıqda, gecələr isə ocaq başında olanda yaranır. Ərəblər buna görə də
kölgənin itməsini ölümlə assosiasiya edərək “daha zilluhu” (kölgəsi gün oldu, işıqda
itdi) və ya insanın yaddaşlarda əbədi qalması mənasında “dəmə zilluhu” (kölgəsi
uzun oldu \ olsun) ifadəsini işlədirlər. Bədəvilərin fəxr etdikləri adətlərdən biri də
qonaqların yolu azmaması üçün gecə vaxtı yandırılan od idi ki, buna da “narul-qıra”
deyilirdi [17, c.1, s.264-265]. Sönmüş külün varlığı obanın artıq qonaq
gözləmədiyinə də işarə ola bilərdi. Ocaq külü “atlal”ın digər elementləri kimi tərk
edilməni və onun nəticəsində yaranan xiffəti ən yaxşı ifadə edən vasitələrdən idi.
İmrul-Qeysin qəsidəsinin sonrakı beytlərinə baxsaq, “atlal”dakı ağlamaq
mənfi hüzn əlaməti, ölüm qarşısında məğlubiyyət deyil, bütün keşməkeşlərə
baxmayaraq, həyatın davam etməsi prinsipinə çağırışdır. Şair göstərir ki, oba
sakinlərinin köçməsinə səbəb olmuş dağıdıcı küləklər, sellər tərk edilmiş məkanın
qalıqlarının tamamilə yox olmasına, silinməsinə mane olur, şair, əslində “atlal”ı vəsf
etməklə, yox olmaqda olan obanı yaddaşlara əbədi olaraq həkk edir, bir növ ona
yenidən həyat verir.
Bu xatirələr və “atlal” qarşısında durmaq insanların, sevgililərin köçü ilə
bağlıdır. “Atlal” qarşısında dayananda şairin gözləri önündə köç prosesi çanlanır.
Şairin “atlal”a müraciət etməsi həm də onun düşüncəsinə, daxili aləminə
hakim kəsilmiş məhrumiyyətdən xəbər verir. İmrul-Qeys sevgilisinin köç etməsinə
öyrəşib. Tərk edilmiş oba şairin düşüncəsində hicran və vüsal anıdır. Bir tərəfdən
sevgilisi köçüb, şair onun hicranına dözmür, digər tərəfdən isə şair bu ələmi
zəiflətmək üçün onun iztirab çəkməsinə səbəb olmuş obanın xarabalıqları qarşısında
durur, gözünün önündə vüsalını canlandırır, bu itkinin doğurduğu rəfedilməz kədərə
görə zamanı, izləri silib yox edən gərdişi dövranı (dəhri) günahlandırır:
‫يمان‬
ِ ‫سيب‬
ِ ‫زبور في َع‬
ٍ ‫كخط‬ ‫فشجاني‬َ ‫بصرتُه‬
َ َ‫طلل أ‬
ٌ ‫لمن‬ َ
‫بدالن‬
ِ ‫من‬ ‫ف‬
ِ ‫بالنع‬ ‫ليالينا‬ ‫ني‬َ ‫فرت‬ ‫و‬
َ ‫والرباب‬
ِ ‫ند‬
ٍ ‫لھ‬
ِ ‫ديار‬
ٌ
Bədlan yamacında yerləşən Hind və rəfiqələrinin bu obasında vaxtilə
birlikdə gecələrimizi keçirərdik.
Bu obanın qalıqlarına baxdım, məni qəmgin etdi. Onlar yəmənlinin xurma
yarpağı üzərində yazısı kimi idi (pozulub getmişdi).
İmrul-Qeys poeziyasında, xüsusilə “atlal” hissəsində çarəsizliklə ümid
arasında köçəri instinktinin diqtə etdiyi kimi hərəkət edir. Biz onun bu axtarışlarını
çətinliyə düşəndə dost qəbilələrin, hətta Bizans imperatorunun yanına gedib özünə
kömək istəməsində də hiss edirik. İmrul-Qeys hara getsə də, köhnə obası, nişanələri
ilə bağlı xatirələrini öz yaddaşında aparır. Hər hansı qıcıq alan kimi, onlar dərhal
oyanır, əzab verir, sözə çevrilib qafiyələnir, gözəl sənət nümunələri yaranır.
“Atlal” müqəddiməsinin əsas komponentlərindən biri sevgilinin
xatırlanmasıdır. Sevgili tərəfindən tərk edilmiş oba ilə şairin taleyi oxşardır. İkisi də
məcburiyyət qarşısında, köçün tələbinə uyğun olaraq tərk edilib. Amma obadan
fərqli olaraq, tərk edilən şair lal deyil, sükunəti qəbul etmir. Bilir ki, sükunət ölüm
deməkdir. Hicran, tərk edilmə, köçmə “atlal”da iştirak edən oba-sevgili-şair
– 254 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

üçlüyünü birləşdirən əsas element kimi çıxış edir. İmrul-Qeysin müəlləqəsinin

“atlal”ında qadın öz ayrılığı ilə sevgilisini ağladan, onun duyğularını oyadan
varlıqdır. Bu qadın şairin xatirəsini canlandırır, şair sonrakı beytlərdə onun xoş ətirli
olduğunu, gözəl geyindiyini yada salır. Burada sevgilinin vücudu xırdalıqlarına qədər
təqdim olunmur.
Burada maraqlı sual yaranır. Şair sevgilisinə ağlamaq üçün niyə tərk edilmiş
obanı seçir? Sualın cavabını bir az öncə vermişik. Qısaca qeyd edirik ki, tərk edilmiş
oba ilə şairin taleyi eynidir. Bununla yanaşı, oba şairdə xoş keçmişi ilə bağlı
assosiasiyalar yaradır. Ümumi faciələr və şəxsi kədəri şairi keçmişə yollanmağa
vadar edir, bunun üçün artıq keçmişə qovuşmuş obanın qarşısında dayanıb
ağlamaqdan yaxşı yer ola bilməzdi.
Deyilənləri ümumiləşdirərək demək olar ki, ərəb qəsidəsinin ən qədim
müqəddiməsi olan “atlal” müqəddiməsinin yaranıb formalaşması Cahiliyyət
dövrünün görkəmli şairi İmrul-Qeys bin Hücrün adı ilə bağlıdır. “Atlal”ı kompleks
amillərin - cəmiyyətin ictimai-siyasi vəziyyətinin, şəxsiyyətin ruhi-psixi halının,
eləcə də təbii-coğrafi mühitin özünəməxsusluğunun tələb etdiyi məxsusi davranış
streotiplərinə əsaslanan həyat tərzinin qarşılıqlı təsiri ilə yaranmış fenomen hesab
etmək olar.

İstifadə edilmiş ədəbiyyat

1. Фильштинский, И.М. История арабской литературы V - начало X века /
И.М. Фильштинский. – Москва: Наука, –1985. – 531 стр.
‫ تحقيق محمد محيي‬،‫ الجزء الثاني‬،‫ جزءان‬،‫ العمدة في محاسن الشعر وآدابه‬.‫ ابن رشيق القيرواني‬.2
.‫ ص‬328 ،1981 ،‫ دار الجيل‬،‫الدين عبدالحميد‬
،‫ القاھرة‬،‫ دار المعارف‬،‫ الجزء االول‬،‫ جزءان‬،‫ تحقيق احمد محمد شاكر‬،‫ الشعر والشعراء‬.‫ ابن قتيبة‬.3
.‫دون تاريخ‬
،3 ‫ ط‬،‫ دار صادر بيروت‬، 3‫ ج‬،‫ احسان عباس‬.‫ تحقيق د‬،‫ كتاب االغاني‬.‫ أبو الفرج االصفھاني‬.4
.‫ ص‬254 ،‫ االستاذ بكر عباس‬،‫ ابراھيم السعافين‬،2008
،‫ المجلد االول‬.‫ مج‬3 ،‫ تحقيق احمد صقر‬،‫ الموازنة بين شعر ابي تمام والبحتري‬.‫ ابو القاسم اآلمدي‬.5
.‫ ص‬569 ،‫ مصر‬،‫ دار المعارف‬،4‫ط‬
،1‫ ج‬،‫ جزءان‬،1982 ،‫ بيروت‬،‫ دار المسيرة‬،‫اسعد ذبيان‬.‫ د‬:‫ تمثال االمثال‬.‫ ابو المحاسن العبدري‬.6
.‫ ص‬403
.‫ ص‬253 ،1974 ،‫ دار القلم‬،‫ الفن واالنسان‬.‫ اسماعيل عز الدين‬.7
.‫ ص‬237 ،1987 ،‫ عمان‬، ‫ دار عمار‬،‫ بيروت‬،‫ دار الجيل‬،‫ المطر في الشعر الجاھلي‬.‫ أنور أبو سويلم‬.8
،‫ دار اآلفاق الجديدة‬،‫ تحقيق الدكتور فخر الدين قباوة‬،‫ شرح القصائد العشر‬.‫ الخطيب التبريزي‬.9
.‫ ص‬510 ،1980 ،‫بيروت‬
،5‫ ط‬،‫لبنان‬-‫ بيروت‬،‫ دار الكتب العلمية‬،‫ ضبطه وصححه مصطفى عبد الشامي‬.‫ ديوان امرئ القيس‬.10
.‫ ص‬176 ،2004
‫ مطبعة‬،(‫ تطور الغزل بين الجاھلية واإلسالم )من امرئ القيس الى ابن ابي ربيعة‬.‫ شكري فيصل‬.11
.‫ ص‬498 ،1959 ،‫ دمشق‬،‫جامعة‬
– 255 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

1977 ،12 ‫ عدد‬،‫ مجلة آفاق عربية‬.‫ رمز المرأة في أدب أيام العرب‬.‫ عادل جاسم البياتي‬.12
‫ مفاتيح القصيدة الجاھلية )نحو رؤية نقدية جديدة عبر المكتشفات الحديثة في‬.‫ عبد ﷲ بن احمد الفيفي‬.13
.‫ ص‬343 ،2014 ،‫ إربد – عمان‬،‫ مطبعة عالم الكتب الحديثة‬،(‫اآلثار والميثولوجيا‬
124 ،1968 ،‫ دمشق‬،(‫ شعر الوقوف على األطالل )من الجاھلية الى نھاية القرن الثالث‬.‫ عزة حسن‬.14
.‫ص‬
،‫ بيروت – لبنان‬،‫ دار الكتب العلمية‬،‫ تحقيق جوزف ھل‬،‫ طبقات الشعراء‬.‫ محمد بن سالم الجمحي‬.15
.‫ ص‬226 ،2001
.‫ ص‬302 ،1932 ،1‫ ط‬،‫ أمير الشعراء في العصر القديم‬.‫ محمد صالح سمك‬.16
‫ دار‬،‫ الجزء االول‬،‫ في الجزئين‬،‫ موسوعة أساطير العرب عن الجاھلية ودالالتھا‬.‫ محمد عجينة‬.17
.‫ ص‬368 ،1994 ،‫ بيروت‬،‫الفرابي‬
‫ مجلة أبحاث اليرموك )سلسلة اآلداب‬.‫ مدخل الى بنية القصيدة العربية قبل االسالم‬.‫ محمود الجادر‬.18
94-55.‫ ص‬،1988 ،2 ‫ العدد‬،6 ‫ المجلد‬،(‫واللغويات‬
.‫ ص‬187 .‫ت‬.‫ د‬،‫ لبنان‬،‫ بيروت‬،‫ دار األندلس‬،‫ قراءة ثانية لشعرنا القديم‬.‫ مصطفى ناصف‬.19
.‫ ص‬361 .‫ت‬.‫ د‬،‫ الجزائر‬،‫دار الحقائق‬.‫ مقاالت في الشعر الجاھلي‬.‫ يوسف اليوسف‬.20
،‫ دار األندلس‬،(‫ بناء القصيدة في النقد العربي القديم )في ضوء النقد الحديث‬.‫ يوسف حسين بكار‬.21
.‫ ص‬392 .‫ت‬.‫ د‬،‫بيروت‬

Ш.АЛИЕВ
НЕИЗГЛАДИМЫЕ СЛЕДЫ “ПОКИНУТЫХ БЕДУИНСКИХ ЖИЛИЩ”
РЕЗЮМЕ

Анализируя доисламскую и исламскую поэзию, критики

средневековой арабской поэзии пришли к выводу, что в ее создании
существовали определенные традиции. Роль Имру аль-Кайса в установлении и
развитии многих традиций арабской поэзии неоспорима. Структура муаллака
Имру аль-Кайса почти сохранилась в более поздних политематических стихах.
В доисламской касыде выделяются три основных части: насиб, рахил и мадих.
Сюжеты касыды взяты из кочевой арабской культуры. Нововведения,
внесенные Имру аль-Кайсом в поэзию, не ограничились арабской литературой,
но также повлияли на литературу других народов, присоединившихся к
халифату, и открыли там новые пути. В статье уточняется, что “атлал”, одну из
традиционных тем зачина арабской касыды, можно рассматривать как явление,
вызванное взаимодействием комплексных факторов: социально-политической
ситуации в обществе, душевного состояния личности, а также образ жизни
бедуина.
Не случайно в обществах и местах, где эти факторы существуют по
отдельности, не формируется литературный образец, подобный “атлал”у. При
описании покинутой стоянки в “атлал”ной части, доисламские поэты пытаются
обратить внимание на две вещи - остатки бедуинских жилищ (атлал) и следы
(русум). “Атлал” содержит ряд небольших тематических мотивов. Среди
– 256 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

основных тем - плач над следами покинутой стоянки, описание влюбленного,

персонификация останков жилищ (атлал), неисчезновение следов, очаг, пепел.

Ключевые слова: Касыда, Имру ал-Кайс, насиб, атлал, Джахилия

[Link]
THE INDELIBLE TRACES OF "ABANDONED BEDOUIN CAMPS"

SUMMARY

Analyzing pre-Islamic and Islamic poetry, critics of early and medieval

Arabic poetry came to the conclusion that certain traditions existed in its creation.
The role of Imru' al-Qais in the establishment and development of many traditions of
Arabic poetry is undeniable. The structure of Imru' al-Qais’ mu'allaqa is almost
preserved in later polythematic verses. There are three main parts in the pre-Islamic
qasida: nasib, rahil and madih. The plots of the qasida are taken from the nomadic
Arab culture. The innovations introduced by Imru' al-Qais in poetry were not limited
to Arabic literature, but also impacted on the literature of other nations who joined
the Caliphate, and opened new paths there. The article specifies that “atlal”, one of
the traditional themes of the beginning of the Arab qasidah, can be viewed as a
phenomenon caused by the interaction of complex factors: the socio-political
situation in society, the psychological state of the man, as well as the Bedouin's
lifestyle.
It is no coincidence that in societies and places where these factors exist
separately, a literary model such as "atlal" is not formed. When describing an
abandoned bedouin camps in the “atlal” part, pre-Islamic poets try to draw attention
to two things - the remains of Bedouin camps (atlal) and traces (rusum). “Atlal”
contains a number of small thematic motifs. Among the main topics are stopping by
the ruins of an abandoned camp and weeping over it, the description of the beloved,
personification of the ruins (atlal), the non-disappearance of traces, a hearth, and
ashes.
Key words: qasida, Imru' al-Qais, nasib, atlal, Jahiliya

Redaksiyaya daxil olma tarixi: 05.03.2021.

Çapa qəbul olunma tarixi: 15.03.2021
Rəyçi: Filologiya üzrə elmlər doktoru, professor Aida Qasımova
tərəfindən çapa tövsiyə olunmuşdur

– 257 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

PƏRVİN ŞÜKÜROVA
Bakı Dövlət Universitetinin
Şərqşünaslıq fakultəsi
shukurova_parvin@[Link]

ƏBDİ BƏY ŞİRAZININ YARADICILIĞINA DAİR

Xülasə

Nəvidi məsnəvi yaradıcılığında mahir olmuş və onun çoxsaylı məsnəviləri

məşhurdur. Onun əsərlərindən Sədi Şirazinin “Bustan”ına təqlid olaraq “Bustan-e
xiyal”ı qeyd etmək olar ki, eyni vəzndə və Şah Təhmasibin adı ilə yazmışdır. Sam
Mirzanın yazdığına görə o, Nizaminin “Xəmsə”sinə cavab olaraq üç “Xəmsə”
yazmışdır. Birinci “Xəmsə”: “Məzhər-e əsrar”, “Cam-e Cəmşidi”, “Məcnun və
Leyli”, “Həft əxtər”, “Ayin-e Eskəndəri”. İkinci “Xəmsə”: “Couhər-e fərd”, “Dəftər-
e dərd”, “Ferdousul-arifin”, “Ənvar-e təcəlli”, “Xəzainül-müluk” ya “Xəzainül-
mələkut”. Üçüncü “Xəmsə”: “Rouzətus-sefat”, “Douhətul-əzhar”, “Cənnətül-əsmar”,
“Zinətül-ouraq”, “Səhifətül-ixlas”. Zəbiullah Səfa “Xəzainül-mələkutu” “Xəzainül-
müluk”dan ayrı bilmiş, onu yeddi hissə ya xəzinədən ibarət olan dini məsnəvi
saymışdır ki, Sənainin “Hədiqətül-həqiqə”si müqabilində yazılmış və “Səbeye-Əbdi”
adı ilə tanınmışdır. Bu Səbə aşağıdakı məsnəvilərdən ibarətdir: “Səhifətül-ərib”,
“Louh-e məstur”, “Bəhr-e məscur”, “Mənşure-Şahi”, “Murəvvəcül-əsvaq”,
“Muhəyyəcul-əşvaq”, “Nəhayətül-ecaz”. Əbdi bəy öz dövrünün tarixi haqqında
“Təkmilət-ül əxbar” da yazmış və onu 978-ci ildə sona çatdırmışdır. “Sərihül-mülk”
kitabı da Şeyx Səfiəddin Ərdəbilinin məqbərəsinin ətraf tikililəri haqqında yazdığı
kitabdır.
Əbdi bəy hesab elmindən başqa cavanlığından şer yarmağa, xüsusilə
Nizaminin “Xəmsə”sinə cavab olaraq məsnəvilər yazmağa başlamış və özü üçün
“Nəvidi” təxəllüsünü seçmişdir ki, bir müddətdən sonra təxəllüsünü Əbdi ilə əvəz
etmişdir. O, həm sağlığında, həm də ölümündən sonra da hər iki təxəllüslə
tanınmışdır.
Açar sözlər: Əbdi bəy Şirazi, şeir, məsnəvi, əsər, şair

Giriş

Əbdi bəy cavanlıq yaşlarından ədəbi fəaliyyətə başlamışdır. Şairin əsərlərinə

əsasən deyə bilərik ki, o şah Təhmasibin idarəsində işə başlamazdan əvvəl Nəvidi
təxəllüsü ilə qəzəl, qəsidə, rübai və qeyri lirik əsərlər qələmə almışdır. Bir müddət
keçdikdən sonra Şah Təhmasib və Qasim Gunabadinin təşviqi ilə məsnəvilər
yaratmışdır və Nizami ədəbi məktəbinin ardıcılları sırasına daxil olmuşdur. Şair
ömrünün sonlarında öz lirik şeirlərini Divan şəklinə salmaq qərarına gəlmiş və
– 258 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

beləliklə üç Divan yaratmışdır ki, həcmi 10 min beytdən artıqdır. Lakin təəssüflə
demək lazımdır ki, şairin lirik şeirlərinin ehtiva edən Divanını əldə etmək indiyə
qədər mümkün olmamışdır. “Cövhər-e fərd” və “Təkmilətül-əxbar” əsərlərində olan
bir neçə lirik şeir nümunəsindən məlum olur ki, onun belə səbkili şeirləri bədii
baxımdan çox qüvvətli və ustadanə şəkildə yazılmışdır.
Əbdi bəyin əsərləri rəngarəng və lətifliklərlə doludur. O lirik şeirlər yazmaqla
yanaşı çoxlu sayda məsnəvi və tarixi əsərlərin də müəllifidir ki, onlardan aşağıdakı
əlyazmalar bizə məlum olmuşdur. “Məzhərül-əsrar”, “Cam-e Cəmşidi”, “Məcnun və
Leyli”, “Həft əxtər”, “Ayin-e Eskəndəri” (Birinci Xəmsə), “Cövhər-e fərd”, “Dəftər-
e dərd”, “Ferdousul-arifin”, “Ənvar-e təcəlli”, “Xəzaen-e mələkut” (İkinci Xəmsə”),
“Rouzətüs-sifat”, “Douhətül-əzhar”, “Cənnətül-əsmar”, “Zinətül-ouraq”, “Səhife-ye
ixlas” (Üçüncü Xəmsə) və “Təkmülətül-əxbar”. Sözügedən əsərlər Bakı, Tehran,
Sankt-Peterburq və London muzey və kitabxanalarında mövcuddur. Şairin “Sələman
və Əbsal”, “Tərəbnamə”, “Dibaçətül-bəyan” kimi digər əsərləri indiyə kimi əlimizə
gəlib çatmamışdır. Əbdi bəy təqribən bütün əsərlərində yuxarıda adını çəkdiyimiz
əsərlərin yazılması və sona çatdırılmasından danışmışdır.
“Təkmilətül-əxbar” əsərində də “Səlaman və Əbsal” mənzuməsinin adını çəkir
və ondan 20 beyti də yazır.
Şair “Tərəbnamə” məsnəvisinin adını ikinci və üçüncü “Xəmsə”sindəki
əsərlərində qeyd edir.
“Firdovsül-arifin”in əvvəlində yazılmış beytə əsasən demək olar ki, o
“Tərəbnamə”ni “Firdovsül-arifin”dən əvvəl təqarüb bəhrində yazmışdır.
Yuxarıda deyilənləri yekunlaşdırıb belə nəticə almaq olar ki, Əbdi bəy öz
“Tərəbnamə” əsərini 956-961- ci (1549-1553) illərdə təqarüb bəhrində və Əbdi bəy
təxəllüsü ilə yazmışdır.
Əbdi bəy “Təkmilətül-əxbar” əsərində İranın İsmailiyyə tayfaları haqqında
bəhs etməklə yanaşı xəbər verir ki, “Dibaçətül-bəyan” adlı bir kitab da yazmışdır.
Şair digər əsərlərinə bu kitabdan danışmadığı üçün onun tarixi ya bədii bir əsər
olması haqqında fikir söyləmək çətindir. Lakin böyük ehtimalla bu əsər tarixi əsər
olmalıdır. Çünki şair “Dibaçətül-bəyan” kitabının adını “Təkmilətül-əxbar” əsərində
qeyd edir. Buna əsasən ehtimal etmək olar ki, hələ ki əlyazması əldə olmayan
“Dibaçətül-bəyan” “Təkmilətül-əxbar” kitabından əvvəl yəni 978-ci ildən (1570)
əvvəl yazılmışdır.
Əbdi bəy “Təkmilətül-əxbar”da Məhəmməd bin Abdullahdan bəhs etməklə
yanaşı yazır ki, peyğəmbər haqqında hekayə çox uzun və müfəssəldir və nəzərimdə
tutmuşam ki, Allahın köməyi ilə həmin hekayəni ərəb dilindən fars şeirinə tərcümə
edim.
Özbəkistan Elmlər Akademiyasının Əbu Reyhan Biruni adına Əlyazmalar
İnstitutu şöbəsində Məhəmməd ibn Abdullahın döyüşləri haqqında 178 vərəqdən
ibarət bir əlyazma vardır. Bu vərəqlər təqarüb bəhrində olan məsnəvidir ki, 17107
beytdir. Bu beytləri Əbdi təxəllüslü şair yazmışdır. Məsnəvinin mətnində əsərin adı
– 259 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

dəqiq şəkildə qeyd olunmur. Sözügedən əlyazmanın birinci vərəqində sonralar başqa
bir şəxs əsərin adını “Ketab-e nəzm-e seyr və qəzəvate Seyyidül-bəşər (s)” qeyd
etmişdir. Əsərin sonunda da məsnəvinin adı “Qesəsül-ənbiya” şəklində verilir, amma
kataloqda əsərin adını “Qəzəvatün-nəbi” formasında qeyd olunur. Məsnəvidə yalnız
Məhəmməd bin Abdullahın döyüşlərindən söhbət getdiyindən onun “Qesəsül-
ənbiya” adlandırılması düzgün nəzərə çarpmır. Əgər əsərin XVI əsrdə Əbdi
təxəllüslü şair tərəfindən yazıldığını, həmçinin əsərin məzmun və üslubuna əsasən
Əbdi bəyin “Təkmilətül-əxbar”da işarə etdiyi əsər olmasını nəzərə alsaq, ehtimal edə
bilərik ki, bu əsər ərəb dilindən farsa tərcümə etmək istədiyi əsərdir. Yuxarıda qeyd
etdiyimiz kimi Əbdi bəy “Tərəbnamə” məsnəvisini təqarüb bəhrində yazmışdır,
peyğəmbərin həyatı ilə bağlı olan məsnəvinin də həmin üslubda yazıldığına diqqət
etsək, ehtimal verə bilərik ki, bu həmin “Tərəbnamə” əsəridir. Doğrudur, Əbdi bəy
978-ci ildə (1570) sona çatdırdığı “Təkmülətül-əxbar”da yazır ki, Məhəmməd ibn
Abdullahla bağlı əsəri ərəb dilindən fars dilinə çevirməyi nəzərdə tutur. Buna əsasən
demək olar ki, belə bir tərcüməni o yalnız 978-ci ildən sonra başlayıb sona çatdıra
bilər. Amma bunu da unutmaq olmaz ki, Əbdi bəy “Təkmilətül-əxbar” kimi böyük
tarixi əsərini heç vaxt bir, iki il ərzində sona çatdıra bilməzdi. O bu əsərini yazmaq
üçün, xüsusilə XVI əsrdən əvvəlki dövrləri qələmə almaqdan ötrü çoxlu kitab
mütaliə etməli, lazımı sənəd və dəlilləri yığmalı idi. Çox ehtimal ki, şair lazımi
sənədləri toplayan zaman Məhəmməd bin Abdullahın həyatı haqqında olan ərəbdilli
əsərlə qarşılaşmış və “Təkmilətül-əxbar”ın müqəddiməsində ərəbdilli şeirin fars
dilinə tərcüməsi qərarını dilə gətirmişdir. Sonralar da lazımi sənəd və sübutların
toplanmasını davam etdirmiş, “Təkmilətül-əxbarı” yazmaqla yanaşı Məhəmməd bin
Abdullah haqqında olan əsəri də fars dilinə tərcümə etmişdir. Lakin “Təkmilətül-
əxbar”ın qaralamasında Əbdi bəyin qeydləri olduğu şəkildə qalmış və xəttat da onu
olduğu şəkildə ağlamaya köçürmüşdür.
Əbdi bəyin mövcud əsərlərindən nəinki geniş oxucu kütləsi, hətta
mütəxəssislərin çoxu da xəbərdar olmadığından onun əsərlərindən hər biri haqqında
ardıcıllıqla onların yazılma tarixi haqqında müxtəsər məlumat verməyi lazım bilirik.
1- “Cam-e Cəmşidi” 943-cü ildə (1536/37) Təbriz şəhərində həzəc bəhrində
yazılmışdır. Bu mənzumə Nizaminin “Xosrov və Şirin” əsərinə cavab olaraq eyni
bəhrdə yazılsa da, yeni məzmuna malikdir. Bu əsər Firdovsinin “Şahnamə”
əsərindəki “Cəmşid dastanı”ndan da fərqlidir. Çünki “Şahnamə”də Cəmşidin aşiqlik
macərasından söhbət açılmır. Həmçinin Əbdi bəyin əsəri Övhədi Marağayinin “Cam-
e cəm” məsnəvisi ilə yalnız ad baxımından oxşardır. “Cam-e Cəmşidi” mənzuməsi
Cəmşidin Zöhhakın əli ilə məğlubiyyəti və Zöhhakın iş başına gəlməsi ilə sona çatır.
Bizə bu əsərin iki nüsxəsi məlumdur: “Külliyyat-e Nəvidi” və “Xəmsəteyn”də bu
əsər vardır və 3278 beytdən ibarətdir.
2- “Həft əxtər” – Bu əsər 946-cı ildə (1539/40) xəfif bəhrində yazılmışdır. Əsər
Bəhramın şahlıq taxtına oturması ilə başlayır. Bu əsərdə “Şahnamə”dəki Azadə,
“Həft peykər”dəki Fitnə, Əmir Xosrovun “Həşt behişt”indəki Dilaram əvəzinə Nahid
– 260 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

surəti təsvir olunmuşdur. Əbdi bəyin mənzuməsində Bəhram üçün əfsanə danışan
şahzadələr Xorasan, Çin, Rum, Şiraz, İsfahan, Səmərqənd və Kəşmir padşahlarının
qızlarıdırlar. “Həft peykər” əsərinin əksinə olaraq ilk əfsanəni Xorasan padşahının
qızı sarı libasla yekşənbə (bazar günü) günündə danışır. Əsər Bəhramın şahlıq
günbəzində itməsi ilə sona çatır. 3269 beytdən ibarət olan “Həft əxtər” əsəri 7 ay
müddətində Təbriz şəhərində qələmə alınmışdır. Bu mənzumə Nizaminin “Həft
peykər”inə nəzirə kimi, “Həşt behişt”in üslubunda yazılsa da, üç əsər arasında
məzmun baxımından əsaslı ixtilaflar vardır. Bu mənzumənin iki əlyazma nüsxəsi
vardır ki, biri “Külliyyat-e Nəvidi”, ikincisi “Xəmsəteyn”də dərc olunmuşdur. (3)
3- “Leyli və Məcnun” – Bu əsər 947-ci ildə (1540/41) Təbriz şəhərində
yazılmışdır. (2, 15)
4- “Məzhərül-əsrar” – 948-ci ildə (1541/42) səri bəhrində nəzmə çəkilmişdir. Bu
əsərin 20 məqaləsində müxtəlif mövzularda hekayələr vardır. “Külliyyat-e Nəvidi”də
olan nüsxədə 2437 beyt, “Xəmsəteyn”də olan nüsxədə 2981 beyt vardır. Şair
ömrünün sonlarında yəni 981-ci ildə (1576/77) 1565 beyt də ona əlavə etmişdir. Bu
əlavə şeirlər yalnız “Xəmsəteyn” nüsxəsindədir və onalrda sözün fəziləti, eşq,
yaxşılığa görə qədrdanlıq, mərifət, əxlaq, qənaət, əminlik, kərəm, səxavət, ədalət,
insaf, dünyanın etibarsızlığı, elmin fəziləti və s.-dən bəhs olunmuşdur. Şair
məsələlərdən hər biri haqqında öz fikrini sübut etmək üçün bir neçə kiçik hekayəyə
müraciət etmişdir. (5)
5- “Ayin-e Eskəndəri” – 950-ci ildə (1543/44) təqarüb bəhrində yazılmışdır.
Əsər iki hissədən (iki dəftər) ibarətdir. Birinci dəftərdə İskəndərin fatehliyindən,
ikinci hissədə də ondan yadigar qalan şəhərlər və sədlərdən söhbət açılmışdır. Əbdi
bəy İskəndərlə bağlı əsərlərin əksinə olaraq bu mənzumədə Behzad, Ağa Mirək kimi
öz dövrünün məşhur rəssam və ustadlarının sənətindən bəhs açmış və onalrın sənət
əsərlərinə böyük dəyər vermişdir. Bu mənzumə İskəndərin vəfatı və oğlu
İskəndərusun taxta oturması ilə sona çatır. Bu mənzumə 2376 beytdən ibarətdir və
onun iki əlyazma nüsxəsi mövcuddur ki, birincisi “Külliyyat-e Nəvidi” və digəri
“Xəmsəteyn”də dərc olunmuşdur. Əbdi bəyin ilk “Xəmsə”si bu beş əsərlə sona çatır.
(4)
6- “Cövhər-e fərd” – Bu mənzumə 956-cı ildə (1049/50) nəzmə çəkilmişdir. Bu
əsərin vahid mövzusu yoxdur və onun əsas hissəsini səri bəhrində məsnəvilər və
əruzun müxtəlif vəznlərində olan qəzəllər təşkil edir. Bu əsərdə ilin müxtəlif fəsilləri,
canlı və cansız aləm və s.-dən bəhs olunur. Bu əsərin qəzəllərində Əbdi təxəllüsü
işlənmişdir. Bu əsərdən əldə olan yeganə nüsxə “Xəmsəteyn”də dərc olunmuşdur. Bu
məsnəvi 2597 beytdən ibarətdir.
7- “Dəftər-e dərd” – Bu əsər xəfif bəhrində yazılmış və iki müfrəddən (hissə)
ibarətdir. Bu əsərdən bizə məlum olan yeganə nüsxə “Xəmsəteyn”də mövcud olan
nüsxədir. Təəssüflə deməliyik ki, bu əsərin üçdə ikisi də aradan getmişdir. Şair
“Dəftər-e dərd”dən sonra yazdığı bütün əsərlərdə onu tam və kamil əsər kimi
xatırladır. Belə ki, bu əsərin yarımçıq və natamam qalması fikri düz deyil. Əsərin
– 261 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

mündəricatı, Şah Təhmasib və şah II İsmayıl haqqında qeydlərdən belə məlum olut
ki, bu əsəri “Cövhər-e fərd”dən sonra yazmış və 984-cü ildə (1576/77) yenidən əsərə
əlavələr etmişdir. (2, 15)
8- “Firdövsül-arifin” – 961-ci ildə (1553/54) sona çatdırılmışdır. Bu əsər Sədinin
“Bustan”ına nəzirədir və 10 babdan ibarətdir.
Birinci bab- padşahların halının şərhi haqqında
İkinci bab – vəzirlərin halının şərhi haqqında
Üçüncü bab – mustoufilər və katiblər haqqında
Dördüncü bab – alimlər haqqında
Beşinci bab – mərdanəlikdə ali dərəcələrə çatan döyüşçülər haqqında
Altıncı bab – Şairlər haqqında
Yeddinci bab – dövlətlilərin halının şərhi və onların səxavətə və əliaçıqlığa
həvəsləndirilməsi haqqında.
Səkkizinci bab – Fəqirlərin halının şərhi haqqında
Doqquzuncu bab – Aşiqlərin halının şərhi haqqında
Onuncu bab – Cavanların halının şərhi haqqında.
Təqarüb bəhrində yazılan “Firdövsül-arifin” əsərinin iki əlyazma nüsxəsindən biri
Britaniya muzeyində, digəri isə “Xəmsəteyn”də dərc olunmuşdur. Bu əsərdə bir sıra
ictimai, tarixi, həyati məsələlərdən bəhs olunmuşdur. Onun bəzi hekayələrinin
yazılmasında Qazi Əhməd Qəffarinin “Nigaristan” əsərindən istifadə olunmuşdur.
Bu əsər təqribən beş min beytdən ibarətdir.
9 - “Ənvar-e təcəlli” – 961-ci ildə (1553/54) şairin Gürcüstan səfərində həzəc
bəhrincə yazılmışdır. Bu əsər həcm baxımından Əbdi bəyin ən kiçik mənzuməsi
sayılır. Şair şah Təhmasibə xitabında səltənət kitabxanasında əsərlərinin saxlanması
xahişi ilə yanaşı xatırladır ki, Sultanəli, Məhəmmədnur, Xəndan, Əbrişəmi, Mahmud,
Əzhar və Ənisi kimi məşhur xəttatların əsərləri bu kitabxanada vardır. Bu əsərdə
müxtəlif mövzulu bir neçə hekayə vardır. Ondan bizə məlum olan yeganə nüsxə
“Xəmsəteyn”də dərc olunmuşdur. Əsər təqribən 1200 beytdən ibarətdir. (2)
10- “Rövzətül-sifat” – Əbdi bəy “Ənvar-e təcəlli” məsnəvisindən sonra 967-ci
ildə (1559/60) 4132 beytdən ibarət olan öz üçüncü “Xəmsə”sini “Cənnat-e ədn” adı
ilə nəzmə çəkmişdir. Əbdi bəyin üçüncü “Xəmsə”sinin ilk əsəri “Rövzətül-səfa”
əsəridir ki, onda onda Qəzvin şəhərinin imarət, bağ və xiyabanları haqqında
məlumatlar yer almışdır. Verilən məlumatlar o qədər dəqiqdir ki, onlara əsasən
şəhərin o dövrkü xəritəsini çəkmək olar. “Cənnat-e ədn”in ilk əsərində yəni
“Rövzətül-səfa” da Səadətabad bağının təsviri ilə yanaşı Murad bəy, Həsən bəy
Yüzbaşı Bədərxan, Mir Şəmsəddin Əli, Hacıağa, Fərəhzad bəy, Bəhram Mirza, Şah
Nemətullah, Qazi Ziyaəddin, Məhin Banu Sultanım və digər bağların təsvirini də
vermişdirdir. Bu məsnəvi səri bəhrində yazılmış və 967-ci ildə (1559/60) sona
çatdırılmışdır. (2, 9)
11- “Douhətül-əzhar” – Bu əsər həzəc bəhrində yazılmış, onda Səadətabad bağlı,
Cəfərabad sarayı və bir sıra eyvanlar, hovuzlar və digər xiyabanlar təsvir
– 262 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

olunmuşdur. Bu əsərin ən mühüm və ən maraqli hissəsi o dövrün görkəmli

rəssamlarının şahın eyvanında çəkdiyi təsvirlərin şərhidir.
12- “Cənnətül-əsmar” – həzəc bəhrində yazılmış bu məsnəvidə Cəfərabad sarayı,
Səadətabad bağı, Mirxorasani, Toxmaq bəy, Heydər Mirza və başqalarının bostanları
təsvir olunmuşdur. Şair bu əsərdə XVI əsrə aid olan neçə növ yemiş və qarpızın adını
çəkir.
13- “Zinətül-ouraq” – xəfif bəhrində yazımış bu əsərdə Qəzvin şəhəri digər
şəhərlərlə müqayisə olunmuş və yeni paytaxtın üstünlüyü xatırlanmışdır. Bu əsərin
ən yaxşı hissəsi I Sultan Süleymanın (1520-1566) oğlu Bəyazidin 967-ci ildə
(1559/60) taxt-tac uğrunda mübarizədə məğlubiyyəti və İrana qaçaraq Qəzvində
yaşadığı yerin təsviridir.
14- “Səhifətül-ixlas” – təqarüb bəhrində yazılan bu məsnəvinin əvvəlində
“Firdövsül-arifin”də “Xitab-e zəminbus” adlı hissə olduğu kimi nəql olunmuşdur. Bu
əsərdə Səadətabad bağı, Dövlətxana binası, səltənət sarayının divarlarının təsviri və
s. bəyan olunmuşdur. “Cənnat-e ədn” əsərlərindən hər birində Səadətabad bağının
təsviri ilin fəsillərinə uyğun gözəllikdə verilmişdir. “Cənnat-e ədn”nin yeganə
nüsxəsi “Külliyat-e Nəvidi”də mövcuddur
15- “Xəzain-e mələkut” – ikinci “Xəmsə”nin beşinci əsəri olan bu məsnəvi xəfif
bəhrində yazılmışdır. Əsər yeddi xəzinədən (fəsl ya hissə) ibarətdir:
Birinci xəzinə “Səhife-ye lareyb” adlanır ki, besmələ, həmdelə və mə yətəlluq bi
həzəl-bab-dan ibarətdir.
İkinci xəzinə Xatəmül-ənbiyanın nəti, o həzrətin seyr və xəbərləri haqqındadır.
Üçüncü xəzinə məsum imamların (ə) mənaqibini əhatə edir.
Dördüncü xəzinə dinpərvər şahın seyri və bu bəyənilən seyrə həvəsləndirilməsi
haqqındadır.
Beşinci xəzinə Xas və avamın xeyirxahlığı haqqında mürüvvəcül-əsvaq adlanır.
Altıncı xəzinə eşq və məhəbbətin həqiqəti haqqında mühəyyicül-əşvaq adlanır.
Yeddinci xəzinə icaz üslubunda kitabın xatiməsi haqqındadır.
Birinci xəzinədə Allahın varlığı ilə bağlı məsələlər, ikinci xəzinədə Məhəmməd
ibn Abdullahın həyatı, üçüncü xəzinədə imamlar, xüsusilə on ikinci imamdan bəhs
olunur. Əsərin ən mühüm hissəsini əhatə edən 4 və 7-ci xəzinələrdə Əbdi bəy öz
dövrü və müasirləri haqqında qiymətli məlumatlar verir. Bu xəzinələrdə şifahi xalq
ədəbiyyatından geniş şəkildə istifadə olunmuşdur. Bu əsərdə dərc olunmuş bir neçə
hekayədə Əfifə, Səlma, Rəşidin qızı Aznaur kimi qadın obrazlarında qadınlara qarşı
müsbət münasibətini şərh edir. Əfifə iffətli və namuslu bir qadındır ki, şətin şəraitdə
özü üçün nicat yolu tapmağa qadirdir. Sami də öz eşqində sədaqətli və vəfalıdır.
Cavan qız Aznayur da qapalı adətlərin paslanmış zəncirlərini öz qüdrətli əlləri ilə
qırıb açıq gözlə həyata baxan qəhrəman qadın obrazıdır. Cəsarətlə demək olar ki,
klassik şərq ədəbiyyatında öz xoşbəxtliyi uğrunda qılınc vurub ox atan Aznayur
obrazı kimi cəsur və mübariz qəhrəman indiyə kimi olmamışdır. Mövzusu real
həyatdan götürülən bu kiçik mənzumədə şair sübuta yetirmişdir ki, əgər məzlum şərq
– 263 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

qadınları öz səadətləri uğrunda mübarizəyə qalxarlarsa, şübhəsiz qalib olacaqlar.

Cavan qadının vətəninə olan eşqi həqiqi çalarlarla və realist şəkildə təsvir
olunmuşdur. Təqribən 7 min beytdən ibarət olan “Xəzayin-e mələkut” əsəri 968-ci
ildə (1561) sona çatdırılmış və onun dörd nüsxəsi dövrümüzə kimi gəlib çıxmışdır.
Əbdi bəyin özü “Xəzayin-e mələkut”da qeyd edir ki, Şah Təhmasib şairliyi ona
qadağan etdiyi üçün artıq şeir yazmayacaq. Həqiqətən də 968-ci ildən sonra onun hər
hansı bir məsnəvi yazması bizə məlum deyil. Əbdi bəy bu tarixdən sonra tarixi
əsərlər yazmağa başlamışdır.
16- “Təkmilətül-əxbar” – Ümumilikdə tarix haqqında olan bu əsər 978-ci ildə
(1570) şair tərəfindən yazılıb sona çatdırılmışdır.
Bu əsər XVI əsrin 60-70-ci illərində Səfəvi dövlətinin idarəçiliyində mühüm rol
oynamış Şah Təhmasibin qızı Pərixan xanımın adı ilə bağlıdır. Bu əsər də orta əsrlər
dövründə yazılmış tarixi kitablar kimi dünyanın yaranışından başlayır. XVI əsrdən
əvvəlki hadisələrlə bağlı olan tarixi hadisələrin yazılmasında çox tarixi mənbələrdən
istifadə olunmuşdur. XVI əsrin ikinci və üçüncü rübü ilə bağlı hadisələrin təsviri də
şairin qələminin məhsuludur. Bu hissədə Əbdi bəy əsasən şəxsən gördüyü ya eşitdiyi
hadisələri yazmışdır. Buna görə də əsərin ən qiymətli hissəsi də həmin səhifələrdir.
Təqribən 300 səhifədən ibarət olan “Təkmilətül-əxbar”ın dörd nüsxəsi Bakı,
tehran, Əhvaz şəhərlərində mövcuddur.
Nəticə
Əbdi bəy Şirazinin əsərlərində üç əsas xüsusiyyət diqqəti cəlb edir: Birincisi,
həyata qarşı nikbinlik, ikincisi tarixi və müasirlik xüsusiyyətinin olması, üçüncüsü
qadına qarşı yaxşı münasibət. Əbdi bəyin əsərlərinin dəqiq araşdırılması nəticəsində
məlum olur ki, o məharətli mühasib, tarixçi, şairdən savayı eyni zamanda mütaliə
əhli və yaxşı ədib də olmuşdur. Əbdi bəyin əsərlərində təbiət təsvirləri, rəssamlıqla
bağlı müxtəlif istilahlar, çoxsaylı mövzular barəsində onun fikirləri, həmçinin
xəttatlıq haqqında qeydləri o qədər dəqiqdir ki, onun bu sənətlərə dərindən bələd
olması qənaətinə gəlmək olar.

