T.C.
Melek YARDIM
ISPARTA - 2012
Bu tezin akademik ve etik kurallara uygun
Melek YARDIM
Sayfa
......................................................................................................... i
.................................................................................................................... ii
ABSTRACT............................................................................................................ iii
............................................................................................................ iv
..................................................................... v
................................................................................................................ 1
........................................................................................... 4
3. TEMEL KAVRAMLAR ........................................................................................ 11
.................................................................................. 14
................................................... 14
5. ................................................................................ 26
KAYNAKLAR ......................................................................................................... 27
........................................................................................................... 29
i
Melek YARDIM
bir matrisin
Anahtar