İstifadə olunmuş ədəbiyyat:

1. Мехти Кязимов. Персоязычная XVI-XVII поэзия веков, Баку, 2019
‫ ھجری و‬969 ‫ مقابله و تصحيح دستنويس مولف با نسخه سنه‬/.‫ مجنون و ليلی‬.‫عبدی بيک شيرازی‬ .2
.‫ ص‬244 – 1966 ،‫ دانش‬:‫مقدمه از ابوالفضل رحيموف – مسکو‬
،‫ دانش‬:‫ ترتيب متن و مقدمه از ابوالفضل رحيموف – مسکو‬/.‫ ھفت اختر‬.‫عبدی بيک شيرازی‬ .3
.‫ ص‬262 – 1874
‫ ھجری‬929 ‫ از روی دست نويش مولف و مقابله با نسخه سنه‬/.‫ آيين اسکندری‬.‫عبدی بيک شيرازی‬ .4
.‫ ص‬150 – 1977 ،‫ دانش‬:‫و مقدمه از ابوالفضل رحيموف – مسکو‬
:‫ حاضر کننده متن و مقدمه ابوالفضل رحيموف – مسکو‬/.‫ مظھر االسرار‬.‫عبدی بيک شيرازی‬ .5
.‫ ص‬290 – 1986 ،‫دانش‬

– 264 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

‫( ليلي و مجنون در قـرن ششـم ھجـري قمـري و ليلـي و‬1372) ‫ سيد ضياء الدين‬،‫ سجادي‬.6
‫ مجموعه مقاالت كنگره بين المللـي بزرگداشـت نھمـين سـدة تولـد حكيم نظامي‬: ‫مجنون نظامي‬
‫گنجوي تبريز‬
/[Link] .7
[Link] .8

ПЕРВИН ШУКУРОВА
О ТВОРЧЕСТВЕ АБДИ БЕКА ШИРАЗИ
РЕЗЮМЕ

Навиди был мастером Маснави, и многие из его Маснави известны. Одно

из его произведений, имитирующих «Бустан» Сади Ширази, - это «Бустан-э
Хиял», написанное в том же весе и под именем Шаха Тахмасиба. По словам
Сэма Мирзы, он написал три «Хамсы» в ответ на «Хамсу» Низами. Первые
«Хамса»: «Мазхар-е Асрар», «Джам-е-Джамшиди», «Меджнун и Лейли»,
«Хафт Ахтар», «Айн-е Эскендери». Вторая «Хамса»: «Джухар-э фард»,
«Дафтар-э дерд», «Фердоусул-арифин», «Анвар-э таджалли», «Хазайнул-
мулук» или «Хазайнул-мелекут». Третья «Хамса»: «Рузатус-сефат», «Духатул-
азхар», «Джаннатул-асмар», «Зинатул-оураг», «Сахифатул-ихлас». Забиулла
Сафа считал Хазайн аль-Малакут отличным от Хазайна аль-Мулука и считал
его религиозным маснави, состоящим из семи частей или сокровищ, который
был написан в противоположность хадису Санаи аль-Хакика и был известен
как Сабайе Абди. . Эта Саба состоит из следующих маснави: Сахифат аль-
Ариб, Лух аль-Мастур, Бахр аль-Масджур, Маншур аль-Шахи, Муравваджул
аль-Асвак, Мухаяд аль-Ашвак и Нахаят аль-Аджаз. Абди-бей написал об
истории своего времени в «Такмилат-уль-Ахбар» и завершил ее в 978 году.
Книга «Сарихул-мульк» - это также книга, написанная шейхом Сафиаддином
Ардабили об окружающих постройках мавзолея.
Помимо арифметики, Абди-бей начал писать стихи еще в юности, особенно
в ответ на «Хамса» Низами, и выбрал себе прозвище «Навиди», которое он
позже изменил на Абди. Он был известен под обоими прозвищами как при
жизни, так и после смерти.
Ключевые слова: Абди бек Ширази, стихотворение, маснави, произведение,
поэт

– 265 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

PARVIN SHUKUROVA
ON THE WORK OF ABDI BEY SHIRAZI
SUMMARY

Navidi was a master of Masnavi and many of his Masnavi are famous. One of
his works, imitating Sadi Shirazi's Bustan, is Bustan-e Khiyal, written in the same
weight and under the name of Shah Tahmasib. According to Sam Mirza, he wrote
three "Khamsa" in response to Nizami's "Khamsa". The first "Khamsa": "Mazhar-e
Asrar", "Jam-e Jamshidi", "Majnun and Leyli", "Haft Akhtar", "Ayin-e Eskenderi".
The second "Khamsa": "Jouhar-e fard", "Daftar-e derd", "Ferdousul-arifin", "Anwar-
e tajalli", "Khazainul-muluk" or "Khazainul-melekut". The third “Khamsa”:
“Rouzatus-sefat”, “Douhatul-azhar”, “Jannatul-asmar”, “Zinatul-ourag”, “Sahifatul-
ikhlas”. Zabiullah Safa considered Khazain al-Malakut to be different from Khazain
al-Muluk, and considered it to be a religious masnavi consisting of seven parts or
treasures, which was written in opposition to Sana'i's Hadith al-Haqiqa and was
known as Sabayeh Abdi. This Saba consists of the following Masnavis: Sahifat al-
Arib, Louh al-Mastur, Bahr al-Masjur, Manshur al-Shahi, Murawwajul al-Aswaq,
Muhayyad al-Ashwaq, and Nahayat al-Ajaz. Abdi Bey wrote about the history of his
time in "Takmilat-ul-Akhbar" and completed it in 978. The book "Sarihul-mulk" is
also a book written by Sheikh Safiaddin Ardabili about the surrounding buildings of
the mausoleum.
Apart from arithmetic, Abdi Bey began to write poetry in his youth, especially
in response to Nizami's "Khamsa", and chose the nickname "Navidi" for himself,
which he later changed his nickname to Abdi. He was known by both nicknames,
both during his life and after his death.
Keywords: Abdi bey Shirazi, poem, masnavi, work, poet

Redaksiyaya daxil olma tarixi: 05.03.2021.

Çapa qəbul olunma tarixi: 15.03.2021
Rəyçi: F.ü.e.d., prof. [Link]ımov
tərəfindən çapa tövsiyə olunmuşdur

– 266 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

KƏMALƏ VƏLİYEVA
GÜNAY MƏHƏRRƏMOVA
Azərbaycan Dövlət Dəniz Akademiyası
Z.Əliyeva 18.
Xarici Dillər kafedrasının baş müəllimləri
kamalagunay@[Link]

HEYDƏR ƏLİYEV İRSİ VƏ AZƏRBAYCANDA

TƏHSİLİN İNKİŞAFI
XÜLASƏ

Qısa [Link]ər Əlirza oğlu Əliyev 1923-cü il mayın 10-da Azərbaycan

Respublikasının Naxçıvan şəhərində anadan olub.
Mehman Şabanov H.Əliyevevin həyan və aradıcılığı haqqında yazır:”1939-cu
ildə Naxçıvan Pedaqoji Texnikumunu bitirdikdən sonra Azərbaycan Sənaye
İnstitutunun (indiki Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti) memarlıq
fakültəsinə daxil olub, lakin İkinci Dünya müharibəsinin başlanması ona təhsilini
başa çatdırmağa imkan verməyib.
Heydər Əliyev 1941-1944-cü illərdə əvvəlcə Naxçıvan Muxtar Respublikası
Xalq Daxili İşlər Komissarlığında arxiv şöbəsinin məxfi hissəsinin müdiri, sonra isə
Naxçıvan MSSR Xalq Komissarları Sovetində ümumi şöbənin müdiri vəzifələrində
işləyib.
1944-cü ilin may ayında dövlət təhlükəsizliyi orqanlarında işə göndərilib.
1949-1950-ci illərdə SSRİ Dövlət Təhlükəsizliyi Komitəsinin Leninqraddakı
(indiki Sankt-Peterburq) Rəhbər Kadrların Hazırlığı Məktəbində təhsil aldıqdan
sonra, 1950-ci ildə Azərbaycan SSR Dövlət Təhlükəsizliyi Komitəsində bölmə rəisi
təyin edilib.
1966-cı ildə Moskvada DTK-nın [Link] adına Ali Məktəbinin rəhbər
heyətin təkmilləşdirilməsi kurslarını müvəffəqiyyətlə bitirib.(1.s.213)
1967-ci ildə Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti yanında Dövlət Təhlükəsizliyi
Komitəsinin sədri vəzifəsinə təyin edilib və həmin ildə də ona general-mayor rütbəsi
verilib.
Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin 1969-cu il iyulun 14-də
keçirilmiş plenumunda Heydər Əliyev Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi
Komitəsinin birinci katibi seç[Link]ər Əliyev 22 il Azərbaycan SSR Ali Sovetinin
və SSRİ Ali Sovetinin
deputatı olub. 1974-1979-cu illərdə isə SSRİ Ali Soveti İttifaq Sovetinin sədr
müavini vəzifəsini tutub.
1976-cı ildə Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin Siyasi
Bürosunun üzvlüyünə namizəd, 1982-ci ilin dekabrında isə Siyasi Büronun üzvü
seçilən Heydər Əliyev SSRİ Nazirlər Soveti sədrinin birinci müavini vəzifəsinə təyin
– 267 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

edilib. Bu vəzifədə işləyərkən Heydər Əliyev SSRİ-nin iqtisadi, sosial və mədəni

həyatının ən mühüm sahələrinə rəhbərlik edib.
Heydər Əliyev 1987-ci ilin oktyabrında Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası
Mərkəzi Komitəsi Siyasi Bürosunun və şəxsən baş katib Mixail Qorbaçovun
yeritdiyi siyasi xəttə etiraz olaraq tutduğu vəzifələrdən istefa verib.
Heydər Əliyev 1990-cı il yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə sovet qoşunlarının
Bakıda törətdiyi qanlı faciə ilə əlaqədar, yanvarın 21-də Azərbaycanın Moskvadakı
nümayəndəliyində bəyanatla çıxış edərək, Azərbaycan xalqına qarşı törədilmiş
cinayətin təşkilatçıları və icraçılarının cəzalandırılmasını tələb edib. O, Dağlıq
Qarabağda yaranmış kəskin münaqişəli vəziyyətlə bağlı SSRİ rəhbərliyinin ikiüzlü
siyasətinə etiraz əlaməti olaraq, 1991-ci ilin iyulunda Sovet İttifaqı Kommunist
Partiyasının sıralarını tərk edib.
1990-cı il iyulun 20-də Bakıya qayıdan Heydər Əliyev iki gün sonra Naxçıvana
yola düşüb, həmin ildə də Azərbaycan SSR xalq deputatı və Naxçıvan MSSR xalq
deputatı seçilib.
1991-ci il sentyabrın 3-də Heydər Əliyev Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali
Sovetinin sədri seçilib və müvafiq qanunvericiliyə əsasən həm də Azərbaycan
Respublikası Ali Soveti sədrinin müavini olub. Bu vəzifədə o, 1993-cü ilə kimi
çalışıb.
Heydər Əliyev 1992-ci il noyabrın 21-də Yeni Azərbaycan Partiyasının Naxçıvan
şəhərində keçirilmiş təsis konfransında partiyanın sədri seçilib.
1993-cü ilin may-iyun aylarında ölkədə vətəndaş müharibəsi və müstəqilliyin
itirilməsi təhlükəsi yarandığına görə, Azərbaycan xalqı Heydər Əliyevin hakimiyyətə
gətirilməsi tələbini irəli sürüb və ölkənin o dövrkü rəhbərliyi onu Bakıya dəvət
etməyə məcbur olub.
Heydər Əliyev 1993-cü il iyunun 15-də Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin
sədri seçilib, iyunun 24-dən isə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin
səlahiyyətlərini həyata keçirməyə başlayıb.
1993-cü il oktyabrın 3-də ümumxalq səsverməsi nəticəsində Heydər Əliyev
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçilib.O, 1998-ci il oktyabrın 11-də xalqın
yüksək fəallığı şəraitində keçirilən seçkilərdə səslərin 76,1 faizini toplayaraq,
yenidən Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçilib.2003-cü il oktyabrın 15-də
keçirilən prezident seçkilərində namizədliyinin irəli sürülməsinə razılıq vermiş
Heydər Əliyev səhhətində yaranmış problemlərlə əlaqədar namizədliyini İlham
Əliyevin xeyrinə geri götürüb.
2003-cü il dekabrın 12-də Azərbaycan xalqının ümummilli lideri Heydər Əliyev
Amerika Birləşmiş Ştatlarının Klivlend Klinikasında vəfat edib və dekabrın 15-də
Bakıda, Fəxri xiyabanda dəfn olunub
Açar sözlər: təhsil,Heydər Əliyev,Azərbaycan,inkişaf,elm,ənənə.

– 268 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Xeyirxah, vətənpərvər, yaradıcı, millətini hər şeydən uca tutmağı bacaran,

həyatının hər anı xalqının
taleyinə bağlı olan dahi insanlar haqqında heç vaxt keçmiş zamanda danışmırlar,
sadəcə dünyasını dəyişdi deyirlər. Həm də bu cür adamların bioloji yoxluğu onların
mənəvi varlığı ilə əvəzlənir. Yəni belə insanlar bizi tərk etdiyi anda, başqa bir
formada mənəvi cəhətdən hər zaman bizimlədir. Azərbaycan xalqının ümummilli
lideri H.Əliyev də xalqın böyük mənəvi dəyərinə, ümid və and yerinə çevrilməklə
əbədiyyətə qovuşdu.
Bu gün biz gündəlik həyat və fəaliyyətimizin hər addımında bu dahi insanı
xatırlayır, onun nəcib və uzaqgörən əməllərinin xoş nəticələri ilə rastlaşırıq. H.Əliyev
bütün müsbət xüsusiyyətləri ilə yanaşı, həm də böyük ürək sahibi idi. Hətta ona qarşı
dönük çıxmış, xəyanət etmiş insanları da bağışlamağı bacarırdı. Bu insan üçün vətən,
millət, xalq daha önəmli idi, nəinki şəxsi ambisiyalar. O, 1993-cü il iyunun 15-də Ali
Sovetin sədri kimi çıxışında da bu barədə belə demişdir: “Mən rica edirəm, kiçik
hissiyyatı kənara qoymaq vaxtıdır, xırda dedi-qodunu kənara qoymaq lazımdır,
bunların vaxtı deyil. Əgər kimsə, nə vaxtsa mənə qarşı düzgün münasibət
bəsləməyibsə, nəsə edibsə, inanın ki, mən onların hamısını çoxdan bağışlamışam”.
[Link] və [Link] yazırlar:”Aydındır ki, bir milləti məhv etmək üçün
onun elmini, təhsilini məhv etmək kifayətdir. Məhz bu konteksdən yanaşdıqda,
H.Əliyev Azərbaycan xalqını məhv olmaqdan xilas etdi. Ölkəyə rəhbərliyin ilk
illərində sürətli iqtisadi inkişafın təmin edilməsini, Azərbaycanın dünyaya yaxından
inteqrasiya olunmasını, beynəlxalq aləmdə nüfuzlu söz sahibinə çevrilməsini əsas
məqsəd kimi seçən ümummilli lider ölkədə təhsil islahatları aparılmasının zəruriliyini
vurğulayaraq, hər bir inkişafın elm və təhsildən asılı olduğunu qeyd edirdi. Ulu
öndərin öz sözləri ilə desək: “Təhsil sistemimizin hazırkı vəziyyətini, onun
problemlərini dərindən öyrəndikdən sonra prioritet sahələr müəyyən
edilməlidir”.(2.s.66)
Müşahidələr göstərir ki, həqiqətən də belə bir prinsipin seçilməsi
Azərbaycanda təhsil siyasətinin əsas qayəsini təşkil etmişdir. Son dövrlər həyata
keçirilən islahatlar proqramına əsasən fəaliyyətin prioritet istiqamətlərinə diqqət
yetirdikdə, H.Əliyevin təhsil strategiyasının nə qədər fundamental bir konsepsiya
olduğu aydınlaşır.
Məlumdur ki, milli intibahın təminatında başlıca vasitə sayılan elm və
təhsil cəmiyyətdə bir çox problemlərin həllində mühüm rol oynayır. Dünyəvi təhsilə
inteqrasiya yolunu seçən Azərbaycan Respublikasında müstəqilliyin bərpasından
sonra bu strateji sahəyə milli təhlükəsizliyin mühüm amillərindən biri kimi xüsusi
diqqətin yetirilməsi bu nəticəyə gəlməyə əsas verir ki, ölkədə elm və təhsil
problemləri ümumi inkişaf və dövlət siyasəti ilə vəhdət təşkil edir.Tərəqqiyə gedən
yolda uğurlar qazanmaq isə dünyanın sivil dövlətləri ilə diplomatik əlaqələrin
yaradılması, sosial-iqtisadi, mədəni, elm-təhsil və digər sahələrdə beynəlxalq norma
və tələblərə uyğun əməkdaşlığın qurulması zəruridir. Bunun üçün də xüsusilə strateji
– 269 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

əhəmiyyətə malik olan təhsil sistemində köklü islahatlar aparılması Azərbaycan

dövlətinin ali məqsədinə çevrilmişdir. Bu mənada ulu öndər H.Əliyevin respublikaya
rəhbərlik etdiyi həm birinci, həm də ikinci dönəmində reallaşdırılan təhsil siyasətinin
müxtəlif aspektlərini araşdırmaq üçün bu strateji əhəmiyyətli sahənin dünəninə və
bugününə diqqət yetirmək kifayətdir.
Bir faktı qeyd etmək kifayətdir ki, ümummilli lider H.Əliyevin
Azərbaycanda elm və təhsillə bağlı siyasəti artıq real şəkildə özünün müsbət
təzahürünü göstərməkdədir. Belə ki, ulu öndər bu sahələrə xüsusi həssaslıqla
yanaşmış və daim qayğı göstərmişdir. Ümummilli lider öz çıxışlarında da dəfələrlə
təhsilin mürəkkəb və olduqca vacib bir sahə olduğunu vurğulayaraq qeyd etmişdir ki,
“təhsil sahəsi nə sənayedir, nə kənd təsərrüfatıdır, nə ticarətdir. Bu, cəmiyyətin
xüsusi, intellektual cəhətini əks etdirən bir sahədir. Belə halda təhsil sisteminə çox
diqqətlə yanaşmaq lazımdır və bu sistemə münasibət çox həssas olmalıdır”.
Tarixi reallıqlardan aydındır ki, H.Əliyev SSRİ dövründə, yəni
Azərbaycan Respublikasına rəhbərlik etdiyi ötən əsrin 70-80-ci illərində də bu
məsələni daim diqqət mərkəzində saxlamış, eləcə də xalqımızın unudulmaz oğlunun
rəhbərliyi ilə təhsil sistemində ciddi islahatlar həyata keçirilmişdir. 1972-ci ildə
“Gənclərin ümumi orta təhsilə keçidini başa çatdırmaq və ümumtəhsil məktəbini
daha da inkişaf etdirmək haqqında” və 1973-cü ildə “Kənd ümumtəhsil
məktəblərinin iş şəraitini daha da yaxşılaşdırmaq haqqında” qəbul edilmiş qərarlar
nəticəsində Azərbaycanda orta ümumtəhsil məktəbləri şəbəkəsi 3 dəfə
genişləndirilərək 765-dən 2117-yə çatdırılmışdır. Bu da yüzlərlə ucqar yaşayış
məskənlərində orta ümumtəhsil məktəblərinin açılışı, minlərlə azyaşlının təhsilə cəlb
edilməsi demək idi.
Bir məsələni də qeyd etmək lazımdır ki, ümummilli lider H.Əliyevin sovet
Azərbaycanına rəhbərlik etdiyi illərdə ölkədə 5 yeni ali təhsil müəssisəsi açılmış və
ali məktəblərdə təhsil alanların sayı 70 mindən 100 minə qədər artmışdır. Eləcə də
dahi rəhbər keçmiş İttifaqın ən nüfuzlu təhsil müəssisələrində azərbaycanlıların
oxumasına çalışmış və bu istiqamətdə əsaslı dönüş yaratmışdır. Məhz H.Əliyevin
təşəbbüsü və birbaşa himayəsi nəticəsində 1970-ci ildən başlayaraq hər il 800-900
nəfər gənc SSRİ-nin nüfuzlu ali məktəblərində təhsil almağa göndərilmişdir ki, bu da
respublikanın milli kadr potensialının daha da gücləndirilməsinə imkan yaratmışdır.
[Link]ımlı qeyd edir:”Ulu öndər Heydər Əliyev müstəqillik illərində
də elm və təhsilin inkişafını diqqətdən kənarda qoymamış, o cümlədən elm-təhsil
problemlərinə kompleks şəkildə yanaşmışdır. Ölkə başçısı bu sahədə mövcud olan
problemlərin aradan qaldırılması və Azərbaycanda dünyanın inkişaf etmiş ölkələrinin
təcrübəsinə uyğun təhsil strategiyasının həyata keçirilməsi məqsədilə ciddi tədbirlər
həyata keçirmiş, mühüm tarixi fərman və sərəncamlar imzalamışdır. Məsələn, 2002-
ci il oktyabrın 4-də ölkə başçısının imzaladığı “Azərbaycan Respublikasında
ümumtəhsil məktəblərınin müvafiq texniki bazasının möhkəmləndirilməsi haqqında”
sərəncamı milli elm və təhsil sisteminin inkişafında vacib amillərdən biri kimi
– 270 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

qiymətləndirilir. Bu sərəncam ümumtəhsil məktəbləri şəbəkəsinin

genişləndirilməsinə, maddi-texniki bazasının möhkəmləndirilməsinə etibarlı zəmin
yaratmışdır.(3.s.68) “Azərbaycan Respublikasında yeni ümumtəhsil məktəblərinin
tikintisi, əsaslı təmiri və müasir tədris avadanlıqları ilə təmin olunmasına dair
proqramın (2003-2007-ci illər) təsdiq edilməsi haqqında” Azərbaycan Respublikası
Prezidentinin 17 fevral 2003-cü il tarixli sərəncamı da ölkədə bu sahədə yaranmış
problemlərin aradan qaldırılması yönümündə müstəsna əhəmiyyətə malik dövlət
sənədi olmuşdur.
Qeyd olunduğu kimi, ulu öndərin təhsil siyasəti konsepsiyasına əsaslanaraq
demək olar ki, elm və təhsil iki müstəqil sahəni ehtiva etsə də onların birini
digərindən təcrid etmək mümkün deyildir və bu baxımdan elm-təhsil problemlərinə
kompleks şəkildə yanaşılmışdır. Hər iki istiqamət ümumi dövlət siyasətinin tərkib
hissələrindən olduğundan və strateji mahiyyət daşıdığından onların inteqrasiyası da
labüddür. H.Əliyevin müstəqil Azərbaycana rəhbərliyi dövrünə nəzər yetirsək,
görərik ki, elm ilə təhsilin inteqrasiyası istiqamətində də çox önəmli işlər
görülmüşdür. Əslində, bu iki müstəqil sistemin həmişə qarşılıqlı əlaqəli şəkildə
inkişafı labüddür. Çünki elmin təhsilsiz, təhsilin isə elmsiz mövcudluğu qeyri-
mümkündür. İnkişaf etmiş ölkələrin təcrübəsi də sübut edir ki, fundamental
tədqiqatlar aparılmayan ölkələrdə yüksək keyfiyyətə malik təhsil haqqında danışmaq
mənasızdır. Eyni zamanda, harada ki baza rolunu oynayan keyfiyyətli orta təhsil
yoxdursa, orada geniş əhatəli fundamental tədqiqatlar aparılması qeyri-mümkündür.
Ümumiyyətlə, dövlətin iqtisadi qüdrətini, onun elm tutumlu və rəqabətə davamlı
məhsulunun istehsalını elmi tədqiqatların, xüsusən fundamental tədqiqatların
səviyyəsi, əhatəliliyi və yüksək ixtisasa malik milli kadrlar müəyyən edir. Başqa
sözlə desək, müasir dünya gerçəkliklərinə yaxından bələd olan, müasir texnika və
texnologiyanı mənimsəyən kadrlar yetişdirmədən, eləcə də ölkədə həyata keçirilən
islahatları elmi baxımdan əsaslandırmadan mövcud təbii-iqtisadi resurslardan tam və
səmərəli istifadə etmək və arzu edilən iqtisadi inkişaf səviyyəsinə nail olmaq qeyri-
mümkündür. Bu baxımdan Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası ölkənin texniki-
texnoloji, eləcə də sosial-iqtisadi inkişafının avanqardına çevrilməlidir. Məhz bu
reallığı nəzərə alan ulu öndər H.Əliyevin “Milli Elmlər Akademiyası sistemində
yüksək ixtisaslı elmi kadrlar hazırlayan təhsil qurumlarının, respublikada prioritet
istiqamətlərdə müstəqil fəaliyyət göstərən dövlət elm-təhsil mərkəzlərinin işi daim
gücləndirilməli və zənginləşdirilməlidir” fikri də akademiyanın potensialının və
texniki bazasının gücləndirilməsinə, ölkədə fundamental elmi tədqiqatların
aparılmasına yönəlmişdir. Bu da danılmaz faktdır ki, ulu öndər H.Əliyevin təhsil
siyasəti konsepsiyasına əsasən ali məktəblərimizin əksəriyyətində təhsil alan
gənclərin elmi-tədqiqat işlərinə cəlb olunması üçün, demək olar ki, lazımi şərait
yaradılmışdır. Son dövrlər hər il tələbələrin müxtəlif fənlər üzrə respublika
olimpiadaları, konfranslar, aspirantların və gənc tədqiqatçıların respublika
simpoziumları, müsabiqələr keçirilir ki, bu da elmə, elmi tədqiqatlara olan marağı
– 271 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

daha da artırır. Eyni zamanda, araşdırmalardan aydın olur ki, 1998-ci ildən bu günə
qədər elmi-tədqiqat müəssisələrinin və ali məktəblərin 1500-dən artıq əməkdaşı
müxtəlif ölkələrdə-ABŞ, Böyük Britaniya, Polşa, Rusiya, Türkiyə, Almaniya,
Yunanıstan və başqa ölkələrdə yaradıcı ezamiyyətlərdə olmuş, Azərbaycan elmini
yüksək səviyyədə təmsil etmişlər. Nəzərə alsaq ki, istənilən sahədə, o cümlədən
elmdə sürətli inkişafın başlıca amillərindən biri də çevik inteqrasiya və beynəlxalq
əməkdaşlıqdır, onda yuxarıda qeyd edilənlər də Azərbaycan elminin inkişafı
istiqamətində atılmış mühüm addım kimi qəbul edilə bilər.

ƏDƏBİYYAT:
1. Mehman Şabanov (03.09.2014). "3 sentyabr 1991-ci il – Azərbaycanın qurtu-
luşuna gedən yolun başlanğıcı". Resmi Xeber. az say-
tı (azərb.). [Link] 2014-10-02 tarixində orijinalından arxivləşdiri-
lib. İstifadə tarixi:2015-02-09.s.213.
[Link] ASLANOV, Tural RZAYEV, AzərTAc-ın xüsusi müxbirləri (28.06.2002).
"Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Heydər Əliyevin Türkiyəyə işgüzar
səfəri". Azərbaycan qəzetinin saytı (azərb.). [Link].66.
[Link]ımlı M.C. Heydər Əliyev — istiqlala gedən yol (1969–1987-ci illər). Bakı,
Bakı Universiteti nəşriyyatı, 2006. səh. 68.
4.Мовсун Мамедов. Заранее подготовленная оппозиция, «Коммер-
сантъ» (25 марта 2002)s.243..

К.Велиева,Г.Магеррамова
НАСЛЕДИЕ ГЕЙДАРА АЛИЕВА И РАЗВИТИЕ ОБРАЗОВАНИЯ В
АЗЕРБАЙДЖАНЕ
РЕЗЮМЕ
Гейда́р Алирза́ оглы́ Али́ев (Гейда́р Али́евич Али́ев, азерб. Heydər Əlirza
oğlu Əliyev; 10 мая 1923, Нахичевань, Азербайджанская ССР, СССР — 12
декабря 2003, Кливленд, Огайо, США) —
советский и азербайджанский государственный, партийный и политический де
ятель. Президент Азербайджана с 1993 по 2003 год. Дважды Герой
Социалистического Труда (1979, 1983).
В советское время с 1944 года служил в органах государственной
безопасности, последовательно занимал должности председателя КГБ при
Совете министров Азербайджанской ССР (1966—1969), первого секретаря ЦК
КП Азербайджанской ССР (1969—1982), члена Политбюро ЦК КПСС (с
1982 года), первого заместителя председателя Совета Министров СССР,
генерал-майор[2]. В 1987 году ушёл в отставку с занимаемой должности.
Вернувшись в Азербайджан в июле 1990 года, он сначала был избран
депутатом Верховного Совета Азербайджанской ССР, председателем
Верховного Меджлиса Нахичеванской АР (1991—1993), затем в 1993 году
– 272 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

избран Президентом Азербайджана, переизбран в 1998 году, в 2003 году в

связи с ухудшением состояния здоровья снял свою кандидатуру в пользу
своего сына Ильхама, ставшего его преемником. Несмотря на то, что после
второго прихода к власти Гейдара Алиева в 1993 году наметилась
политическая стабильность, режим, установленный Гейдаром Алиевым в
Азербайджане, характеризуется как диктаторский или авторитар-
ный[ и репрессивный.
Ключевые слова:образавания,Гейдар Алиев, Азербайджан, развития,
наука, традиция.

[Link],[Link]
GEYDARA ALIYEVA'S LEGACY AND EDUCATIONAL DEVELOPMENT
IN AZERBAIJAN
SUMMARY
Heydar Alirza ogly Aliyev (Heydar Aliyevich Aliyev, Azerb. Heydər Əlirza oğlu
Əliyev; May 10, 1923, Nakhichevan, Azerbaijan SSR, USSR - December 12, 2003,
Cleveland, Ohio, USA) - Soviet and Azerbaijani statesman, party and political
leader. President of Azerbaijan from 1993 to 2003. Twice Hero of Socialist Labor
(1979, 1983). In Soviet times, since 1944, he served in the state security agencies,
successively held the posts of Chairman of the KGB under the Council of Ministers
of the Azerbaijan SSR (1966-1969), First Secretary of the Central Committee of the
Communist Party of the Azerbaijan SSR (1969-1982), member of the Politburo of
the Central Committee of the CPSU (since 1982), First Deputy Chairman of the
Council of Ministers of the USSR, Major General [2]. In 1987 he resigned from his
post. Returning to Azerbaijan in July 1990, he was first elected a deputy of the
Supreme Soviet of the Azerbaijan SSR, chairman of the Supreme Mejlis of the
Nakhichevan Autonomous Republic (1991-1993), then in 1993 he was elected
President of Azerbaijan, re-elected in 1998, in 2003 due to the deterioration of his
condition. health withdrew his candidacy in favor of his son Ilham, who became his
successor. Despite the fact that after the second coming to power of Heydar Aliyev in
1993, there was political stability [3], the regime established by Heydar Aliyev in
Azerbaijan is characterized as dictatorial [4] [5] [6] [7] [8] or authoritarian [9] [10]
and repressive [11]
Keywords: education, Heydar Aliyev, Azerbaijan, development, science,
tradition.
Redaksiyaya daxil olma tarixi: 05.03.2021.
Çapa qəbul olunma tarixi: 15.03.2021
Rəyçi: Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru,dosent Yusif Süleymanov
tərəfindən çapa tövsiyə olunmuşdur

...
– 273 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

YASEMİN RAHMİ QIZI MEYDAN

AMEA Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunun
Türk xalqları ədəbiyyatı şöbəsi
yaseminmeydan@[Link]

FERİDUN FAZIL TÜLBENTÇİNİN “ŞAH İSMAİL” ƏSƏRİNDƏ ŞAH

İSMAYIL OBRAZININ TƏHLİLİ

Şah İsmayıl tarixi şəxsiyyət olaraq günümüzün tarixi romanlarının baş

qəhrəmanlarından biridir. İstər Azərbaycan ədəbiyyatında, istərsə də, Türkiyə
ədəbiyyatında Şah İsmayıl ilə əlaqəli tarixi romanlar yazılır. Şah İsmayıl Cənubi
Azərbaycanın Ərdəbil şəhərində doğulmuş tarixi şəxsiyyətdir. O, Səfəvilər dövlətinin
qurucusu olaraq tanınır. Döyüşlərdə qazandığı qələbələr onun xarakterini dəyişdirir.
Zaman içində onu təkəbbürlü birinə çevirir. Onun bu və digər şəxsi keyfiyyətləri
tarixi romanlarda yer almışdır. Fərman Kərimzadə, Əzizə Cəfərzadə, Əlisa Nicat
Azərbaycan ədəbiyyatında Şah İsmayıl ilə bağlı olan roman yazarları kimi bilinən
şəxslərdir. Türkiyə ədəbiyyatında isə Reha Çamuroğlu, İskender Pala, Tufan Gündüz
kimi yazarlar Şah İsmayıl mövzusuna toxunmuşdurlar. Onların hər birinin əsərləri
qiymətli xəzinədir. Səfəvilər dövlətinin qurucusu olan bu tarixi şəxsiyyət ilə bağlı
yazılmış tarixi romanlardan biri də Feridun Fazıl Tülbentçinin “Şah İsmail”
romanıdır. Romanda Şah İsmayılın şəxsi keyfiyyətləri öz əksini tapmışdır. Romanın
baş qəhrəmanı Şah İsmayıldır. Lakin əsərdə Şah İsmayıl xarakteri hadisələr
üzərindən təhlil edilir. Yəni Şah İsmayılın xarakterini yazıçı bizə birbaşa çatdırmır.
Tədqiqat işimiz Giriş, Fəsil, Nəticə və Ədəbiyyat siyahısı olmaqla Tülbentçinin “Şah
İsmail” tarixi romanının təhlilini qarşısına məqsəd qoymuşdur. Fəsil bölümündə
romanın təhlili ilə yanaşı, Tülbentçi və Şah İsmayıl haqqında məlumatlara da yer
verilmişdir. Tədqiqat işinin məqsədi Şah İsmayıl xarakterinə Türkiyə ədəbiyyatında
olan münasibəti göstərməkdir.Tədqiqat işi “Şah İsmayıl” romanının təhlilini ehtiva
edir. Həmçinin müxtəlif yazılı qaynaqlardan da faydalanılmışdır.
Açar sözlər: Səfəvilər, Şah İsmayıl, Tarixi Roman, Tarix.

Giriş. Sovet dövründə Azərbaycanda tarixi romanların yazılması

istiqamətində inkişaf müşahidə edilməmiş olsa da, SSRİ-nin zəifləməsi və dağılması
zamanlarında Azərbaycan ədəbiyyatında tarixi romanlar xüsusi əhəmiyyət daşımağa
başlamışdır. Tarixi romana tarixi hadisələrin roman yazarının təxəyyülü ilə birləşərək
kağıza köçürülməsi kimi bir tərif verə bilərik. SSRİ-nin dağılması ilə Azərbaycan
ədəbiyyatında öz inkişafını təmin edən roman sahəsi müxtəlif tarixi romanlarla yadda
qalmağa başladı. Bu dövrdə tarixi roman sahəsində ən çox müraciət edilən mövzu isə
Şah İsmayıl Xətainin istər şəxsi həyatı, istərsə də, dövlət quruculuğu ilə bağlı
fəaliyyəti olmuşdur. Fərman Kərimzadə, Əlisa Nicat, Əzizə Cəfərzadə kimi məşhur
– 274 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

yazıçıların qələmlərindən Şah İsmayıl həyatı və fəaliyyəti gəlib keçmiş, bu əsərlər öz

oxucularına dövrün Şah İsmayılını tarixi hadisələr üzərindən göstərməyə çalışmışdır.
Lakin bunu da qeyd etmək lazımdır ki, Şah İsmayıl və Səfəvilər dövləti
Azərbaycan yazıçılarının diqqət mərkəzində olduğu qədər Türkiyəli yazıçıların da
maraq dairəsində yer almışdır. Bunun səbəblərindən biri kimi isə bəhs edilən dövrdə
Səfəvilər ilə Osmanlı arasında olan münasibətlər göstərilə bilər. Xüsusilə Şah İsmayıl
dövründə Osmanlı ilə meydana gələn münaqişələr, Çaldıran döyüşü bu nöqteyi-
nəzərdən diqqət çəkməkdədir. Günümüzdə iki qardaş ölkə olaraq bir-birləri ilə yaxın
əlaqələr saxlayan Azərbaycan və Türkiyənin bugünkü münasibətinə tarixi hadisələr
öz təsirini göstərə bilməsə də, altından xətt çəkərək söyləməliyik ki, azərbaycanlı
yazıçılarla türkiyəli yazıçıların tarixi romanlarında yer alan Şah İsmayıl obrazları bir-
birlərindən bir qədər fərqlidir.
Şah İsmayıl ilə əlaqəli tarixi roman yazarları sırasında İskender Pala, Tufan
Gündüz, Reha Çamuroğlu misal göstərilə biləcək nümunələrdəndir. Bu yazıçılar
arasında adını çəkə biləcəyimiz bir digər yazıçı da Feridun Fazıl Tülbentçidir.
Yazarın “Şah İsmayıl” adlı tarixi romanı Şah İsmayıl xarakterinə münasibət nöqteyi-
nəzərdən dəyərləndirilməsi önəmli olan əsərlərdəndir.
Əsərin təhlil edilməsinin günümüzdə iki qardaş ölkə olaraq bir-birləri ilə həm
də elmi sahədə alış-verişdə olan Türkiyə və Azərbaycanın tarixi hadisələrə də
baxışlarını müqayisə etmək baxımından əhəmiyyət kəsb etdiyini qələmə almaq olar.
Lakin tarixi hadisələr və həmin dövrün tələblərinə uyğun olaraq həyata keçirilən
siyasətin və görüşlərin günümüzdəki iki qardaş ölkənin hazırki münasibətinə hər
hansı bir təsirinin olmadığını da vurğulamağın faydası vardır. Başqa sözlə, əslində,
hər iki ölkə tarixçiləri tərəfindən Qərb dünyasının qələbəsi olaraq tanınan Çaldıran
döyüşünün Türk dünyası üçün fəlakətlər gətirdiyini və bunun bugünkü münasibətlər
üçün əsl bir dərs olduğunu dilə gətirib əsərin təhlilinə keçə bilərik.
Tədqiqatın məqsədi. Daha öncə də qeyd etdiyimiz kimi, SSRİ-nin zəifləməsi
və dağılması ilə Azərbaycanda tarixi roman sahəsində də xeyli inkişaf müşahidə
edilmişdir. Müxtəlif tarixi hadisələr və tarixi şəxsiyyətlər dövrün tarixi romanlarının
ana mövzusuna çevrilmişdir. Bu tarixi şəxsiyyətlər arasında tarixi romanlara mənbə
olanlardan biri də Şah İsmayıl Xətai olmuşdur. Dövlət quruculuğu, Azərbaycan
dilinin inkişafı və dövlət səviyyəsində qorunması istiqamətində atdığı addımları ilə
ədəbiyyatımızda önəmli yer tutan Şah İsmayıl ilə bağlı yazılmış tarixi romanlar isə
mövzu baxımından bir-birlərindən fərqlənmişdir.
Azərbaycan ədəbiyyatında daha çox dövlət quruculuğu ilə yer tutan Şah
İsmayıl Türkiyə yazarları tərəfindən də araşdırma mövzusu olmuş və Türkiyə
ədəbiyyatında da özünə yer edə bilmişdir. Lakin bəhs edilən dövrdə Osmanlı ilə
Səfəvilər dövləti arasında maraqların toqquşması və xüsusilə də həm Azərbaycan,
həm də Türkiyə tarixçiləri tərəfindən Qərb dünyasının qələbəsi olaraq dəyərləndirilən
Çaldıran döyüşünün baş verməsi Şah İsmayıl obrazının Türkiyə ədəbiyyatında
Azərbaycan ədəbiyyatına görə nisbətən fərqli şəkildə ələ alınmasını bərabərində
– 275 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

gətirmişdir. Fəqət Şah İsmayıl xarakterinə duyulan sevgi və hörmətin də hər iki ölkə
ədəbiyyatında olduğunu söyləmək faydalı olacaqdır.
Tədqiqat işinin məqsədi Şah İsmayıl ilə bağlı Türkiyə ədəbiyyatında yer
verilən fikirləri ortaya qoymaq və bununla da Türkiyə ədəbiyyatında Şah İsmayıl
xarakterinə olan münasibətin Azərbaycan ədəbiyyatındakı Şah İsmayıl obrazı ilə
oxşar və fərqli cəhətlərini parlaq şəkildə əks etdirməyə çalışmaqdır.
Tədqiqatın metodologiyası. Feridun Fazıl Tülbentçinin “Şah İsmail” başlıqlı
tarixi romanı Şah İsmayılın həyatı və fəaliyyəti ilə bağlı özündə məlumatlar əks
etdirmiş olması baxımından dəyərli tarixi romanlardandır. Tədqiqat işinin məhz bu
tarixi romanı ələ aldığına diqqət edəcək olsaq, araşdırmanın metodologiyasının
məzmun analizi ilə həyata keçirildiyini söyləyə bilərik. Məzmun təhlili və ya analizi
tədqiqatın başqa bir yazı, tədqiqat işi və mənbələrdən faydalanaraq həyata
keçirilməsinə əsaslanır (8). Başqa bir ifadəylə, tədqiqat işi Feridun Fazıl Tülbentçinin
“Şah İsmail” tarixi romanının analizi/təhlili və müxtəlif yazılı mənbələrdən əldə
edilmiş məlumatlar sayəsində yazılmışdır.
Tədqiqat işində Feridun Fazıl Tülbentçinin “Şah İsmail” tarixi romanının
məzmununun təhlili ilə yanaşı, Feridun Fazıl Tülbentçinin özü haqqında və Şah
İsmayıl tarixi şəxsiyyəti barəsində də məlumatlara müxtəlif mənbələrdən istinad
edilərək yer verilmişdir. Başqa ifadə ilə yazmalı olsaq, tədqiqat işinin metodologiyası
tamamilə mətnlərin analizi və təhlilini özündə birləşdirir.
Feridun Fazıl Tülbentçi kimdir? 1912-1982 illəri arasında yaşamış Feridun
Fazıl Tülbentçi tarixi romanlar yazarı olaraq tanınmış şəxsiyyətlərdən biridir (1).
Çanaqqala şəhidlərindən Yüzbaşı Fazıl bəyin oğlu olan yazıçı ədəbiyyat sahəsinə ilk
addımlarını şeir yazmağa başlamaqla 1929-cu ildə atmışdır. Şeirləri “Varlık”
jurnalında və antologiyalarda yer alan yazar tarixi roman yazmağa bundan sonra
başlamışdır.
“Sabahtan Bir Saat Evvel” şeir kitabı, “Sultan Yıldırım Beyazıd” (1947),
“Yavuz Sultan Selim Ağlıyor” (1947), “Barbaros Hayrettin Geliyor” (1949),
“Osmanoğulları” (1950), “Sultanların Aşkı” (1952), “İstanbul Kapılarında” (1954),
“Turgut Reis” (1958), “Cem Sultan” (1959), “Hürrem Sultan” (1960), “Kanuni
Sultan Süleyman” (1962), “Şanlı Kadırgalar” (1964) tarixi romanları, “Büyük
Harpten Sonrakiler” (antologiya, 1935), “Cumhuriyet’ten Sonra Çıkan Gazete ve
Mecmualar” (təhlil, 1941), “İkinci Cihan Harbi Kronolojisi” (1943), “Geçmişten
Bugüne” (radio söhbətləri, 4 cilt, 1943-49), “Tarihe Şan Veren Türk” (1943),
“Kahramanlar Geçiyor” (radio söhbətləri, 3 cilt, 1951-60), “Büyük Türk Zaferleri”
(radio söhbətləri, 1946), “Şehitler” (qəhrəmanlıq dastanları, 1946, 3-cü nəşr, 1964),
“Türk Atasözleri ve Deyimleri” (1963) yazıları ilə tanınan yazıçı “Şah İsmail” tarixi
romanını 1956-cı ildə yazmışdır (3).
Romanda Şah İsmayılın fəaliyyətinə, gənc yaşında qazandığı uğurlara yer
verilməklə yanaşı, onun öz qazandığı uğurlarına münasibəti də parlaq bir şəkildə əks
etdirilmişdir. Belə ki: "Bu qədər böyük qələbələr və fəthləri, qısa müddətdə hansı
– 276 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

hökmdar əldə edə bilər?! Həzrət Əlinin sevgisi uğrunda apardığımız mübarizə görün
bizi haralara yüksəltdi!" –deyə romanda yer verilən bu parçalar, əslində, dövlət və
din münasibətlərini də ortaya qoymaq baxımından olduqca önəmli bir məsələdir.
Bəlkə də, bir şəhid övladı olması da yazıçının seçimlərinə və tarixi hadisələri
hədəf almasına öz təsirini göstərmişdir. Lakin bunu qətiyyətlə söyləmək lazımdır ki,
yazıçı yazdığı tarixi romanlarda adı keçən tarixi şəxsiyyətləri olduğu kimi
canlandırmağa və oxucuya təqdim etməyə çalışmışdır. Fəqət bir detalı da unutmamaq
lazımdır ki, hər bir tarixi romanın arxasında, əslində, müəllifin də təxəyyülü dayanır.
Belə ki, hər nə qədər tarixi hadisələrə əsaslanaraq yazılmış olsa da, tarixi romanlarda
müəllifin üslubunu və mövqeyini də görmək mümkündür. Bu durum, əlbəttə ki,
Feridun Fazıl Tülbentçinin yazılarında da özünü göstərmişdir.
Şah İsmayıl kimdir? Şah İsmayıl Xətai 1487-ci il iyun ayının 23-də bugün
Cənubi Azərbaycan torpaqları olaraq bilinən Ərdəbil şəhərində anadan olmuşdur.
İsmayıl ana tərəfdən köklü bir ailəyə sahib idi. Anası Aləmşah bəyim Ağqoyunlu
hökmdarı Uzun Həsənin qızı idi. Ağqoyunluların Səfəvilərlə qohumluq əlaqələri
yaratmaları bu sülalənin artan nüfuzu ilə bağlı idi. Lakin Ağqoyunluların Səfəvilərlə
münasibəti sabit qalmır, Səfəvilərin günü-gündən artan qüdrəti onları qorxuya salırdı.
Şeyx Heydər qəddarlıqla öldürülür, arvadı Aləmşah bəyim isə iki oğlu - İbrahim və
balaca İsmayılla bərabər İstəxrdəki həbsxanaya salınır. Ağqoyunlu hökmdarı Sultan
Yaqubun öldrülməsindən sonra hakimiyyət uğrunda gedən mübarizədə Rüstəm
Mirzə Səfəvilərdən istifadə etmək məqsədi ilə Şeyx Heydərin övladlarını həbsdən
azad edir. Öz səhvlərini sonradan anlayan ağqoyunlular İsmayıl və ailəsini bir daha
ələ keçirə bilmirlər. Şah İsmayıl Gilan hakimi Həsən xanın himayəsi altında Lələ
Hüseyn bəy tərəfində tərbiyə edilir, bir dövlət xadimi kimi yetişdirilir (5).
Şah İsmayılın yeni qurduğu dövlətin adının Səfəvilər olmasının səbəbinin
İsmayılın ulu babalarından olan, Azərbaycanın Ərdəbil şəhərində yaşamış müqəddəs
sayılan, el arasında Şeyx Səfi adlandırılan Şeyx Səfiəddin İshaq əl-Musəvi-əl
Ərdəbilinin (1252-1335) adından götürülmüş olduğunu da qələmə almağımız faydalı
olacaqdır. 1499-cu ildə hakimiyyət uğrunda gedən döyüşləri bir fürsət olaraq görən
Səfəvilər hakimiyyəti ələ keçirmək üçün fəaliyyətə başlayırlar (4). Həmin dövrdə
mövcud olan dövlətlərdə istər daxili çəkişmələr, istərsə də, xarici hücumlar
Səfəvilərin işini daha da rahatlaşdırırdı. Beləliklə, Şah İsmayıl öz dövlətini qurmağı
bacarmaqla qalmır, qurduğu dövləti gücləndirməyi də bacarır. Dövlətin güclənməsi
isə onun rəqiblərini də bərabərində gətirir.
İslamın sünni cərəyanının bayraqdarı olan Osmanlı və Şeybani dövlətləri
rəsmi şiə məzhəbli Səfəvilər dövlətini təkcə hərbi-siyasi baxımdan deyil, ideoloji
cəhətdən də özlərinə ciddi rəqib hesab edirdilər. Müasir italiyalı tarixçi [Link]
yazır ki, din bu mübarizədə mühüm rol oynayırdı, özbək Şeybanilər də Səfəvilərin
qərbdəki düşmənləri olan Osmanlılar kimi sünni idilər, buna baxmayaraq, bu üç
qruplaşmanın hər biri türk mənşəli idi. Eyni zamanda, Səfəvilər də geniş şiə təbliğatı
aparmaqla özlərinə rəqib hesab etdikləri qonşu sünni sülalələrinin hakimiyyətini
– 277 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

sarsıtmağa çalışır, şiə əqidəsindən onlara qarşı ideoloji silah kimi istifadə edirdilər.
Seyid olduqlarını iddia edərək, hakimiyyət məsələsində “vilayət” (peyğəmbər
nəslinin hökmranlıq sürməsi) prinsipini sərt şəkildə ortaya qoyan Səfəvilər
özlərindən savayı islam şərqindəki digər müsəlman sülalələrinin hakimiyyətini qeyri-
qanuni sayırdılar. Öz şeirlərində peyğəmbər və imamlar nəslinə mənsubluğunu
qabardan Şah İsmayıl “müsəlmanəm deyənə rəhbərəm mən” misrasından da
göründüyü kimi, özünü bütün islam aləminin lideri hesab edirdi (2).
Şah İsmayıl Xətai orta əsrlər Azərbaycan ədəbiyyatı tarixinə qızıl hərflərlə
həkk olunub. O bir şair kimi Azərbaycan xalqının mənəviyyatının zənginləşməsində
müstəsna rol oynayıb. Milli ədəbiyyatın formalaşmasına, poeziya nümunələrinin ana
dilində, yəni Azərbaycan türkcəsində yaranmasına Şah İsmayıl Xətai çox böyük
dəstək verib. O, dili xalq içindən çıxarıb yüksəklərə - saraya gətirib, doğma
Azərbaycan türkcəsini dövlət dili elan edib. Artıq onun dövründə Azərbaycan
türkcəsində danışmaq, ədəbiyyat-poeziya nümunələri yaratmaq bir ənənəyə çevrildi.
Xətai anadilli poeziyanın bayraqdarlarından bir kimi Azərbaycan dilinin yaşaması,
gələcək nəsillərə ötürülməsi üçün böyük işlər görüb (6).
Xətaişünasların bildirdiyinə görə, Şah İsmayıl Xətai anadilli poeziyanın
beşiyi başında durmaqla böyük bir tarixi dünəndən bu günə ötürə bilib. Şah İsmayıl
Xətai hakimiyyətə gəldikdən sonra Azərbaycan tarixinin, mədəniyyətinin, milli
təhsilin yeni səhifələri işlənib hazırlanıb. Bəllidir ki, onun dövründə anadilli
mədrəsələr, təhsil müəssisələri fəaliyyətə başlayıb, yüzlərlə azərbaycanlı onun açdığı
məktəblərdə təhsil alıb.
Tülbentçinin “Şah İsmayıl” əsərində Şah İsmayıl obrazı. Romanın adı "Şah
İsmayıl" olsa da, müəllifin də bildirdiyi kimi, sufilərin hekayəsinin ən azı iki əsr
olduğu bu tarixi romanda Şah İsmayılın şeyxlikdən şahlığa yüksəlməsi və bu
məqsədlə Qızılbaş Türkmənləri ilə birlikdə apardığı mübarizələr, Səfəvi Dövlətinin
qurulması, Şiə məzhəbini rəsmi məzhəb elan etməsi və Yunus Əmrə heyranı olan bir
şair olması kimi məsələlərə toxunulur. Müəllif, bir romançıdan daha çox tarixçi kimi
dediklərini dipnotları ilə dəstəkləməyə çalışır.
Əsərin əsas qəhrəmanı Şah İsmayıl olsa da, müəllifin üslubuna görə digər
romanlardakı kimi bu romanda da İsmayılın xarakter təhlili aydın şəkildə
aparılmayıb. Başqa sözlə, romanda hadisələrə yer verilib və şəxslər də məhz bu
hadisələrin iştirakçıları olaraq qarşımıza çıxırlar.
Romandakı vaxt 1502-ci ildə Şah İsmayılın camaat mərasiminin keçirildiyi
vaxtdan başlayır. Şah İsmayıl o zaman on altı yaşında idi. Roman 1511-ci ildə Şah
İsmayılın iyirmi beş yaşında olanda bitir. Bu arada güclü bir Səfəvi dövləti var.
Müəllif "Yavuz Sultan Selim Ağlıyor" romanında 1511-ci ildən sonrakı hadisələrdən
də bəhs etdiyini bildirir.
Roman Şah İsmayılın taxta çıxması üçün təşkil olunan camaat mərasimi ilə
başlayır. Bu münasibətlə Şah İsmayıldan qısaca bəhs olunur: “... Kostyumları qızıl və
mirvari ilə bəzədilmiş ağ atın üstündə on beş-on altı yaşlı gözəl bir adam peyda oldu.
– 278 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Ağ üzünü bəzəyən bığları təzə tərləmişdi. Naxışlı paltarları və başında geyindiyi

papaq ona çox yaraşmışdı. " (7)
Əsərdə Şah İsmayılın yeni bir dövlətin əsasını qoyduğu haqqında qısaca
məlumat verilir: “On altıncı əsrin əvvəllərində Ağqoyunlu İmperiyasının süqutunun
ardından dini prinsiplərə əsaslanan yeni bir dövlət yaranırdı. Səfəvilər adını
daşıyacaq bu yeni dövlətin qurucusu İsmayıl şeyxlikdən şahlığa yüksəlməyə
hazırlaşırdı... Gələcək hökmdarın on altı yaşı tamam olmuşdu. Bununla birlikdə, bir
çox fəzilətə, maddi və mənəvi biliyə sahib idi. O, ağırbaşlı və göstərişli idi.” Bu
sətirlərdə şeyxliyin İsmayıl üçün bir inkişaf mərhələsi olduğu, sahib olduğunu
düşündüyü xüsusiyyətlərə görə yüksək özünə inamı və bunun təbii bir nəticəsi olan
təsirli duruşu təsvir edilmişdir.
Şah İsmayıl saraydan çıxıb Uzun Həsən məscidinə gedərkən, izdiham
arasında xəncər tutan Zeynəb adlı bir qız ona hücum etdi. Lakin vaxtında müdaxilə
edən saray gözətçiləri xəncəri qızın əlindən alıb qızı tuturlar. Əlini qılıncına belə
aparmayan Şah İsmayıl məsələyə müdaxilə edir. Şah İsmayıl qıza toxunmamağı,
yalnız nəzarətə götürülməsini və dindirilməsini əmr edir, çünki qız öldürüldüyü
təqdirdə sui-qəsdin səbəbini və səbəbkarlarını öyrənə bilməyəcəyini düşünür. Qız
aparılarkən Şah İsmayıl onun gözlərinin nə qədər gözəl olduğunu düşünür. Burada
İsmayılın hadisələrin təsiri ilə qəfildən qızışdırılmadığını və hadisələrin səbəblərini
və təsirlərini tapmaq istəyən bir şəxsiyyətə sahib olduğunu görürük. Bu, lider üçün
mütləq bir xüsusiyyətdir. Ancaq İsmayılın başqa bir xüsusiyyəti ortaya çıxır. İsmayıl
cəsarətli, güclü və gözəl qadınlardan təsirlənir. Onu dərhal öldürtməməsinin
səbəblərindən biri də budur. Romanda Şah İsmayılın heyran qaldığı Zeynəbin
üzünün rəngin tutqun, kirpiklərinin uzun, gözlərinin qara və böyük olduğu bildirilir.
Zeynəb Şah İsmayılın qələbəsi ilə sona çatan Naxçıvan savaşında öldürülmüş Əmir
Mehmet Rahimin qızı olub atasının intiqamını almaq istəyən, ancaq məqsədinə çata
bilməyən obrazlardan idi.
Şah İsmayılın camaat mərasimi ilə əlaqədar Təbrizdə olan xəlifələr saraydakı
qurultaydan sonra Şah İsmayılın hüzuruna qəbul edilir. Əvvəlcə Nur Xəlifənin şah
hüzuruna girdiyi bildirilir. Nur Əli Şah İsmayılın xəlifələrə söylədiyi yaxşı sözlərə və
təriflərə dostları adından cavab verir. Ətrafdan başa düşüldüyü kimi İsmayılın
xəlifələri ilə dialoqu sağlam və səmimidir. Bu mənada mənfi bir şəxsiyyət gözə
dəymir.
Ordusunun başında olan Şah İsmayıl bir-birinin ardınca möhtəşəm qələbələrə
imza atır. Ancaq aldığı yerləri yandırır və dağıdır. Məsələn, Dulkadir ölkəsinə
girəndə Elbistan tamamilə dağıdılır, bir çox abidə yandırılır və məhv edilir.
Dulkadirin digər şəhər və qəsəbələri də eyni aqibəti yaşayır ... İsmayıl fəth etdiyi
yerlərdə günahsız insanlara belə mərhəmət hiss etməyən bir insan olaraq ortaya çıxır.
"Qələbə yürüşləri ilə Təbrizə qayıdan Şah İsmayıl hərəmliyə çəkilir və vaxtını
gənc və gözəl cariyələr arasında, saz və şərab əyləncələrində keçirir." Romanda
əyləncəyə, qadınlara və şəraba həvəskar olması haqqında zaman-zaman bəhs olunur:
– 279 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

“Şah İsmayıl sonrakı günlərdə şərab və qadınlara böyük maraq göstərir. Heşt Behişt
Sarayının hərəmi əfsanəvi gürcü qızları ilə doludur. Sarayında sazlı və şərablı hərəm
əyləncələri təşkil etdirir.
Şah İsmayılın müəllimi ilə söhbətlərindən onun müəlliminə və elm
adamlarına son dərəcə hörmətli olduğunu görə bilərik: “Şah İsmayıl düşüncəli,
tərbiyəli və yerinə görə də kifayət qədər sadə biri idi. Dədəsi kimi o da elm və din
adamlarına yüksək qiymət verərdi. İllərdir ona müəllimlik və atalıq tmiş Şemsettin
Əfəndinin ona mənim ağam, ağamız deyə müraciət etməsi Şah İsmayılı narahat
edirdi."
Yenə də Şah İsmayılın müəllimi ilə söhbətlərindən və təəssüratlarından Şah
İsmayılın şeirə həssas olduğunu öyrənirik: "Müəllimi Şah İsmayıla Yunus Əmrənin
bir şeirini ilk dəfə oxuduğu zaman onun ağladığını xatırlayır."
Zəfərlərdən sonra Şah İsmayıl indi təkəbbürlü, qalib bir hökmdar rolunu alır
və məsləhətləşmə mədəniyyəti yox olur. Qadınlara və şəraba böyük maraq göstərir,
hərəmini gözəl cariyələrlə doldurur. Əsərdə şair cəhətindən də bəhs olunan İsmayıl
gözəl şeirlər yazır. Xüsusilə heca vəzni ilə yazılmış şeirləri Səfəvi dövlətinin
hüdudlarından kənarda Anadoludakı Ələvilərin qəlbinə nüfuz edir. O həm də
şeirlərini güclü bir təbliğat vasitəsi olaraq da istifadə edir.
Nəticə. XX əsrin məşhur roman yazarı olan Feridun Fazıl Tülbentçi “Şah
İsmayıl” tarixi romanı ilə Şah İsmayıl obrazını canlandırmağa çalışmışdır. Lakin
Tülbentçinin üslubunda qəhrəmanı şəxsi olaraq ələ alıb incələmək yerinə hadisələr
zamanı onların xüsusiyyətlərini ortaya qoymaq vardır. “Şah İsmayıl” tarixi
romanında da yazıçı dövlət quruculuğu və Azərbaycan türkcəsinin saray
səviyyəsində rəsmi dil elan edilərək qorunmasında əvəzedilməz fəaliyyəti olan Şah
İsmayılın xarakterini müxtəlif hadisələr üzərindən açıqlamağa çalışmışdır. Əsərdəki
baş qəhrəmanın bəzi azərbaycanlı yazıçılar tərəfindən canlandırılmış Şah İsmayıl
obrazından əsas fərqlərindən biri Şah İsmayılın əyləncə məclislərinə və hərəmlərdə
vaxt keçirməyə də çox əhəmiyyət vermiş olmasıdır. Amma qeyd etmək lazımdır ki,
Səfəvi- Osmanlı münasibətlərindən və Çaldıran döyüşündən qaynaqlı olaraq “Şah
İsmayıl” tarixi romanında Şah İsmayıl obrazı mənfi bir xarakter olaraq
canlandırılmamışdır. Yəni əsərdə tərəfsizlik və obyektivlik qorunmağa çalışılmış,
Şah İsmayıla bir tarixi şəxsiyyət olaraq hörmət bəslənilmişdir.

İstifadə olunmuş ədəbiyyat siyahısı

1. Biyografya. (b.t.). Feridun Fazıl Tülbentçi: [Link]
com/biyografi/5428
2. İbadova, F. (2020, 08 17). Kafkazh. Şah İsmayıl Xətai:
[Link]
3. Kuzucular, Ş. (2012, 08 03). Edebiyat ve Sanat Akademisi. Feridun Fazıl
Tülbentçi ve Tarihi Romancılığı: [Link]
donemi-romancilarimiz/feridun-fazil-tulbentci-ve-tarihi-romanciligi/756
– 280 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

4. Ömərov, V. (2012). Azərbaycan Səfəvilər dövlətini yetişdirən tarixi şərait.

Səs, 14.
5. Rəşidqızı, Ə. (2010). Tarixi şəxsiyyət I Şah İsmayıl Xətai. Ədalət, 5.
6. Sarıyeva, İ. (2017). Xətai yaradıcılığı dövlətimizin, tarix və mədəniyyətimizin
yaşadıcısıdır... Bakı xəbər, 15.
7. Tülbentçi, F. F. (2015). Şah İsmail. İstanbul: İnkılap Kitabevi.
8. Yıldırım, B. (2015). İçerik Çözümlemesi Yönteminin Tarihsel Gelişimi,
Uygulama Alanları ve Aşamaları. Konya: LiteraTürk Academia.

YASEMİN RAHMİ QIZI MEYDAN

ANALYSIS OF THE IMAGE OF SHAH ISMAEL IN FERIDUN FAZIL
TULBENTCHI'S "SHAH ISMAIL"
Abstract
Shah Ismail as a historical figure is one of the protagonists of today's
historical novels. Historical novels about Shah Ismail are written in both Azerbaijani
and Turkish literature. Shah Ismail is a historical figure born in Ardabil, South
Azerbaijan. He is known as the founder of the Safavid state. His victories in battle
are likely to make changes on his character. Because of victories he becomes
arrogant little by little. These and other personal qualities are reflected in historical
novels. Farman Karimzadeh, Aziza Jafarzadeh, Alisa Nijat are well-known writers in
Azerbaijani literature related to Shah Ismail. In Turkish literature, writers such as
Reha Chamuroglu, Iskender Pala, Tufan Gunduz have touched on the subject of Shah
Ismail. The works of each of them are a valuable treasure. One of the historical
novels written about this historical figure, the founder of the Safavids state, is
Feridun Fazil Tulbentchi's novel called "Shah Ismail". The novel reflects the
personal qualities of Shah Ismail. The protagonist of the novel is Shah Ismail.
However, the character of Shah Ismail is analyzed through the events. That is, the
writer does not convey the character of Shah Ismail directly to us. Our research
containing Introduction, Chapter, Conclusion and Bibliography aims to analyze
Tulbentchi's historical novel called "Shah Ismail". In addition to the analysis of the
novel, the chapter also contains information about Tulbentchi and Shah Ismail. The
purpose of the research is to show the attitude to the character of Shah Ismail in
Turkish literature. The research work includes an analysis of the novel "Shah Ismail".
Various written sources have also been used.
Keywords:, The Safavids, Shah Ismail, Historical Novel, History.

– 281 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Ясимин Рахми кызы Мейдан

АНАЛИЗ ОБРАЗА ШАХ ИСМАИЛА В "ШАХ ИСМАИЛЕ"

ФЕРИДУНА ФАЗИЛА ТУЛБЕНТЧИ

Резюме
Шах Исмаил как историческая личность - один из главных героев
современных исторических романов. Исторические романы о Шахе Исмаиле
написаны как в азербайджанской, так и в турецкой литературе. Шах Исмаил -
историческая личность, родившаяся в Ардебиле, Южный Азербайджан. Он
известен как основатель государства Сефевидов. Его победы в битвах могут
изменить его характер. Из-за побед он мало-помалу становится высокомерным.
Эти и другие личные качества нашли отражение в исторических романах.
Фарман Каримзаде, Азиза Джафарзаде, Алиса Ниджат - известные писатели
азербайджанской литературы, связанные с Шахом Исмаилом. В турецкой
литературе такие писатели, как Реха Чамуроглу, Искендер Пала, Туфан Гундуз,
затронули тему шаха Исмаила. Работы каждого из них - ценное сокровище.
Одним из исторических романов, написанных об этом историческом деятеле,
основателе государства Сефевидов, является исторического романа Тулбентчи
под названием «Шах Исмаил». Роман отражает личные качества шаха
Исмаила. Главный герой романа - Шах Исмаил. Однако характер шаха
Исмаила анализируется через события. То есть писатель не передает нам
характер Шаха Исмаила напрямую. Наше исследование, содержащее введение,
главу, заключение и библиографию, направлено на анализ исторического
романа Тулбентчи под названием «Шах Исмаил». Помимо анализа романа,
глава также содержит информацию о Тулбентчи и Шахе Исмаиле. Цель
исследования - показать отношение к персонажу Шаха Исмаила в турецкой
литературе. В исследовательскую работу входит анализ романа «Шах Исмаил».
Также использовались различные письменные источники.
Ключевые слова: Сефевиды, Шах Исмаил, Исторический роман,
История.

Redaksiyaya daxil olma tarixi: 05.03.2021.

Çapa qəbul olunma tarixi: 15.03.2021
Rəyçi: akademik İsa Həbibbəyli
tərəfindən çapa tövsiyə olunmuşdur

– 282 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

ABDUNOVA MƏTANƏT
AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutu
Email: abdunovametanet@[Link]

MÜƏLLIM FƏALIYYƏTINDƏ PEŞƏKARLIQ

VƏ PEDAQOJI SƏRIŞTƏLILIK

XÜLASƏ
Məqalədə təhsil prosesinin əsas subyekti olan müəllimlik peşəsinin
əhəmiyyətindən, müasir dövrdə sosial-iqtisadi, siyasi cəhətdən inkişafda olan
ölkəmiz üçün yüksək təhsil səviyyəsinə malik peşəkar kadrların yetişməsində əsaslı
rolu olan müəllimlərin pedaqoji fəaliyyətindən bəhs edilmişdir. Gənc nəslin
nümunəvi tədris, təlim və tərbiyəsinə yönəlmiş fəaliyyət pedaqoji fəaliyyətdir.
Pedaqoji fəaliyyətin aktiv siması olan müəllimin müasir dövrdə yetişən nəslin
üzərində sistemləşdirilmiş bilik, bacarıq və vərdişlərin, mənəvi-əxlaqi keyfiyyətlərin
məqsədyönlü və mütəşəkkil aşılanmasına istiqamətlənən peşə fəallığı müasir
cəmiyyətin və təhsilin inkişafına təkan verən ana xətdir.
Ailədən sonra ən kiçik sosial mühit hesab edilən sinif otaqları hər bir fərd
üçün sadəcə bilik mənbəyi deyil, həmçinin cəmiyyətə faydalı bir şəxsiyyət kimi
formalaşmağında təməl rolunu oynayan əsaslı faktordur. Bu səbəbdən yaxşı müəllim
üçün akademik və didaktik qabiliyyətlərlə yanaşı, kommmunikativ və perseptiv
bacarıqlar da bir o qədər mühüm və məsuliyyətli tələblər sırasındadır. Müəllimin
pedaqoji fəaliyyətinin mühüm aspektlərindən biri də şagird tərbiyəsində iştirakıdır.
Tədris etdiyi fəndən asılı olmayaraq hər bir müəllim bir pedaqoqdur. Tərbiyə isə
fasiləsiz davam edən bir proses olmaqla necə deyərlər “beşikdən məzara qədər”
davam edir. Şəxsiyyətin tərbiyə prosesində müəyyən dövrə qədər yalnız valideynlər
iştirak etsə də, tədris yaş dövrünə gəldikdə isə bu mühüm və həyati prosesdə müəllim
də bir pedaqoq olaraq onlarla vəhdətdə paralel söz sahibi ola bilir. Şagirdlərdə bir
tərəfdən elmi dünyagörüşünün formalaşmasında, digər tərəfdənsə əqli, fiziki, əxlaqi,
estetik, əmək, ekoloji, hüquqi, iqtisadi və digər tərbiyə növlərinin formalaşdırılması
üçün müəllim peşəkar priyomlar istifadə etməlidir. Bunların hər biri ayrı-ayrılıqda
şagird şəxsiyyətinin yüksək səviyyədə formalaşmasında mühüm əhəmiyyət kəsb edir.
Bütün peşəkar pedaqoqlar, ədəbiyyat müəllimləri hər bir şagirdindən humanist bir
insan, şəxsiyyət yaratmağa çalışır. Humanist insan sadəcə ölkəsinə qarşı deyil, bütün
insanlığa qarşı məsuliyyət təfəkküründə olan bir vətəndaşdır. Ona görə, vətənpərvər
insan yetişdirmək üçün düzgün vətəndaş olmağın yollarını araşdırmaq lazımdır.

Açar sözlər: müəllim, peşəkarlıq, tədris, tərbiyə, pedaqoji fəaliyyət

– 283 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Giriş. Elm və texnikanın inkişafı, təhsilimizin dünya təhsil sisteminə

inteqrasiya etdiyi bir dövrdə hər bir fənnin düzgün tədrisi insan, vətəndaş, mütəxəssis
hazırlığında mühüm rol oynayır. İstər təbiət elmlərinin, istərsə də humanitar elmlərin
tədrisində elmi-nəzəri biliklərlə yanaşı, müəllimdən fərdi professional keyfiyyətlər də
tələb olunur. Akademik bilikləri, didaktik və perseptiv qabiliyyətləri lazımi
səviyyədə olan müəllimlər ibtidai siniflərdən başlayaraq, şagirdlərdə bilik, bacarıq və
vərdişlərin formalaşmasında və onların gələcəkdə yüksək mənəviyyatlı insan və
ixtisaslı kadr kimi elmin istənilən sahəsində uğurlar qazanmasında önəmli faktordur.

Ədəbiyyat fənninin tədrisi metodikası ədəbi nümunələrin tədrisi, təhlili və

ədəbiyyatşünaslıqla bağlı nəzəri məlumatların çatdırılması ilə yanaşı, həm də
şagirdin bir şəxsiyyət kimi formalaşmasında, mənəvi keyfiyyətlərə yiyələnməsində
əvəzsiz rola malikdir. Digər fənlərdə olduğu kimi, ədəbiyyat fənninin tədrisinin də -
özünəməxsus metodları vardır. Bu metodlar aşağı siniflərdən yuxarı siniflərə doğru
getdikcə mövzulara uyğun şəkildə dəyişir. V-VIII siniflərin oxu dərslərində əsas
məqsəd şagirdləri Azərbaycan ədəbiyyatının klassikləri və onların əsərləri ilə tanış
etmək, təlim metodlarından və priyomlardan səmərəli istifadə edərək əsərlərin
mənimsənilməsini, onlardan çıxarılan nəticələrin dərk edilməsini təmin etməkdir.
Bütün bunlar ədəbiyyatın tədrisi zamanı onun metodikasının düzgün qurulmasının
əhəmiyyətini təsdiq edir. Böyük rus metodisti [Link] yazır: “Ədəbiyyat
metodikasının öyrənmə obyekti ədəbiyyatın spesifik xüsusiyyətləri, onun yaranma
yolları, daxili qanunları deyil, pedaqoji prosesdir. Yəni məktəbdə ədəbiyyat
dərslərində şagirdlə müəllimin qarşılıqlı əlaqəsi və təhsil, təlim-tərbiyəsində bədii
material üzərində aparılan qanunauyğun fəaliyyətdir”.
“Ədəbiyyatın tədrisi metodikasını öyrənmədən
• Ədəbiyyat tədrisinin məqsəd və vəzifələrini, tədrisi tarixini;
• Ədəbiyyat fənninin məzmun və strukturunu;
• Orta məktəbin ədəbiyyatdan proqram materiallarının (ədəbi əsərlərin,
ədəbiyyat nəzəriyyəsinin, icmal materiallarının, sənətkarın həyatı və yaradıcılıqlarına
dair məlumatların, nitq inkişafı işlərinin) təlim-tərbiyəvi əhəmiyyətini və tədrisi
yollarını;
• Ədəbiyyatdan sinifdənxaric və məktəbdənkənar işlərin məzmunu və təşkili
yollarını
• Əyani və texniki vasitələrin, internet resurslarının dərslərə gətirilmə
qaydalarını;
• Ədəbiyyat üzrə fəndaxili və fənlərarası inteqrasiya məsələlərinə necə nail
olmağı və s. məsələləri bilmək mümkün deyildir.” [1, s. 9]
Müasir dövrdə təhsil müəssisələrində avtoritar metodika artıq əməkdaşlıq,
dioloji təlim metodikası ilə əvəzlənir. Təlimdə öyrədənin rolu dəyişir, bilikləri hazır
formada vermək funksiyası yüksək nəticə vermir. Müəllim fasilitator-bələdçi rolunda

– 284 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

çıxış edir, şagird və ya tələbə isə həm öz aralarında, həm də öyrədənlə əməkdaşlıq
edir və müstəqil tədqiqat apara bilir. Lakin onu da qeyd edək ki, aparılan müşahidələr
göstərir ki, digər fənlər kimi, ədəbiyyat fənninin tədrisində də ənənəvi üsulla dərs
keçən bəzi müəllimlər hələ də dərslərdə dinamizmə yer ayırmayıblar. Onlar metodiki
fəaliyyətlərində təlim-tərbiyə işini təkmilləşdirməyə, tələbələri təlim prosesinin
bərabərhüquqlu tədqiqatçısına çevirməyə, ədəbi əsərlərin təhlilini diskussiya və
qarşılıqlı əməkdaşlığa əsaslanan dialoq üzərində qurmaqla həyata keçirməyə cəhd
etmirlər. Bu da şagirddə ədəbi əsərlərinin kortəbii öyrənilməsi və şagirdin istər
mənəvi-əxlaqi, vətəndaşlıq tərbiyəsində, istərsə də estetik zövqünün formalaşma-
sında ciddi əksiklik yarada bilir.
Gənc nəslin nümunəvi tədris, təlim və tərbiyəsinə yönəlmiş fəaliyyət pedaqoji
fəaliyyətdir. Pedaqoji fəaliyyətin aktiv siması olan müəllimin müasir dövrdə yetişən
nəslin üzərində sistemləşdirilmiş bilik, bacarıq və vərdişlərin, mənəvi-əxlaqi
keyfiyyətlərin məqsədyönlü və mütəşəkkil aşılanmasına istiqamətlənən peşə
fəallığı müasir cəmiyyətin və təhsilin inkişafına təkan verən ana xətdir.
Pedaqoji fəaliyyətinin peşəkarlığı üçün zəruri amillərdən biri də müəllim –
şagird münasibətlərində müəllimin emosional-iradi keyfiyyətlərini xarakterizə edən
pedaqoji qabiliyyətlərə sahib olmasıdır. Peşəkar müəllim olmaq, ilk növbədə
akademik qabiliyyət tələb edir. Belə ki, müəllim tədris etdiyi fənlə əlaqəli elmi
biliklərə dərindən yiyələnməlir və bu sinif və dərs idarəsində onun üçün özünə
güvənin əsas təminatıdır. Lakin müəllimin peşəkar fəaliyyətinin keyfiyyəti təkcə
elmi bilik və bacarıqların tamlığı ilə ölçülmür. Digər vacib amillərdən biri də əldə
olunmuş bacarıqlardan mümkün pedaqoji situasiyalarda səmərəli istifadə etmək,
məlumatları müxtəlif optimal üsullarla şagirdlərə çatdırmaq üçün həmçinin
ötürücülük bacarığına malik olmaqdır. Öz didaktik qabiliyyəti hesabına öyrənənin
yanında duraraq, üzərində öyrədici funksiya daşımağı bilməlidir. “Didaktik
qabiliyyətlər müəlllimin zəruri məlumatlarını şagirdlərə çatdıra bilmək, materialı
uşaqların səviyyələrinə uyğunlaşdırmaqla onlara çatdırmaq, material və ya problemi
aydın və anlayışlı şəkildə təqdim etmək, fənnə qarşı maraq oyatmaq, şagirdlərdə fəal,
müstəqil fikir yarada bilmək qabiliyyətlərindən ibarətdir.” [2, s.183]
Ailədən sonra ən kiçik sosial mühit hesab edilən sinif otaqları hər bir fərd üçün
sadəcə bilik mənbəyi deyil, həmçinin cəmiyyətə faydalı bir şəxsiyyət kimi
formalaşmağında təməl rolunu oynayan əsaslı faktordur. Bu səbəbdən yaxşı müəllim
üçün akademik və didaktik qabiliyyətlərlə yanaşı, kommmunikativ və perseptiv
bacarıqlar da bir o qədər mühüm və məsuliyyətli tələblər sırasındadır.
“Kommunikativ qabiliyyətlərə şagirdlərlə ünsiyyətə qabillik, onların yaş və fərdi
xüsusiyyətlərini nəzərə almaq bacarığı, şagirdlərə pedoqoji nöqteyi-nəzərdən
məqsədəmüvafiq qarşılıqlı əlaqə yarada bilmək bacarığı aiddir.” [2, s.184] Lakin onu
qeyd etmək lazımdır ki, müəllim bu kommunikasiyanın balansını qorumalıdır. O,
şagird üzərində statusunu hiss etdirəcək ciddiliyə malik olmaqla şagirdin dərsdə
nizam-intizamı və özünü idarəetmə öhdəliyinin yaranmasına vəsilə olacaqdır. Eyni
– 285 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

zamanda o, şagirdin daxili dünyasına nüfuz edə biləcək, müəyyən sərhəd daxilində
səmimi bir bağ qura bilər. Perseptiv qabiliyyət dedikdə isə şagirdin psixologiyasını,
psixi vəziyyətini pedaqoji müşahidə nəticəsində anlama, qavrama, izah və şərh
qabiliyyətləri nəzərdə tutulur. Bunlar peşəkar və səmərəli pedaqoji fəaliyyət üçün
vacib olan yüksək həssaslıq, humanizm, peşə mədəniyyəti kimi zəruri amillərlə
xarakterizə olunur.
Müasir dövrdə tədrislə bağlı əsas məsələlərdən biri də dərsin ənənəvi üsullarla
gedişatında mövcud olan nöqsanlarının aradan qaldırılması və hansı parametrlərlə
səciyyələnməsi problemidir. Pedaqogika elmi tarixində məşhur didaktiklər zaman-
zaman belə problemlərin araşdırılması ilə bağlı xeyli tədqiqatlar aparmışlar.
[Link], İ.[Link], İ.[Link], [Link], Azərbaycan
pedaqoqlarından M.İsmixanov, M.Ə.Muradxanov, [Link]ə, B.Y.Bəşirov və
digərləri bu sahədə vacib, aktual fikirlər söyləmişdir. Aparılan məqsədyönlü nəzəri
tədqiqatlar və məktəblərdə praktik təcrübələr dərs prosesində interaktiv təlim
metodlarından istifadə edilməsinə əhəmiyyəti artırır. Təlim prosesi üçün fəallıq –
dərsdə sual-cavab, düşünmək, fikirləşmək, müstəqil fikirlərə, müstəqil tədqiqata
önəmin verilməsi mükəmməl təhsilin əsas prioritetlərindəndir.
Fəal-interaktiv təlimin əsas məqsədi şagird təfükkürünün fəallığının təmin
edilməsi və ənənəvi metodun quru didaktizmini aradan qaldırmaqdır. “Şagirdləri
daha çox informasiyalarla tanış etməyə, lazım olmayan, ikinci dərəcəli materiallarla
yükləməyə məcbur edən təlimdən fərqli olaraq, onların mücərrəd təfəkkürünü,
mühakimə qabiliyyətini, düşüncəsini inkişaf etdirən, məntiqi, yaradıcı və tənqidi
təfəkkürünün bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqələndirilməsinə yönəldilən təlim müəllimlərin
ustalıq səviyyəsinin yüksəldilməsini geniş imkanlar yaradır. Öyrənməklə yanaşı
tədqiqatçılıq, düşünmək, axtarmaq, tapmaq imkanlarının genişləndirilməsinə
yönəldilən belə fəaliyyətlə məşğul olmaq müəllimi əsl novator müəllimə çevirir.” [3,
s. 55]
Müəllimin pedaqoji fəaliyyətinin mühüm aspektlərindən biri də şagird
tərbiyəsində iştirakıdır. Tədris etdiyi fəndən asılı olmayaraq hər bir müəllim bir
pedaqoqdur. Tərbiyə isə fasiləsiz davam edən bir proses olmaqla necə deyərlər
“beşikdən məzara qədər” davam edir. Şəxsiyyətin tərbiyə prosesində müəyyən dövrə
qədər yalnız valideynlər iştirak etsə də, tədris yaş dövrünə gəldikdə isə bu mühüm və
həyati prosesdə müəllim də bir pedaqoq olaraq onlarla vəhdətdə paralel söz sahibi
ola bilir. Şagirdlərdə bir tərəfdən elmi dünyagörüşünün formalaşmasında, digər
tərəfdənsə əqli, fiziki, əxlaqi, estetik, əmək, ekoloji, hüquqi, iqtisadi və digər tərbiyə
növlərinin formalaşdırılması üçün müəllim peşəkar priyomlar istifadə etməlidir.
Bunların hər biri ayrı-ayrılıqda şagird şəxsiyyətinin yüksək səviyyədə
formalaşmasında mühüm əhəmiyyət kəsb edir. “Elmi dünyagörüşü reallıqlara,
düzgün biliklərə, zəkaya, elmin nailiyyətlərinə əsaslanır, xalqın həyati mənafelərini
və ümumbəşəri dəyərləri dolğun şəkildə ifadə edir. Elmi dünyagörüşünə yiyələnmiş
adam ilk növbədə əqlinin qüdrətinə arxalanır, həyata, gələcəyə, qurub yaratmağa
– 286 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

möhkəm etiqad bəsləyir, əqidəsi (məsləki) uğrunda fəal mübarizə aparır, müxtəlif
xarakterli hadisələrin mahiyyətini, ayrı-ayrı vəziyyətdən səmərəli çıxış yolunu,
özünün cəmiyyətdəki yerini və sair belə həyati məsələləri düzgün qiymətləndirməyi
bacarır” [4, s.63]
Məktəblərdə təlim-tərbiyə işləri müəllim kollektivi tərəfindən elə
qurulmalıdır ki, digər mənəvi keyfiyyətlərlə bərabər, şagirdlərdə dostluq və yoldaşlıq
keyfiyyətlərinin möhkəmlənməsi istiqamətində nəticələr əldə edilsin. Xüsusən
ədəbiyyat fənninin tədrisində bu sahədə müəllim üçün daha uyğun şərait yarana bilir.
Belə ki, dostluq və yoldaşlıq mövzusuna həsr olunmuş elmi və bədii əsərlərin
müzakirəsi zamanı uyğun söhbətlər aparıla, “Dost dar gündə tanınar”, “Dostun varsa
candan, qorxma cahandan”, “Dost dosta tən gərək, tən olmasa gen gərək”, “Dostluq
təmiz qızıldan hazırlanan qab kimidir; gec sınar, tez bərpa edilər”, “Saxta dostluq
saxsı qaba oxşar, əl dəyməmiş sınar, bir daha bitişməz” kimi atalar sözləri, hikmətli
sözlərdən, aforizmlərdən istifadə edilə, bədii-tarixi ədəbiyyatdan nümunələr gətirə
bilər. Eyni zamanda digər fənnlərdə də müəllimlər şagirdləri ictimai-faydalı əməkdə
birgə fəaliyyətə yönləndirməli, kütləvi tədbirlərdə (bayram şənliklərində,
iməciliklərdə, müzakirələrdə, ekskursiyalarda) birgə iştirak etmələrinə şərait
yaratmalıdır. Bu şagirddə bir tərəfdən kollektivdə iştirak, özünüidarəetmə, sosial
mühit təcrübəsi yaratmaqla yanaşı, digər tərəfdən də dostluq və yoldaşlıq fonunda
birgə fəaliyyət bacarıqları aşılaya bilir. “Qarşısına qoyulmuş vəzifələri lazımi
səviyyədə yerinə yetirməkdən ötrü məktəb bütün tərbiyə işini həyatla əlaqələndirmək
zəminində inkişaf qanunlarını şagirdlərə başa salmağa, onları xalqımızın mütərəqqi
adət və ənənələri ruhunda formalaşdırmağa, uşaqlara vətənpərvərlik hissini inkişaf
etdirməyə xüsusi fikir verir: Gənc nəslin şüurunda yad təsirlərin, mürtəce
ideologiyanın yol tapmasına imkan vermir, məktəbliləri ümumbəşəri əxlaq
normalarına alışdırır və həmin normalara zidd təzahürlərə qarşı qətiyyətlə mübarizə
aparmağı onlara öyrədir. Bu məqsədlə məktəb həm tədris fənlərinin imkanlarından,
həm də dərsdənkənar tədbirlər sistemindən bol-bol istifadə edir.” [1, s.240]
Dərs prosesinin düzgün aparılması və mövcud mövzunun bütün
dərinliklərinin şagird təfəkküründə aydınlanması üçün ədəbiyyat müəllimi müəyyən
əsərin təhlilindən öncə motivasiya qurmalıdır. Motivasiyanı yaradarkən mövzuya aid
anlayışları əks etdirəcək müəyyən rəmzi materiallardan istifadə edilə bilər. Bunlara
rəsm, qrafika, təqdimat, şeir parçası, musiqi və s. aid ola bilər. Müəllimin şagirdlərə
çatdırmaq istədiyi əsas ideya motivasiya vasitəsilə olmalıdır. Və bu vasitə ilə uşaqlar
yönləndirilməlidir. Müəllimin düşüncəsində həmin anlayışlarla bağlı müxtəlif
stereotiplər ola bilər. Lakin mütləq deyil ki, müəllim sırf o cümlələrlə və fikirlərlə
davam etməlidir. Buna görə də müəllim şagirdlərin şəxsi təfəkkürünü yoxlamaq üçün
onlara müəyyən şərait yarada bilməli, fikirlərini ifadə etmək üçün şans
Təhsil prosesində “müəllim-müəllim”, “şagird-şagird”, “müəllim-şagird” tipli
münasibətlər şəbəkəsi mövcuddur. Lakin məktəbin münasibətlər şəbəkəsində
mərkəzi və sistemtəşkiledici münasibətlər “müəllim-valideyn” münasibətləri sayılır.
– 287 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Şagird təfəkkürünün inkişafının təmin edilməsində, pedaqoji prosesin səmərəliliyini

artırılmasında valideynlərin və müəllimlərin səylərinin birləşdirmə mexanizmlərinin
tapılması böyük əhəmiyyət daşıyır. Müəllim-valideyn münasibətlərinin
humanistləşdirilməsi əhəmiyyətli bir məqsədə – şagirdin bir şəxsiyyət kimi
formalaşdırılmasına, mənəvi-əxlaqi inkişafına, özünüaktuallaşdırması üçün mövcud
şəraitin təmin edilməsinə xidmət edir. Müstəqil Azərbaycan Respublikasında
təhsildə sistemli, kardinal islahatlar aparıldığı bir mərhələdə islahatların məzmununa
məktəbin valideynlər və ictimaiyyətlə əlaqələrinin qurulması strategiyasını da əlavə
etmək əhəmiyyətlidir. Valideynlərin təhsil-tərbiyə prosesində iştirakını təmin etmək
məqsədilə bir çox dünya ölkələrində Valideyn-Müəllim Assosiasiyaları
yaradılmışdır. Amerika Birləşmiş Ştatlarında bu tip assosiasiyalar artıq 100 ilə
yaxındır ki, fəaliyyət göstərir. Bizə görə, respublikamızda da hər bir məktəbdə yerli
Valideyn – Müəllim Assosiasiyaları, yəni müəllimlərin və valideynlərin şagird təlim-
tərbiyəsində ortaq iştirakını təmin edən birliklər yaradılması şəraiti mövcuddur.
Bütün peşəkar pedaqoqlar, ədəbiyyat müəllimləri hər bir şagirdindən humanist
bir insan, şəxsiyyət yaratmağa çalışır. Humanist insan sadəcə ölkəsinə qarşı deyil,
bütün insanlığa qarşı məsuliyyət təfəkküründə olan bir vətəndaşdır. Ona görə,
vətənpərvər insan yetişdirmək üçün düzgün vətəndaş olmağın yollarını araşdırmaq
lazımdır. Azərbaycanın əsl vətəndaş şairi olan Bəxtiyar Vahabzadənin “Vətəndaş”
şeiri sitatımıza əsl nümunə ola bilər:

“Vətəndaş! Nə gözəl səslənir bu söz,

Yəni – iki cahanda bir ürəyik biz.
Gücsüzük, bir heçik sən də, mən də tək,
Vətənə güvənib olduq Vətəndaş.
Mənim ürəyimi qanatsın gərək,
Sənin dırnağına dəyən çırtma daş. [5, s.68]

Humanist vətəndaş hadisələrə dünya və insanlıq gözüylə baxan və gələcək

nəsillərə rahat yaşana biləcək bir dünya ötürmək istəyən universal, dünyəvi
şəxsiyyətdir. Müasir dövrdə humanist vətəndaş yetişdirilməsi mövzusunun
araşdırılması təhsil sistemimiz üçün çox vacib, gərəkli bir haldır. Çünki təhsilin
ümumi məqsədi, şəxsiyyətin içində yaşadığı cəmiyyətə sağlam şəkildə
uyğunlaşmasına yardım etməkdir. Bir şagirdin demokratik, insan hüquqlarına hörmət
və humanist baxış istiqamətinə sahib bir şəkildə yetişə bilməsi üçün məktəblərdə
qarşılıqlı güvənin hakim olduğu, şagirdin öyrənməsinə və sosial inkişafına kömək
edən, bütün şagird – müəllim kollektivinin bir-birlərinə, fikirlərinə hörmət göstərdiyi,
duyğusal, fiziki, əxlaqi, psixi inkişafına istiqamətlənən bir mühit olmalıdır. Başqa bir
cümləylə desək, xüsusən ədəbiyyat müəlliminin əsas məqsədi əsl “dünyəvi vətəndaş”
yetişdirmək olmalıdır.

– 288 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Nəticə. Apardığımız tədqiqatlar nəticəsində biz müəllimlik kimi məsuliyyətli

və ali sənətin əhəmiyyətini, istənilən peşəyə sahib hər bir şəxsiyyətin həyatında
danılmaz rolunu bir daha təsdiq etdik. Pedaqogika tarixində müəllimlik peşəsi,
müəllim hüquqları, vəzifələri, müəllimin səciyyəvi xüsusiyyətləri, pedaqoji
prinsipləri, müəllimlik peşəsinə verilən pedaqoji tələblər və ən əsası müəllim-şagird
münasibətləri həmişə araşdırılmış, müasir dövrdə ənənəvi üsulların mənfi
cəhətlərinin aradan götürülməsi və bunların yeni pedaqoji təcrübələrlə, müasir təlim
texnologiyaları ilə əvəzlənməsi sahəsində istər nəzəri, istər praktiki cəhətdən mühüm
addımlar atılmışdır.

Ədəbiyyat siyahısı

1. Əliheydər Həşimov, Fərahim Sadıqov, Pedaqogika, Tərbiyə

nəzəriyyəsinə dair mühazirələr. Bakı, 1995
2. Fəxrəddin Yusifov, Ədəbiyyatın tədrisi metodikası. Bakı, 2017
3. Firədun Nadir oğlu İbrahimov, Rüfət Lətif oğlu Hüseynzadə,
Pedaqogika, Dərslik, II cild. Bakı, 2012
4. Museyib İlyasov, Müəllimin peşəkarlığı və pedaqoji səriştəliliyinin
müasir problemləri. Bakı, 2018
5. Soltan Əliyev, Bilal Həsənov, Aynur Mustafayeva, Sədaqət
Məmmədova, Ümumtəhsil məktəblərinin 7-ci sinfi üçün “Ədəbiyyat” fənni üzrə
dərslik, Bakı, 2018

МАТАНАТ АБДИНОВА

ПРОФЕССИОНАЛИЗМ И ПЕДАГОГИЧЕСКАЯ
КОМПЕТЕНТНОСТЬ В ПЕДАГОГИЧЕСКОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ
РЕЗЮМЕ
В статье рассматривается важность профессии учителя как основного
предмета образовательного процесса и педагогической деятельности учителей,
играющих решающую роль в формировании профессиональных кадров с
высоким уровнем образования для нашей социально-экономической и
политически развивающейся страны. Деятельность, направленная на
примерное обучение, педагогику и воспитание подрастающего поколения,
является педагогической деятельностью. Профессиональная деятельность
учителя, активного человека в педагогической деятельности по
целенаправленному привитию знаний, умений и навыков, нравственных
качеств поколению современного периода является основным направлением,
которое способствует развитию современного общества и образования.
Классные комнаты, рассматриваемые как небольшая социальная среда
рядом с семьей, являются не только источником знаний для человека, но и
– 289 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

существенным фактором его развития как хорошей личности. Поэтому для

хорошего учителя наряду с академическими и дидактическими навыками
большое значение имеют коммуникативные и перцептивные способности.
Одним из основных аспектов педагогической деятельности является участие
учителя в воспитании учеников. Каждый учитель - педагог, независимо от
предмета, который он преподает. Воспитание - это непрерывный процесс, как
говорится, «от колыбели до могилы».
Хотя на определенный период в процессе развития личности участвуют
только родители, но на образовательном этапе учитель как педагог участвует и
в этом важном и жизненно важном процессе. Педагог должен использовать
профессиональные приемы для формирования научного мировоззрения
учеников, с другой стороны, для формирования умственного, физического,
нравственного, эстетического, трудового, экологического, правового,
экономического и других видов образования. Все эти факторы важны для
развития личности каждого ученика. Все профессиональные педагоги и
учителя литературы стараются создать гуманного человека. Гуманист - это
гражданин, который несет ответственность не только за свою страну, но и за
все человечество. Поэтому, чтобы стать патриотом, необходимо найти
способы быть хорошим гражданином.

Ключевые слова: педагог, профессионализм, обучение, воспитание,

педагогическая деятельность

MATANAT ABDUNOVA

PROFESSIONALISM AND PEDAGOGICAL COMPETENCE IN

PEDAGOGICAL ACTIVITY

ABSTRACT
In the article is dealt with the importance of teaching profession that is the
main subject of the educational process and pedagogical activity of teachers who
play a main role in the development of professional staff with a high level of
education for our socio-economically and politically developing country. The
activity aimed at exemplary teaching, pedagogics and nurture of the young
generation is a pedagogical activity. The professional activity of a teacher, an active
person in pedagogical activity for inculcating knowledge, skills and habits, moral
qualities to the generation of modern period purposefully is the main direction that
contributes to the development of modern society and education. Classrooms
considered as a small social environment beside the family, is not only a source of
knowledge for an individual, but also a substantial factor for his development as a
good personality.
– 290 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Therefore, for a good teacher along with the academic and didactic skills,
communicative and perceptive abilities are considerably important. One of the main
aspects of pedagogical activity is teacher’s participation in nurturing the pupils.
Every teacher is a pedagogue, regardless of the subject he/she teaches.
Nurture is a continuous process - as the saying goes “from the cradle to the
grave”.
Although only parents are involved in the development process of a personality
for a certain period, but in the educational stage, a teacher as a pedagogue
participates in that important and vital process too. The teacher should use
professional techniques to form the scientific worldview of pupils, on the other hand,
to form mental, physical, moral, aesthetic, labor, environmental, legal, economic and
other types of education. All of these factors are important in the development of
every pupil’s personality. All professional pedagogues and literature teachers try to
create a humane person. A humanist is a citizen who is responsible not only for his
country, but for all humanity. Therefore, in order to make a patriotic person, it is
necessary to find out ways of being a good citizen.
Keywords: teacher, professionalism, teaching, nurture, pedagogical activity

Redaksiyaya daxil olma tarixi: 05.03.2021.

Çapa qəbul olunma tarixi: 15.03.2021
Rəyçi: Fəlsəfə üzrə elmlər doktoru, professor Abdullayeva Mətanət Əli qızı
tərəfindən çapa tövsiyə olunmuşdur

– 291 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

AYDAN ƏHMƏDOVA
ADPU
[Link].96@[Link]

V-IX SİNİFLƏRDƏ EPİK ƏSƏRLƏRİN MÜQAYİSƏLİ TƏHLİLİ

XÜLASƏ
V sinifdən IX sinfə kimi ədəbiyyat dərsliklərində epik əsərlərə geniş yer
verilmişdir. Bədii əsərlərin daha yaxşı mənimsənilməsi üçün onların təhlil edilməsi
olduqca əhəmiyyətlidir. Əsərin təhlili zamanı müqayisə priyomundan da istifadə
olunur. Müqayisə priyomunun həm didaktik, həm də məntiqi əhəmiyyəti vardır. Ona
görə ki, müqayisə priyomundan bütün fənlərin tədrisində istifadə edilir və şagirdlərdə
düzgün mühakimə yürütmək bacarığını formalaşdırır. Epik əsərlərin təhlilində də bu
priyomdan istifadə edilir. Epik əsərlərdə surətlər daha ön planda olur və surətlərin
eyni əsaslarla müqayisə edilməsi onların səciyyəvi cəhətlərini, oxşar və fərqli
xüsusiyyətlərini ortaya çıxardır. Surətlərin səciyyəvi cəhətlərini ortaya çıxardarkən
onların dünyagörüşünün, əsərdəki mövqeyinin müəyyənləşdirilməsi olduqca
önəmlidir. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, aşağı siniflərdə şagirdlər surətləri bir-
birilə müqayisə etməyə böyük həvəs göstərirlər. Müəllim şagirdləri müqayisə
priyomundan düzgün şəkildə istifadə etməyə yönləndirməli, surətləri müqayisə
etməyə yönəldəcək tapşırıqlar və suallar seçməlidir. Müəllim şagirdlərdə müqayisə
bacarığını yaratmaq üçün elə əsərlər seçməlidir ki, o müqayisə etmək zərurəti
yaratsın.
Epik əsərlərin müqayisəli təhlili zamanı bir sıra məsələləri də nəzərə almaq
lazımdır. Janr xüsusiyyətlərini nəzərə almaq, müqayisə olunacaq əsərləri, obrazları
düzgün seçmək olduqca önəmlidir. Bundan əlavə əsərlərin müqayisəli təhlili zamanı
yeni təlim metodlarından istifadə etmək şagirdlərdə müqayisəyə həvəs oyadacaqdır.
Venn diaqramı, müqayisə cədvəli və başqa təlim metodlarından istifadə olunması
müqayisə üçün olduqca əlverişlidir.
Açar sözlər: epik, müqayisə, təhlil, metod, ədəbiyyat.

Bədii əsərlərin daha yaxşı mənimsənilməsi üçün onların təhlil edilməsi olduqca
əhəmiyyətlidir. Ədəbiyyat fənn kurikulumunda bədii əsərin təhlili üzrə işin 1.2. əsas
standartının 1.2.1., 1.2.2., 1.2.3., 1.2.4. alt standartları ilə müəyyənləşdirilməsi və
təlim nəticələrinin qeyd olunması, ədəbiyyat fənnindən metodik vəsaitdə müəllimlər
üçün təhlil üzrə iş haqqında məlumatların olması, müasir ədəbiyyat dərsliklərində
şagirdləri təhlilə sövq edəcək tapşırıqların və “Araşdırın. Fikirləşin. Cavab verin”
başlığı altında sualların verilməsi əsərlərin təhlili üçün istiqamətləndirici rol oynayır.
Əsərin təhlili zamanı müqayisə priyomundan da istifadə edilir. Burada belə bir sual
ortaya çıxır ki, müqayisə priyomu nədir? Təlim priyomları şagird fəaliyyətinin
idarəolunan bir prosesə çevrilməsində böyük rol oynayır. Təlim priyomları şagirdləri
daha müstəqil fəaliyyətə sövq edir və şagirdlərin aktivliyini təmin edir. Müqayisə
– 292 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

priyomu da bunlardan biridir. Bu priyomdan istifadə zamanı şagirdlərin müqayisə

etdikləri obyektlər haqqındakı bilikləri daha da konkretləşir. Bu da şagirdlərin
təfəkkürünün inkişafına yol açır. Ona görə ki, müqayisə olunan obyektlər arasında
ortaya çıxan fərqlər və ya oxşarlıqlar o obyektlərin daha yaxşı yadda saxlanılmasına
səbəb olur. Müqayisə priyomunun əsas xüsusiyyətlərindən biri onun məntiqiliyidir.
Çünki müqayisə məntiqi cəhətdən mümkün olan obyektlər üzərində aparılır.
Prof. [Link]ımov müqayisə priyomu haqqında yazır: “Bizcə müqayisə priyomunu
üç növə ayırmaq olar. 1)tam müqayisə, 2) tutuşdurma, 3)qarşılaşdırma. Birinci halda
müəllim həm oxşar, həm də fərq əlamətlərini, ikinci halda yalnız oxşar əlamətləri,
üçüncü halda isə yalnız fərq əlamətlərini aşkara çıxarmağa çalışır. Tədris işində
müqayisə priyomunun hər üç növündən yeri gəldikcə istifadə etmək lazımdır.” [1,
s.68]
Müqayisə priyomundan istifadə həm də şagirdlərin dərsdə fəallığının artmasına
səbəb olur. Müəllim çalışmalıdır ki, şagirdlərdə müqayisə bacarıqları formalaşdırsın.
Şagirdlərdə bu bacarıqlar birdən-birə formalaşmır, bu tədricən baş verən prosesdir.
Bu zaman belə bir sual yaranır ki, şagirdlərdə müqayisə bacarıqlarını necə yaratmaq
olar? Burada ən önəmli vəzifə müəllimin üzərinə düşür. Bizlər bilirik ki, insanda bir
bacarığın formalaşması o sahədə görülən praktik işdən və müstəqil fəaliyyətdən
asılıdır. Bir sözlə, müəllim müqayisə üsulunu sinifdə tətbiq etməklə bu bacarığın
formalaşmasına nail ola bilər. Bunun üçün müəllim müqayisə olunacaq mövzuları,
surətləri düzgün seçməli, şagirdləri müqayisəyə sövq edəcək sual və tapşırıqlardan,
yeni təlim metodlarından (Venn diaqramı, müqayisə cədvəli) istifadə etməlidir.
Epik əsərlərin təhlilində də müqayisə priyomundan istifadə olunur. Epik növdə
olan əsərlərdə yazıçı müəyyən hadisə və ya əhvalatı təhkiyə yolu ilə oxucuya çatdırır.
Yazıçı epik növün müxtəlif janrlarına (təmsil, hekayə, roman, povest, poema)
müraciət etməklə həyat hadisələrini ətraflı şəkildə təsvir edir. Lirik və dramatik
növdə olduğu kimi, epik növdə yazılmış əsərlərə də ədəbiyyat dərsliklərində geniş
yer verilmişdir. Epik növün V sinifdə əfsanə, nağıl, təmsil, hekayə,VI və VII sinifdə
əfsanə, nağıl, təmsil, hekayə, dastan, VIII sinifdə hekayə, dastan, poema, IX sinifdə
hekayə, poema, roman, povest janrları tədris olunur.
Epik əsərlərdə surətlər daha ön planda olur. Yazıçı surətlər vasitəsilə əsərin
ideyasını oxucuya çatdırır. Hər bir surətin özünəməxsus xüsusiyyətləri vardır.
Surətlər ayrı-ayrılıqda təhlil edilməklə yanaşı, yeri gəldikdə müqayisəli şəkildə də
təhlil edilməlidir. Ona görə ki, müqayisəli təhlil surətlərin özünəməxsus
xüsusiyyətlərini üzə çıxarmaqda olduqca əhəmiyyətli rola malikdir. Müəllim
şagirdlərə surətlərin müqayisəli təhlili üçün yol göstərməlidir.
Camal Əhmədov müqayisənin surətlərin təhlilində mühüm vasitə olduğunu qeyd
edir və yazır: “Müqayisəni həm fərqli səciyyəli, həm də zidd səciyyəli surətlər üzrə
aparmaq olar. Müsbət, yaxud mənfi səciyyəli surətləri müqayisə etməkdə məqsəd
onların ümumi oxşar cəhətlərini və fərqli xüsusiyyətlərini aydınlaşdırmaq, həm də
səciyyələrindəki fərqləri müəyyənləşdirməkdən ibarətdir” [2, s.313]
– 293 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Şagirdlər obrazları səciyyələndirərkən onların tipik xüsusiyyətləri haqqında

məlumatlı olmalıdır ki, onları düzgün şəkildə fərqləndirə bilsinlər. Onu da qeyd
etmək lazımdır ki, müqayisə priyomundan ən çox obrazların öyrənilməsi zamanı
istifadə olunur. Burada ən önəmli məsələlərdən biri də müqayisə olunacaq obrazların
düzgün seçimidir. Soltan Hüseynoğlu bu barədə yazır: “Müqayisə üçün götürülən
surətlərin düzgün seçilməməsi xarakterik nöqsanlardan biridir. İstənilən bədii
obrazları bir-birilə müqayisə etməyin mümkün olduğunu düşünən müəllimlər də var.
Surətlərin düzgün seçilməməsi bu əməliyyatın müvəffəqiyyətsiz olmasına, obrazlar
haqqında dayaz, hətta bəzən yanlış təsəvvürün yaranmasına gətirib çıxarır.” [ 3, s.11]
Epik əsərlərin müəyyən janr xüsusiyyətlərinə əsasən müqayisəli təhlilinə nəzər
yetirək. Təmsillərdə insana aid xüsusiyyətlər heyvan, əşya, təbiət surətlərinin üzərinə
köçürülür və yazıçı bu surətlərin timsalında öz nəsihətamiz fikirlərini oxucuya
çatdırır. Bu surətlərdən adətən biri mənfi, digəri isə müsbət olur. 7-ci sinifdə Hikmət
Ziyanın “Kərgədan və qarışqa” təmsilindəki kərgədan və qarışqa obrazlarını
müqayisəli təhlil etməklə kərgədanın tənbəl, kobud, qarışqanın isə özünə inamlı,
zəhmətsevər xarakteri ortaya çıxır. Şagirdlərdə müqayisə bacarığını formalaşdırmaq
üçün onlara aşağıdakı suallar verilə bilər.
1. Kərgədan və qarışqa obrazının bir-birindən fərqli hansı cəhətləri var?
2. Tənbəllik və əməksevərlik haqqında nə deyə bilərsiniz?
3. Sizin obrazlara münasibətiniz necədir?
4. “Tənbəllik azar artırar, işləmək canı saf eylər ” atalar sözü ilə təmsildəki
verilən ortaq fikir nədir?
Müqayisəli təhlildə, sadəcə, fərqli xüsusiyyətlərə deyil, oxşar xüsusiyyətlərə də yer
verilir. Təmsildə bu xüsusiyyətlərin hər ikisi olduqda Venn diaqramından istifadə
edilir.
Müqayisəli təhlil zamanı müqayisəyə uyğun obyektlərin seçilməsi başlıca
şərtlərdən biridir. Məs: 5-ci sinifdə tədris olunan “Yetim İbrahimin nağılı” əsərində
İbrahimi anası ilə müqayisə etmək heç bir əhəmiyyət kəsb etməyəcək, lakin İbrahimi
ona qarşı olan qüvvələrlə, yəni tacirlə, padşahla müqayisə etmək daha
məqsədəuyğundur. Müqayisəyə uyğun obyektlər seçildikdən sonra, onları hansı
əlamətlərinə görə müqayisə ediləcəyi də önəmlidir. Belə ki, düzgün obyektlər
seçildikdən sonra onlar eyni əsaslar üzrə müqayisə olunmalıdır ki, aralarındakı fərq
dəqiq şəkildə dərk oluna bilsin.
Yetim İbrahim – ağıllı, dürüst, səbirli və cəsarətlidir.
Tacir – hiyləgər, yalançı, səbrsiz və qorxaqdır.
Nümunədən də göründüyü kimi, İbrahim və tacir eyni əsaslar üzrə müqayisə edilir və
fərqli xarakterləri ortaya çıxır.
Bir-biriylə oxşar xüsusiyyətlərə malik əsərlər də müqayisəli təhlilə cəlb olunurlar.
Məs: 6-cı sinifdə “Ağıllı uşaq” xalq nağılı tədris olunarkən müəllim bu nağılın
“Yetim İbrahimin nağılı” ilə müqayisəli təhlilini təşkil edə bilər. Əlbəttə ki, bu iki
nağılın seçilməsində əsas səbəb ortaq xüsusiyyətlərinin olmasıdır. Hər iki nağılda
– 294 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

fərasəti ilə yaşından böyük işlər bacarmış, şər qüvvələri (padşah, xan, tacir, vəzir) öz
ağılları ilə məğlub etmiş surətlər var. Eyni zamanda əsərdəki mənfi surətlərin
oxşarlığı da bu iki nağılı müqayisəli təhli etməyə bir əsas yaradır. Bu iki əsəri
müqayisə edərkən şagirdlər bir il əvvəl keçdikləri mövzu ilə yeni mövzu arasında
əlaqə yaratmış olacaqlar. Bu zaman şagirdlər məcbur olub mənimsədikləri bilikləri
də xatırlamalı olacaqlar.
Epik növün janrlarından biri də dastandır. Dastan şifahi xalq ədəbiyyatının həcmcə
ən böyük növlərindəndir. Dastanlarda xalqın qədim tarixi, adət-ənənələri, vətənə
məhəbbəti və s. öz əksini tapmışdır. Bu səbəbdən də onun tədrisi böyük əhəmiyyət
kəsb edir. Dastanların təhlili zamanı müqayisə priyomundan istifadə olunması
surətlərin oxşar və fərqli xüsusiyyətlərini üzə çıxardır. “Koroğlu” dastanında
Koroğlunun ona qarşı çıxan surətlərlə, “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanında Basatın
Təpəgöz ilə müqayisəli təhlil edilməsi surətlərin daha yaxşı mənimsənilməsinə
kömək olur. Basat ilə Təpəgözü şəxsiyyətinə, davranışına, xarici görkəminə,
maraqlarına, müəllifin bu obrazlara münasibətinə görə bir-birindən fərqləndirmək
olar. Şagirdlərdə müqayisə bacarıqlarını formalaşdırmaq üçün Basat və Təpəgöz
obrazı ilə bağlı olaraq onlara aşağıdakı suallar verilə bilər.
1. Təpəgöz obrazı xarici görkəminə görə Basat obrazından nə ilə fərqlənirdi?
2. Basat və Təpəgöz obrazının xarakterində hansı fərqli cəhətlər var?
3. Oğuz elinin Basat və Təpəgözə münasibəti necədir?
4. Sizin hər iki obraza münasibətiniz necədir?
Qeyd etdiyimiz kimi, müqayisəli təhlil zamanı yeni təlim metodlarından geniş
şəkildə istifadə olunur. Müqayisə cədvəli də bunlardan biridir. Müqayisə cədvəli
vasitəsilə müqayisənin qarşılaşdırma növündən, yəni sadəcə fərqlərin göstərilməsi
zamanı istifadə olunur. Cədvəlin sol tərəfinə birinci obyektin əsas səciyyəvi cəhətləri
qeyd olunur, sağ tərəfinə isə birinci obyektlə eyni əsaslar üzrə müqayisə olunan
ikinci obyektin səciyyəvi cəhətləri qeyd olunur. 9-cu sinifdə tədris olunan İsa
Hüseynovun “Zəhər” hekayəsinin tədrisinə həsr olunan üçüncü dərs saatında
Meşəbəyi Mirqasım və Daşdəmir surətlərinin eyni əsaslarla müqayisəsini aparmaq
mümkündür.

– 295 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

No Meşəbəyi obrazı nn Daşdəmir obrazı

1. Meşənin su altında qalacağı fikri onu Meşənin su altında qalması

daxilən sarsıdır. Daşdəmiri maraqlandırmır.

2. Göy ürgənin zəhərləndiyini görür və Göy ürgəyə etinasız yanaşır və

onu sağaltmaq üçün hər şeyi edir. onun Meşəbəyi üçün necə
əhəmiyyətli olduğunu anlamır.

3. Meşəbəyi xeyirxah, təbiəti və insanı Daşdəmir xeyirxah, təbiəti

sevən obrazdır. sevən obraz deyil. Asırqal göy
ürgəni zəhərlədiyi kimi, o da
insanları zəhərləyir.

Müqayisə zamanı istifadə olunan digər təlim metodu da Venn diaqramıdır. Venn
diaqramından isə müqayisə priyomunun tam müqayisə növündən, yəni həm oxşar,
həm fərq əlamətləri göstərərkən istifadə olunur. Kəsişən dairələrin sol və sağ
tərəflərində müqayisə olunan əsərlərin, ya da obrazların fərqli cəhətləri, dairənin
kəsişən hissəsində isə oxşar cəhətləri qeyd olunur.
Epik növün povest və roman janrları həcmcə böyük olduğuna görə buradakı bütün
surətlərin və hadisələrin müqayisə edilməsinə ehtiyac yoxdur. Əsas obrazlar,
hadisələrin gedişatına təsir göstərən və müqayisə oluna bilən obrazlar seçilib təhlil
olunmalıdır. IX sinifdə tədris edilən Mirzə ibrahimovun “Gələcək gün” romanında
Firudun, Müəllim, Musa kişi, Səriyyə, Həsənalı, Qəssab Alı, Hikmət İsfahani,
mübaşir Məmməd, Əli əmniyyəbaşı, Kürd Əhməd və başqa obrazlar var. Əlbəttə ki,
bu obrazların hər birinin müqayisə edilməsi həm məntiqi, həm də vaxt cəhətdən
düzgün deyildir. Romanın baş qəhərmanı, Cənubi Azərbaycanda baş verən azadlıq
hərəkatının dəstəkçisi, kəndlilərin gördüyü zülmə, ədalətsizliyə səssiz qalmayan
Firudun obrazı ilə İran şah rejiminin təmsilçisi, xalqı soymaqdan utanmayan ərbab
Hikmət İsfahani obrazının müqayisəsi daha məqsədəuyğundur. İki fərqli qütbdə olan
bu obrazların səciyyələndirilməsi romanın ideyasının müəyyənləşdirilməsi üçün də
əhəmiyyətlidir.
Epik əsərlərin təhlili zamanı qeyd etdiyimiz kimi əsərin janr xüsusiyyətləri də
nəzərə alınır. Epik əsərlərin janrına görə də müqayisə edilməsi şagirdlərin ədəbiyyat
nəzəriyyəsi haqqındakı bilik və bacarıqlarını inkişaf etdirir. “Gələcək gün” romanı
tədris edilərkən şagirdlər dərslikdən, ədəbiyyat nəzəriyyəsi kitabından, müəllimin
izahından və müstəqil araşdırmalardan roman janrı haqqında məlumat əldə etmiş
– 296 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

olurlar. Təhlil zamanı romanın şagirdlərin daha əvvəl keçdiyi epik növün digər
janrları ilə (hekayə, dastan, poema və b.) müqayisə edilməsi, onların oxşar və fərqli
xüsusiyyətlərini ortaya çıxardacaq. Sadəcə epik növün deyil, lirik və dramatik növün
janrları ilə də müqayisə aparıla bilər. Məsələn, IX sinif ədəbiyyat dərsliyində yer alan
“Gələcək gün” romanının tədrisi zamanı “Tədbiq.Müzakirə.Yaradıcı iş” başlığı
altında verilən 3-cü tapşırıqda müqayisə cədvəlindən istifadə etməklə romanın növ
və janr baxımından dramdan fərqli xüsusiyyətlərinin şagirdlərin öyrəndiyi və ya
müstəqil oxuduğu nümunələr əsasında müqayisəsininin aparılması istənilir.
Əsərin növ və janr xüsusiyyətindən əlavə onun dil və üslubunun təhlilində də
müqayisədən istifadə olunur. S.Hüseynoğlu bu barədə yazır: “Bədii əsərlərin dil və
üslubunun öyrənilməsi zamanı da müqayisə priyomunun tətbiqi səmərəli olur və bu
prosesdə şagirdlərin müxtəlif istiqamətlərdə müstəqil işlərini təşkil etmək faydalıdır.
Məsələn, əsərin ilk nəşri ilə son nəşrinin müqayisəsi onun necə, hansı yollarla, nə
çətinliklərlə yarandığını müşahidə etməyə imkan verir. Bu müqayisələr şagirdlərə
əsərin son çapındakı dəyişikliklərin onun bədii məziyyətinə necə təsir etdiyini,
sənətkarlıq məsələləri və s. barədə müstəqil fikir yürütmələrinə şərait yaradır.” [3,
s.10]
Müqayisə priyomundan istifadə edilən aşağıdakı dərs nümunəsini nəzərdən keçirək:
IX sinifdə İsmayıl Şıxlının “Namərd gülləsi” hekayəsinin təhlili üzrə iş (III dərs)

Standartlar Təlim nəticələri

1.2.2. • Digər obrazların və müəllifin mühakimələrinə
əsaslanmaqla hekayənin qəhrəmanları (Niftalı koxa,
Qaçaq Kərəm, Gəlmə Mürşüd) səciyyələndirir.

1.2.4. • Hekayənin mövzusunu, ideya-bədii xüsusiyyətlərini

və konfliktini şərh edir, onlara əsaslandırılmış
münasibət bildirir.
2.1.2. • Hekayənin mövzusuna, problemə m ühakimələr,
ümumiləşdirmələr aparmaqla münasibət bildirir.

Dərsin tipi: deduktiv.

İş forması: kiçik və böyük qruplarda iş.
İş üsulu: müsahibə, əqli hücum, təqdimat, müqayisə cədvəli.
İnteqrasiya: Fənlərarası: Azərbaycan dili 2.1.2; 2.2.3.
Resurslar: 9-cu sinif ədəbiyyat dərsliyi, iş vərəqləri.
– 297 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Dərsin gedişi:
Motivasiya: Bu mərhələdə şagirdlərdə motivasiya yaratmaq üçün “Namərd gəlib
mərd olmaz, yüz ətəklə, yüz yalvar” atalar sözündən istifadə edilir. Düşünün, bu
atalar sözündə hansı fikir ifadə olunmuşdur? Şagirdlərin cavabları dinlənilir və
dəyərləndirilir.
Tədqiqat sualı: “Namərdə tuş gələnin işi düyünə düşər” atalar sözündəki fikirlə
“Namərd gülləsi” hekayəsindəki fikir səsləşirmi? Şagirdlərin tədqiqat sualı
haqqındakı fərziyyələri dinlənilir və lövhədə qey olunur. Tədqiqatı aparmaq üçün
şagirdlər 3 qrupa bölünür və tapşırıqlar verilir.
Tədqiqatın aparılması:
1-ci qrupun tapşırığı: Niftalı koxa obrazını səciyyələndirin.
a) Niftalı koxanın xarakterindəki başlıca cəhətləri qeyd edin.
b) Sizin Niftalı koxaya münasibətiniz necədir ?
2-ci qrupun tapşırığı: Qaçaq Kərəm obrazını səciyyələndirin.
a) Qaçaq Kərəmin xarakterindəki başlıca cəhətləri qeyd edin.
b) Qaçaq Kərəmlə Niftalı koxa arasındakı münasibəti necə dəyərləndirərsiniz ?
3-cü qrupun tapşırığı: Mürşüd obrazını səciyyələndirin.
a) Mürşüdün xarakterindəki başlıca cəhətləri qeyd edin.
b) Mürşüdün Niftalı koxaya münasibətini necə dəyərləndirirsiniz ?
Qruplara istiqamətləndirici məsləhət verildikdən sonra, onlar “Oxuyun, fikirləşin,
cavab verin" mətni ilə tanış olur və əsərdən nümunələr seçərək öz fikirlərini
əsaslandırırlar.
İnformasiya mübadiləsi: Bu mərhələdə 1-ci qrup Niftalı koxanın, 2-ci qrup Qaçaq
Kərəmin, 3-qrup isə Mürşüdün xarakterindəki səciyyəvi cəhətləri bütün sinfə təqdim
edir. Təqdimatın nəticəsində şagirdlər arasında fikir mübadiləsi yaranır.
İnformasiyanın müzakirəsi: Bu mərhələdə sinif müzakirəyə cəlb olunur. Obrazın
xarakterindəki səciyyəvi xüsusiyyətləri bilən şagirdlər obrazları bir-biri ilə müqayisə
edir. Müqayisə cədvəlindən istifadə etməklə şagirdlər hekayədəki konfliktin bir
tərəfində duran Niftalı koxa və Kərəm obrazı ilə Mürşüd obrazını qarşılaşdırırlar.
Nəticə, ümumiləşdirmə: Bu mərhələdə indiyənə kimi səsləndirilən bütün fikirlər
dəyərləndirilir və nəticə əldə edilir. Çıxarılan nəticələr ilkin fərziyyələrlə müqayisə
edilir və sonda qeyd olunur ki, Niftalı koxa kimi mərd bir insan Gəlmə Mürşüd kimi
namərdə rast gəldiyi üçün, hekayənin sonunda onun faciəsini görürük.
Qiymətləndirmə: Şagirdlərin tapşırığın icrasındakı fəallığı, diskussiyada iştirakı,
obrazları düzgün səciyyələndirməsi əsasında qiymətləndirmə aparılır.
Ev tapşırığının verilməsi: Dərsliyin 113-cü səhifəsindəki “Evdə iş” tapşırığının evdə
yerinə yetiriləcəyi şagirdlərin nəzərinə çatdırılır.
Göründüyü kimi, müqayisə priyomundan qarşıya qoyulmuş məqsədə çatmaq üçün
istifadə olunur. Epik əsərlərin təhlili zamanı müqayisədən istifadə edilməsi həm
dərsin səmərəliliyini artırır, həm şagirdlərin təfəkkürünü inkişaf etdirir, həm də

– 298 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

əsərin öyrənilməsində, surətlərin səciyyəvi cəhətlərinin ortaya çıxarılmasında

mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

Ədəbiyyat
1. Kazımov N. Seçilmiş əsərləri I cild. Müqayisə nəzəriyyəsinin formalaşması. Bakı:
2008, 359 s.
2. Əhmədov C. Ədəbiyyatın tədrisi metodikası. Bakı: 1991, 455 s.
3. Hüseynoğlu S. Ədəbiyyatın məktəbdə öyrədilməsi. Bakı: 2019, 263 s.
4. Həsənli B. Ədəbiyyatın tədrisi metodikası. Bakı: Müəllim, 2016, 449 s.
5. Həsənli B., Əliyev S. və b. Ədəbiyyat 9-cu sinif üçün dərslik. Bakı: Bakınəşr,
2017. 227 s.
6. Həsənli B., Əliyev S. və b. Ədəbiyyat 9-cu sinif. Müəllim üçün metodik vəsait.
Bakı: Bakınəşr, 2016. 224 s.

A. АХМЕДОВА
СРАВНИТЕЛЬНЫЙ АНАЛИЗ ЭПИЧЕСКИХ
ПРОИЗВЕДЕНИЙ V-IX КЛАССОВ.
РЕЗЮМЕ
В учебниках литературы с V по IX класс широко освещены эпические
произведения. Очень важно анализировать произведения искусства, чтобы
лучше их освоить. При анализе работы также используется метод сравнения.
Метод сравнения имеет как дидактическое, так и логическое значение. Потому
что метод сравнения используется при преподавании всех предметов и
формирует у учащихся способность делать правильные суждения. Этот прием
также используется при анализе эпических произведений. В эпических
произведениях образы выходят на первый план, и сравнение образов на одной
основе выявляет их характеристики, сходство и различия. Раскрывая
особенности персонажей, очень важно определить их мировоззрение и
положение в произведении. Также следует отметить, что в низших классах
школьники проявляют большой интерес к сравнению образов персонажей.
Учитель должен научить учеников правильно использовать технику сравнения
и выбрать задания и вопросы, которые помогут им сравнивать персонажей.
Чтобы развить у учащихся способность сравнивать, учитель должен выбирать
произведения, которые вызывают необходимость сравнения.
При сравнительном анализе эпических произведений необходимо учитывать
ряд вопросов. Очень важно учитывать особенности жанра, правильно выбирать
произведения и изображения для сравнения. Кроме того, использование новых
методов обучения при сравнительном анализе произведений побудит
студентов к сравнению. Использование диаграмм Венна, сравнительных
таблиц и других методов тренировок очень удобно для сравнения.
Ключевые слова: эпос, сравнивая, анализ, метод, литература.
– 299 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

[Link]
COMPARATIVE ANALYSIS OF EPIC WORKS IN V-IX GRADES
SUMMARY

Epic works are widely covered in literature textbooks from V grade to IX

grade. It is very important to analyze works of art in order to better master them. A
comparison method is also used in the analysis of the work. The method of
comparison has both didactic and logical significance. Because the method of
comparison is used in the teaching of all subjects and forms the ability of students to
make correct judgments. This technique is also used in the analysis of epic works. In
epic works, the images come to the fore, and the comparison of the images on the
same basis reveals their characteristics, similarities and differences. Revealing the
characteristics of the characters, it is very important to determine their worldview
and position in the work. It should also be noted that in the lower grades, students
show great interest in comparing images. The teacher should guide the students to
use the comparison technique correctly and choose tasks and questions that will
guide them to compare the images. To develop students' ability to compare, the
teacher must select works that require comparison.
A number of issues need to be considered during the comparative analysis of epic
works. It is very important to take into account the characteristics of the genre, to
choose the right works and images to be compared. In addition, the use of new
teaching methods in the comparative analysis of works will encourage students to
compare. The use of Venn diagrams, comparison charts and other training methods is
very convenient for comparison.
Keywords: epic, comparison, analysis, method, literature.

Redaksiyaya daxil olma tarixi: 05.03.2021.

Çapa qəbul olunma tarixi: 15.03.2021
Rəyçi: dos. Həsənli Bilal
tərəfindən çapa tövsiyə olunmuşdur

– 300 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

AYNA ƏLİXANOVA
AMEA Nizami Gəncəvi adına Milli Azərbaycan Ədəbiyyatı Muzeyi
aynaalixan@[Link]

AƏRBAYCANDAKI DAĞ YƏHUDİLƏRİNİN BƏDİİ

YARADICILIĞINDA NİZAMİ GƏNCƏVİ POEZİYASININ TƏSİRİ İLƏ
YARANAN ÜMUMBƏŞƏRİ İSTİQAMƏTLƏR

XÜLASƏ

Qədim Şərqin, eləcə də dünyanın bütün alim və mütəfəkkirləri demək olar ki,
sözün əsl xiridarı – şairi olub həm də. Böyük Şeyx Nizaminin dünyanın sirlərinə qapı
açan “Xəmsə”si riyaziyyat, astronomiya, fizika, astrologiya, nülum və irfani elmlərin
məcmuunu poetik dilə çevirməklə möcüzə yaradıb. Və əlbəttə ki, Nizami yurdunun
bir adının da “ Şairlər Diyarı” olması qürurverici, təbiidir. Bu yöndə misalları saysız
həddə artırmaq olar. Mövzudan gen düşməyərək, onu da qeyd etmək gərəkdir ki,
Azərbaycandakı azsaylıların arasında da şeirin, poeziyanın belə vüsət alması təkcə
onun təbiətindən deyil, bu torpaqda yaşayan insanların həyat və düşüncə tərzində
qardaş xalqlara olan sonsuz ehtiram, hörmət və dost münasibətindən qaynaqlanır.
Dağ yəhudilərinin ədəbiyyat və folklor nümunələrni toplayan bir çox tədqiqatçı
alim,yazıçı kimi tanınmış şair ( dağ yəhudisi) Simax Şeyda da antologiyaya girişdə
bu barədə yazır: “Dağ yəhudiləri Azərbaycan ədəbiyyatı ilə tanış ola – ola, həm də
onların yaradıcılığından bəhrələniblər.” Kimlər Nizami, Xəqani, Nəsimi, Füzuli,
Vahid qəzəllərindən, Vaqif, Zakir, Sabir, Səməd Vurğunun, Rəsul Rza, Mikayıl
Müşfiqin şeirlərindən ilham almamışdır?
Azərbaycandakı dağ yəhudiləri ədəbiyyatına Nizaminin təsiri danılmazdır.
Azərbaycanı özlərinə II Vətən bilən dağ yəhudiləri dünyanın harasında olursa
olsun sanki ürəklərində bu torpağın bir parçasını, günəşinin istisini aparıblar.
ABŞ – ın Nyu – York şəhərində yaşayan dağ yəhudisi Raşbil Şamayevin
“Sizdən uzaq yaşasam da” kitabını vərəqləyərkən, demək olar ki, hər səhifədə
söylədiklərimizin təsdiqini tapmaq olar. R.Şamayev Azərbaycan və dağ yəhudiləri
dilində yazan şairlərdəndir. O, Azərbaycan və İsrail yazarlar birliyinin üzvüdür.
İndiyə qədər yazdığı şeirlər, qəzəllər, poema və dram əsərləri ilə, eləcə də
Azərbaycan dilindən etdiyi bir sıra tərcümə şeirləriylə oxucuların görüşünə gəlib.
Dağ yəhudilərinin dilində 3 sanballı kitabın müəllifidir: “ Yeni bəhrələr
gətirir”, (Ovurd taza bəhərho), “ Həyat nağıldır”kitablarını Azərbaycanda yaşadığı
müxtəlif illərdə çap etdirib.
Klassik Azərbaycan şeirinə Şərq poeziyasına və fəlsəfəsinə böyük ehtiramla
yanaşan şair, adı dünya ədəbiyyatı xəzinəsinə qızıl hərflərlə yazılan böyük fikir
aydını Şeyx Nizami Gəncəvinin “Xəmsəsindən” aforizm və nəsihətləri, eləcə də
– 301 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

“Sirlər Xəzinəsi” poemasından , “Kərpickəsən kişinin hekayəti”, “Nurşiravan və

Bayquşların söhbəti”, rəvayətini, hekayətini dağ yəhudiləri dilinə mükəmməl
tərcümə etmiş, bundan savayı Ömər Xəyyamın rübailərini də ana dilinə tərcümə
edərək oxucularına təqdim etmişdir.
Dağ yəhudilərinə Azərbaycandakı tolerant münasibət təkcə bir xalqı
yaşatmamış, böyük bir ədəbiyyatın, mədəniyyətin yaranmasına təkan vermişdir.

Açar sözlər: Azərbaycan, Nizami Gəncəvi, dağ yəhudiləri, vətən, torpaq,

yaradıcılıq, yazıçı, poeziya, şair,insan, ədəbiyyat, mədəniyyət,elm, Şərq, dünya.

Azərbaycan xalqının minilliklər boyu davam edən tarixində bu ölkədə yaşayan

müxtəlif millətlərin fərqli dil, din, məshəblərə mənsub olmasına rəğmən dostluq,
qardaşlıq, əminamanlıq şəraitində yaşadıqlarını təsdiq edən saysız elmi, sənədli və
bədii əsərlərə rast gəlmək mümkündür. Müxtəlif mədəniyyətlərin, eləcə də fərqli
millətlərin özünə Vətən bildiyi Azərbaycan torpağının qoynunda boya – başa çatan,
ərsəyə yetən hər kəsin Ana yurdu, doğma diyarı olması , həm də yerli
azərbaycanlıların hədsiz qonaqpərvərliyi, tolerantlığa açıq olması səbəbindən
mümkün olmuşdur. Azərbaycanda Atəşgah da məscid də kilsə də eyni zamanda
əsrlər boyu rahatlıqla fəaliyyət göstərib. Təsadüfi deyil ki, ta qədimdən qardaşlıq
diyarı olan Azərbaycanımıza dəyər verən Ulu Öndər Heydər Əliyev deyirdi ki: “ Bir
dövlət, ölkə nə qədər çox xalqı birləşdirirsə bir o qədər zəngin ölkədir. Bizim
Azərbaycanımız kimi.”
İnsanlığın səmimi birgə yaşayışından, xalqlar arasında sarsılmaz dostluqdan,
söz düşəndə Azərbaycanda yaşayan dağ yəhudilərinin məskunlaşdığı bir sıra coğrafi
məkanlarla yanaşı Quba rayonunda, Qudyalçay sahilində yerləşən çox zaman el
arasında “ Qafqazın Yerusəlimi” adlandırılan təqribən 4000 nəfər dağ yəhudilərini üç
əsrə yaxın müddətdə qoynuna alan, Qırmızı Qəsəbə göz önünə gəlir. Qırmızı
Qəsəbədə Azərbaycan türkləri, ləzgilər, dağ yəhudiləri, bir ailə kimi mehriban
yaşayır. Qəsəbə orta məktəbində azərbaycan, ibri, tat, ləzgi və rus dillərində təhsil
azaddır. Təməli çox möhkəm olan və qədimlərə dayanan bu dostluq və qarşılıqlı
hörmət nəticəsində burda artıq “yerli” və “gəlmə” kəlmələri unudulub. Xalqlar
arasında ortaq ənənələr, qədim tarixi dəyərlərə söykənən milli adətlər arasında belə
bənzər və yaxın cəhətlər mövcuddur. Görünür elə bu səbəbdəndir ki, Azərbaycanda
yaşayan dağ yəhudiləri də ləzgi və tatlar kimi bu torpaqda ən dəyərli olan: “ Vətən,
dost, bərəkət, qonşu, sevgi, məhəbbət, süfrə, qonaq, kömək, birgə,düzgün və
[Link] ortaq kəlməni ana dilində eyni mənada eyni mənada işlədirlər.
Azərbaycan dili və ədəbiyyatı təkcə sıradan insanların, bu torpaqda yaşayan
dağ yəhudilərnin dilinə siraət etməklə qalmamış onilliklər boyu bu məkanda yaşayıb
– yaradan yazıçıların, şairlərin bədii nümunələrinə də böyük təsir göstərmişdir.

– 302 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Təsadüfi deyil ki, dağ yəhudilərinin ədəbiyyat və folklor nümunələrni toplayan

bir çox tədqiqatçı alim,yazıçı kimi tanınmış şair ( dağ yəhudisi) Simax Şeyda da
antologiyaya girişdə bu barədə yazır: “Azərbaycan şairlərinin şeirləri bizim hamımız
üçün bir məktəb rolunu oynayıb, gələcək həyata inamla baxmağa, insanlara
məhəbbətlə yanaşmağa və dünyanın gözəlliklərini duymağa çağırıb”
Dağ yəhudiləri Azərbaycan ədəbiyyatı ilə tanış ola – ola, həm də rus və dünya
ədəbiyyatının məşhur şairlərini oxuyub, onların yaradıcılığından bəhrələniblər.
Puşkinin, Lermontovun şeirləri qəlbimizi riqqətə gətirmişdir. Kimlər Nizami,
Xəqani, Nəsimi, Füzuli, Vahid qəzəllərindən, Vaqif, Zakir, Sabir, Səməd Vurğunun,
Rəsul Rza, Mikayıl Müşfiqin şeirlərindən ilham almamışdır? [1,s. 297]
Həqiqətən də Azərbaycan əsrlər boyu təbii sərvətləri, yaradanın bu torpağa
bəxş etdiyi, gözlə görülə biləcək bütün gözəlliklərlə, yeraltı – yerüstü maddi
xəzinələriylə yanaşı, həm də əsl ilahi sözün, sənətin, şeiriyyətin Vətəni kimi bu
torpaqda doğulub boya – başa çatanların tükənməz ilham mənbəyi olub. Bu elə bil
sərvətdir ki,
Azərbaycanımıza “Şairlər Vətəni” xitabını qazandırıb. Doğrudur bəzən bu
bənzətmədən xoşlanmadığımız məqamlar da olub. Amma unutmaq olmaz ki, şairlik
fikir aydınlığının, fəlsəfi düşüncənin, dünyanın sirrini az şox anlamağın bir
məqamıdır. Qədim Şərqin, eləcə də dünyanın bütün alim və mütəfəkkirləri demək
olar ki, sözün əsl xiridarı – şairi olub həm də. Böyük Şeyx Nizaminin dünyanın
sirlərinə qapı açan “Xəmsə”si riyaziyyat, astronomiya, fizika, astrologiya, nülum və
irfani elmlərin məcmuunu poetik dilə çevirməklə möcüzə yaradıb. Və əlbəttə ki,
Nizami yurdunun bir adının da “ Şairlər Diyarı” olması qürurverici, təbiidir. Bu
yöndə misalları saysız həddə artırmaq olar. Mövzudan gen düşməyərək, onu da qeyd
etmək gərəkdir ki, Azərbaycandakı azsaylıların arasında da şeirin, poeziyanın belə
vüsət alması təkcə onun təbiətindən deyil, bu torpaqda yaşayan insanların həyat və
düşüncə tərzində qardaş xalqlara olan sonsuz ehtiram, hörmət və dost
münasibətindən qaynaqlanır.
“Звезды горских евреев” ədəbi almanaxında azərbaycan dilində yazdəğı tək
bir şeiriylə təmsil olunan, cəmi 23 – il ömrü olan daha bir maraqlı söz sahibinin
yaradıcılığına elmi işdə diqqət ayırmağı vacib hesab etdik. “Vətən” adlı bu şeirdə
müəllif böyük Azərbaycan şairi Nizaminin poeziyasına, şəxsiyyətinə heyranlığıyla
yanaşı, bu vətənə - doğulub boya – başa çatdığı torpaqlara hədsiz sevgisini tərənnüm
edir:
Ey böyük Nizami, ey böyük şair,
O qanlı zamanın şahidisən, sən.
Ellərin köməyi pənahi şair.
Yaxşının, yamanın şahidisən sən,
O qanlı zamanın, şahidisən sən.

– 303 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Ey şair, şahlara sən əyilmədin,

Söylədin üsyankar, iti sözünü.
Qorxmadın heç kəsdən, qorxu bilmədin.
Vüqarlı dağ kimi tutub özünü,
Söylədin üsyankar, iti sözünü.
Qaniçən şahların dövranı keçmiş,
İndi Vətənimiz şahdır, Nizami. [2, s.397]

Şeyx Nizami tək bir dövrün, əsrin xalqın şairi deyil, Yaxın və uzaq Şərqin
tapındığı böyük hikmət sahibi, dünyanı daim heyrətləndirən bir söz sahibi, şeir
səltənətinin sultanıdır. Bu danılmaz həqiqəti gənc şair Emil Yaqubov (1921– 1944)
“Vətən” şeirində bütün incəliyi ilə vəsf etməyə, tərənnüm və təsvir etməyə nail olub.
Qəribə də olsa şair Azərbaycanın böyük mütəfəkkir oğlu Şeyx Nizamiyə xitabən
onun əsrinin hökmdarlarını, şahlarını acı tənqid atəşinə tutsa da sanki ХХ əsrin 30 –
cu illərində yaşanan repressiya qurbanlarını, onlara zülm edən imperiyanı hədəfə alır,
sonunda haqq sözün qalib olacağına bütün varlığıyla inanır və əsirdaşlarına da bunu
tövsiyə edir:

Şeiri sənəti anlamayan şah,

Sən kimi şairə qiymət vermədi.
Səndəki qüdrəti anlamayan şah,
Dilini unudub, “farsca yaz” – dedi,
Sən kimi şahirə qiymət vermədi.

Fərhad sərhəddədir, keşikdə durmuş,

Qorxmur düşmənlərdən o gənc qəhrəman,
Sərhədi pozanın alnından vurmuş,
Xalqın əziz oğlu, igid pəhləvan,
Qorxmur düşmənlərdən o gənc qəhrəman.

Sənin ana yurdun Azərbaycanın,

Gül açan, sayrışan bağa dönübdür.
Artıq zülmü yoxdur, bəyin və xanın.
Bu ülkə yenilməz dağa dönübdür,
Gül açan, sayrışan bağa dönübdür.

Ey sənət bağının böyük bağbanı,

“Xəmsə”n bir günəşdir ədəbiyyata.
Tanıtdın dünyaya Azərbaycanı:
Bizim şeiriyyətə sən oldun ata,
“Xəmsə”n bir günəşdir ədəbiyyata.
– 304 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Bütün millətlərin qəlbində varsan,

Xalqın unutmamış, unutmaz səni.
Şair, nə xoşbəxtsən, nə bəxtiyarsan,
Ki hər vaxt xatırlarlar bu Qafaqaz səni,
Xalqın unutmamış, unutmaz səni.

[Link] 1940 – cı ildə, 21 yaşında ikən qələmə aldığı bu şeir artıq II

dünya müharibəsinin bəşəriyyəti sarsıtdığı, Böyük Vətən Müharibəsinin astanada
olduğu, 37 – ci ilin şimal küləklərinin Possovetdə o üzdən də Azərbaycanda qiyamət
qoparıb böyük ziyalıarı, şairləri qurban aldığı ağrılı – acılı günlər idi. Böyük şair
ürəyi, fəhmi ilə Azərbaycanın xoş günlərini, gələcəyini arzulayan [Link] özü bu
günləri görməsə də bu Vətənə qurban getsə də Ulu Nizami zirvəsini vəsf edən
qələmiylə ölməzlik qazanıb. Və :
Bizim şeiriyyətə sən oldun ata,
“Xəmsə”n bir günəşdir ədəbiyyata.
deyərək önündə təzim etdiyi Nizami poeziyasının sönməz günəşinin nurunda
təkcə çağdaş Azərbaycan şeirinin, sözünün deyil, dünya xalqlarının, eləcə də
soydaşları – dağ yəhudilərinin ədəbiyyatının da durulub saflaşdığını bütün varlığıyla
hiss edib, duyub, dəyərləndirməyi bacarıb.
Azərbaycanı özlərinə II Vətən bilən dağ yəhudiləri dünyanın harasında olursa
olsun sanki ürəklərində bu torpağın bir parçasını, günəşinin istisini aparıblar.
ABŞ – ın Nyu – York şəhərində yaşayan dağ yəhudisi Raşbil Şamayevin
“Sizdən uzaq yaşasam da” [3, s.3] kitabını vərəqləyərkən, demək olar ki, hər səhifədə
söylədiklərimizin təsdiqini tapmaq olar. R.Şamayev Azərbaycan və dağ yəhudiləri
dilində yazan şairlərdəndir. O, Azərbaycan və İsrail yazarlar birliyinin üzvüdür.
İndiyə qədər yazdığı şeirlər, qəzəllər, poema və dram əsərləri ilə, eləcə də
Azərbaycan dilindən etdiyi bir sıra tərcümə şeirləriylə oxucuların görüşünə gəlib.
Dağ yəhudilərinin dilində 3 sanballı kitabın müəllifidir: “ Yeni bəhrələr
gətirir”, (Ovurd taza bəhərho), “ Həyat nağıldır”kitablarını Azərbaycanda yaşadığı
müxtəlif illərdə çap etdirib.
Klassik Azərbaycan şeirinə Şərq poeziyasına və fəlsəfəsinə böyük ehtiramla
yanaşan şair, adı dünya ədəbiyyatı xəzinəsinə qızıl hərflərlə yazılan böyük fikir
aydını Şeyx Nizami Gəncəvinin “Xəmsəsindən” aforizm və nəsihətləri, eləcə də
“Sirlər Xəzinəsi” poemasından , “Kərpickəsən kişinin hekayəti”, “Nurşiravan və
Bayquşların söhbəti”, rəvayətini, hekayətini dağ yəhudiləri dilinə mükəmməl
tərcümə etmiş, bundan savayı Ömər Xəyyamın rübailərini də ana dilinə tərcümə
edərək oxucularına təqdim etmişdir. Bundan savayı R.Şamayev əsildaşları olan
görkəmli Azərbaycan şairlərinin yaradıcılığına da yaxından bələd olmuş sevdiyi
şairlərin əsərlərini tərcümə edərək dağ yəhudiləri dilində çap etdirmişdir. Bu mənada
şairin böyük Səməd Vurğunun “Vaqif” dramının tam mətnini, eləcə də xalq şairi
Bəxtiyar Vahabzadənin bir çox şeirlərini doğma dilinə uğurla tərcümə etmişdir.
– 305 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Əslində R. Şamayev Azərbaycan dilinə də öz “Ana” dili kimi yanaşır deyə, tam
məsuliyyəti ilə söyləyə bilərik ki, şair hər iki dildə “ögey – doğmalıq etmədən gözəl
əbədi nümunələr yaradıb. Şairin 2007 – ci ildə Nyu – Yorkda çap etdirdiyi “ Hər
ağacdan bir budaq” ( Əz hər dor yə lüğə) kitabında bütün bu sadaladığımız
nümunələr öz əksini tapıb. 2008 – ci ilin aprel ayında Qubada çap olunan “Qudyal”
ictimai – siyasi jurnalında redaktor Nəcəfqulu Nəcəfovun şair, publisist, tərcüməçi R.
Şamayevdən aldığı müsahibədə şair Azərbaycan – Vətən sevgisini belə dilə gətirir: “
Mən həmişə Azərbaycanlayam. Bu ölkədə mən doğulub, boya – başa çatmışam,
təhsil almışam, ailə qurmuşam. Azərbaycan mənim doğma yurdum, ata ocağımdır.
Bu tale işidir. İş elə gətirdi ki, mən ABŞ – a köçdüm. Amma mən heç vaxt boya –
başa çatdığım torpağı, məni ərsəyə gətirən bu elləri unutmaram.
Dağ yəhudilərinə Azərbaycandakı tolerant münasibət təkcə bir xalqı
yaşatmamış, böyük bir ədəbiyyatın, mədəniyyətin yaranmasına təkan vermişdir.Şair
demiş:
Ey sənət bağının böyük bağbanı,
“Xəmsə”n bir günəşdir ədəbiyyata.
Tanıtdın dünyaya Azərbaycanı:
Bizim şeiriyyətə sən oldun ata,
“Xəmsə”n bir günəşdir ədəbiyyata.[4,s.3]
Nəticə: Azərbaycan dili və ədəbiyyatı təkcə sıradan insanların, bu torpaqda
yaşayan dağ yəhudilərnin dilinə siraət etməklə qalmamış onilliklər boyu bu məkanda
yaşayıb – yaradan yazıçıların, şairlərin bədii nümunələrinə də böyük təsir
göstərmişdir. Təsadüfi deyil ki, dağ yəhudilərinin ədəbiyyat və folklor nümunələrni
toplayan bir çox tədqiqatçı alim,yazıçı kimi tanınmış şair ( dağ yəhudisi) Simax
Şeyda da antologiyaya girişdə bu barədə yazır: “Azərbaycan şairlərinin şeirləri bizim
hamımız üçün bir məktəb rolunu oynayıb, gələcək həyata inamla baxmağa, insanlara
məhəbbətlə yanaşmağa və dünyanın gözəlliklərini duymağa çağırıb”
Dağ yəhudiləri Azərbaycan ədəbiyyatının bir çox tanınmış simalarını sevə -
sevə mütaliə etmiş və Şərq poeziyasının günəşi sayılan Nizami Gəncəvi fəlsəfi
görüşlərindən, ümumbəşəri dəyərlərindən yetərincə bəhrələnmişlər.

Ədəbyyat

1. “ Azərbaycanda yaşayan azsaylı xalqların ədəbiyyat antologiyası”,

“Avropa” Nəşriyyatı, Bakı: 2007,(s.297)
2. «Звезды горских евреев» (Антология) Израиль: 2009, (с397,398)
3. “Sizdən uzaq yaşasam da” Bakı, Şirvannəşr: 2005, (s.3)
4. Ədəbiyyat qəzeti. Bakı: 2009 10 iyul,(s.5)

– 306 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

АЙНА АЛИХАНОВА

«ВСЕМИРНЫЕ НАПРАВЛЕНИЯ, ВОЗНИКШИЕ В

ХУДОЖЕСТВЕННОМ ТВОРЧЕСТВЕ ГОРСКИХ ЕВРЕЕВ
АЗЕРБАЙДЖАНА ПОД ВЛИЯНИЕМ ПОЭЗИИ НИЗАМИ ГЯНДЖЕВИ»
РЕЗЮМЕ

Можно сказать, что все ученые и мыслители Древнего Востока и мира

были также поэтами - настоящими знатоками слова. «Хамса», великого шейха
Низами,открывшая дверь в тайны мира, сотворила чудо, переводя сборник по
математике,астрономии, физики, астрологии, логике и религиозным наукам на
язык поэзии. И,конечно же, охватывает чувство гордости, что одно из названий
страны Низами -«Страна поэтов». Примеров на этот счет бесчисленное
множество. Следует отметить,что распространение поэзии и среди
малочисленных народностей Азербайджана,обусловлено не только природой и
характером, но и бесконечным уважением,доверием и дружбой людей,
живущих на этой земле, к братским народам.
Горские евреи, знакомясь с азербайджанской литературой, также
читали и произведения известных поэтов русской и мировой литературы и
вдохновлялись их творчеством. Стихи Пушкина и Лермонтова затронули
наши сердца. А кого не вдохновляли стихи Низами, Хагани, Насими, Физули
,газали Вахида, Вагифа, Закира, Сабира, Самеда Вургуна, Расула Рзы,Микаила
Мушфига?
Горские евреи, считающие Азербайджан своей второй родиной, несут
в себе частичку этой земли, тепло солнца, в своих сердцах, где бы они не были.
Перелистывая страницы книги «Даже если я живу далеко от вас» Рашбила
Шамаева, горского еврея, проживающего в Нью-Йорке, США,почти на каждой
странице мы можем найти подтверждение тому, о чем мы говорим. Р. Шамаев -
один из поэтов, пишущих на азербайджанском языке и языке горских евреев.
Он является членом Союза писателей Азербайджана и Израиля. На встречах с
почитателями его творчества он читал написанные им газели, стихи, поэмы и
драмы, а также зачитывал ряд стихотворений, переведенных им с
азербайджанского языка. Он является автором 3-х книг,написанных на языке
горских евреев: «Оно приносит новые плоды» (Овурд таза бахархо), «Жизнь -
сказка» и издавал их в разные годы своей жизни, когда жил в Азербайджане.
Поэт, глубоко уважающий классическую азербайджанскую
поэзию,восточную поэзию и философию, мастерски перевёл на язык горских
евреев афоризмы и наставления из произведения «Хамса», а также из поэмы
«Сокровищница тайн», «История каменщика», «Нуршираван и беседа
сов»;,повести и рассказы великого мыслителя Шейха Низами Гянджеви, чьё
имязолотыми буквами вписано в мировую литературу, помимо этого он также
– 307 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

перевел рубаи Омара Хайяма на свой родной язык и представил их

своимчитателям.
Толерантное отношение к горским евреям, проживающим в
Азербайджане не только возродило один народ, но и дало толчок к созданию
великой литературы и культуры.

Ключевые слова: Азербайджан, Низами Гянджеви, горские евреи,

родина, земля, творчество, писатель, поэзия, поэт, человек, литература,
культура, наука, Восток, мир.

AYNA ALIKHAN
“THE WORLDWIDE DIRECTIONS ARISING IN THE ARTISTIC
WORK OF THE MOUNTAIN JEWS OF AZERBAIJAN UNDER THE
INFLUENCE OF POETRY BY NIZAMI GANJEVI & QUOT”

SUMMARY
One can say that all scholars and thinkers of the ancient East and the world
were also poets - real connoisseurs of the word. The Great Sheikh Nizami’s
“Hamsa”, opening the door to the mysteries of the world, created a miracle,
translating a collection of mathematics, astronomy, physics, astrology, logic and
religious sciences into poetrylanguage. And, of course encompasses a sense of pride
that one of the names of the country Nizami is «The Land of Poets». There are
countless examples in this regard. It should be noted that the spread of poetry also
among the small ethnic groups of Azerbaijan is due not only to nature and character,
but also to the endless respect, confidence and friendship of the people living on this
land towards fraternal peoples.
Mountain Jews, getting acquainted with the Azerbaijani literature, also read
the works of famous poets of Russian and world literature and were inspired by their
work. The poems of Pushkin and Lermontov touched our hearts. And who was not
inspired by the poems of Nizami, Khagani, Nasimi, Fizuli, ghazals of Vahid, Vagif,
Zakir, Sabir, Samed Vurgun, Rasul Rza, Mikail Mushfig?
Mountain Jews, who consider Azerbaijan their second homeland, carry
within them a part of this land, the warmth of the sun, in their hearts, whereverthey
are. Scrolling pages of the book «Even if I live far from you» by Rashbil Shamayev,
mountain Jew living in New York, USA, on almost every page we can find
confirmation of what we have said above. R. Shamayev is one of the poets writes in
Azerbaijani and Mountain Jewish languages. He is a member of the Union of Writers
of Azerbaijan and Israel. During his meetings with his readers, he read his ghazals,
poems, poems and dramas, and also read a number of poems he translated from the
Azerbaijani language. He is the author of 3 books written in the language of
– 308 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

mountain Jews: &quot;It brings new fruits &quot;, &quot;Life is a fairy tale&quot;
and published them in different years of his life when he lived in Azerbaijan.
The poet, who deeply respects classical Azerbaijani poetry, oriental poetry
and philosophy, perfectly translated into the language of Mountain Jews aphorisms
and instructions from the work &quot ;Hamsa &quot;, as well as from the poem &
quot; Treasury of mysteries&quot;, &quot;History of a Bricklayer &quot;, &quot;
Nurshiravan and Conversation of Owls&quot;, the novels and stories of the great
thinker Sheikh Nizami Ganjavi, whose name is inscribed in golden letters in world
literature, he also translated the rubai of Omar Khayyam into his native language and
presented them to his readers. In addition, R. Shamayev translated the works of
favorite outstanding Azerbaijani poets, whose creativity he was well acquainted with,
and published them in the language of the Mountain Jews.
Tolerant attitude towards Mountain Jews living in Azerbaijan not only
revived one nation, but also gave impetus to the creation of great literature and
culture.

Keywords: Azerbaijan, Nizami Ganjevi, mountain Jews, homeland, earth,

creativity, writer, poetry, poet, man, literature, culture, science, East, world.

Redaksiyaya daxil olma tarixi: 05.03.2021.

Çapa qəbul olunma tarixi: 15.03.2021
Rəyçi: [Link] ,professor Məhərrəm Qasımlı
tərəfindən çapa tövsiyə olunmuşdur

– 309 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

FATMA. M. ƏMİROVA
Azərbaycan Dillər Universiteti
(Bakı şəh., [Link] küç., 60)

AZƏRBAYCAN-ALMANİYA MƏDƏNİ ƏLAQƏLƏRİ

Azərbaycan və Alman xalqları arasında mədəni əlaqələr tarixi kökləri ilə

birlikdə indiki mərhələdə fəal şəkildə inkişaf edir və dövlət səviyyəsində dəstəklənir.
Mədəniyyət günlərinin keçirilməsi, elmi konfranslar, tələbə mübadiləsi və elmi
kadrlar, konsertlər, sərgilər, film nümayişləri və s. buna nümunədir. İkitərəfli
Azərbaycan-Almaniya münasibətlərinin inkişafı mədəni əlaqələrin möhkəm-
lənməsinə və mədəni mübadiləyə birbaşa təsir göstərmişdir. “Azərbaycan
Respublikası Hökuməti ilə Almaniya Federativ Respublikası Hökuməti arasında
mədəni əməkdaşlıq haqqında” 22 dekabr 1995-ci il tarixli Saziş Azərbaycan və
Almaniya arasında mədəni dialoqun inkişafına töhfə vermişdir. Son illərdə,
görüşlərin sayı nəzərəçarpacaq dərəcədə artmışdır, mədəni proqramlar, elmi tədbirlər
hər iki ölkə tərəfindən rəsmi səviyyədə dəstəklənmişdir. Xüsusilə hökumət
səviyyəsində təşkil olunan ən parlaq tədbirlərdən biri də Almaniyadakı Azərbaycan
mədəniyyəti günləri idi. Azərbaycanın müstəqilliyinin 15 illiyi şərəfinə 2006-cı ilin
oktyabrında Almaniyada Berlin, Mainz şəhərlərində, Ştutqart və Frankfurt
şəhərlərində Azərbaycan mədəniyyəti günləri on gün davam etdi. Azərbaycan
kitabları ilk dəfə dünya şöhrətli Frankfurt kitab sərgisində nümayiş olundu, mədəni
tədbirlər keçirildi - gənc azərbaycanlı rəssamların sərgisi Berlin Rəsm Qalereyasında,
Azərbaycan sənətkarlarının konsertləri isə Berlin Filarmoniyasında təşkil olundu.
Alman və Azərbaycan hökumətləri arasındakı razılığa görə Almaniyada 2008-ci il
Azərbaycan ili elan edildi (1, s.53).
Bakı-Mainz, Sumqayıt-Lüdviqshafen kimi qardaş şəhərlər olan ayrı-ayrı
Azərbaycan və Alman şəhərləri arasında mədəni təmaslar davam etdirilir. 1984-cü
ildən bəri Mainz və Bakı qardaş şəhərlərdir. 25-31 may 2007-ci il tarixlərində Mainz
bələdiyyəsinin başçısı Jenz Beutelin başçılıq etdiyi Alman nümayəndə heyəti
Azərbaycana bir həftəlik səfər etdi. Səfər zamanı qonaqlar Bakı, Gəncə, Şəki,
Şəmkir, Yevlaxda olmuş, ölkəmizin tarixi keçmiş, sosial və mədəni həyatı və
azərbaycanlı qaçqınların həyatı ilə tanış olmuşlar. 4-7 may 2007-ci il tarixlərində
Sumqayıtda Almaniyanın Lüdviqshafen şəhəri ilə dostluğun 30 illiyinə və tərəfdaşlıq
əlaqələrinin qurulmasının 20 illiyinə həsr olunmuş bayram tədbirləri keçirildi. Xüsusi
tədbirlərdə iştirak etmək üçün Lüdviqshafen Bələdiyyə Başçısı Eva Lose başçılıq
etdiyi Alman nümayəndə heyəti Prezident İlham Əliyev tərəfindən qəbul
olunmuşdur. Səfər zamanı nümayəndə heyəti qardaş şəhərlər - Sumqayıt və
Lüdviqshafen arasında gələcək tərəfdaşlıq münasibətləri barədə ikitərəfli müzakirələr
aparmış və 5 may tarixində Sumqayıtda Lüdviqshafen ilə 2008-ci ildə tərəfdaşlığın
– 310 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

inkişafına dair bir saziş və həmçinin fəaliyyətlərə dair, eyni zamanda Almaniya və
Qafqazın əməkdaşlıq layihəsinin ortaq şəhərlərinin fəaliyyətlərinin üçüncü
mərhələsinə dair saziş imzalanmışdır (1, s.54).
Azərbaycanlılar Alman mədəniyyətinə maraq göstərir, Alman klassik
musiqisinin konsertlərini, vaxtaşırı Bakıda keçirilən Alman sənətkarlarının sərgilərini
ziyarət edirlər. “Kapelhaus” Azərbaycanda Alman mədəniyyətinin mərkəzlərindən
biridir. 1997-ci ildə Almaniya Federativ Respublikasının Azərbaycandakı səfirliyinin
dəstəyi ilə “Kapelhaus” Alman-Azərbaycan Mədəniyyət Mərkəzi yaradıldı. Binanın
2000-ci ildə yenidən qurulmasından və açılışından sonra “Kapelhaus” bir çox mədəni
tədbirlərə, Alman dili kurslarına, sənət sərgilərinə, konsertlərə, film nümayişlərinə və
elmi konfranslara ev sahibliyi edir. Alman mədəni irsinin simvollarından biri 19-cu
əsrdə və 20-ci əsrin əvvəllərində Bakı, Xanlar, Şəmkirdə Almanlar tərəfindən tikilən
Alman kilsələridir və bu günə qədər memarlıq və mədəniyyət abidələri olaraq
qorunub saxlanılmışdır. Almaniya tərəfi bu yerlərin mənzərəli olduğunu nəzərə
alaraq layihənin uğurla həyata keçirilməsinin bu bölgədə turizmin inkişafına töhfə
verəcəyinə əminliyini ifadə edir. Ümumiyyətlə, Alman sahibkarları respublikada
turizmin inkişafı sahəsində birgə layihələrin həyata keçirilməsində maraqlı
olduqlarını vurğulayırlar. Xüsusilə aprel ayında 2007-ci ildə Alman turizm
agentliklərinin mütəxəssisləri və media firmalarının rəhbərləri Azərbaycana səfər
etdilər və bu müddət ərzində respublikanın ən mənzərəli guşələrini - Şəki, Qəbələ,
Quba, Şamaxı, Gəncə və Xanları ziyarət etdilər. Bu səfər turizmin və Azərbaycanın
tarixi irsinin xaricdə təbliği məqsədi ilə baş tutdu. Almanların Qərb və Şərq
elementlərini birləşdirərək Azərbaycan mədəniyyətinə, sənətinə, ədəbiyyatına olan
marağını vurğulamaq vacibdir. Tarixən bir Azərbaycan eposunun ən qədim
əlyazmalarından “Kitabi Dədə Qorqud” Drezdendə saxlanılır və Alman alimləri bu
dastanın ilk tədqiqatçılarından biri olmuşlar. Bu gün Alman alimləri azərbaycanlı
həmkarları ilə birlikdə iki xalqın “Kitabi Dədə Qorqud” və “Nibelunglar Mahnısı”
dastanlarının müqayisəli araşdırmalarını aparırlar (1, s.56-57).
Mədəni və mənəvi həyat Azərbaycanın Alman icmasının həyatında böyük
əhəmiyyət kəsb edirdi. 1920-ci illərin ortalarına qədər Alman yaşayış yerlərində və
Azərbaycanda səkkiz alman məktəbi fəaliyyət göstərirdi. Məktəblərdə Alman,
Azərbaycan və Rus müəllimləri - V.İ. Gummel, O. I. Vuxrer, M. İbrahimli E.
Tselinsky, G. I. Olxovski və başqaları dərs deyirdi. Alman əhalisi Azərbaycan dilini
öyrənirdi. 1930-cu illərdə Yelenendorf iqtisadiyyatın bu sahələrində mütəxəssislər
yetişdirən Üzümçülük və Şərabçılıq Kolleci fəaliyyət göstərirdi. Azərbaycanda
almanlar Bakıda Lüteran kilsələrini, Alman memarları [Link] və F. Lemkulun
layihələri ilə ucaldılmış Yelenendorf (Göygöl) və Annenfeld (Şəmkir) alman
koloniyalarını təsis etdilər. Azərbaycandakı Alman icması mədəni və etnoqrafik
xüsusiyyətlərini, adət və ənənələrini qoruyub saxladı. Alman müstəmləkələri
yaxşılaşdırıldı və inkişaf etmiş bir iqtisadi infrastruktura sahib idi (5).

– 311 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

1941-ci ildə Böyük Vətən Müharibəsinin başlaması ilə bir çox müxtəlif
xalqların nümayəndələri kimi Sovet İttifaqında, o cümlədən Azərbaycanda yaşayan
Almanlar Sovet rəhbərliyinin qərarları ilə Qazaxıstanın və Sibirin ucqar bölgələrinə
sürgün edildi. Arxiv məlumatlarına görə, 1940-cı illərdə deportasiya edildikdən sonra
respublikamızın yerli sakinləri olan bəzi almanlar xüsusi yaşayış yerlərindən
Azərbaycana qayıdıblar. Sürgün yerlərindən qaçan almanlar, dostları, qonşuları,
böyük riskə baxmayaraq onlara kömək edən azərbaycanlılarla birlikdə Azərbaycanda
sığınacaq tapdılar. Alman icmasının həyatındakı ən vacib amillərdən biri də
Azərbaycandakı qonaqpərvərlik və tolerantlıq idi, nəticədə almanlar, respublikada
yaşayan digər xalqların nümayəndələri kimi, din azadlığına, kilsələr tikmək, təhsil,
işləmək, milli və mədəni dəyərləri qorumaq və ölkəmizin çoxmədəniyyətli
məkanında sülh yolu ilə yaşamaq imkanına sahib oldular. Müasir Azərbaycanda
Alman icmasının ölkəmizdə yaşamış mədəniyyət abidələri qorunur və bərpa olunur.
Alman müstəmləkəçilərinin Göygöl və Şəmkirdəki evləri qorunub saxlanılmışdır (3).
2010-cu ildə dövlət başçısının sərəncamı ilə aparılan təmir və bərpa işlərindən sonra
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban
Əliyevanın iştirakı ilə Bakıdakı keçmiş Lüteran kilsəsinin binası - Müslüm
Maqomayev adına Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasının kamera və orqan musiqisi
salonu açıldı (2). 2013-cü ildə Prezident İlham Əliyev Şəmkirdə Alman Lüteran
Kilsəsinin bərpa edilmiş binası ilə tanış oldu. Mədəni tədbirlərin, konsertlərin,
sərgilərin keçirildiyi Bakıda “Kapelhaus” Alman-Azərbaycan mədəniyyət mərkəzi
fəaliyyət göstərir. Şəhərdə Alman memarlarının dizaynına uyğun olaraq inşa edilmiş
memarlıq binaları qorunur. Bu, başqa bir nümunə, tolerantlığın sübutu,
multikulturalizm siyasəti, tarixi keçmişə, alman irsinə, təxminən iki əsrdir
Azərbaycanda yaşayan Avropa icmalarının mədəniyyətinə hörmətdir (3).
Uzun illərdir ki, Azərbaycan və Almaniya qarşılıqlı faydalı və səmərəli
əməkdaşlığı davam etdirirlər. İki ölkə arasında yüksək səviyyəli siyasi dialoq
mövcuddur. Mədəni əlaqələr də sürətlə inkişaf edir. 2007-ci ildə Bakıda Qız
Qalereyasının tərəfdaşı olaraq Almaniyanın paytaxtında Berlin-Bakı qalereyası
açıldı. Bundan əlavə, 2008-ci ildə Almaniyada Azərbaycan İli, 2009-cu ildə
Azərbaycanda Alman Mədəniyyət Həftələri təşkil edilmişdir. Bundan əlavə,
Azərbaycanın Almaniyadakı səfirliyinin dəstəyi ilə Heydər Əliyev Fondu tərəfindən
Münhen, Stuttgart, Köln, Hamburq, Drezden və Frankfurtda mədəniyyət gecələri
təşkil edildi. Goethe-Institut-un bir hissəsi olan Goethe-Zentrum Baku, fəaliyyətini
Azərbaycanda həyata keçirir. Almaniya ilə bu səmərəli mədəni əməkdaşlığı davam
etdirmək üçün Prezident İlham Əliyev Azərbaycanın Almaniyadakı səfirliyinin
tabeliyində Mədəniyyət Mərkəzinin yaradılması haqqında sərəncam imzaladı.
Mərkəzin əsas məqsədi daxili və xarici siyasət, mədəniyyət, tarix, sosial-iqtisadi
inkişaf, elmi-texniki və turizm potensialının təbliğinin genişləndirilməsidir.
Sərəncama uyğun olaraq, Mədəniyyət Mərkəzinin fəaliyyətinin təmin edilməsi ilə
bağlı lazımi tədbirlərin görülməsi Nazirlər Kabinetinə həvalə edilmişdir (4).
– 312 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

2017-ci ildə Cənubi Qafqaz regionunda alman məskənlərinin salınmasının

200 illiyinin tamam olması xalqımızın tarixində və mədəniyyətində dərin iz
qoymuşdur. Bu əlamətdar hadisə Azərbaycanın təşəbbüsü ilə UNESKO-nun “2016–
2017-ci illər üçün görkəmli şəxslərin və əlamətdar hadisələrin yubileyləri
proqramı”na daxil edilmişdir. 2016-cı il avqustun 30-da Azərbaycan Respublikasının
Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən imzalanan “Cənubi Qafqaz regionunda alman
məskənlərinin salınmasının 200 illiyi haqqında” sərəncamda deyilir: “Azərbaycanda
yüzillər boyu bərqərar olmuş tolerantlıq mühiti XIX əsrin əvvəllərində buraya
köçürüldükləri ilk vaxtlardan alman mühacirlərinin yerli əhali ilə qısa müddətdə
dərin ünsiyyət qurması üçün əlverişli zəmin yaratmışdır. Məskunlaşdıqları və
qaynayıb-qarışdıqları bu yerləri İkinci dünya müharibəsi dövründə tərk etmək
məcburiyyətində qalsalar da, onların özlərindən sonra qoyub getdikləri tarixi-mədəni
irsi Azərbaycan xalqı multikultural dəyərlərə sadiqlik nümayiş etdirərək lazımınca
qoruyub saxlamışdır.
Bir-birinin milli dəyərlərinə qarşılıqlı hörmət və ehtiram Azərbaycan və
alman xalqlarının mədəni əlaqələrini səciyyələndirən başlıca cəhətdir. Alman
şərqşünasları Azərbaycan xalqının möhtəşəm söz sənəti yadigarlarının dünya elm
aləminə tanıdılmasında mühüm xidmətlər göstərmiş, alman memarları isə
Azərbaycanda şəhərsalma mədəniyyətinə dəyərli töhfələr vermişlər” (5).
Bu sərəncam əsasında Azərbaycanda alman mədəniyyət izlərinin qorunması
üçün bərpa işləri aparılmışdır. Nəticədə, 4 kilsə bərpa edilmiş, almanların yaşadıqları
kənd və qəsəbələr təmir olunmuşdur. Almanların ölkəmizdə məskunlaşmasının iki
əsrlik tarixinin yubiley səviyyəsində keçirilməsi üçün tərtib edilən “Azərbaycanda
alman məskənləri” adlı layihədə ölkəmizin müxtəlif regionlarında məskunlaşmış
alman mühacirlərin həyatı, “Azərbaycanda alman məskənləri” turizm marşrutunun
fəaliyyət göstərməsi istiqamətində tədbirlər planı tərtib olunmuşdur. Bu layihəni,
Mədəniyyət Nazirliyi almaniyalı həmkarları ilə birlikdə hazırlamışdır (5).
Almaniyanın ölkəmizdəki səfirliyi və Almaniya Beynəlxalq Əməkdaşlıq
Cəmiyyətinin dəstəyi ilə bu istiqamətdə bir sıra tədbirlər görülmüşdür. Turizm
marşrutuna Gəncə şəhəri ilə yanaşı, Göygöl, Şəmkir, Gədəbəy və Tovuz rayonları,
eləcə də almanların ölkəmizdə tikdiyi bir sıra tarixi-mədəni abidələr, ekskursiyalar da
daxildir. Bundan əlavə layihə çərçivəsində Azərbaycanda və digər Qafqaz
ölkələrində yaşamış almanların irsinin dünyaya çatdırılmasından bəhs edən filmin
çəkilməsi, ölkəmizdə mövcud olan multikultural mühit və tolerantlıq haqqında dünya
ictimaiyyətinin məlumatlandırılması üçün ölkəmizə alman rejissoru Fridhelm
Brükner və onun həmkarlarının səfəri təşkil edilmişdir.
Yubileylə bağlı görülən tədbirlərə Gədəbəydə “Simens qardaşları” muzeyinin
abadlaşdırılması, Göygöldə qədim alman evləri üslubunda hotelin inşası, Alman İrsi
Muzeyinin təmiri (2007-ci ildə Göygöldə vəfat etmiş sonuncu alman Viktor Klayın
ev muzeyi əsasında), Şəmkirdə Alman İrsi Mərkəzinin və Ştaynmayer köhnə alman
kəndlərinin bərpası da daxildir. Azərbaycanın “Salnamə” studiyası və Almaniyanın
– 313 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

“Züdost” informasiya agentliyinin birgə istehsalı olan “Uzaq Qafqaz ümidi –

Azərbaycanda alman izləri” sənədli filmi iki xalq arasında mədəni və tarixi dostluğa
həsr edilib. Film alman dilində hazırlanmışdır. Filmin rejissoru isə Mojkan
Ehraridir. AlmanAzərbaycan Cəmiyyəti tərəfindən “Azərbaycan–alman dostluq
əlaqələri” adlı sənədli film hazırlanmışdır.
Bu filmdə Drezdendə saxlanılan “Dədə Qorqud” eposunun əlyazması, Mirzə
Şəfi Vazehin Fridrix Bodenştedtlə dostluğu, Leypsiq kitabxanasında Azərbaycana
dair kitablar, Berlin İncəsənət Muzeyində saxlanılan qədim musiqi alətləri və antik
geyimlər lentə alınıb və eyni zamanda almanların Azərbaycanda məskunlaşma
tarixindən də bəhs edilir. Azərbaycanın görkəmli kinorejissoru, Xalq artisti Oqtay
Mirqasımovun “Azərbaycanfilm” kinostudiyasında Azərbaycan ərazisində məskən
salmış almanların 1941-ci ildə Orta Asiyaya sürgün olunmasından bəhs edən “Qisas
almadan ölmə. Keçmişdən məktublar” bədii filmi çəkilmişdir. Almaniyanın
ölkəmizdəki səfirinin müavini Volfqanq Mössingerin film barədə fikirlər irəli
sürmüşdür: “Filmin Azərbaycan–alman münasibətlərinə həsr olunması bizi
sevindirdi. Çünki tarixin qara səhifələrinə baxmayaraq, bizim xalqlar arasında
həmişə sıx münasibətlər olub” (5).
Azərbaycan musiqisi, xüsusilə muğamı Almaniyada böyük maraqla
qarşılanır. Konsertlər buna dəlalət edir dünya şöhrətli Azərbaycan bəstəkarı Frəngiz
Əlizadə, vaxtaşırı Almaniyanın böyük şəhərlərində və Avropanın hər yerində
keçirilən konsertlərdə həm Şərq muğam fəlsəfəsi, həm də Avropa klassik, simfonik
musiqi janrlarını özündə əks etdirən əsərləri təqdim edir. Almaniyadakı Azərbaycan
diasporu Azərbaycan mədəniyyətinin Almaniyada təmsil olunmasında, Azərbaycan-
Almaniya mədəni əlaqələrinin genişləndirilməsində mühüm rol oynayır (1, s.57).
1988-ci ildə Berlin şəhərində “Azərbaycan-Almaniya Cəmiyyəti”
yaradılmışdır. Almaniyada eyni illərdə “Azərbaycan Kültür Ocağı” və onun nəzdin-
də “Savalan” jurnalı, "Ocaq" Cəmiyyəti, “Odlar Yurdu” Mədəniyyət və Təhsil
Cəmiyyəti yaradıldı. Almaniyanın digər iri şəhərlərində də Azərbaycan cəmiyyətləri,
müxtəlif birlik və təşkilatlar təsis edilmişdir.
Buna misal olaraq 1990-cı ildə Frankfurt şəhərində “Azərbaycan Mədəni
Əlaqələr Cəmiyyəti”, Köln şəhərində “Azərbaycan Kültür Cəmiyyəti”, Nürn-
berq şəhərində “Azərbaycan Kültür Dərnəyi”, 1991-ci ildə Bonn şəhərində
“Azərbaycan Kültür Ocağı”, Düsseldorf şəhərində isə “Alman-Azərbaycan Cəmiy-
yəti”nin yaradılmasını, 1997-ci ildə isə Limburq şəhərində "Azərbaycan Evi"nin
fəaliyyətə başlamasını göstərmək olar. Azərbaycan Respublikası ilə Almani-
ya arasında ictimai-mədəni və iqtisadi əlaqələrin inkişafında bütün bu təşkilat və
birliklər yaxından iştirak edirdilər. 1996-cı ildə Almaniyadakı Azərbaycan cəmiy-
yətlərinin vahid strukturda – “Almaniya-Azərbaycan Cəmiyyətləri Federasiyası”nda
birləşməsi ilə “Almaniya-Azərbaycan Cəmiyyətləri Federasiyası” təsis edildi.
Diaspor təşkilatları arasında əlaqələri daha da gücləndirmək Federasiyanın əsas
məqsədi idi.1999-cu il avqustun 21-22-də Bonn şəhərində Federasiyanın
– 314 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

birinci qurultayı keçirildi. Almaniya-Azərbaycan əlaqələrinin inkişaf etdirilməsində

Federasiyanın fəaliyyətinin xüsusi rolu olmuşdur. 2004-cü ilin oktyabrında
Almaniyanın paytaxtı Berlin şəhərində “Nizami Gəncəvi adına Mədəniyyət İnstitutu”
fəaliyyətə başlamasını da vurğulamaq olar. Müxtəlif ölkələr-
də yaşayan azərbaycanlıların təşkilatlanmasında 2004-cü il aprel ayının 17-də isə
Almaniyanın paytaxtı Berlində "Avropa Azərbaycanlıları Konqresi"nin təsis edilməsi
əhəmiyyətli hadisə oldu (6).
Azərbaycan cəmiyyətləri Almaniyanın demək olar ki, bütün böyük
şəhərlərində fəaliyyət göstərir. Azərbaycan diasporu Almaniyada Azərbaycan
xalqının tarixi, mədəni irsi mövcud vəziyyətin təbliği, Qarabağ probleminin
həqiqətlərinə aid ictimai işlər aparır.
Xüsusilə, 19 aprel 2007-ci il tarixində Bundestaqda “Azərbaycan və
Almaniya arasında dialoq təhsil: gələcəyin ideallarına doğru” mövzusunda
azərbaycanlıların forumu keçirilmişdir. Forumda Bundestaqın Qafqaz Parlament
Qrupu üzvləri, Azərbaycanın Almaniyadakı səfirliyinin əməkdaşları, Almaniyada və
digər Avropa ölkələrində universitetlərdə təhsil alan azərbaycanlı tələbələr iştirak
etmişlər. 6 iyul 2007-ci ildə Almaniyanın Mayns şəhərində Almaniyada fəaliyyət
göstərən Azərbaycan diaspor təşkilatlarının Məşvərət Şurası yaradılmışdır. Şuranın
yaradılmasında əsas məqsəd Azərbaycanın Avropaya inteqrasiya siyasətini
dəstəkləmək, Azərbaycan xalqına qarşı törədilən terror aktları və soyqırım ilə bağlı
həqiqətləri dünya ictimaiyyətinə çatdırmaq, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin səbəbləri
barədə məlumat vermək, Almaniyadakı Azərbaycan icmalarının fəaliyyətini
əlaqələndirməkdir.
Azərbaycan-Alman dilinin genişlənməsinə dəstək və mədəni əlaqələr
Azərbaycan səfirliyi tərəfindən təmin edilir. Xüsusilə, Azərbaycan səfirliyi hər il
Berlində Almaniyadakı Azərbaycan diasporunun nümayəndələri və Alman rəsmi
qonaqlarının iştirakı ilə Dünya Azərbaycanlılarının Həmrəylik Günü, Müstəqillik
Günü, Xocalı Faciəsinin Anım Günü və s münasibətilə tədbirlər təşkil edir.
Beləliklə, dövlət səviyyəsində keçirilən Azərbaycan-Alman mədəni əlaqələr
hər il genişlənir. Nəticədə, mədəniyyətin müxtəlif sahələrində keçirilən bütün
tədbirlər, görüşlər, tədqiqatlar Azərbaycan və Alman xalqlarını daha da yaxınlaşdırır,
Azərbaycan və Almaniya arasındakı mədəni dialoqun genişlənməsinə, Qərb və Şərq
mədəniyyətlərinin dialoquna töhfə verir (1, s.58-59).

– 315 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

ƏDƏBİYYAT
1. Зейналова С.М. Азербайджано-Германские отношения в контексте
интеграции Азербайджана в Европейское общество. –Ваку: Мутарджим,
2008, 76 с. [Link] [Link]
2. [Link]
3. [Link]
Germaniya-istoricheskie-svyazi-i-sovremennoe-sotrudnichestvo
4. [Link]
5. [Link]
6. [Link]

FATMA.M.ƏMIROVA
AZƏRBAYCAN-ALMANIYA MƏDƏNI ƏLAQƏLƏRI
XÜLASƏ
Azərbaycanın Avropaya inteqrasiyasında Almaniya ilə müxtəlif sahələr-
dəki əlaqələri mühum rol oynamışdır. Ümumiyyətlə, Azərbaycan Almaniya üçün
Qafqazda mühüm bir geostrateji yeri olan dövlətdir. Eyni zamanda, Almaniya
Azərbaycanı təbii ehtiyatlarla, xüsusən də enerji ehtiyatları ilə zəngin, dünya qlobal
və inteqrasiya proseslərində iştirak perspektivləri olan bir dövlət kimi qəbul edir.
İkitərəfli iqtisadi əlaqələrin və mədəni əlaqələrin inkişafına müsbət təsir göstərən
amillərdən biri də Azərbaycanla Almaniya arasında siyasi dialoqun gücləndirilməsidir.
Yuxarıda deyilənlərə əsasən, Azərbaycan-Alman mədəni münasibətlərinin
qarşılıqlı faydalı əməkdaşlıq üzərində qurulduğu qənaətinə gəlmək olar. İkitərəfli
münasibətlər keçən əsrin 90-cı illərindən başlayaraq yüksələn xətt üzrə inkişaf edir.
Bu münasibətlər dövlət səviyyəsində davam etdirilir. Bunu dövlətlərarası müqavilə
və sazişlərin imzalanması və həyata keçirilməsi, rəsmi səviyyədə görüşlər, işgüzar
forumlar keçirilməsi, mədəniyyət izlərinin bərpa edilməsi və qorunması sübut edir.
Eyni zamanda Mədəniyyət günlərinin keçirilməsi, elmi konfranslar, tələbə
mübadiləsi və elmi kadrlar, konsertlər, sərgilər, film nümayişləri və s. buna
nümunədir. Almaniyada müxtəlif mədəniyyət tədbirlərinin keçirilməsi Azərbaycanın
tarixi və mədəni irsinin dünyaya tanıdılması baxımından mühim əhəmiyyət kəsb edir.
Bundan əlavə, Alman nümayədələrinin səfərləri də ölkəmizin tarixi, mədəni və sosial
həyatı ilə tanışlığında önəmli rol oynamışdır. Məqalədə iki ölkə arasında mövcud
olan qarşılıqlı multikulturalizm siyasətindən də bəhs olunur. Bu siyasət qarşılıqlı
multikultural dəyərlərə hörmət və tolerantlıq prinsipləri əsasında həyata keçirilir.
Almaniya Azərbaycanın strateji tərəfdaşıdır. Məqalədə göründüyü kimi,
Almaniya bir çox ortaq mədəni layihələrdə fəal iştirak edir. 90-cı illərdən
başlayaraq, Azərbaycan ilə Almaniya arasında diplomatik və siyasi münasibətlər
qurulduqdan sonra mədəni əməkdaşlıq da inkişaf etməyə başladı. İkitərəli mədəni
əməkdaşlıq uzunmüddətli inkişaf üçün çoxtərəfli perspektivlərə malikdir. Bu
əməkdaşlıq uğurla inkişaf edir.
– 316 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Bir tərəfdən mədəni əlaqələrin gücləndirilməsi ikitərəfli mədəni mübadiləyə,

almanların Azərbaycan tarixi, müasirliyi, mədəni irsi ilə tanış olmasına təşviq edir.
Digər tərəfdən də, respublikanın Avropaya inteqrasiyasına töhfə verən və
azərbaycanlıları Avropa mədəni dəyərləri ilə tanış edən stimullaşdırıcı amillərdən
biridir.
Açar sözlər: mədəni əlaqələr, inteqrasiya, əməkdaşlıq, tolerantlıq, ikitərəfli
münasibətlər

[Link]
AZERBAIJAN-GERMANY CULTURAL RELATIONS
SUMMARY
Relations with Germany in various fields have played an important role in
Azerbaijan's integration into Europe. In general, Azerbaijan is an important
geostrategic place for Germany in the Caucasus. At the same time, Germany
perceives Azerbaijan as country rich in natural resources, especially energy, with
prospects for participation in global and integration processes. One of the factors that
have a positive impact on the development of bilateral economic and cultural ties is
the strengthening of political dialogue between Azerbaijan and Germany.
Based on the above, it can be concluded that the Azerbaijani-German
cultural relations are based on mutually beneficial cooperation. Bilateral relations
have been developing on an upward trajectory since the 1990s. These relations
continue at the state level. This is evidenced by the signing and implementation of
interstate treaties and agreements, holding official meetings, business forums,
restoration and protection of cultural traces. At the same time, holding Culture Days,
scientific conferences, student exchanges and scientific staff, concerts, exhibitions,
film screenings, etc. is an example of this. Holding various cultural events in
Germany is important in terms of introducing the historical and cultural heritage of
Azerbaijan to the world. In addition, the visits of German representatives played an
important role in getting acquainted with the historical, cultural and social life of our
country. The article also discusses the policy of mutual multiculturalism between the
two countries. This policy is based on the principles of mutual respect and tolerance
for multicultural values.
Germany is a strategic partner of Azerbaijan. As can be seen in the article,
Germany is actively involved in many joint cultural projects. Beginning in the 1990s,
after the establishment of diplomatic and political relations between Azerbaijan and
Germany, cultural cooperation began to develop. Bilateral cultural cooperation has
multifaceted prospects for long-term development. This cooperation is developing
successfully. On the one hand, the strengthening of cultural ties promotes bilateral
cultural exchange, acquaintance of Germans with the history, modernity and cultural
heritage of Azerbaijan. On the other hand, it is one of the stimulating factors that

– 317 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

contributes to the integration of the republic into Europe and acquaints Azerbaijanis
with European cultural values.

Key words: cultural relations, integration, cooperation, tolerance, bilateral

relations

ФАТМА.М.АМИРОВА
КУЛЬТУРНЫЕ СВЯЗИ АЗЕРБАЙДЖАНА С ГЕРМАНИЕЙ
РЕЗЮМЕ
Отношения с Германией в различных областях сыграли важную роль в
интеграции Азербайджана в Европу. В целом, Азербайджан является важным
геостратегическим местом для Германии на Кавказе. В то же время Германия
воспринимает Азербайджан как страну, богатую природными ресурсами,
особенно энергетическими, с перспективами участия в глобальных и
интеграционных процессах. Одним из факторов, положительно влияющих на
развитие двусторонних экономических и культурных связей, является
укрепление политического диалога между Азербайджаном и Германией.
Исходя из вышеизложенного, можно сделать вывод, что
азербайджано-немецкие культурные отношения основаны на взаимовыгодном
сотрудничестве. Двусторонние отношения с 1990-х годов развиваются по
восходящей траектории. Эти отношения продолжаются на государственном
уровне. Об этом свидетельствуют подписание и выполнение
межгосударственных договоров и соглашений, проведение официальных
встреч, бизнес-форумов, восстановление и охрана культурных памятников. В
то же время, проведение Дней культуры, научных конференций, студенческих
обменов и научных сотрудников, концертов, выставок, кинопоказов и т. Д. -
тому пример. Проведение различных культурных мероприятий в Германии
важно с точки зрения ознакомления мира с историческим и культурным
наследием Азербайджана. Кроме того, визиты представителей Германии
сыграли важную роль в ознакомлении с исторической, культурной и
общественной жизнью нашей страны. В статье также обсуждается политика
взаимного мультикультурализма между двумя странами. Эта политика
основана на принципах взаимного уважения и толерантности к
мультикультурным ценностям.
Германия - стратегический партнер Азербайджана. Как видно из
статьи, Германия активно участвует во многих совместных культурных
проектах. Начиная с 1990-х годов, после установления дипломатических и
политических отношений между Азербайджаном и Германией, культурное
сотрудничество начало развиваться. Двустороннее культурное сотрудничество
имеет многогранные перспективы для долгосрочного развития. Это
сотрудничество успешно развивается. С одной стороны, укрепление
– 318 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

культурных связей способствует двустороннему культурному обмену,

знакомству немцев с историей, современностью и культурным наследием
Азербайджана. С другой стороны, это один из стимулирующих факторов,
который способствует интеграции республики в Европу и знакомит
азербайджанцев с европейскими культурными ценностями.

Ключевые слова: культурные связи, интеграция, сотрудничество,

толерантность, двусторонние отношения

Redaksiyaya daxil olma tarixi: 05.03.2021.

Çapa qəbul olunma tarixi: 15.03.2021
Rəyçi: filol.f.d., dos. [Link]ə
tərəfindən çapa tövsiyə olunmuşdur

– 319 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

KASUMOV İ.A.
научный сотрудник НИИ крымско-татарской филологии, истории и
культуры этносов Крыма, КИПУимени Февзи Якубова, г. Симферополь,
Республика Крым, Российская Федерация
e-mail: ilgar_gasymov@[Link]

QIRIMTATAR DESTANLARINIÑ NEŞİR TARİHİ

Başqa türk halqlarında olğanı kibi qırımtatar destanları da öz mündericelerine

köre qaramanlıq ve muabbet destanlarına bölüneler. Qırımtatar folklorşınaslığında
muabbet destanları esasen içtimaiy-turmuş termininen belgilene. Kimerde ise olar
romanik, sevgi ve lirik destanlar kibi de añılalar.Qırımtatar destanlarınıñ toplanılıp
neşir olunması ve ögrenilmesi XIX asırnıñ soñuna tesadüf ete. Diger türk halqları
kibi qırımtatarlarnıñ da destan yaratıcılığınıñ tarihieski zamanlarnen bağlıdır. Bir sıra
ilmiy menbalarda destan janrınıñ Qırımda alâ qadimiy devirlerde peyda oluvı ve
mükemmel şekillengeninen bağlı bilgiler mevcuttır. Şu yönelişteki araştırmalarda
Qırım hanlığı devrinde qırımtatar halqı arasında şifahiy edebiyatnıñ çeşit janrlarınen
bir sırada destanlarnıñ da keniş darqalğanı qayd oluna [1, s. 329-331]. Umumen,
qırımtatar masalcıları ve kedayları tarafından yüzyıllıqlarnıñ devamında şeñlik
meclislerni destanlernen zevqlandırmaq milliy añanege çevrildi. Bayramlarnı, toy-
dügünlerni öz icralarınen ilhamlandırğan nufuzlı destancılar onlarnen destannı
ezberden bilgendirler. Nesillerden nesillerge cilâlanıp kelgen sanatkârlıq meareti
keçken asırnıñ birinci yarısına qadar devam etti. Qırımtatar şifahiy edebiyatınıñ
zenginligine toqunğan folklorşınas [Link] öz çalışmalarında yigirminci asırnıñ
birinci yarısına qadar olğan devirlerde onlarnen qaramanlıq ve içtimaiy-turmuş
destanlarınıñ halq arasında keniş belli olğanını ve masalcılar tarafından olarnıñ
sevile-sevile yırlanılğanını isbatlay [2, s. 6].
Mahsus qayd etmek kerek ki, qırımtatar halqınıñ destan icatçılığına has olğan
destanlarnıñ mükemmel,tolu versiyalarınıñ ekserisi türlü sebeplerden zamanımızğa
yetip kelmedi. Bunıñ eñ esas sebeplerinden biri, bivasta qırımtatar halqınıñ milliy
faciasınen bağlıdır. Daa doğrusı, Qırım hanlığı mustaqil devletçilik qurumını coyıp
Çar Rusiyesiniñ tabiligine boysunğan soñ, tahminen, yüz yılnıñ devamında halqnıñ
ayat tarzı, milliy edebiyatı, tarihiy abideleri ve söz medeniyeti darma-dağın etildi. Şu
meşaqatlı devirde qırımtatar halqınıñ turmuşını ve onıñ zengin sanat aleminiñ
acınıqlı taqdirini tasvirlegen deşetli levhalar daiy mütefekkir İ.Gaspralınıñ icadında
aydın ifadelendi [3, s. 250].Lâkin aynı zamanda şunı da itiraf etmek kerek ki, Qırım
Rusiyeniñ terkibine kirsetilgen soñ qırımtatar halq ağız edebiyatınıñ toplanılıp neşir
olunmasında, olarnıñ ilmiy surette ögrenilmesinde önemli adımlar atıldı. Bir çoq rus
türkolog ve folklorşınasları, etnograf veşarqşınasları qırımtatar folklor nümünelerini
toplap neşir ettirdiler. Meşur alimlerniñ ğayretleri sayesinde qırımtatar şifahiy halq
edebiyatınıñ bir qısmı hatıralardan kâğıtlarğa köçürildi.
– 320 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Qırımtatar folklorınıñ, şu cümleden, destanlarınıñ toplanılıp neşir etilmesinde

akademik [Link]ıñ hususiy hızmetleri bar. Türkolog ve folklorşınas alim
“Edige”niñ dört, “Çorabatır”nıñ üç variantını, “Qoplaqndı batır”, “Er Tarğıl”, “Adil
Sultan”, “Amet batır”, “Oraq Mamay” kibi qaramanlıq destanlarını yarımadanıñ çeşit
bölgelerinden toplap meşur cıyıntığında neşir ettirdi. Evelceden qayd etmek kerek ki,
mezkür kitapqa kirsetilgen “Oraq Mamay”, “Er Tarğıl”, “Adil Sultan”, “Amet batır”
kibi qaramanlıq destanlarınıñ variantları münderice ve kölemlerine köre mükemmel
versiya degiller. Kiçik parçalardan ibaret olğan mezkür eserler mından soñ bir daa
basılmadılar. Büyük alimniñ namlı toplusınen yaqından tanış olğan soñ eki sual
peyda ola. Birincisi, belli folklor toplayıcısı ne içündir halq ağız edebiyatı
nümüneleriniñ söyleyicileriniñ soyadlarını kitapqa kirsetmegen. Ekincisi,
“Çorabatır”nıñ Büyük hocalarnen Qarasuvbazar ve “Edige”niñ Büyük hocalar
variantlarından [4] ğayrı diger destanlarnıñ metinleri tolu şekilde neşir etilmegen.
Daa doğrusı, bazı eserlerniñ mündericeleri qısqa, digerleriniñ ise metinleri kiçik
parçalardan ve fragmentlerden ibarettir.
[Link] tarafından toplanılğan qırımtatar qaramanlıq destanlarınıñ aynı
adlı diger türk halqlarınıñ epik nümünelerinden kölem ve mündericelerine köre
farqlanma ceetlerini eki türlü aydınlaştırmaq mümkün. Birincisi, belli akademik
qırımtatar folklor metinlerini söyleyicilerden yazıp alğanda Qırım hanlığınıñ Rus
imperiyası tarafından istilâsından yüz yıldan ziyade vaqıt keçken edi. Bu müddette
destan medeniyetiniñ aqiqiy icatkârları ve onıñ professional taşıyıcıları olğan
kedaylar çeşit sebeplerden dede-baba yurtlarından artıq köçüp ketken ediler: “Çar
Rusiyesi Qırımnı zapt etken soñ, halqnıñ ekser qısmı, şu cümleden, serbestlikke
alışqan kedaylar da sazları omuzlarında ana vatanlarını terk etmege mecbur oldılar.
Buña köre de yazılıp alınmağan büyük kölemli folklor eserleri unutıldı” [5, s. 18].
Salmaqlı ve tolu eserlerniñ bugünimizge yetip kelmemesi qırımtatar halqınıñ
dramatik keçmişinen doğrudan-doğru bağlıdır. Qırımtatar destan nümüneleriniñ
büyük kölemli variantlarınıñ coyulmasında istilânıñ deşetli aqibeti öz aksini taptı. Bu
delil qırımtatar destan yaratıcılığınıñ inkişaf tarihini keskin derecede deñiştirdi.
Mezkür baqışlar qırımtatar tetqiqatçılarınıñ da araştırmalarında özüne yer aldı: “Rus
istilâsından soñ başlanğan kütleviy icretler ve qırımtatar şeer medeniyetiniñ çökmesi
aqibetinde Qırımda aşıqlar institutı ğayıp oldı. Bunıñ neticesinde bir vaqıtları
professional şekilde icra etilgen büyük kölemli romanik ve qaramaniy Cenübiy türk
destanlarından bugünge qadar tek qısqa variantları yetip keldiler” [6, s. 37].
Ekincisi, fikrimizce, tecribeli folklor toplayıcısı şu zamanlarda Qırımda usta
söyleyicilerniñ yetişmemezligine köre qırımtatar destanlarınıñ nisbeten mükemmel
variantlarını yazıp almağa muvafaq olmağan, ya daeserlerni epik metinler kibi degil
de, faqat dialektologik noqtaiy-nazardan talil etken. Lâkin bularnenbir sırada meşur
toplunıñ ekinci qısmında Qırım qaraimleri tarafından Türkiyede neşir etilgen
mecmuadan alınıp basılğan “Qaracaoğlan ilen İsmiqansultan”, “Aşıq Qarib ilen
Şahsineniñ türkisi ve meseli”, “Dahır ilen Zöhreniñ masalı ilen türküsü” [4] kibi
– 321 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

içtimaiy-turmuş destanları tolğunlığı ve mükemmeliginen diqqatımıznı celp eteler.

Yarımadanıñ yalıboyunda yaşağan qırımtatarlar arasında nisbeten ziyade sevilip
yırlanılığan bu eserler Qırımda meskenleşken qaraimler arasında da keniş darqalğan.
Cıyıntıqta taqdim etilgen epik nümüneler qırımtatar tiliniñ yalıboyu dialektine uyğun
kele ve kölemlerine, mündericelerine, em de, poetikalarına köre aynı adlı türk
muabbet destanlarınen bir seviyedeler. Professional söyleyicilerden yazılıp alınğan
epik nümüneler qırımtatar destanlarınıñ eski variantlarınıñ daa da salmaqlı ve tolğun
olğanlarına delâlet ete. Akademik bu eserlerni Kazanda Firkoviç adlı bir qaraim
ziyalısından alğanını araştırmasında köstere [4, s. 8]. Şunı da itiraf etmek kerek ki,
Radlovnıñ neşrinden soñ qırımtatar destanlarınıñ kölem, em de münderice boyunca
yalıñız qısqa variantlarınıñ toplanılıp neşir olunması sanki bir tendentsiyağa çevrildi.
Qırımtatar destanlarınıñ acınıqlı taqdiri yigirminci asırnıñ devamında yazılıp alınğan
ekseriy nümünelerde sezilip tura. Meselâ, [Link]ı tarafından neşir olunğan
“Qoplandı batır” süjet ve kölemine köre Radlovnıñ toplağan varianta pek yaqındır.
Qırımtatarfolklorşınasları tarafındanşifahiy halq edebiyatı nümüneleriniñ, şu
cümleden, destanlarnıñ kütleviy şekilde toplanılıp neşir olunması keçken asırnıñ
evellerinde canlandı. 1925-nci senesinde [Link]ñ yolbaşçılığı altında belli
folklorcılar tarafından keniş mıqyasta halq ağız edebiyatı nümüneleriniñ toplama
ekspeditsiyaları teşkil etildi [7, s. 27]. Demek mümkün ki, bunıñ neticesinde şifahiy
halq edebiyatınıñ bütün janrlarınen bağlı bayağı materiallar qolda etildi, toplayıcılar
tarafından bir sıracıyıntıqlar peyda oldılar. Olarnıñ sırasında 1941-nci
[Link]ı ve [Link] tarafından Aqmescitte neşir etilgen “Qırımtatar
halq masalları” toplusı hususiy meraq doğura. Mezkür kitapqa halq masallarınen
birlikte “Qoplandı batır”, “Qozukürpeç”, “Nar qamış”, “Tairnen Zöre” ve “Aşıq
Ğarip” kibi destanlar da kirsetilgen[8].Aynı zamanda 1935-1941-nci seneleriniñ
devamında “Sovet edebiyatı”, “Edebiyat ve kultura” mecmualarında belli
masalcılardan yazılıp alınğan “Çorabatır” [7, s. 32], “Edige” [9, s. 84], “Koroğlu”
[10, s. 109] ve diger qaramanlıq destanları derc olundılar. Lakin şunı da hatırlatmaq
kerek ki, halqtan toplanılğan folklor nümüneleriniñ episidünya yüzü körip
olamadılar. Ekinci Dünya Cenki ve qırımtatarlarnıñ vatandan deportatatsiyası halq
ağız edebiyatınıñ biñlerle nümüneleriniñ ve onlarnen destan metinleriniñ afızalardan
silinmesine sebep oldı.
Qırımtatar menbalarında “Edige” destanınıñ daa bir variantınıñ keçken asırnıñ
ellinci senelerinde neşri ve eserniñ alman tiline tercimesinen bağlı bilgiler mevcuttır.
Riza Fazıl araştırmalarında 1957-nci senesi S.Çağatay tarafından Ankarada qart bir
qırımlıdan “Edige”niñ nisbeten daa da kölemli variantınıñ yazığa alınıp, Ğarbiy
Almaniyadaqırımtatar ve alman tillerinde basılıp çıqqanı aqqında malümat bere [9, s.
84]. İtiraf etemiz ki, mezkür destannıñ Almaniya neşrini tasdiq, ya da tekzip etken
deliller qolumızda olmağanı sebebinden onıñ aqqında birde-bir fikir söylemek pek
müşkül meseledir.

– 322 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

1970 – 1980-nci senelerinde bir sıra qırımtatar romanik destanları Taşkentte

milliy matbuatta derc olundılar. Bu devirniñ alâmettar adisesi folklorcı [Link]ıñ
“Destanlar” kitabıdır [2].Mahsus qayd etmek kerek ki, qırımtatar folklorşınaslığınıñ
inkişafında [Link]ıñ ilmiy nailiyetleri diqqatqa lâyıqtır. Araştırıcı toplunıñ kiriş
sözünde qırımtatar destanlarınıñ neşir tarihini közete, olarnıñ milliy hususiyetlerine
toquna,mifik obrazlarnıñ umumtürk folklor kontekstinde taliline tırışa [2, s. 6].
Cıyıntıqta “Çorabatır”, “Koroğlu”, “Qoplandı batır”, “Qozukürpeç”, “Aşıq Ğarip”,
“Nar qamış”, “Tairnen Zöre” (2 variantta), “Kerem ve Asılxan” (2 variantta) ve
“Arzı ve Ğamber” (2 variantta) kibi destanlarnıñ çeşit vaqıtlarda neşir olunğan
variantları kirsetildi. Aynı zamanda qırımtatar destanları folklorşınas [Link]
tarafından 1999-ncı senesi Ankarada qırımtatar ve türk tillerinde dünya yüzü kördü.
Topluda qırımtatar klassik edebiyatınıñ bediiy nümünelerinen bir sırada içtimaiy-
turmuş destanları ve “Edige”, “Çorabatır”, “Koroğlu”, “Qoplandı batır” kibi eserler
de neşir olundılar [11].
Asrımıznıñ evellerinde türk folklorşınaslarınıñ qırımtatar destanlarınıñ neşirine
ve olarnıñ tetqiqineolğan merağı önemli çalışmalarnen neticelendi. Qırımtatarlarnıñ
Taşkentte ve Ankarada neşir olunğanromanik ve qaramanlıq destanları İ.Kasumov
tarafından 2003-nci senede Bakuda Azerbaycan türkcesinde dünya yüzü kördü
[12].Şunı da hatırlatmaq kerek ki,[Link]ñ 1935-nci senesi Bakuda İ.Çobanovdan
yazıp alğan “Koroğlu”nıñ nisbeten kölemli variantı latin ve kiril elifbelerinde 2009-
ncı senesi İ.Kasumov tarafından Qırımda ayrıca kitap olıp çıqtı [5]. “Koroğlu”nıñ
qırımtatar variantları sırasında [Link]ñ yazıp alğan versiya öz originalliginen ve
tolğunlığınen ciddiy meraq doğura. Destannıñ mezkür variantı eserniñ nisbeten az
deñişmelerge oğratılğan eski nümünelerindendir. Qayd etmelimiz ki, “Koroğlu”nıñ
bu variantı bugüngece neişr etilgen bütün qırımtatar qaramanlıq destanları sırasında
kölem, münderice ve tolğunlıq baqımından eñ mükemmel eserdir. İtiraf etmek kerek
ki, şimdigece neşir olunğanqırımtatar destanlarınıñ ekserisiniñ kölemi büyük degil.
Mezkür meselege munasebet bildirgen bir sıra araştırıcılar tüşüncelerinde onıñ
sebebini aydınlaştırmağa ıntılalar. Misal içün, folklorşınas [Link] tetqiqatlarında
kiçik acimli epik nümünelerini qırımtatar destan icatçılığınıñ özüne has hususiyetleri
kibi degerlendire [7, s. 30]. Zanımızca, bu baqışlar qırımtatar destan yaratıcılığınıñ
mantıqiy manasını tolğun şekilde ifadelemey. [Link] tarafından neşir olunğan
iri kölemli içtimaiy-turmuş eserleri ve [Link]ñ yazıp alğan salmaqlı “Koroğlu”
eposı qırımtatar destanlarınıñ nisbeten evelki çağlarda daa da muteşem ve büyük
acimli olğanlarını delillernen isbatlay.
Epik eserleriniñ sırasında “Edige”niñ ve “Çorabatır”nıñ bir qaç variantlarda
rastlanması bu destanlarnıñ digerlerine nisbeten qırımtatarlar arasında daa da kenis
darqalğanından haber bere. “Edige”niñ [Link]ñratlı tarafından tertip etilgen“Edige
biy” adlı variantı (“Yıldız”, 2010, № 3-4) diqqatnı celp ete. Qayd etmek kerek ki, şu
versiya faqat ölçüsine köre degil de, umumen, eserniñ süjet dinamikasınıñ, adise, em
de, epizodlarınıñ ardı-sıralı ketişatınıñ tolğunlığınen, obrazlarnıñ zenginliginen
– 323 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

destannıñ başqa variantlarından bayağı derecede farqlana. Lâkin tertibatçınıñ eserniñ

metni üzerinde nasıl çalışıp, onı neşirge azırlamasınen bağlı açıqlamaları destannıñ
bu variantınıñ cıyma olmasına delâlet ete. Aynı zamanda destannıñ mündericesiniñ
Radlovnıñ çeşit variantlarınıñ metinlerinen pek yaqınlığı, em de, oşavlığı da bu
versiyanıñ originalligine ve onıñ mustaqilligine zemin yaratmay. [Link]ñratlı
destannıñ neşirge azırlavunen bağlı araştırmasında eser metniniñ cıyma variant
olmasını özü de itiraf ete. [Link]ıl da destannıñ [Link]ñratlı variantınıñ cıyma
olmasını çalışmalarında tasdiqlay [9, s. 85]. “Edige”niñ süniy yolnen peyda olğan bu
versiyasınıñ qurulışı, mündericesi, epizodları, obrazlar sistemi destannıñ Radlov
tarafından toplanılğan mühtelif variantlarınıñ toplusını hatırlata. Şunı da qayd etmek
kerek ki, akademik Radlovnıñ Büyük hocalarda yazıp alğan variantı da “İdege bi”
adlana [4].
Destancılıq medeniyetiniñ bir sanat abidesi kibi pişkinleşmesinde söyleyicilik
ustalığı ve toplayıcılıq qabiliyeti misilsiz rol oynay. Qırımtatar menbalarında ta XX
asırnıñ qırqıncı senelerine qadar Qırımda eski adet ve ananelerge sadıq qalğan ustaz
söyleyicilerniñ faaligi aqqında malümatlar yeterlidir. Lâkin öz vaqıtında şu ustalarğa
ciddiy diqqat ayırılmağanı sebebinden olarnıñ bilgileri lâyıqlı qıymetlendirilmedi
vesanatkârlarnıñ tecribelerinden keregince faydalanılmadı. Folklorşınas [Link]ı
ekspeditsiyalar zamanı folklor toplayıcılarınıñ masal ve destanlarğa nisbeten kiçik
janrlarğa ziyade emiyet berilgenini, olarnıñ daa çoq toplanılğanını çalışmalarında
tasdiqlay: “Bizde öyle qartlar (masalcılar – İ.K.) daa çoqtır, lâkin olarnen esaslı ve
daimiy surette çalışılmay. Kolhozlarda pek çoq acayip masal aytıcı qartlar ve
qartanaylar bar. Ekspeditsyalar teşkil etilgende ve başqa yollarnen folklor
materialları toplanğanda, eñ ziyade yırlar, çıñ ve maneler toplanıla. Bu yahşı iş, lâkin
masallarnı da toplamaq kerek. Er bir masalcınıñ özüne mahsus üslübi ve
yaratıcılığınıñ harakter çizgisi bardır. [Link] qartta ziyadesinen epik
eserlerge sevgi bar. Bu al onıñ aytqan masallarında da sezile tura. Qart öz
masallarını, “Edige”, “Çorabatır” ve “Ker oğlu” kibi eserlerini aytqanda, büyük bir
sıcaqlıqnen ayta. Bekmambet aqay eposlarını yırlağanda, olarnı öz maqamlarınen
yırlay, bu al diñleyicilerde ayrıca bir meraq doğura” [8, s. 30, 31].
Halq ağız edebiyatınıñ başqa janrlarına nisbeten destanlarnıñ yazığa alınması
hususiy folklor toplayıcılıq ustalığı, aynı zamanda böyle eserlerge büyük sevgi ve
sayğı talap ete. Şunı da mahsus qayd etmek kerek ki, şifaiy halq edebiyatınıñ diger
janrlarından farqlı olaraq destanlarnıñ kâğıtlarğa köçürilmesine bayağı vaqıt kete ve
yüz-eki yüz yıl mından evel masalcılarnıñ artından olarnıñ söylegenlerini aytqanları
şekilde suratnen yazıp yetiştirmek pek müşkül mesele edi. Şuña köre de bu saada
faallik köstergen bir sıra tecribesiz folklor toplayıcıları destan metinleri adden ziyade
kölemli olğanları içün olarnı yazıp almaqtan vazgeçtiler. Söyleyicilik istidatı kibi,
destan toplayıcılıq qabiliyeti de bu nümünelerge saf duyğu ve sabırlı diñleyicilik
meareti talap ete. İtiraf etmek kerek ki, türk destanlarınıñ yazığa alınıp toplanılması
devrinde olsun Türküstanda, olsun Kavkazlarda, ya da olsun Qırımda meşur türkolog
– 324 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

ve folklorşınas alim Radlov kibi qudretli şifaiy halq edebiyatınıñ toplayıcıları pek az,
demek mümkün ki, yoq derecesinde edi. Bu baqıştan türk destanlarınıñ bir sıra
versiyalarınıñ öz vaqıtında, keyfiyetli seviyede kâğıtlarğa köçürilmemesine tecribeli
folkolr toplayıcılarnıñ qıtlığı da yeterli derecede tesir etti.
Hulâsa, bizimce, Rus imperiyasınıñ istilâsı neticesinde Qırım hanlığınıñ milliy
devletçilik qurumınıñ ğayıp oluvı, şu cümleden, halqnıñ büs-bütün içtimaiy-siyasiy,
edebiy-medeniy, estetik-ahlâqiy institutlarınıñ mahvi, em de yüz biñlerle adamlarnıñ
amansız cenklerniñ, mecburiy icretlerniñ qurbanı olması qırımtatar destanlarınıñ tolu
ve mükemmel variantlarınıñ kâğıtlarğa köçürilmemesine, olarnıñ coyulmasına eñ
esas sebeptir. Aynı zamanda mezkür çağlarda qırımtatarlar arasında destanlarnıñ
professional toplayıcılarınıñ eksikligi ve dramatik müitte furtunalı facialardan peyda
olğan umummilliy maneviy ruh tüşkünligi de halq tefekküriniñ şanlı saifeleriniñ söz
medeniyetiniñ ölmez abideleri kibi ebediyleşmesine keçilmez sıñırlar çekti.

EDEBİYAT:
1. Усеинов Т.Б. Крымскотатарская народная литература периода
Крымского ханства / Т.Б. Усеинов // Культура народов Причерноморья.
– 2004. – № 54. – С. 329-331.
2. Бекиров Дж. Дестанлар, “Къырымтатар халкъ дестанларынынъ
хусусиетлери” / Дж. Бекиров // – Ташкент: Гъафур Гъулам адына
эдебият ве санъат нешрияты, 1980. – С. 6 – 25.
3. Керимов И.А. “Гаспринскининъ “джанлы”тарихы 1883- 1913”/ И.А.
Керимов // Симферополь, “Тарпан” – 1999. – 408с.
4. Радлов В.В. «Образцы народной литературы северных тюркских
племен». Часть VII. «Наречия Крымского полуострова», / В.В. Радлов //
С.-Петербургъ. 1896. 450 с.
5. Касумов И.А. “Кёрогълу”нен багълы базы къайдлар ве
тюшюнджелер” / И.А. Касумов // В сб. «Кёрогълу» дестаны. –
Симферополь: Къырымдевокъувпеднешир, 2009. – С. 6-25.
6. Сейтягъяев Н.С. “Къырымда «Кёр огълу» дестаны ве онынъ янъы
варианты” / Н.С. Сейтягъяев // В сб. «Кёрогълу» дестаны. –
Симферополь: Къырымдевокъувпеднешир, 2009. – С. 26-45.
7. Бекиров Дж. Кърымтатар халкъ агъыз яратыджылыгъы / Дж. Бекиров
//. – Ташкент: «Укъитувчи», 1988. – 278 с.
8. Джаманакълы К., Усеин А. Къырымтатар халкъ масаллары. 2-нджи
ишленильген нешир / Джаманакълы К. // – Къырымтатар масаллары –
Симферополь: КъДжИ «Къырымдевокъувпеднешир», 2008. – 384 с.
9. Фазыл Р. Эдиге бий – халкъ дестаны, / Р. Фазыл // Симферополь,
Йылдыз 2010 № 3. – С. 84-85.
10. “Йылдыз” журналы 2010 № 2. – С. 109.

– 325 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

11. Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları antolojisi № 13, / Kırım Türk-Tatar

Edebiyatı, // Kültür Bakanlığı, Ankara – 1999. – 600 s.
12. Kasumov İ.A. “Kırımtatar xalq yaradıcılığı”, / İ.[Link] // «Kırımtatar
dastanları», Bakı – Nurlan. – 2003. – S. 3-20.

Касумов ИлгарАликулуоглы,
KIRIMTATAR DASTANLARININ NƏŞR TARİXİ
XÜLASƏ
Rezüme. Kırımtatar xalq dastanları da başqa türk xalqlarının epik əsərləri kimi
mövzu və ictimai-fəlsəfi mündəricəsinə görə müxtəlif və rəngarəngdir. Qıpçaq və
oğuz türklərinin şifahi söz sənətinin onlarla abidələrilə zənginləşən kırımtatar dastan
yaradıcılığının özgürlüyü əsl mənada heyrət doğrurur. Xalq dastanları kırımtatarların
əzəmətli söz və saz sarayıdır, onun ən böyük mənəvi sərvətidir. Lakin bu tarixi
abidələr onun öz yaradıcısı ilə birlikdə yüzillərlə müdhiş hücumlara məruz qaldı.
Xalqın söz və sənət aləmi məhv oldu, onun folklor mülkü yadellilər tərəfindən
amansızcasına talan edildi. Ümumiyyətlə, tarixi epoxaların mürəkkəb zamanlarında
dünyanın müxtəlif arenalarında cərəyan edən sərt mübarizələr, aramsız müharibələr,
qanlı istilalar dastanların bəzi versiya və variantlarının bütövlükdə, ya da qismən
məhv olmasına səbəb oldu. Buna görə də dünya xalqlarının epik nümunələri kimi
yazıya alınmayan türk dastanları, o cümlədən, kırımtatar lara məxsus olan dastanların
bir çox variantları bugünümüzə qədər yetmədi. Eyni zamanda, xalqın milli faciəsi də
kırımtatar folklor abidələrinin yaddaşlardan silinməsinə öz təsirini göstərdi. Hazırda
əksər kırımtatar dastanlarının mükəmməl və dolğun variantlarını əldə etmək müşkül
məsələdir. Bir sıra məşhur dastanlardan kiçik parçalar və yalnız fraqmentlər yadigar
qalıb. Araşdırmada kırımtatar dastan yaradıcılığının nəşri tarixi iizlənilir, iri həcmli
əsərlərin yazıya alınmamasının, onların itib-batmasının səbəbləri müəyyənləşdirilir.
Açar sözlər: Dastan yaradıcılığı, kırımtatar xalqı, epos mədəniyyəti, variant, türk
folkloru, nəşr tarixi

Касумов Илгар Аликулу оглы,

ИСТОРИЯ ИЗДАНИЯ КРЫМСКОТАТАРСКИХ ЭПОСОВ

АННОТАЦИЯ
Крымскотатарский эпос, пропитанный историей славных побед, добытых
в великой борьбе, и горечью не менее великой любви, пожалуй, ещё более
красочен, чем эпические произведения других тюркских народов.
Cамобытностькрымскотатарского эпоса, в котором искусство устной речи
кыпчакских и огузских тюрков обогатилось десятками сказаний, воистину
поразительно. Народные былины - это величественный дворец
художественного слова и музыкального творчества крымских татар, его
– 326 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

величайшее духовное богатство. Но эти исторические памятники вместе со

своим народом-создателем в течение сотен лет подвергались тяжелейшим
испытаниям. Мир слова и искусства народа понёс большие утраты, весьма
серьёзно пострадало его фольклорное достояние.Вообще говоря, ожесточенная
борьба, непрерывные войны и кровопролитные сражения, которые имели место
в разных частях мира на переломе исторических эпох, привели к тому, что
некоторые версии и варианты былин народов мира были утрачены в целом или
частично. Поэтому до наших дней дошли не все варианты тюркских эпосов, в
том числе и принадлежащие крымским татарам, которые не были своевременно
зафиксированы на письме. В то же время национальная трагедия народа
создала важные условия для забвения памятников крымскотатарского
фольклора. В настоящее время получение полных вариантов большинства
крымскотатарских эпосов - дело весьма и весьма затруднительное. В памяти
народа остались лишь небольшие отрывки, фрагменты из ряда известных
былин. В исследовании прослеживается история издания крымскотатарского
эпоса, определяются причины, по которым более объёмные произведения не
были зафиксированы на письме, и в результате исчезли почти бесследно.
Ключевые слова: творчество эпоса, крымскотатарский народ, культура
эпоса, вариант, тюркский фольклор, история издания

KasumovIlgarAlikuluoglu

THE HISTORY OF THE PUBLICATION OF THE CRIMEAN TATAR

EPICS
Summary. The Crimean Tatar epics, inspired with the history of glorious
victories gained in the great struggle, and the bitterness of no less great love, is
probably even more colorful than the epic works of other Turkic peoples. The
originality of the Crimean Tatar epics, in which the art of oral speech of the Kypchak
and Oguz Turks was enriched with dozens of legends, is truly astonishing. Folk epics
are a majestic palace of artistic expression and musical creativity of the Crimean
Tatars, its greatest spiritual wealth. However, these historical monuments, together
with their creator people, have been subjected to to terrible attacks for hundreds of
years. The world of speech and art of the people suffered great losses, and its folklore
heritage was seriously [Link] speaking, the fierce struggle, continuous
wars and bloody battles that took place in different parts of the world at the turn of
historical epochs led to the fact that some versions and variants of the epics of the
peoples of the world were lost in whole or in part. Therefore, not all versions of the
Turkic epics have survived to this day, including those belonging to the Crimean
Tatars, which were not timely recorded. At the same time, the national tragedy of the
people created some conditions for the oblivion or erasure of the samples of the
Crimean Tatar folklore. At present, obtaining complete versions of most of the
– 327 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Crimean Tatar epics is a extremely difficult matter. Only small excerpts, fragments
from a number of famous epics remained in the memory of the people. The study
traces the history of the publication of the Crimean Tatar epics, identifies the reasons
why bigger writings were not timely recorded, and as a result disappeared almost
without a trace.

Keywords: creation of the epic, Crimean Tatar people, culture of an epic, variant,
Turkic folklore, publication history

Redaksiyaya daxil olma tarixi: 05.03.2021.

Çapa qəbul olunma tarixi: 15.03.2021
Rəyçi: filologiya elmləri doktoru, professor Mahmud Allahmanlı
tərəfindən çapa tövsiyə olunmuşdur

– 328 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Doç. Dr. NAİLE ASKER

Azerbaycan Milli İlimler Akademisi, Folklör Enstitüsü
qaracantali@[Link]

ESKİ TÜRK KAHRAMANLIK DESTANLARI VE KÖROĞLU

DESTANI

ÖZET
Destanlarımız eski mitoloji metinlerinden sonra Türk epik metinlerinin
başında gelen en eski ve geniş halk edebiyatı türlerinden biridir. Türk halk
hikayeleri, bir başka adıyla destanlar hacmine ve anlatım biçimine göre bazen dizi,
bazen tek çilt şeklinde halk romanlarıdır. Destanlar genellikle konusuna göre iki ana
başlık: aşk ve kahramanlık konuları altında incelenir. Dünya halk edebiyatında da
despot rejimlere karşı çıkan, yoksul insanların yanında yer alan halk kahramanları
vardır. Bu açıdan Köroğlu ortak Türk halk kahramanı, Köroğlu Destanı de bir halk
kahramanlık hikayesidir. Ozanlar, aşıklar tarafından anlatılan, şiir kısımları saz
eşliğinde okunan ve çeşitli versiyonları olan Köroğlu Destanı anlatıcının
yaklaşımına, sempatisine bağlı olarak farklılık göstermektedir. Bazen kısa, bazen
geniş anlatılan, duruma ve yerine göre bazen bir kolu ikiye bölerek, bazense iki kolu
birleştirerek tek kol halinde anlatılan destan metinlerinin çok varyantlılığının genel
nedenlerinden biri de budur. Türk destancılık tarihine damgasını vurmuş Köroğlu
Destanı bugün Sibirya`dan Balkanlar`a kadar Türkçe konuşulan hemen hemen bütün
coğrafyaya yayılmış durumda. Türk, Türkmen, Özbek, Başkurt, Azerbaycan, Kazak,
Karakalpak, Tatar Türkleri vs. sözlü edebiyatının baş yapıtı olan Köroğlu Destanının
Batı versiyonu Anadolu ve Azerbaycan versiyonudur. Anadolu versiyonu da kendi
içerisinde İstanbul, Kars, Elazığ, Erzurum, Antep, Maraş ve b. bölgelerde farklılık
göstermektedir. Bugüne kadar Köroğlu Destanı kadar tüm Türk dünyasına mal olmuş
başka bir hikaye yoktur ve hiç raslantı değil ki, bu hikayenin 500`e yakın varyantı
mevcuttur.
Bu çalışmada eski Türk epik metinlerinden yola çıkılarak hikayecilik-
destancılık tarihine genel bir bakış atılacak, Köroğlu Destanının Türk kahramanlık
destanları içerisindeki yeri, üstlendiği görevler, yayıldığı coğrafya, varyantları ve
metinleri hakkında bilgi verilecektir.
Anahtar sözler: Köroğlu Destanı, destan, Türk halk edebiyatı, aşık, bölge,
metin

Destanlarımız eski mitoloji metinlerinden sonra Türk epik metinlerinin

başında gelen en eski ve geniş halk edebiyatı türlerinden biridir. Türk halk
edebiyatımızın başlangıcı olarak kabul edilen, hacmine ve anlatım tarzına göre
folklörün en büyük türü olan destanlarımızın kökü eski Türk mitolojisinin derin
– 329 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

katlarına kadar iner. Destancılık dönemi olarak da tanımlanan eski Türk halk
hikayecilik geleneğine baktığımızda çok sayıda halk kahramanlık hikayelerine
rastlarız. Halk hikayelerimizin sayısının bu kadar çok olması Türkün zaferlerinin bir
kaç hikayeye sığdırılamayacak kadar çok olması ile bağlıdır. Halk hikayesi anlatan
(bu bir ozan, bir şaman, bir aşıktır), hikayeyi kendisinin lüzum gördüğü parçalara
bölerek, kahramanı özel övgülerle ve mübalağa ile terennüm eder, en heyecanlı
kısımlarını kahramanın dilinden şiirle anlatır. Şiir dizelerine sıra geldiğinde bunları
kopuzuyla, sazıyla çalarak avazla (makam) okur.
Eski Türk geleneklerine göre hükümdar savaşa giderken ordusunun ön
sıralarında ozanları bulundurmuştur. Ozanlar kahramanlık türküleriyle orduya ruh
vermek görevi ile yanı sıra savaş sırasında askerlerin kahramanlıklarına tanıklık
ederek, bunu belgeleştirmekteydi. Bu bakımdan eski Türk kahramanlık destanları
Türkün tarihi, savaş salnameleridir. Bu kahramanları öven, anlatan hikayelerin
hemen hemen hepsi daha kahraman hayattayken yayılmağa, dilden dile dolaşmağa
başlamıştır. Bazı hikayelerimizin seri halinde olmasının bir nedeni de budur.
Savaştan savaşa yeni kahramanlıklar yeni hikayelerin-destanların oluşması demekti.
En küçük folklor ürününden en büyüğüne – halk hikayelerimize, destanlarımıza
kadar sözlü edebiyatımıza konu olan olaylarda Türkün tarihi şifrelenmiştir.
Destanlarımız bu konuda diğer türlere önçüllük etmektedir. Türk halk edebiyatının
destan türü dünya kültür tarihine bir çok değerli söz yapıtları hediye etmiştir.
Türk halk destancılık geleneğine bakarken, bu geleneğin geçtiği uzun yoldan
bahsetmemiz gerekir. Bu yol, Türklerin eski yaşam tarzı ve inanç sistemine uygun
olarak mitolojiden kahramanlık destanlarına, İslamiyet’e geçiş sürecinde ise yavaş
yavaş kahramanlık hikayelerinden aşk hikayelerine dönüşmüş veya da karışık şekil
almıştır.
Toplumun sosyo-kültürel yapısından ve gelişiminden etkilenmiş, zaman
zaman hem konu, hem yapı olarak değişime uğramış destanlarımızın geçtiği yol
haritası bu şekildedir: “Göçebelikten yerleşik hayata geçişin ilk mahsullerinden olup;
aşk, kahramanlık, vb. bunun gibi konuları işleyen; kaynağı Türk, Arap-İslam ve
Hint-İran olan, büyük ölçüde aşıklar ve meddahlar tarafından anlatılan nazım nesir
karışımı anlatmalardır” (1, s.7).
Destanlarımız, nesir ve nazımlı bir yapıya sahiptir, tasvir ve şiir kısımlarında
kalıplaşmış uslup ve ifadelere rastlıyoruz, genellikle kahramanlıktan ve aşktan
bahseder, bazen iki konu bir aradadır.
Eski Türk destanları, yaratılış, varoluş ve hayat kavramlarına geniş yer
vermiş, felsefi-mitoloji ve estetik yaklaşımla olaylara bakmış, zaman zaman
bütünleşme, olgunlaşma, zenginleşme yolu katederek tekamül yaşamıştır. Eski Türk
destanları kahramanlık konusundadır ve genellikle bir savaşçı, bir hükümdar veya
yiğitlik yapmış her hangi biri hakkındadır. Tasvir kısımlarında anlatıcının dili
kullanılmış, ama kendisi olaylara karışmamıştır. Genellikle anlatıcının kimliği
bilinmez, o, meçhul bir ozan veya şamandır.
– 330 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Eski destanlarımızın konusuyla bağlı bir kaç örneğe bakalım:

“Alp Er Tonga” destanı M. Ö. 7. yüzyılda yaşamış türk hükümdarı Alp Er
Tonga`nın hayatı ve savaşlarından bahseder. Firdevsi`nin “Şahname” eserindeki
Afrasiyap`ın Alp Er Tonga olduğu (9, s.20) ve Kaşgarlı`nın “Divanü Lugati't-Türk”
eserinde destandan küçük bir parça geçtiği (11, s.115) bilinmektedir
“Yaratılış” destanının ilk cümlesi böyle başlar: “Daha hiçbir şey yokken,
Tanrı Kayra Han'la uçsuz bucaksız su vardı. Ay, güneş, toprak yoktu” (5, s.43). 19.
yüzyılda Altay Türklerinden derlenmiş bu mitoloji içerikli destan Türklerin dünyanın
yaranması hakkındakı en eski inançlarını göstermektedir.
“Şu” destanı Makedonyalı Büyük İskender`in Türk illerine yürüyüşü ve Şu
adlı padişahla savşından bahseder. Şu M. Ö. 4. yüzyılda yaşamış bir Türk
hükümdardır. Destan 11. yüzyıla kadar sözlü yaşamış, bu tarihte ise Mahmud
Kaşgarlı tarafından yazıya alınmıştır.
“Oğuz Kağan” destanı M. Ö 2. yüzyılda yaşamış Oğuz Han`ın
kahramanlıkları hakkında yaratılmış bir destandır. Bir çok araşırmlaradan sonra
Oğuz Han`ın gerçekte Türk hükümdarı Mete olduğu kanısına varılmıştır. Destandakı
olaylarla Mete Han`ın hükümranlık tarihindeki olaylar genel olarak örtüşmektedir.
“Ergenekon” destanı çok eski tarihe sahip bir mitoloji içerikli destanımızdır.
Göktürkler'in Altay Dağları çevresine çekilip demircilik yaparak yaşadıkları, türeyip
çoğaldıkları dönemden bahseder. Destan Çin kaynaklarında “Bozkurt”, Moğol
kaynaklarında “Ergenekon” adını almıştır.
“Göç” destanında Uygurlar`ın Çinli`lerle savaştan sonra memleketlerinden
göçe zorlanmalarının öyküsü anlatılmaktadır. Destanda Buğu Han`ın ağaçtan, Buku
Han`ın dağdan doğması ve onların kağan olmalarını anlatır.
IX-X yüzyıla ait Kırgız “Manas” destanı, kahramanı Manasın doğumundan
ölümüne değin vuku bulan olaylardan, yani çocukluğundan, ilk yiğitliklerinden,
Kalmık ve Çin baskınlarına karşı örgütlenmesinden, yurdunu işgalden
kurtarmasından bahseder. Baştan sona şiirle anlatılan destan bügün de Kırgız
halkının manevi değerlerinden biridir.
Görüldüğü gibi, bu eski Türk destanlarının ana temasını mitolojik
dünyagörüşüyle bağlı olarak dünyanın yaratılması, Türk`ün dünyaya sahip çıkması,
onların savaşları ve zaferleri oluşturmaktadır. Kahramanlık, yiğitlik, korkmazlık,
cesaret, savaş ve vatan aşkı, mertlik, dürüstlük, adalet gibi yüksek insani değerler bu
destanların ortak özellikleridir. Eski Türk geleneğine bağlı olan bütün destanlarımız
bu konularda bir birine sıkı bağlıdır. Aynı zamanda bu destanlar kendi başına özgün
eserler olmakla yan yana yapı ve şekil olarak da bir birinden farklıdır.
Türk halk hikayeciliği geleneğinde bir bölgü uygulamak gerekirse bunu
“Dede Korkut” destanına kadar ve “Dede Korkut” destanından sonra diye bölmek
gerekir. Bazı Türk kaynaklarında halk hikayelerimizi İslam`a kadar ve İslam`dan
sonra diye ikiye bölmekteler. Ama bazen destanın yazıya alınması ve ya yeniden
istinsahi sırasında İslami imgelerin katipler tarafından destana ilave edildiğini
– 331 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

düşünerek bu bölgüyü güvenilir bulmuyoruz. “Dede Korkut” destanına kadar bütün

destanlarımızda anlatıcı üçüncü şahıstır ve hep sahne arkasındadır, ama “Dede
Korkut” destanı ve ondan sonrakı bütün destanlarımızda anlatıcı sahneye çıkar ve
hatta bir çok destanlarımızda tüm olayların esas kahramanı anlatıcı kendisi olur.
“Dede Korkut” hem olayları anlatım biçimine, hem şiir kısımlarının
inceliğine göre kendinden önceki destanlardan keskin farklılık göstermekte. “Dede
Korkut” hem de ona göre farklıdır ki, artık 12 boydan (hikaye) oluşan seri destandır.
Her bir boy kendiliğinde bağımsız gibi gözükse de, bütün boylar bir birine ortak
süjet hattıyla birleşmiştir. Kendinden sonra gelmiş bütün destanlarda “Dede Korkut”
etkisi açık aşikar duyulmaktadır. Bu etki “Köroğlu”da daha belirgin şekilde
görülüyor: “Köroğlu” Destanı Azerbaycan halk hikayeleri içerisinde tek örnektir ki,
bütün kurgu şekli, edebiyat şekli-kuruluş, genel içerik ve fikri ile “Dede Korkut”a
tamamile uygundur” (6, s.151).
“Son araştırmalar gösteriyor ki, Köroğlu 14. yüzyılda yaranmıştır” (17, s.38).
16-18. yüzyıllarda destan bütün kolları ve versiyonları ile beraber büyük bir
yükseklikte kalmış, 19. yüzyılın ortalarına kadar yeni kollar ve ilaveler edilerek
gençleştirilmiş ve bu tarihten sonra günümüze kadar çok az değişime uğramıştır.
Türk halk hikayecilik geleneğinde ilk destanlar yalnızca kahramanlık konulu idise,
“Dede Korkut” sonrası destanlar artık hem kahramanlık, hem aşk ya da iksinin de
bulunduğu destanlara dönüştü. “Köroğlu” “Dede Korkut”la 15-18. yüzyıllarda
yaranmış destanlarımız arasında bir aşama oluşturmaktadır.
Türk Halk Edebiyatımızın incisi olan “Köroğlu” destanı hem kahramanlık,
hem aşk konularını işleyen bir çok kolları ve versiyonları olan bir eposdur.
“Köroğlu”dan bahsederken onu Doğu ve Batı versiyonları olarak iki ana versiyon
gibi kabul etmemiz gerek. “Köroğlu” destanının Batı (Azerbaycan, Anadolu,
Balkanlar, Kırım) kolları ile Doğu Türkistan (Uygur, Türkmen, Özbek, Tacik,
Kazak, Karakalpak) kolları olmak üzere iki ana metin ve bunlar etrafında teşekkül
eden yüzü aşkın kolu bulunmaktadır (18, s.83-90; 19, s.103-114).
Anadolu, Türkmen, Azerbaycan, Özbek, Başkurt, Tatar, Kazak, Karakalpak
Türkleri vs. sözlü edebiyatının şaheseri olan Köroğlu hikayesinin Batı versiyonu
Anadolu ve Azerbaycan versiyonudur. Destan, Anadolu`dan Osmanlı akınlarıyla
birlikte Avrupa`nın merkezine kadar yol almış ve Balkanlar`da da yaygınlaşmıştır.
Türk dünyaının geniş coğrafyasıını ve Türk halklarının dil ve sosyo-kültürel
özelliklerini düşünürsek versiyonlar arasındakı farklar kaçınılmazdır. Orta Asya ve
ya Türkistan versiyonu adlanan Doğu versiyonunda Köroğlu soylu bir aileden
geliyor, o, bir han oğludur. Burada eski destancılık geleneğinin kahramanlarından
kalmış mifolji motiflerin izlerini görmek mümkündür. Köroğlu`nun doğumu
sırasında görülen olağanüstü olaylar da eski Türk destan geleneğine has bir unsurdur.
Türkmen versiyonunda Köroğlu`nun babası Cığalı Beğ rüyasında aldığu emre uyarak
mezarlığa gider ve mezardakı çocuğu alır, ona Rovşen ismini verir. Kazak
versiyonunda ise rüyayı Köroğlunun anası görür. Ana Akanay rüyada öldürüleceğini,
– 332 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

öldükten sonra doğum yapacağını, çocuğunun onun intikamını alacağını görür.

Özbek versiyonunda ana Hilalay öldükten sonra mezarda doğurur. Bir keçi
tarafından beslenilen çocuğu farkeden çoban baba Hasan Beğ`e haber verir ve baba
çocuğu mezardan alır (8, s.107).
“Büyük bir destanın Anadolu və Azerbaycan sahası anlatmalarında Osmanlı
İmparatopluğu`nun sosyal siyasi olaylarının etkisiyle yeniden şekillendiğini
belirttiğimiz Köroğlu bu süreçle birlikte mitolojik bir çok yönünü (han soyundan
gelmemesi, doğum sırasında olağanüstü olayların yaşanmaması, dış düşmanlara karşı
savaşmaması vb.) kaybetmiştir. Mitolojik ve tarihsel yönlerinin çarpışmasında
Köroğlu bir yönüyle bozkır toplumunun değer yargılarından ve toplumsal
kabullerinden uzaklaşmış bir yapı sergilemekte, bir yönüyle de geçmişteki bir destan
kahramanını çağrıştırmaktadır” (15, s.140).
Batı versiyonunda kahramanın doğumundan ve çocukluğundan bahsedilmez.
Köroğlu (Rövşen-Ruşen) karşımıza delikanlı olarak çıkar. Bundan başka Köroğlunun
ailesinden bahsedilmez ve ya sadece babadan bahsedilir. Babanın ismi bazı
derlemelerde Alı (3, s.7), bazı derlemelerde Yusuf (10, s.1), bazılarındaysa Ahmettir
(4, s.199). Köroğlu Destanının Türk ağızlarında olan versiyonlarında kahramanın
ismi Köroğlu, Göroğlu, Goroğlu, Koroğlu olarak geçer, yine kahramanın mekanı
Canlıbil, Çenlibel, Cenbil, Çamlıbel gibi farklılıklar gösterir.
Anadolu versiyonu da kendi içerisinde İstanbul, Kars, Elazığ, Erzurum,
Antep, Maraş vb. bölgelerde farklılık göstermektedir. Anadolu sahasından destanın
15 kolu derlenmiştir. Anadolu kolları ile ilgili olarak [Link]’in “Köroğlu”
(1975), Hüseyin Beyaz’ın “Köroğlu`nun Antep Rivayeti” (1986), Sevgi Koçak’ın,
“Köroğlu’nun Erzincan Varyantı” (1992), Hacı Ali Özturan’ın “Maraş Ağzı
Köroğlu” (2009) kitapları gibi çok sayıda derlemeler ve çalışmalar yapılmıştır.
Türk hikayecilik tarihine damgasını vurmuş “Köroğlu” Destanı bugün
Sibirya`dan Balkanlar`a kadar Türkçe konuşulan hemen hemen bütün coğrafyaya
yayılmış durumda. Bugüne değin Köroğlu hikayesi kadar tüm Türk dünyasına mal
olmuş başka bir hikayemiz yoktur ve hiç raslantı değil ki, bu hikayenin 500`e kadar
versiyonu mevcuttur.
Ozanlar, aşıklar tarafından anlatılan, şiir kısımları sazla çalınarak okunan
“Köroğlu” hikayeleri anlatanın yaklaşımına, sempatisine bağlı olarak farklılık
göstermektedir. Bazı kaynaklara göre 24, bazılarına göre 20 kolu olan bu destanın 17
kolu yaygın olarak biliniyor.
Türk Halk Edebiyatının “Köroğlu” destanında araştırmağa ihtiyaç duyduğu
başka bir tema da destandakı halk şiiri örnekleri ve aşık havalarıdır. Bu şiir örnekleri
ve bu havalar destandan kenarda bir anlam taşımaz ve genellikle destandan kenarda
kullanılmaz. “Köroğlu” havalarını her aşık okuyamaz, bunun için yüksek zil ses ve
boğaz gerekiyor. Azerbaycan`da bu havaları okuyan aşıklar “Koroğluhan aşıklar”
adlanır. Azerbaycan`da Köroğlu`nuun yarattığı ve onun anısına aşıkların yarattığı
20`den fazla havanın (makamın) olduğu bilinmektedir.
– 333 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Son dönemlerde güzel sanatlar professörü Tariyel Memmedov aşık havaları

araştırmalarına çok değerli katkılarda bulunmuştur. O, klasik aşık havalarının bir
çoğunu notaya almış ve kitap halinde bastırmıştır. Ayrıca “Köroğlu” havalarının
Azerbaycan ve Türkiye aşıklarının ifasında yazılmış orijinal nota yazılarını, ilave
olarak 1938-40’lı yıllarda Azerbaycan’da başlayan ve maalasef yarım kalamıç
derleme çalışması çerçevesinde bir ekip tarafından yazılmış Köroğlu aşık havalarının
nota elyazılarını da bastırmıştır.
“Köroğlu havaları” adı altında “Köroğlu” destanında geçen tüm havaların
yapı özellikleri tetkik edilmiş, bütün materyeller müellif tarafından 1978-1981 yılları
arasında Azerbaycan’ın çeşitli bölgelerinde düzenlenen folklor-etnografya bilimsel
çalışmalarında incelenmiştir. Toplanan materyellerin grafik belgeleştirilmesi üstat
aşıkların ifasında “canlı icra” yoluyla hayata geçirilmiştir.
Türk halklarının ortak eposu “Köroğlu” yüzyıllardır insanların hafızasında
canlılığını ve tazeliğini korumağı başarmış ölmez söz yapıtıdır. Köroğlunun tarihi
şahsiyet ve aşık olması bazı tereddütlerle beraber artık kabul olunmuştur. Bir elinde
saz, birinde kılıç olan kahraman, zalimin karşısında, mazlumun yanında olmuştur.
Köroğlunun büyük şöhret kazanmasnda, destanın ayrı ayrı kollarının bu kadar
yüksek zirvelere ulaşmasında, yaygınlaşmasında Köroğlunun aşıklığının büyük etkisi
olmuştur. Sazın sihri, mucizesi destanda bir kaç yerde özellikle ele alınmıştır.
Dünya halklarının edebiyatında da despot rejimlere karşı çıkan, yoksul
insanların yanında olan halk kahramanları vardır. Bu açıdan Köroğlu ortak Türk halk
kahramanı, Köroğlu hikayesi de bir halk kahramanlık hikayesidir (7, s.58).
Köroğluya kadar ve Köroğludan sonra destanlarımızın tekamül süreçine bakılırsa
“Köroğlu”ya büyük görevler verildiğini görürüz. “Köroğlu” bu görevleri başarıya
yerine getirmiştir.
Eski Türk halk hikayeciliği geleneğinden gelme bahadırlık, alplık sıfatları
Köroğluya verilmiştir. Mitoloji unsurlara sadık kalan geleneksel mitolojik
yardımcılara “Köroğlu”da da yer var. Kahramanın atının derya atlarının soyundan
gelmesi, kılıcının gök taşından olması, bir de sihirli narası onu mitolojik
kahramanlara, eski destan geleneğimizin bir parçasına dönüştürüyor. Şairliği ve
aşıklığı ile Köroğlu gerçekci kimliğe bürünüyor. “Köroğlu”nun Batı versiyonunda
bazı derlemelere göre Bingöl dağlarının sihirli suyundan, bazı derlemelere göre
Goşabulak suyundan içerek güç kuvvet kazanan, aynı zamanda aşıklık vergisi, bade
içme geleneğini tamamlayan kahraman bir hak aşığı zirvesine yükseliliyor.

Kaynaklar
1. Alptekin Ali B. (1997) Halk Hikayelerinin Motif Yapısı. Ankara: Akça
Yayınları.
2. Azerbaycan dastanları. (2005) I cild, tekmilleşdirilmiş II neşri, Bakı, Çıraq
Neşriyyatı.

– 334 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

3. Azerbaycan dastanları. (2005) IV cild, tekmilleşdirilmiş II neşri, Bakı, Çıraq

Neşriyyatı.
4. Boratav P. N. (1988) Halk hikayeleri ve Halk Hikayeciliği, İstanbul, Adam
Yayınları.
5. Büyük Türk Klasikleri. (1987) I Kitap, Ankara, Ötüken Yayınları.
6. Çemşidov Ş. A. (1977) Kitabi-Dede Qorqud. Bakı, Elm Neşriyyatı.
7. Edebiyyatşünaslıq terminleri lüğeti. (1988) İşlenilmiş ve tekmilleşdirilmiş 4.
neşri, Bakı, Maarif Neşriyyatı.
8. Ekinci M. (2004) Türk Dünyasında Köroğlu, Ankara, Akçağ Yayınları.
9. Ercilasun A. B (1993) Türk Dünyası Üzerine İncelemeler. Ankara, Akçağ
Yayınları.
10. Kaplan M., Akalın M. (1973) Köroğlu Destanı. Anlatan Behçet Mahir. Ankara,
Sevinç Matbaası.
11. Kaşğari M. (2006) Divanü lüğat-it-türk. Tercüme eden ve neşre hazırlayan
Ramiz Esker. I cild, Bakı: Ozan Neşriyyatı.
12. Kitabi-Dede Qorqud. (1988) Bakı, Yazıcı Neşriyyatı.
13. Koroğlu. (1975) Tertib edeni M.Y. Tehmasib. Bakı, Maarif Neşriyyatı.
14. Memmedov T. (2010) Koroğlu Aşıg Havaları, Bakü, Apostrof Çapevi.
15. Önçül K. (2010) Eski Türk Kültürü ve Halk Edebiyatı Ürünlerinde Başkaldırı
Kavramı. Elazığ, Manas Yayınları.
16. Özturan Hacı A. (2009) Maraş Ağzı Köroğlu. Kahramanmaraş, Ukde Kitaplığı.
17. Sadıqov İ. (1998) Koroğlu kim olub? Bakı, Azerneşr Neşriyyatı.
18. Türkmen F. (1983) Köroğlu Destanının Orta Asya Rivayetleri. Köroğlu
Semineri Bildirileri, Ankara.
19. Yıldırım D. (1983) Köroğlu Destanının Orta Asya Rivayetleri. Köroğlu
Semineri Bildirileri, Ankara.

[Link]
OLD TURKISH HEROIC EPICS AND KOROGLU EPIK
SUMMARY

After the old mythology texts, our epics is one of the oldest and most
extensive folk literature genres, which is one of the leading Turkish epic texts.
Turkish folk tales, in other words epics are folk novels which depend on their volume
and expression that sometimes in the form of a single skin or sometimes set. The
stories are usually based on two main topics: analyzing under the themes of love and
heroism. There are also folk heroes who are opposed to despotic regimes and which
are next to poor people in the world folk literature. In this respect, Koroglu is the
common Turkish folk hero and Koroglu story is the heroic story of a people. Stories
of Koroglu describing by ashugs, poem parts of Koroglu story playing by saz,
therefore there are variations in Koroglu story depending on approach of teller and
– 335 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

sympathy. This is one of the common reasons for the many variants of epic texts that
are sometimes told in short, sometimes broadly, sometimes divided into two
branches, sometimes by combining two branches, depending on the situation and
place. Striking its brand to Turkish storytelling history the story of Koroglu today has
spread almost all Turkish speaking geography, from Siberia to the Balkans. Story of
Koroglu is the head work of Turkmen, Uzbek, Bashkir, Azerbaijan, Kazakhstan,
Karakalpak, Tatar Turks folklore and western version of Koroglu is the Anatolia and
Azerbaijan version. Anatolia version also varies in Istanbul, Kars, Elazıgh, Erzurum,
Antep, Marash and other regions. There is no another story appropriating the entire
Turkish world like Koroglu story to date and it is not a coincidence that there is up to
500 version of the story.
In this study, an overview of the history of storytelling-epic texts will be
given based on the old Turkish epic texts, and information will be given about the
place of the Köroğlu Epic in the Turkish epic tradition, the tasks it has undertaken,
the geography it has spread, its variants and texts.
Key words: Koroglu epik, epic, Turkish folk literature, ashug, text

Н.АСКАР
ДРЕВНЕТЮРКСКИЕ ГЕРОИЧЕСКИЕ
ЭПОСЫ И ЭПОС “КЕРОГЛУ”
РЕЗЮМЕ
После текстов старой мифологии наши эпосы - один из старейших и
наиболее обширных жанров народной литературы, который является одним из
ведущих турецких эпических текстов. Турецкие народные сказки, другими
словами, эпосы - это народные романы, которые зависят от их объема и
выражения, иногда в виде единой оболочки, а иногда и в виде набора. Рассказы
обычно основаны на двух основных темах: анализ на темы любви и героизма.
Есть и народные герои, выступающие против деспотических режимов и
стоящие рядом с бедняками в мировой народной литературе. В этом
отношении Кероглу - обычный турецкий народный герой, а эпос “Кероглу” -
героическая эпос народа. Рассказы “Кероглу”, описываемые ашугами,
стихотворные части рассказа Кероглу, играемые сазом, поэтому в эпос
“Кероглу” есть вариации в зависимости от подхода рассказчика и сочувствия.
Это одна из распространенных причин множества вариантов эпических
текстов, которые иногда рассказываются кратко, иногда широко, иногда
разделяются на две части, иногда путем объединения двух ветвей, в
зависимости от ситуации и места. Привлекая свой бренд к турецкой истории,
эпос “Короглу” сегодня распространилась почти по всей тюркоязычной
географии, от Сибири до Балкан. Эпос “Кероглу” - это головное произведение
туркменского, узбекского, башкирского, азербайджанского, казахстанского,
каракалпакского, татарского тюрков фольклора, а западная версия “Кероглу” -
– 336 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

это Анатолийская и Азербайджанская версии. Версия Анатолии также

варьируется в Стамбуле, Карсе, Элазиге, Эрзуруме, Антепе, Мараше и других
регионах. На сегодняшний день нет другой истории, присваивающей весь
турецкий мир, как эпос “Короглу”, и не случайно существует до 500 версий
этой истории.
В этом исследовании будет дан обзор истории повествовательно-
эпических текстов на основе старых турецких эпических текстов, а также будет
дана информация о месте эпоса “Кероглу” в турецкой эпической традиции,
задачах, которые он предпринял, география его распространения, его варианты
и тексты.
Ключевые слова: эпос “Короглу”, эпос, турецкая народная
литература, ашуг, текст.

Redaksiyaya daxil olma tarixi: 05.03.2021.

Çapa qəbul olunma tarixi: 15.03.2021
Rəyçi: filologiya elmləri doktoru, dosent Əfzələddin Əsgərov
tərəfindən çapa tövsiyə olunmuşdur

– 337 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

XANIM FƏRHAD QIZI ABDULLAYEVA

AMEA akad. Z.M.Bünyadov adına Şərqşünaslıq İnstitutu
Türk filologiyası şöbəsi
Hüseyn Cavid prospekti
mehivaqo@[Link] +994708922182

ƏHMƏD RASİM YARADICILIĞINDA ARA NƏSİL ƏDƏBİYYATININ

POETİK İNİKASI

Xülasə
İlkin mərhələsi eramızdan əvvəl II əsrdə Çin dilinə tərcümə edilmiş türk
ədəbi nümunələrinə söykənən türk ədəbiyyatı bir sıra tarixi inkişaf mərhələlərindən
keçərək, XIX əsrdə tam yeni bir mərhələyə qədəm qoymuşdur. Uzun əsrlər boyu
ortaq ərəb-fars-türk ədəbiyyatı çərçivəsində mövcud olan Türkiyə ədəbiyyatı bu
dövrdən sonra fərqli inkişaf konsepsiyasına başlamışdır. Bu yeniləşmənin başlıca
səbəbi Osmanlı imperiyasına Avropa təsirinin güclənməsi idi. Yenidən dirçələn
ədəbiyyatda bir yandan qədim ədəbi ənənələrə sadiqliq duyulurdusa, digər tərəfdən
Qərbi Avropa ədəbiyyatının təsiri ilə yeni ədəbi janrlar, dramaturgiya və s. yaranırdı.
Türk ədəbiyyatında yeniləşmə dönəminin ikinci nəsli – II Tənzimat Dövrü ilə
“Sərvəti- Fünun” dövrü arasındakı ədəbi mərhələ ara nəsil ədəbiyyatı adlanır. Iki
ədəbi dövr arasında bir növ körpü rolunu oynamış bu mərhələ, əsasən, 1884- 1896- cı
illəri əhatə etmişdir. Nəzəriyyə kitablarında bu mərhələnin tədqiqinə az yer
verilmişdir. Bunun əsas səbəbi ara nəslə mənsub şair və yazıçıların konkret ədəbi
cərəyan və ya məktəb yaratmamaları, ortaq mətbu orqan ətrafında toplaşa
bilməmələridir. Ara nəsil yazıçılarını tədqiq edərkən Əhməd Rasimin bədii
yaradıcılığı xüsusi diqqət cəlb edir.
Açar sözlər: Yeni dövr türk ədəbiyyatı, ara nəsil ədəbiyyatı, Əhməd Rasim,
nəsr, publisistika, roman janrı.
Tarixin müəyyən inkişaf mərhələsində biri digərinə zidd olan ideoloji
mübarizə fonunda yazıçıların qruplaşmasına, ideya və əqidəcə birləşməsinə ədəbi
cərəyan deyilir. Yazıçı və şairlərin belə birləşməsi həyata baxışları, ətraf aləmə
münasibətləri, gələcəklə bağlı arzu və istəkləri ilə əlaqədardır. Ədəbi cərəyan və ya
məktəb yaratmağın ana xəttini təşkil edən bu şərtlərin olmadığına görə ara nəsil
mərhələ olaraq nəzəriyyəçilər tərəfindən az tədqiq edilmişdir. Buna baxmayaraq,
yaratdıqları əsərlərlə Tənzimatın son mərhələsi ilə “Sərvəti-Fünun” dövrlərindən
səciyyəvi xüsusiyyətlərinə görə fərqlənən, iki dönəm arasında uğurlu keçid və körpü
yolunu oynadığına görə ara nəsil ədəbiyyatının tədqiqi əhəmiyyətlidir. Ortaq
məfkurə ətrafında vahid cərəyan və ya məktəb halında birləşməmələri həmin şair və
yazıçıların yaradıcılığını görməzdən gəlməyimizə əsas verə bilməz. Bu mərhələnin

– 338 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

tədqiqi, yazıçıları və əsərlərinin öyrənilməsi Yeni dövr türk ədəbiyyatının ətraflı

araşdırılmasını daha da səmərəli edir.
Ara nəsil anlayışına ilk dəfə Məhməd Kaplanın 1946- ci ildə yayımladığı
“Tevfik Fikrət və şeiri” adlı elmi araşdırmasında rast gəlirik.
Müəllif [Link]ət haqqındakı elmi araşdırmasında sənətkarın yaşadığı ədəbi-
sosial mühitin ümumi mənzərəsini canlandırarkən tənzimatçılarla sərvəti- fününçular
arasında mövcud olmuş, daha çox ikincinin təşəkkülündə zəmin rolunu oynamış bir
ədəbi mərhələ haqqında məlumat vermişdir. Təxminən 20-30 şair və yazıçıdan
meydana gəldiyini söylədiyi bu nəzəri topluluğun bir neçə nümayəndəsi haqqında
məlumat vermişdir. Gündəlik həyatda baş verən adi məişət mövzularını əsərlərində
işləmələri ara nəsil yazıçılarının əsas ortaq cəhəti idi.
Bu dövrdə qərbsayağı məktəblərdə oxumuş, Avropaya meylli xeyli sayda
gənc şair və yazıçı R.M.Əkrəm, Ə.[Link], [Link] və S.P.Səzainin başlatdığı yeni
tipli ədəbiyyat ənənəsinin geniş təbliğində əvəzsiz səy göstərmişlər. Qərbmeylli türk
ədəbiyyatının tarixini araşdırarkən istər I Tənzimat, istərsə də II Tənzimat
dönəmlərində konkret sayda şair və yazıçı ilə rastlaşırıq. Birinci nəsildə üç, ikinci
nəsildə dörd-beş ad tərəfindən təmsil edilən yenilik, ara nəslin əlində qısa zamanda
geniş vüsət qazanaraq saylarını dəqiq söyləyə bilməyəcəyimiz gənc sənətkarların
qələmində təmsil edilmə imkanına qovuşmuşdur.(5,s.110).
Adından göründüyü kimi ara nəsil ədəbiyyatının nümayəndələri özlərindən
əvvəlki və sonrakı cərəyanların heç biri ilə ortaq şərtləri bölüşməsələr də, sələflər və
xələflər arasında uğurlu keçidi təmin edə bilmişdilər. Tənzimat dönəmi ilə “Sərvəti-
Fünun” dönəmi arasında fəaliyyət göstərən ara nəsil nümayəndələrinin hər iki
dönəmlə ortaq və fərqli cəhətləri mövcuddur.
Tənzimatçıların yeniləşmə yolunda ən böyük silahları qəzetçilik idisə, ara
nəsil nümayəndələri mətbuatın dərgi və jurnal sferasına daha çox meyl göstərirdilər.
Həmin dərgilərin yarıdan çoxu məhz ədəbiyyat sahəsi ilə əlaqədar idi. Bunların
arasında “Tərəqqi”, “Maarif”, “Qeyrət”, “Xəzineyi-Fünun” və digərlərini göstərmək
olar.
Ara nəsil nümayəndələrinin fəaliyyət dövrü Sultan II Əbdülhəmidin
hakimiyyət illərinə təsadüf edir. Ədəbiyyat və mətbuatda senzuranın hökm sürdüyü
bu dövrdə sənətkarlar siyasi- ictimai mövzulardan daha çox insanın daxili hiss və
həyəcanlarının bədii təcəssümünə yer verirdilər. Hələ Ə.[Link] və R.M.Əkrəm
yaradıcılığında önə çıxarılmış qəhrəmanın fərdi duyğuları, incə insani məqamların
təsviri ara nəsil nümayəndələri tərəfindən daha da çox və dərindən işlənərək
“Sərvəti- Fünun” dövrünə ötürülmüşdür. “Məhməd Cəlal və Mustafa Rəşid “Sərvəti-
Fünun” ədəbiyyatında geniş yayılmış xəstəlik halını alan sentimentalizmin ən
tanınmış öncüllərindəndir.” (4, sə. 41)
Ara nəsil dönəmi türk ədəbiyyatında köhnə ilə yeninin, romantizmlə
realizmin birlikdə yaşandığı, romantizmdən realizmə keçidin izləndiyi ədəbi dövrdür.
Bu nəslin nümayəndələri əsas etibarilə [Link], Ə.[Link] və R.M.Əkrəm sənətinin
– 339 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

davamçılarıdır. Yaradıcılıqlarında sosial- ictimai problemlərin işıqlandırılmasından

daha çox, zövqlü ədəbi əsər yaratmağa meyl etmişlər. Cəmiyyətdə baş verən hər
hansı bir ictimai, siyasi və sosial problemin təsviri və ya həllini ifadə edən
öyrədici,didaktik əsər yaratmaqdan uzaq olan bu sənətkarlar, estetik bədii zövqü
oxşayan, zərif ruhlu ədəbi örnəklər yaratmağa səy göstərirdilər.
Ara nəsil nümayəndələrini birləşdirən müəyyən ortaq məqamlar olsa da,
onları bir-birindən fərqləndirən xeyli sayda məqamlar da mövcuddur. Əsas ortaq
cəhətlərinin eyni zaman dilimində yazıb-yaratmaları olan ara nəsil nümayəndələri
necə ki, konkret şərtlər altında birləşmirdilər, eləcə də asanlıqla birindən digərinə
keçid edə bilən müəyyən məqamlarda toqquşurdular. Bu təsnifatı aşağıdakı kimi
xarakterizə edə bilərik:
1. Klassik ədəbiyyat ənənələrinin tərəfdarı olan müfafizəkar fikirli
sənətkarlar. Bu sənətkarlar divan ədəbiyyatına aid ənənələrin qorunmasının tərəfdarı
idilər. Belə çıxır ki, həmin sənətkarlar hələ Tənzimatdan əvvəlki ədəbiyyatın
qorunub saxlanılması və gələcək nəsillərə ötürülməsi üçün səy göstərirdilər. Bunu
təkcə yaratdıqları ədəbi əsərlərdə deyil, hətta onların geyim tərzi, danışıq, davranış
və həyata baxışlarında da aydın görmək olurdu. Lakin Tənzimatın təsirilə ciddi
şəkildə pərakəndəlik və dağınıqla qarşılaşan “ədəbiyyati-qədim” tərəfdarları daha
çox davam gətirə bilmədilər. Bunun səbəbini ictimai həyatda baş verən köklü
dəyişikliklər və bədii zövq anlayışında izlənən yeniliklərdə axtarmaq lazımdır.
(2,s.257). Klassik ədəbiyatın tərəfdarları arasında Ş.Vəsfi, E.İbrahim, Ə.Ruhi və
[Link] adlarını çəkmək olar.
2. Ara nəsil təmsilçiləri içərisində köhnə ilə yeni ədəbiyyatın arasında
müştərək mövqe tutan sənətkarlar da var idi. Həmin sənətkarlar bir tərəfdən klassik
ədəbi ənənələrə sadiq idilərsə, digər tərəfdən də Avropa tipli yeni ədəbiyyatı həvəslə
qəbul və təbliğ etməyə səy göstərirdilər. Əgər yeniliyi ən üst səviyyədə təmsil edən
R.M.Əkrəm və Ə.[Link] kimi sənətkarların yaradıcılığına meyl edirdilərsə, buna
paralel olaraq da [Link] və tərəfdarları kimi böyük müfafizəkarlıqla klassik
ədəbiyyatı yaşatmağa çalışırdılar. Klassik dövr ədəbiyyatının dil, üslub və janr
xüsusiyyətlərinə sadiq qalan bu sənətkarlar qərb ədəbiyyatından gələn təsirə də açıq
idilər. Əski ədəbiyyata yeni nəfəs gətirərək yeniliyi məhz köhnənin öz içərisində
tətbiq edən bu sənətkarlar bir növ sintez ədəbiyyat meydana gətirmişlər. Ara nəslə
xas olan bu cəhətdə biz [Link] şərq-qərb ayırımı etmədən bütün ədəbiyyatlardan
faydalanmağı irəli sürən fikrinin açıq-aşkar təsirini izləyirik.
Ikili yanaşma tərzini ədəbiyyatda mənimsəmə və təqlidçiliyə qarşı çıxan
Əhməd Rasim yaradıcılığında daha çox görürük. O, avropalılar kimi düşünüb türk
kimi yazmağa, mövcud ictimai- sosial vəziyyətə, milli adət- ənənələrə söykənən
əsərlər yaratmağa üstünlük verirdi. Əhməd Rasim tək deyildi. Eyni zaman
çərçivəsində onunla həmfikir sənətkarların yaradıcılığını da bu təsnifat çərçivəsində
araşdırmaq mümkündür. Onlar yeniləşmə yolunda ifrata varmadan orta bir ədəbi yol
tutmağı bacarmışdılar. Ziya Paşa, Muallim Naci, Əhməd Midhət Əfəndi məktəbinin
– 340 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

uğurlu davamçıları olan Əhməd Rasim, Rəcəb Vəhyi, Əli Kamal kimi sənətkarları
həmin qrupa daxil etmək olar.
3. Ara nəsil ədəbiyyatının təmsilçiləri arasında klassik divan ədəbiyyatı və yeni ilə
köhnənin sintezini dəstəkləyənlərlə bərabər qərbmeylli mədəniyyəti bütünlüklə
dəstəkləyənlər də az deyildi. Üçüncü qrup adlandıra biləcəyimiz bu qrup sənətkarlar
ədəbiyyatdakı yeniləşmə hərəkatını ən üstün səviyyədə dəstəkləyirdilər. Bu
baxımdan onları R.M.Əkrəm və Ə.[Link] davamçıları da hesab etmək olar. Onlar
“Sərvəti- Fünun” dönəminin hazırlıq mərhələsini hazırlayan gənc şair və yazıçılar
idilər. Yeni dövr türk ədəbiyyatının təşəkkülündə, yeni janr, üslub və forma
xüsusiyyətləri qazanmasında məhz bu qrup sənətkarların əməyi əvəzsizdir. Bununla
belə, nəzəri cəhətdən Avropa modelinə uyğun ədəbiyyatın bütün tələblərinə cavab
verən, klassik ədəbiyyatın tematik təsirindən tam qurtulmuş yeni tipli ədəbi
nümunələr yarada bilməmələri həmin sənətkarları xələflərindən fərqləndirən
cəhətlərdən biridir. Qərbləşmə yolunda özlərindən əvvəlki sənətkarlara nisbətən daha
dinamik və sürətlə çalışırdılar. Yaratdıqları əsərlərdə avropa tipli ədəbi janrları türk
ədəbiyyatına gətirməklə bərabər, yeni fikir və düşüncə tərzini də oxucuya aşılamağı
bacarırdılar.
Heç bir yenilik müəyyən hazırlıq mərhələsini keçmədən köklü dəyişiklərə
gedə bilməz. “Sərvəti- Fünun” dövrü ədəbiyyatının sərgilədiyi yeniliklər əsaslı
hazırlıq mərhələsinin göstəricisi idi. Elə Türkiyə ədəbiyyatının çox sayda yeniliklərə
sahiblik etmiş “Sərvəti-Fünun” dövrünün təşəkkülü və formalaşması da ara nəsil
ədəbiyyatçılarının payına düşmüşdür.
Ara nəslə mənsub sənətkarların fəaliyyətləri arasında tərcüməçilik ilk
sıralardan birini tuturdu. Xeyli sayda roman, hekayə, şeir və nəzəriyyə əsərləri türk
dilinə tərcümə edilmişdir. Bu tərcümə əsərlərinin hesabına türk ədəbiyyatına yalnız
yeni mövzular gəlmirdi. Türk ədəbiyyatı üçün yeni olan mövzularla bərabər oxucu
yeni tipli janr və üslub xüsusiyyətləri ilə də tanış olurdu. Ara nəsil nümayəndələrinin
epik növdə ən çox müraciət etdikləri janr hekayə və roman janrları idi. Ara nəsil
ədəbiyyatının fəaliyyəti roman janrının türk ədəbiyyatında ilkin təşəkkül dövrünə
təsadüf edir. Bu səbədən həmin zaman dilimində yazılan romanların bəziləri nəzəri
cəhətdən tələbi ödəmir və ya böyük hekayə adlandırdığımız yarı - roman təsiri
bağışlayırdı.
Əhməd Rasim ara nəsil ədəbiyyatının ən parlaq simalarındandır. Daha çox
roman, hekayə, məqalə, xatirə, səyahət qeydləri, oçerk və dərslik müəllifi kimi
tanınan Əhməd Rasim 1864- cü ildə İstanbulda anadan olmuşdur. Yazıçının gənclik
illəri Türkiyənin ən təlatümlü zamanlarından birinə təsadüf etmişdir. Avropa
mədəniyyəti və ədəbiyyatının Türkiyəyə sürətlə inteqrasiya etdiyi bir dövrdə dövrün
fəal gəncləri kimi Əhməd Rasim də bu işdə yaxından iştirak etmişdir. “Çanta” dərgisi
vasitəsilə Qərb ədəbiyyatı ilə tanış olan Ə.Rasim özü də qələmini bu yolda sınamğa
qərar verir. Ə.Rasim Türk ədəbiyyatında daha çox İstanbulun adət-ənənələrini,
insanların gündəlik həyat tərzini, mədəni mühiti və dövrün dil-üslub xüsusiyyətlərini
– 341 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

əyləncəli və məzəli ifadə tərzi ilə qələmə alan hekayə və xatirələr müəllifi və peşəkar
publisist kimi yadda qalmışdır.
Darülşafakada təhsilini başa vurduqdan sonra bir sıra dövlət idarələrində
məmurluq, bir neçə il müəllimlik və iki çağırış millət vəkilliyi etmiş Ə.Rasimin əsas
fəaliyyəti mətbuatla bağlı olmuşdur. Bu baxımdan türk mətbuatının ən məhsuldar
nümayəndələrindəndir. Ə.Rasim bu gün Türkiyədə adına “köşəyazazısı”, “fıkra”
deyilən publisistik janrın yaradıcılarındandır.(1,s. 210). Özü bu barədə xatirələrində
belə yazır: “Mən mətbuata hələ məktəb illərindən dəlicəsinə bağlanmışdım. Para
qazanmaq deyil, qəzet mətbəəsi olsun da, hara olursa olsun, o binadan içəri daxil
olmaq ən birinci işim idi. Kaş ki “Cərideyi- Həvadis”ə qəbul olunan vaxt kart-vizit
dəbdə olsaydı... “Cərideyi-Həvadis” müxbirlərindən Əhməd Rasim şəklində ən azı
iki qutu hazırladıb ətrafımdakı insanlara böyük həvəslə paylayardım”. (3,s.31)
Ə.Rasimin bədii yaradıcılığı da şəxsiyyəti qədər dəyərli və zəngindir. Kasıb,
fəqət dürüst xalq mühitində yetişməsi onu xalqa daha yaxın, onun problemlərini
dərindən yaşamış, alafranqalıkdan uzaq biri kimi yetişdirmişdir. Hər zaman xalqa
faydalı olmağa çalışmışdır. Bunu onun əsərlərində aydın görmək mümkündür. Bu
səbəbdən də həmişə sevilmiş və cəmiyyətdə nüfuz sahibi olmuşdur.
Qələminin qüvvətli olmasının digər səbəbi İstanbulu və İstanbul əhlini
yaxından duya bilməsində idi. Hətta yazılarında məharətlə İstanbul şivəsindən
istifadə etməsi ona olan rəğbəti birə beş artırırdı. Həyat tərzində olduğu kimi,
yaradıcılığında da qərbə hədsiz meyllilikdən qaçınmışdır. Bununla belə bütün
fəaliyyəti boyu qərb ədəbiyyatı və dilləri üzərində biliklərini də artırmışdır.
Ə. Rasim uzun illər və müxtəlif mövzularda qələmini sınamışdır.
Yaradıcılığına nəzər saldıqda görürük ki, gündəlik həyatda baş verən çeşidli
məsələlərə münasibət göstərmişdir. Əsərlərinin çoxunda fikir bildirməkdən və hökm
verməkdən daha çox təsvirə yer ayırmışdır. Oxucusunu təmin etmək, orta səviyyəli
xalq kütləsini qane edə bilmək və düşündürücü tərzdə yazmaq onun əsas yaradıcılıq
prinsipi idi. Əsas hədəfi milli ədəbiyyat qurmaq olan Ə.Rasim bu fikirlərinə görə hər
zaman müasiri olduğu “Sərvəti- Fünun” nümayəndələrinə qarşı olmuşdur. Özünün
təbirincə desək, kağızı almanca, mürəkkəbi farsca, qələmi çincə, təsəvvür şəkli
fransızca, yazısı türkcə olan ədəbiyyatın xalqa faydası ola bilməz. Bu səbəbdən əsas
tənqid hədəfi elə sərvəti- fününçular idi.
Ə.Rasim roman janrının türk ədəbiyyatında hələ tam yerini almadığı ilkin
təşəkkül dövrünə təsadüf etdiyi bir vaxtda roman sahəsində qələmini sınamışdır.
Ilklərin gətirdiyi bəsitlik və müəyyən çatışmazlıqlar onun da romanlarından yan
keçməmişdir. Daha çox real təsvirlər fonunda romantik mövzulu məhəbbət romanları
yazmışdır. Həmin romanlar yazıldığı dövrdə geniş oxucu kütləsi qazanmış və
dəfələrlə nəşr edilmişdir. Bunlardan ən çox uğur qazananları “Gözəl Eleni”(1891),
“Afifə”(1892), “Hamamçı Ülfət”(1922) və başqaları idi.
Ə.Rasimin yaradıcılığının əsas üstün cəhəti seçdiyi yazı üslubu idi. Bu üslub
rahat, xəfif və şən əhval-ruhiyyəlidir. Zərif yumor demək olar ki, yazıçının bütün
– 342 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

əsərlərində izlənilir. Ə.Rasim qəhrəmanlar, hadisələr və əhvalatların tənqidi və gülüş

doğuran tərəflərini ustalıqla göstərə bilirdi.
“Gözəl Eleni” həm yazıldığı dönəmdə, həm də müasir dövrdə yazıçının ən
diqqətçəkən romanlarından biridir. Romanın mövzusu İstanbul küçələrindən
götürülmüşdür. Məhəbbət, qısqanclıq və kasıbçılıq ön planda işlənmişdir.
Romanın əsas qəhrəmanları İstanbul küçələrində yaşayan Eleni və Yanidir.
Qəhrəmanlar küçə həyatından qurtulmaq, isti yuvaya sahib olmaq arzusundadırlar.
Hər ikisi çalışaraq pul toplayır. Artıq gənclərin arzuları çin olmuşdur. Istədikləri
həyata qovuşmuşdular. Eleni artıq heç küçəyə çıxmır. Yani isə ayaqqabı boyaqçılığı
edərək ailəsini saxlayırdı. Lakin gənclərin rahat, sakit həyatı çox çəkmir. Aradan iki
il keçir. Eleni artıq varlılar kimi yaşamağa cəhd edir, alafranqa həyat tərzi sürməyə
başlayır. Yaninin də gecə həyatı başlayır, o, içkiyə və pis vərdişlərə qurşanır.
Yaninin həbsə düşməsinin ardınca Eleni kazinolarda müğənnilik etməyə başlayır. Bu
məqamda müəllif Avropaya meyl etmənin acı nəticələrini xüsusilə vurğulamışdır.
Bir müddət sonra Yani həbsdən çıxır və gənclər yenidən görüşürlər. Eleni
keçmiş sevgilisi ilə görüşmək üçün onu yanına çağırır və qollarını açaraq ona
sarılmaq istəyir. Artıq məşhur müğənni olan Elenini qısqanan Yani onu bıçaqla
öldürür.
Müəllif bu romanla pula, maddiyata hədsiz düşkünlüyün, kənardan gözəl
görünən zəngin həyatının,əslində, insanları azdırdığını, acı nəticələrə gətirib
çıxardığını oxucuya bir daha göstərmiş olur.
Ara nəsil türk ədəbiyyatının parlaq simalarından olan Ə.Rasimin həyat və
yaradıcılığını tədqiq edərkən onların yeni dövr türk ədəbiyyatının təşəkkülü və
inkişafında oynadığı əhəmiyyətli rol bir daha üzə çıxır.

Ədəbiyyat siyahısı
Azərbaycan dilində:
1. Rəsulov Ə. Türk sənədli-bədii nəsri. Bakı: Elm, 2004, 426 s.
Türk dilində:
2. Aktaş Ş. Ahmet Rasim. Büyük Türk Klasikleri, c. X, İstanbul, 1990, s.255-
269
3. Gökman M. Ahmet Rasim İstanbul`u Yaşayan ve Yaşatan Adam. İstanbul:
1989, 407 s.
4. Kaplan M. Tevfik Fikret, Devir-Şahsiyet-Eser, İstanbul: Dergah Yay.,
1971, 273 s.
5. Korkmaz R. Yeni Türk Edebiyatı. Ankara: Grafiker Yay.,2007, 608 s.
[Link] S. Ahmet Rasim. Güzel Eleni. İstanbul: Can Yay., 2005, 58 s.

– 343 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

ХАНУМ АБДУЛЛАЕВА
ПОЭТИЧЕСКОЕ ВОПЛОЩЕНИЕ ЛИТЕРАТУРЫ СРЕДНЕГО
ПОКОЛЕНИЯ В ТВОРЧЕСТВЕ
АХМАДА РАСИМА
РЕЗЮМЕ
Турецкая литература, начальный этап которой базировался на турецких
литературных примерах, переведенных на китайский язык во II веке до нашей
эры, прошла ряд этапов исторического развития и вступила в совершенно
новый этап в XIX веке. Турецкая литература, которая существовала много
веков в рамках общей арабско-персидско-турецкой литературы, после этого
периода начала другую концепцию развития. Основной причиной этого
обновления было усиление европейского влияния в Османской империи. В
возрожденной литературе, с одной стороны, была приверженность древним
литературным традициям, с другой - под влиянием западноевропейской
литературы, новых литературных жанров, драматургии и так далее. возникнет.
Второе поколение периода обновления в турецкой литературе - литературный
этап между Периодом Регулирования II и периодом «Сарвати-Фунун» -
называется литературой промежуточного поколения. Этот период, служивший
своеобразным мостом между двумя литературными периодами, в основном
охватывал 1884-1896 годы. В учебниках по теории мало исследований по этой
стадии. Основная причина этого в том, что поэты и писатели среднего
поколения не создавали определенного литературного движения или школы и
не могли собраться вокруг единой прессы. Творчество Ахмада Расима
привлекает особое внимание при изучении писателей среднего возраста.
Ключевые слова: турецкая литература нового периода, литература
среднего поколения, Ахмад Расим, проза, публицистика, жанр романа.

KHANIM ABDULLAYEVA
POETIC INCARNATION OF MIDDLE GENERATION
LITERATURE IN THE WORKS OF AHMAD RASIM
SUMMARY
Turkish literature, whose initial stage was based on Turkish literary examples
translated into Chinese in the 2nd century BC, went through a number of historical
stages of development and entered a completely new stage in the 19th century.
Turkish literature, which has existed for many centuries within the framework of
common Arab-Persian-Turkish literature, began a different concept of development
after this period. The main reason for this renewal was the strengthening of European
influence in the Ottoman Empire. In the revived literature, on the one hand, there was
a commitment to ancient literary traditions, on the other hand, under the influence of
Western European literature, new literary genres, dramaturgy and so on. would arise.
The second generation of the period of renewal in Turkish literature - the literary
– 344 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

stage between the Period of Regulation II and the period of "Sarvati-Fun" - is called
intermediate generation literature. This period, which acted as a kind of bridge
between the two literary periods, mainly covered the years 1884-1896. Theoretical
books give little space to the study of this stage. The main reason for this is that poets
and writers of the middle generation did not create a specific literary movement or
school, and could not gather around a common press body. Ahmad Rasim's artistic
work attracts special attention when studying middle-aged writers.
Keywords: New period Turkish literature, middle generation literature,
Ahmad Rasim, prose, journalism, novel genre.

Redaksiyaya daxil olma tarixi: 05.03.2021.

Çapa qəbul olunma tarixi: 15.03.2021
Rəyçi: Filologiya üzrə elmlər doktoru Əsgər Rəsulov
tərəfindən çapa tövsiyə olunmuşdur

– 345 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

NİGAR BAĞIRLI
BDU,
Şərqşünaslıq fakültəsi

Nigar.bagirli77@[Link]

ABBASİLƏR DÖVRÜNDƏ MÜQAYİSƏLİ ƏDƏBİ TƏNQİD VƏ ONUN

GÖRKƏMLİ NÜMAYƏNDƏLƏRİ
XÜLASƏ

Ədəbi tənqid ərəb ədəbiyyatının mühüm sahələrindən biridir. Ədəbi tənqidin

əsas məqsədi bədiiyyatın ideya-estetik dərkini vermək, onun həyat, zaman və insan
üçün pozitiv tərəflərini açmaq, bu yolla bədii düşüncə və zövqün formalaşmasına
təsir göstərməkdir. Ədəbi tənqid Cahiliyyə dövründə yalnız ədəbi zövqə əsaslansa
da, artıq Abbasilər dövründə müstəqil bir elm halına çevrilmişdi. Abbasilər dövründə
tənqidçilər yeni şeirləri real həyatla birbaşa bağlı şeirlər kimi qiymətləndirirdilər və
həmçinin onları müqayisə etməyə və hansının daha üstün olmasını öyrənməyə
çalışırdılar. Bu dövr üçün bir sıra müəlliflərlə tanış olmaq mümkündür.
İbn əl-Mutəzz dövrünün mənfi xüsusiyyətlərini, fanatizmi və xurafatçılığı
tənqid etməkdən qorxmayan, hətta yüksək mənsəb sahiblərinin nöqsanlarını
deməkdən çəkinməyən ədiblərdən biri idi. İbn əl-Mutəzz digər müəlliflərin
poeziyasına müraciət edir, onların məziyyətlərini də qeyd edirdi. Lakin o,
müasirlərinin yaradıcılıqlarına daha tənqidi yanaşır, dövrünün məşhur filoloqlarının
onları tərifləməsinə baxmayaraq, həmin şairlərin nöqsanlarını açıq şəkildə qeyd edir,
bəyənmədiyi xüsusiyyətlərini tənqid edirdi.
Cahiliyyə və Abbasilər dövrü şairlərinin yaradıcılığının müqayisəli təhlili
ərəb ədəbiyyatı tarixinin aktual mövzularından hesab olunurdu. Belə tənqidçi
alimlərdən İbn Quteybənin adını çəkmək olar. Belə ki, ədib Züheyr Əbi Sulmə ilə
Əbu Təmmamın yaradıcılığının oxşar və fərqli xüsusiyyətlərini təhlil etməyi və ərəb
ədəbi tənqid nəzəriyyəsinin tətbiqində onların rolunu müəyyənləşdirməyi gündəmə
gətirmişdir. İbn Quteybənin yuxarıda adı çəkilmiş iki şairin yaradıcılığının
müqayisəli təhlili barədə fikirləri ədəbi tənqid sahəsində bir çox əsərlərin, o
cümlədən ərəb ədəbiyyatşünaslığı tarixində xüsusi yeri olan əl-Amidinin "‫ "الموازن‰ة‬və
əl-Qadi əl-Curcaninin "‫ "الوس‰اطة‬əsərlərinin yazılmasına səbəb olmuşdur. Və onları da
ərəb ədəbi tənqidində xüsusi rolu olduğunu vurğuladıq.
Digər tənqidçi Əbu Bəkr Məhəmməd ibn Yəhya əs-Suli müqayisəli tənqid
metodunu təbliğ edənlərdən olmuş, eləcədə bu metodun ərəb tənqidinə daxil olmasını
təmin etmişdir.

– 346 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Açar sözlər: Ərəb ədəbiyyatı, ədəbi tənqid, müqayisəli ədəbi tənqid, Abbasilər
dövrü

Giriş

Tənqidin başlanğıc tarixini insanlığın yer üzündə meydana gəldiyi vaxtdan

başlamaq mümkündür. İnsanın sevdiyi və ya bəyənmədiyi hadisələr qarşısında
müsbət və ya mənfi qiymətləndirmə aparma xüsusiyyətini nəzərə alaraq yaşadığı hər
yerdə tənqidin mövcudluğundan danışmaq mümkündür. Buna görə tənqidin hər bir
xalqda sadə və təbii formada olduğunu söyləyə bilərik.
Şeirin və nəsrin hiss və düşüncənin ifadəsi kimi hər bir xalqda mövcud
olduğunu düşünsək, ədəbi tənqid tarixini çox keçmişə apara bilərik. Ədəbi tənqidin
insanların bu ədəbi əsərlər qarşısında bəyənmək və ya bəyənməmək kimi
düşüncələrini dilə gətirməsindən başladığı görülür. Ədəbi tənqidin dəqiq başlanğıc
tarixini təyin etmək mümkün olmasa da, Qədim Yunanıstanda başladığını və əldə
etdiyimiz məlumatlara əsasən Aristotel kimi bir tənqidçinin yetişdiyini asanlıqla deyə
bilərik. Bu dövrdə Hindistan bölgəsində də ədəbi tənqid mövcud idi. Digər tərəfdən
ədəbi tənqidin Cahiliyyə dövründə başladığını görürük ki, bu da İslamdan iki əsr
öncəyə təsadüf olunur. Bu mövzuda əvvəlki dövr haqqında etibarlı məlumat əldə
etməmişik.
Tainin "Hər əsrin və millətin ədəbiyyatı öz təbii və sosial mühitinin
məhsuludur" ifadəsi Cəhiliyyə dövrünün ərəbləri üçün çox uyğun bir
ifadəsidir. Ərəblər "Şübhəsiz ki, şeir ərəblərin divanıdır" dedilər. Şeirin ifadəsini
genişləndirsək, ümumiyyətlə ədəbiyyat ərəblərin dərvişini və o dövrün siyasi,
mədəni, iqtisadi və mənəvi quruluşunu əks etdirən bir arxiv xəzinəsi kimi
qiymətləndirilir. Cahiliyyə ədəbiyyatı yaşadıqları mühitin bir növ əks olunması idi.
Abbasilər dövründə isə tənqidçilər qədim şeirlərlə yanaşı, yeni şeirləri
müqayisə etməyə və hansının daha üstün olmasını öyrənməyə çalışırdılar. Onlar
cahiliyyə dövründə yazılan şeirləri ən yüksək poeziya nümunəsi hesab edir və yeni
şeirləri isə real həyatla birbaşa bağlı şeirlər kimi qiymətləndirirdilər. Abbasi
dövründəki tənqidçilər hər iki dövrün şeirlərini götürür, onları təhlil edir, üslubunu
düzəldir, redaktə edir və onları mənalarının dərinliyinə qədər araşdırırdılar. Bəzən isə
iki şairin yaradıcılığını müqayisəli şəkildə təhlil edirdilər.
Ədəbi tənqid ərəb ədəbiyyatının daim diqqət mərkəzində olduğu fikir
sahələrindən biridir. Burada tənqid ictimai fikir sahəsi olaraq başlıca missiyası
bədiiyyatın ideya-estetik dərkini vermək, onun həyat, zaman və insan üçün pozitiv
tərəflərini açmaq, bu yolla bədii düşüncə və zövqün formalaşmasına təsir
göstərməkdir. Belə ki, ərəb ədəbiyyatında tənqidin uzun əsrlər qoynunda yetişdiyini,
zəngin bir irsin əsasında yarandığını görürük. Odur ki, ərəb ədəbiyyatında tənqidin
hər hansı dövrdə mərhələsinin hərtərəfli mənzərəsini yaratmaq, özünəməxsusluğunu
aydınlaşdırmaq üçün ilk növbədə onun söz yaradıcılığının tarixinə nəzər salmaq
– 347 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

zəruri əhəmiyyət kəsb edir. Ümumiyyətlə ədəbi tənqid hər bir dövrün ədəbi prosesinə
verilən qiymət, bu prosesin inkişaf istiqamətlərini ümumiləşdirən bir təlimdir.
Əslində, ədəbi tənqid ilkin ədəbiyyat nəzəriyyəsidir və nəzəri sistemlərin təşəkkül və
təkamülündə xüsusi yer tutur1. Ədəbi tənqid İnsanların qarşılıqlı fikir mübadiləsində
həmin fikirlərə münasibət nəticəsində cəmiyyətdə təbii şəkildə yaranaraq inkişaf
etməyə və zaman keçdikcə ayrıca bir yaradıcılıq sahəsi kimi formalaşmağa
başlamışdır. Müəyyən qrup insanlar daha çox dərk və hiss etmə qabiliyyətinə malik
olduğu üçün ədəbiyyatın və zövqün nə olduğunu anlayır, ədalətli tənqid
hökmlərindən, tənqid ölçülərindən baş çıxara bilirdilər. Bu baxımdan ərəb
ədəbiyyatının dövrlərinə nəzər saldıqda, burada da tənqidin ədəbiyyatla birgə
yarandığının şahidi oluruq. 2 Belə ki, cahiliyyə dövründə yalnız ədəbi zövqə
əsaslanan ədəbi tənqid artıq Abbasilər dövründə müstəqil bir elm halına çevrildi.
Qısa zaman kəsiyində ərəb düşüncəsinə nüfuz edən yeni obrazlar, süjetlər və
mövzular sayəsində şeirin səviyyəsi daha da yüksəldi. Bu dövrdə mədrəsələr,
müxtəlif məzhəbi fikirlər çoxalmağa başladı. Ədəbiyyatda öz əksini tapan bu
məsələlər ədəbi tənqidin inkişafına da təkan verdi. Həmin dövrün ədəbi tənqidi
əsasən şeirin əsaslarının təsbit olunmasında, şairlər arasında fərqin yaranmasında və
ən yaxşı şairlər təbəqəsinin formalaşmasında özünü göstərdi. Abbasilər dövründə
tənqid ədəbiyyatla dil, qrammatika ilə əruz arasında bir bağlılığın və əlaqənin
əsasında yarandı. Artıq bu dövrdə şair və şeir arasında və yaxud da şair və öz mühiti
arasında bir bağlılığın yarandığının şahidi oluruq.3
Abbasilər dövründə tənqidçilər qədim şeirlərlə yanaşı, yeni şeirləri müqayisə
etməyə və hansının daha üstün olmasını öyrənməyə çalışırdılar. Onlar cahiliyyə
dövründə yazılan şeirləri ən yüksək poeziya nümunəsi hesab edir, yeni şeirləri isə
real həyatla birbaşa bağlı şeirlər kimi qiymətləndirirdilər. Tənqidçilər hər iki dövrün
şeirlərini götürür, onları təhlil edir, üslubunu düzəldir, redaktə edir və onları
mənalarının dərinliyinə qədər araşdırır, bəzən isə iki şairin yaradıcılığını müqayisəli
şəkildə araşdırırdılar. Bu iş çox vaxt aparmaqla yanaşı, tənqidi mübarizələrin
alovlanmasını daha da gücləndirdi. Bütün bunlar Abbasilər dövründə müqayisəli
tənqidin yaranaraq inkişaf etməsinə səbəb oldu. Müəyyən mənada əsası İbn Səllam
əl-Cüməhinin “Tabaqatu fuhuliş-şüəra” (Görkəmli şairlər təbəqəsi) adlı əsəri ilə
başlanan müqayisəli ədəbi tənqid daha sonralar İbn əl-Mutəzzin “Tabaqatuş-şüəra”
(Şairlər təbəqəsi) əsəri ilə daha da inkişaf etdi.
İbn əl-Mutəzzin "‫ "طبقات الشعراء‬əsərinə gəldikdə, qeyd etmək lazımdır ki, o,
"‫ "البديع‬kitabından fərqli olaraq daha müasir şeirlərə müraciət etməsi ilə seçilir.
Həmin dövrün alimləri qədim ərəb ədəbiyyatı nümunələrini toplayaraq, yalnız

1
K.Ə.Məmmədova. Məhəmməd ibn Səllam əl-Cüməhinin “Tabaqatu fuhuliş-şüəra” əsərinin ərəb
ədəbiyyatşünaslığı tarixində rolu. Bakı, 2014 səh. 10
2
K.Ə.Məmmədova. Cahiz yaradıcılığında ənənəvi ərəb qəsidə quruluşunun təhlili. Bakı, 2019 səh.8
3
K.Ə.Məmmədova. Cahiz yaradıcılığında ənənəvi ərəb qəsidə quruluşunun təhlili. Bakı, 2019 səh.9
– 348 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

onların dil xüsusiyyətlərini təhlil etdikləri üçün ədəbi tənqidə çox da fikir
vermir, bu sahə tədqiqatdan kənar qalırdı. Bütün bunlar da İbn əl-Mutəzzi
narahat edir, o bu məsələ barəsində onun həlli yollarını axtarırdı.
İbn əl-Mutəzz özünün "‫ "طبق‰‰ات ال‰‰شعراء‬əsərində bütün ədəbi məsələlərə
obyektiv yanaşaraq ədalətli qərarlar qəbul etdi. Belə ki, müəllif siyasi görüşləri,
cəmiyyətdəki mövqeyindən asılı olmayaraq, bütün şairlərə eyni gözlə baxır, onaların
yaradıcılığından nümunələr gətirir və hər birinin obyektiv qiymətini verməyə
çalışırdı. 4
İbn əl-Mutəzz digərlərindən fərqli olaraq, həmin əsərdə şairləri şəxsi
münasibətinə görə deyil, onların yaradıcılığının səviyyəsi və bədii ifadə gücünə görə
qruplaşdırırdı. Qeyd etmək lazımdır ki, İbn əl-Mutəzz dövrünün mənfi
xüsusiyyətlərini, fanatizmi və xurafatçılığı tənqid etməkdən qorxmayan, hətta yüksək
mənsəb sahiblərinin nöqsanlarını deməkdən çəkinməyən ədiblərdən biri idi. İslam
dininin əqidə, əxlaq normaları və prinsiplərinə daim sadiq qalan İbn əl-Mutəzz
yaşadığı dövrdə islami dəyərlərin təhrif olunması, əxlaq normlarının pozulması,
əyləncəyə, musiqiyə və şəraba meyl etməyi qəti şəkildə pisləyir və onları tənqid
edirdi. Bütün bunlara münasibət onun yaradıcılığında da aydın şəkildə hiss olunur.
Ədib əvvəlki şairlərin poeziya və üslubuna üstünlük verərək, onların öz
yaradıcılıqlarında müəyyən prinsipləri qoruduqlarını və ənənələrə sadiq olduqlarını
bildirir.
İbn əl-Mutəzz bununla dövrünün şairlərinin yaradıcılığını kölgədə qoymur,
yeri gəldikcə onların poeziyasına müraciət edir, onların məziyyətlərini də qeyd edir.
Lakin o, müasirlərinin yaradıcılıqlarına daha tənqidi yanaşır, dövrünün məşhur
filoloqlarının onları tərifləməsinə baxmayaraq, həmin şairlərin nöqsanlarını açıq
şəkildə qeyd edir, bəyənmədiyi xüsusiyyətlərini tənqid edirdi.
İbn əl-Mutəzz, yaradıcılığı bu və ya digər şəkildə bir-birinə uyğun gələn və ya
eyni dövrdə yaşamış şairlərin poeziyasını müqayisəli şəkildə təhlil edir, onların
məziyyət və nöqsanlarını göstərirdi. Ədibin apardığı müqayisələr arasında Əbu
Təmmamla əl-Buhturi yaradıcılığı arasındakı araşdırmalar xüsusilə fərqlənir. O, adı
çəkilmiş iki şairin yaradıcılığını dərindən təhlil edir və sonda əl-Buhturinin dilindən
yazır: “Onun (Əbu Təmmamın) gözəllikləri vəsf etməsi mənimlə müqayisədə daha
üstündür. Pislik və qəbahətlərin vəsfinə gəldikdə, mən ondan xeyli irəlidəyəm”. İbn
əl-Mutəzz müqayisəni davam etdirərək yazır: “Əl-Buhturinin fikirləri aydın və
anlaşıqlı olmaqla yanaşı, dili də çox şirindir. O, zalımları belə həcv edərkən öz
prinsiplərini pozmur, bunun üçün ən gözəl və yadda qalan ifadələrdən istifadə edir.
Qələminin iti, müşahidələrinin dəqiq və əhatəli olması dövrünün şair və ədiblərini
onunla mübahisə etməkdən çəkindirirdi. Bəzən belə güman etmək olur ki, o,

4
K.Ə.Məmmədova. Quran ecazı və ərəb ədəbi tənqidi. Bakı, 2019 səh. 244

– 349 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

şeirlərindəki məna gözəlliklərini və ümumi ifadə tərzini Əbu Təmmamdan əxs

etmişdir. Əl-Buhturinin belə bir üslub seçməsi dövrünün və sonrakı filoloqların onun
şeirlərinin çoxunu Əbu Təmmamdan oğurladığına görə məzəmmət etmələrinə səbəb
olmuşdur5
İbn əl-Mutəzz yaradıcılıqlarını müqayisəyə cəlb etdiyi bu iki şairdən əl-
Buhturiyə olan xüsusi rəğbəti və ehtiramı onu müəyyən məqamlarda ədalətdən kənar,
qeyri-obyektiv mövqe tutmağa sövq edir və o, həm əl-Buhturinin şəxsi
keyfiyyətlərini, həm də yaradıcılığını Əbu Təmmamdan bir pillə yüksək hesab edirdi.
Onun belə bir mövqe tutması "‫( محاس‰ن أب‰ي تم‰ام وم‰ساوئه‬Əbu Təmmamın yaxşılıqları və
pislikləri) traktatında aydın şəkildə hiss olunmaqdadır. Müəllif bu əsərdə Əbu
Təmmamın yaxşı xüsusiyyətləri və məziyyətləri ilə bağlı fikirlər söyləməkdə xəsislik
etmiş, onun qəbahət və nöqsanlarını göstərməyə daha çox yer vermişdir. İş o yerə
çatmışdı ki, ədib ərəb poeziyasında bədii ifadə vasitələrindən istifadəsi və yüksək
zövqünə görə əksər filoloqların birincilərdən hesab etdikləri Əbu Təmmamın
şeirlərindəki məcazları belə bəyənmirdi.
Cahiliyyə və Abbasilər dövrü şairlərinin yaradıcılığının müqayisəli təhlili ərəb
ədəbiyyatı tarixinin aktual mövzularından hesab olunur. Belə tənqidçi alimlərdən İbn
Quteybənin adını çəkmək olar. Belə ki, ədib Züheyr Əbi Sulmə ilə Əbu Təmmamın
yaradıcılığının oxşar və fərqli xüsusiyyətlərini təhlil etməyi və ərəb ədəbi tənqid
nəzəriyyəsinin tətbiqində onların rolunu müəyyənləşdirməyi gündəmə gətirmişdir.
İbn Quteybənin Züheyr ibn Əbi Sulmə ilə Əbu Təmmamın yaradıcılığının
müqayisəli təhlilinin ən əhəmiyyətli cəhətlərindən biri də onların yaşadıqları dövr
arasında ərəb ədəbi tənqidinin inkişafının səviyyəsini müəyyənləşdirmək üçün
Sədrul-islam və Əməvilər dövründə yaşamış şairlərin yaradıcılığını da təhlilə cəlb
etməsi olmuşdur.6
Qeyd etmək lazımdır ki, İbn Quteybənin yuxarıda adı çəkilmiş iki şairin
yaradıcılığının müqayisəli təhlili barədə fikirləri ədəbi tənqid sahəsində bir çox
əsərlərin, o cümlədən ərəb ədəbiyyatşünaslığı tarixində xüsusi yeri olan əl-Amidinin
"‫ "الموازنة‬və əl-Qadi əl-Curcaninin "‫ "الوساطة‬əsərlərinin yazılmasına səbəb olmuşdur.
Ədəbi tənqiddə Əbu Bəkr Məhəmməd ibn Yəhya əs-Suli müqayisəli tənqid
metodunu təbliğ edənlərdən olmuş, eləcədə bu metodun ərəb tənqidinə daxil olmasını
təmin etmişdir. Qudəmədən etibarən əski və yeni şairlər arasında müqayisəli
tənqidlər surətlə yayılmış və çeşidli görüşlər meydana çıxmışdır. Bu dövrdə şeir
sahəsində qarşılıqlı müzakirə və mübahisələr artmış, əs-Suli də bu əski-yeni şair
mübahisələrinə qoşulmuş, əl-Buhturinin təmsilçisi olduğu və ön sıralarında durduğu
qədim şeir tərəfdarlarına qarşı yeni şeir tərəfdarları sırasında yer alan Əbu Təmmamı

5
286 .‫ ص‬1975 ،‫ بيروت‬.‫ قضية اإلعجاز القرآني‬.‫عبد العزيز عبد المعطي عرفة‬
6
152. 2020  .         .   
– 350 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

müdafiə etmişdir7 O, qədim şeir tərəfdarlarının Əbu Təmmama qarşı yönəltdikləri

ittihamlara cavab vermək və onu müdafiə etmək məqsədi ilə" ‫“ " اخبار ابي تمام‬Əbu
Təmmam haqqında xəbərlər” adlı tənqidi əsərini yazmışdır. Tənqidçi əsərində Əbu
Təmmamı son dərəcədə mədh edib qüsurlarını görməməyə çalışmış, əl-Buhturinin
isə bütün qüsurlarını araşdırıb aşkara çıxarmışdır. Subyektivizmə yuvarlansa da,
müqayisəli tənqid metodu və ədəbi zövq ünsürünün aparıcı mövqedə olmasına görə
onun bu əsəri çox mühüm bir müqayisəli ədəbiyyat və tənqid kitabıdır.8
Abbasilər dövrünün görkəmli alimlərindən olan və müqayisəli tənqidin nəzəri
əsaslarının yaradıcısı hesab olunan Əbul-Qasim Həsən ibn Bişr əl-Amidi Əs-Sulinin
" ‫ « " اخبار ابي تمام‬Əbu Təmmam haqqında xəbərlər» adlı tənqidi əsərini oxuduqdan
sonra yenilikçi (muhdəs ) şair olan Əbu Təmmamı dəstəkləyərək, onu köhnə şeir
ustadı sayılan Buhturidən üstün olduğunu əsaslandırmağa və sübut etməyə çalışdığını
gördükdə, əl-Amidi köhnə şeirə dəstək verib Buhturiyə, yeni şeir yaradıcılarının
mülahizə və çıxışlarından irəli gələn ittihamlara cavab vermiş və hansının üstün şair
olduğunu oxucunun öhdəsinə buraxaraq, «Əl-Muvazənə beynə Əbi Təmmam val-
Buhturi” adlı müqayisəli tənqidi əsərini yazmışdır9.
Əsərin əvvəlində əl-Amidi bu iki dahi şairin bir-birinə yönəltdikləri ittihamları
oxucunun nəzərinə çatdırır, daha sonra isə qeyd edir: «Bu şairlərdən hansının üstün
olduğunu mən söyləyəcəm, onların hər iksinin yazdığı beytlərdən birini götü-rərək,
qafiyə, vəzn, qafiyə irabını müqayisə edəcəm, hökmü isə sən verəcəksən» 10 .
Mənbələrdə isə tənqidçinin əl-Buhturi tərəfdarı olduğu məlum olur.
Abbasilər dövrü müqayisəli ədəbi tənqid sahəsində özünəməxsus yeri olan
Qazi əl-Əl-Curcanini də göstərmək olar. Artıq həmin dövrdə hər hansı bir şairin
yaradıcılığının hərtərəfli (müsbət və mənfi) tənqidi yönümdən öyrənilməsi və bu
sahədə silsilə əsərlərin yazılması bir növ dəb halını almışdır. Bu baxımdan Əl-
Curcaninin «əl-Vasata beynəl Mütənəbbi va xusumihi» əsəri diqqətə layiqdir11. Əsər
Mütənəbibni müdafiə etmək məqsədilə yazılmışdır.
Abbasilər dövrü müqayisəli ədəbi tənqid sahəsində özünəməxsus yeri olan
Qazi əl-Əl-Curcanini də göstərmək olar. Artıq həmin dövrdə hər hansı bir şairin
yaradıcılığının hərtərəfli (müsbət və mənfi) tənqidi yönümdən öyrənilməsi və bu
sahədə silsilə əsərlərin yazılması bir növ dəb halını almışdır. Bu baxımdan Əl-

7
Sarvan A. Abbasiler devri edebiyyatında Suliler ve Ebu Bekr es-Suli: Ba-sılmamış doçentlik tezi,
Urzurum, 1981, s. 189.
8
Ağayeva S. Əs-Sulinin “Əbu Təmmaın divanının şərhi” əsərinin təhlili. Magistr dissertasiyası.Bakı,
2020. S. 15
9
46.‫ ص‬1981 ،‫ مصر‬.‫ الموازنة بين أبي تمام والبحترى‬.‫األمدى حسن بن بشر‬
10
48.‫ ص‬1981 ،‫ مصر‬.‫ الموازنة بين أبي تمام والبحترى‬.‫األمدى حسن بن بشر‬
11
84 .‫ ص‬.1964 ،‫ القاھرة‬.‫ الوساطة بين المتنبي وخصومه‬.‫القاضي الجرجاني‬
– 351 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Curcaninin «əl-Vasata beynəl Mütənəbbi va xusumihi» əsəri diqqətə layiqdir. Əsər

Mütənəbibni müdafiə etmək məqsədilə yazılmışdır12.
Qeyd etmək lazımdır ki, yuxarıda adı çəkilən və Abbasilər dövrü müqayisəli
tənqid sahəsində danılmaz xidmətləri olan bu alimlərin yaradıcılıqları hələ də müasir
tədqiqatçılar tərəfindən müxtəif yönümdən araşırılmaqda davam edir.

ƏDƏBİYYAT SİYAHISI:
Azərbaycan dilində:

1. K.Ə.Məmmədova. Məhəmməd ibn Səllam əl-Cüməhinin “Tabaqatu

fuhuliş-şüəra” əsərinin ərəb ədəbiyyatşünaslığı tarixində rolu. Bakı, 2014
2. K.Ə.Məmmədova. Cahiz yaradıcılığında ənənəvi ərəb qəsidə quruluşunun
təhlili. Bakı, 2019
3. K.Ə.Məmmədova. Quran ecazı və ərəb ədəbi tənqidi. Bakı, 2019
4. Qasımova. A. Ş. Ərəb ədəbiyyatı. Bakı, 2019
Ərəb dilində:
5. 1975 ،‫ بيروت‬.‫ قضية اإلعجاز القرآني‬.‫عبد العزيز عبد المعطي عرفة‬
6. 2020  .         .   
7. 1981 ،‫ مصر‬.‫ الموازنة بين أبي تمام والبحترى‬.‫األمدى حسن بن بشر‬
8. 1981 ،‫ مصر‬.‫ الموازنة بين أبي تمام والبحترى‬.‫األمدى حسن بن بشر‬
9. .1964 ،‫ القاھرة‬.‫ الوساطة بين المتنبي وخصومه‬.‫القاضي الجرجاني‬

Türk dilində:
10. Sarvan A. Abbasiler devri edebiyyatında Suliler ve Ebu Bekr es-Suli:
Ba-sılmamış doçentlik tezi, Urzurum, 1981
Rus dilində:
11. Крачковский И.Ю. Избранные сочинения. I и II тома. М.-Л., Изд.
АН СССР, 1955
Əlavə mənbələrdən:
12. [Link]

12
K.Ə.Məmmədova. Məhəmməd ibn Səllam əl-Cüməhinin “Tabaqatu fuhuliş-şüəra” əsərinin ərəb
ədəbiyyatşünaslığı tarixində rolu. Bakı, 2014 səh. 44

– 352 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

БАГЫРЛЫ НИГЯР

СРАВНИТЕЛЬНОЕ ЛИТЕРАТУРОВЕДЕНИЕ ПЕРИОДА

АББАСИДОВ И ЕГО ВИДНЫЕ ПРЕДСТАВИТЕЛИ
РЕЗЮМЕ

Литературоведение - одно из важнейших направлений арабской

литературы. Основная цель литературной критики - дать идеологическое и
эстетическое понимание искусства, раскрыть его положительные стороны для
жизни, времени и человека и тем самым повлиять на формирование
художественного мышления и вкуса. Хотя в эпоху невежества литературная
критика основывалась исключительно на литературном вкусе, она стала
самостоятельной наукой уже во времена Аббасидов. В эпоху Аббасидов
критики рассматривали новые стихи как напрямую связанные с реальной
жизнью, а также пытались сравнить их и узнать, что лучше. За этот период
можно познакомиться с рядом авторов. Ибн аль-Мутазз был одним из
писателей, которые не боялись критиковать негативные черты своего времени,
фанатизм и суеверия и даже недостатки высокопоставленных чиновников. Ибн
аль-Мутазз сослался на стихи других авторов и отметил их достоинства.
Однако более критически относился к творчеству современников, несмотря на
похвалы известных филологов своего времени, открыто отмечал недостатки
этих поэтов, критиковал не нравящиеся ему черты. Сравнительный анализ
произведений невежественных и аббасидских поэтов считался актуальным
вопросом в истории арабской литературы. Одним из таких ученых является
Ибн Кутайба. Таким образом, писатели Зухайр Аби Сулма и Абу Таммам
попытались проанализировать сходства и различия в своих работах и
определить их роль в применении теории арабской литературной критики.
Взгляды Ибн Кутайбы на сравнительный анализ произведений двух
упомянутых выше поэтов привели к написанию многих работ в области
литературной критики, в том числе «Аль-Муазн» и «Аль-Кади аль-
Джурджани», написанных аль-Амиди. особое место в истории арабской
литературы. И мы подчеркнули, что они также играют особую роль в арабской
литер атурной критике.
Другой критик, Абу Бакр Мухаммад ибн Яхья ас-Сули, был одним из
пропагандистов метода сравнительной критики, и он также обеспечил
включение этого метода в арабскую критику.
Ключевые слова: арабская литература, литературоведение,
сравнительное литературоведение, аббасидский период.

– 353 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

BAĞIRLI NIGAR

COMPARATIVE LITERARY CRITICISM IN THE ABBASID PERIOD

AND ITS PROMINENT REPRESENTATIVES
SUMMARY

Literary criticism is one of the most important areas of Arabic literature. The
main purpose of literary criticism is to give an ideological and aesthetic
understanding of art, to reveal its positive aspects for life, time and man, and thus to
influence the formation of artistic thinking and taste. Although literary criticism was
based solely on literary taste in the age of ignorance, it had already become an
independent science during the time of the Abbasids. In the Abbasid era, critics
viewed new poems as directly related to real life, and also tried to compare them and
learn which was better. It is possible to get acquainted with a number of authors for
this period. Ibn al-Mutazz was one of the writers who was not afraid to criticize the
negative features of his time, fanaticism and superstition, and even the shortcomings
of high-ranking officials. Ibn al-Mutazz referred to the poetry of other authors and
noted their merits. However, he was more critical of the works of his
contemporaries, despite the praise of famous philologists of his time, he openly noted
the shortcomings of these poets, criticized the features he did not like.
A comparative analysis of the works of ignorant and Abbasid poets was
considered a topical issue in the history of Arabic literature. One such scholar is Ibn
Qutaybah. Thus, the writer Zuhayr Abi Sulma and Abu Tammam brought up to
analyze the similarities and differences of their work and to determine their role in
the application of the theory of Arabic literary criticism.
Ibn Qutaybah's views on the comparative analysis of the works of the two
poets mentioned above have led to the writing of many works in the field of literary
criticism, including al-Amidi's al-Mu'azn and al-Qadi al-Jurjani's al-Assad, which
have a special place in the history of Arabic literature. And we emphasized that they
also have a special role in Arabic literary criticism.
Another critic, Abu Bakr Muhammad ibn Yahya al-Suli, was one of the
promoters of the method of comparative criticism, and he also ensured that this
method was included in Arabic criticism.
Keywords: Arabic literature, literary criticism, comparative literary
criticism, Abbasid period
Redaksiyaya daxil olma tarixi: 05.03.2021.
Çapa qəbul olunma tarixi: 15.03.2021
Rəyçi: Könül Məmmədova , f.ü.f.d., dosent
tərəfindən çapa tövsiyə olunmuşdur.

– 354 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

MÜNDƏRİCAT

GULSHEN MEHDIYEVA
ON THE LEXICAL FEATURES OF LOANED WORDS.................................................................3

RAHİMA MAMMADOVA
THE ROLE OF MOTIVATION IN THE LEARNİNG PROCESS ..................................................13

DOÇENT. DOKTOR. VESİLE ŞEMŞEK

EDEBİ SANAT ÖRNEĞİ – ‘’SU KASİDESİ’’İNDE
HZ. PEYGAMBER SEVGİSİNİN TASVİRİ ÜZERİNE BİR İNCELEME ......................................21

TƏRANƏ XƏLİLOVA
KÖNÜL İBRAHİMOVA
MÜASİR AZƏRBAYCAN DİLİNİN SAFLIĞININ QORUNMASI PROBLEMLƏRİ
ELMİ YANAŞMALAR KONTEKSTİNDƏ ...................................................................................29

GULBƏNIZ MƏHƏMMƏD QIZI İSMAYILZADƏ

TÜRK DİLLƏRİNİN MÜQAYİSƏLİ QRAMMATİKASI: YENİ YANAŞMALAR
VƏ ARAŞDIRMALAR MÜSTƏVİSİNDƏ .......................................................................................41

NURİYYƏ ƏLİYEVA
QLOBALLAŞMA DÖVRÜNDƏ İNGİLİS DİLİNİN TƏDRİSİNDƏ MÜASİR
YANAŞMALAR.................................................................................................................................58

NİGAR MİRZƏLİYEVA
İŞGÜZAR İNGİLİS DİLİNİN TƏDRİSİNDƏ BACARIQLARIN
FORMALAŞDIRILMASI METODİKASI ........................................................................................66

ƏDALƏT MƏHƏMMƏDƏLI OĞLU ABBASOV

AYGÜN NADIR QIZI ZEYNALOVA
YARIMÇIQ CÜMLƏLƏRIN SINTAKTIK-SEMANTIK
XÜSUSIYYƏTLƏRININ FORMALAŞMASINDA ONUN SƏCIYYƏVI
ƏLAMƏTLƏRININ ROLU................................................................................................................74

AYNUR YUNSUROVA
İNGİLİS DİLİNİN TƏDRİSİNDƏ INTERAKTİV METODLARIN İSTİFADƏSİ ..........................83

ЗАМИРА ЭФЕНДИЕВА
КЛАССИФИКАЦИИ НАРЕЧИЙ В АНГЛИЙСКОМ ЯЗЫКЕ......................................................90

– 355 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

АРЗУ МАМЕДОВА
ОБЗОР ЛИНГВИСТИЧЕСКИХ ИССЛЕДОВАНИЙ
В ОБРАЗОВАТЕЛЬНОМ ДИСКУРСЕ............................................................................................97

AYNUR MƏMMƏDOVA
İXTİSASI DİL OLAN ALİ MƏKTƏB TƏLƏBƏLƏRİNƏ İNGİLİS DİLİNİN
TƏDRİSİNDƏ PUBLİSİSTİK ÜSLÜBUN JANRLARININ
TƏDSRİSİ MƏSƏLƏLƏRİ ....................................................................................................... 106

ГАСИЛОВА ЛАЛЕНДЕР ХАФИЗ ГЫЗЫ

КОРАНИЧЕСКИЕ ПОСЛОВИЦЫ И ПОГОВОРКИ ................................................................. 115

ZENFİRA MƏMMƏDOVA
İNKARLIQ KATEQORİYASININ İNGİLİS VƏ AZƏRBAYCAN DİLLƏRİNDƏ
İFADƏ VASİTƏLƏRİ VƏ İNKARLIĞIN MƏNTİQİ-QRAMMATİK KATEQORİYA
KİMİ MAHİYYƏTİ.................................................................................................................... 124

LALƏ HÜSEYNOVA
İNGİLİS DİLİNDƏ QRAMMATİK MATERİALIN TƏDRİSİ METODİKASI ....................... 131

ZÜLEYXA ZEYNALOVA
İNGİLİS DİLİ MƏNŞƏLİ ALINMA SÖZ VƏ TERMİNLƏRİN
AZƏRBACAN DİLİNİN TERMİNOLOJİ SİSTEMİNİN
ZƏNGİNLƏŞMƏSİNDƏ ROLU................................................................................................ 138

SAMİRƏ VƏLİYEVA
MÜXTƏLİFSİSTEMLİ DİLLƏRİN
İNFORMASİYA-TERMİNOLOGİYA SFERASI...................................................................... 145

ZÜMRÜD QAFARLI
İNGİLİS DİLİNİN TƏDRİSİNDƏ ANA DİLİNİN ROLU ...................................................... 155

SEVİNC MƏMMƏDOVA
TEACHING SPEAKING SKILL
TO SECOND LANGUAGE LEARNERS ................................................................................. 163

RƏNA MƏMMƏDZADƏ
DİPLOMATİK KOMMUNİKASİYANİN DİSKURSİV XÜSUSİYYƏTLƏRİ ....................... 170

– 356 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

ƏDƏBİYYATŞÜNASLIQ

MƏMMƏDOVA LEYLA KAMRAN QIZI

NƏCƏF BƏY VƏZİROVUN DRAMATURGİYASINDA
MÜSBƏT OBRAZ PROBLEMİ................................................................................................ 179

YEGANƏ HÜSEYNOVA
AZƏRBAYCANDA МİLLİ MƏDƏNİ TƏRƏQQİNİN YOLLARI.......................................... 189

АЛИЕВА СЕВДА ДЖАЛАЛ КЫЗЫ

НЕКОТОРЫЕ ЭПИЗОДИЧЕСКИЕ НЮАНСЫ О ВЕЛИКОЙ
АЗЕРБАЙДЖАНСКИЙ ПОЕТА И КЛАССИКА СРЕДНЕВЕКОГО
ВОСТОКА НИЗАМИ ГЯНДЖАВИ ........................................................................................ 197

QULİYEVA PƏRVANƏ ELMAR QIZI

M.Ə.RƏSULZADƏNİN MİLLƏT VƏ MİLLİYYƏT ANLAYIŞLARIYLA
BAĞLI GÖRÜŞLƏRİ................................................................................................................. 204

MUŞKİYEVA AYTƏN MUSA Q.

ƏMİN ABID VƏ ONUN "AZƏRBAYCAN TÜRKLƏRİNIN ƏDƏBIYYATI TARIXI"
ƏSƏRI......................................................................................................................................... 212

ŞAHNAZ ABDULLAYEVA
N.GƏNCƏVİNİN “KƏRPİCKƏSƏN KİŞİNİN DASTANI” MƏNZUM
HEKAYƏSİNİN TƏDRİSİ......................................................................................................... 221

SƏMA İSPAROVA
ƏDƏBİYYAT FƏNNİ ÜZRƏ SİNİFDƏNXARİC İŞLƏRİN TƏŞKİLİNDƏ
FƏNLƏRARASI İNTEQRASİYADAN İSTİFADƏ.................................................................. 228

ZEYNALOVA RƏQSANƏ HIDAYƏT QIZI

ŞAMİL SALMANOVUN TƏDQİQATLARINDA TARİXİLİYİN
VƏ MÜASİRLİYİN VƏHDƏTİ................................................................................................. 235

ŞIXƏLİ ƏLİYEV
“TƏRK EDİLMİŞ OBA”NIN SİLİNMƏYƏN İZLƏRİ............................................................. 245

PƏRVİN ŞÜKÜROVA
ƏBDİ BƏY ŞİRAZININ YARADICILIĞINA DAİR ................................................................ 258

KƏMALƏ VƏLİYEVA
GÜNAY MƏHƏRRƏMOVA
HEYDƏR ƏLİYEV İRSİ VƏ AZƏRBAYCANDA
TƏHSİLİN İNKİŞAFI ................................................................................................................ 267

– 357 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

YASEMİN RAHMİ QIZI MEYDAN

FERİDUN FAZIL TÜLBENTÇİNİN “ŞAH İSMAİL”
ƏSƏRİNDƏ ŞAH İSMAYIL OBRAZININ TƏHLİLİ ............................................................ 274

ABDUNOVA MƏTANƏT
MÜƏLLIM FƏALIYYƏTINDƏ PEŞƏKARLIQ
VƏ PEDAQOJI SƏRIŞTƏLILIK ............................................................................................... 283

AYDAN ƏHMƏDOVA
V-IX SİNİFLƏRDƏ EPİK ƏSƏRLƏRİN MÜQAYİSƏLİ TƏHLİLİ........................................ 292

AYNA ƏLİXANOVA
AƏRBAYCANDAKI DAĞ YƏHUDİLƏRİNİN BƏDİİ YARADICILIĞINDA
NİZAMİ GƏNCƏVİ POEZİYASININ TƏSİRİ İLƏ YARANAN
ÜMUMBƏŞƏRİ İSTİQAMƏTLƏR........................................................................................... 301

FATMA. M. ƏMİROVA
AZƏRBAYCAN-ALMANİYA MƏDƏNİ ƏLAQƏLƏRİ......................................................... 310

КАСУМОВ ИЛГАРАЛИКУЛУОГЛЫ
QIRIMTATAR DESTANLARINIÑ NEŞİR TARİHİ.................................................................. 320

Doç. Dr. NAİLE ASKER

ESKİ TÜRK KAHRAMANLIK DESTANLARI
VE KÖROĞLU DESTANI ......................................................................................................... 329

XANIM FƏRHAD QIZI ABDULLAYEVA

ƏHMƏD RASİM YARADICILIĞINDA ARA NƏSİL ƏDƏBİYYATININ
POETİK İNİKASI....................................................................................................................... 338

NİGAR BAĞIRLI
ABBASİLƏR DÖVRÜNDƏ MÜQAYİSƏLİ ƏDƏBİ TƏNQİD
VƏ ONUN GÖRKƏMLİ NÜMAYƏNDƏLƏRİ ....................................................................... 346

– 358 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

«Elm vя тящсил» няшриййатынын директору:

Filologiya elmləri doktoru, профессор Надир МЯММЯДЛИ

Dizayn: Kamran İbrahimov

Чапа имзаланмыш 15. 04. 2021

Шярти чап вяряги 22,5 Сифариш № 65
Каьыз форматы 60х84 1/8. Тираж 300.

– 359 –
 Filologiya məsələləri, № 4, 2021

Jurnal “Elm və təhsil няшриййат-полиграфийа” мцяссисясиндя

hazır elektron nüsxə əsasında чап олунмушдур.
E-mail: elm. ve. tehsil@mail. ru
Тел: 497-16-32; 050 -41-89
Цнван: Бакы, Ичяришящяр, 3-ъц Магомайев дюнэяси 8/4.

– 360 –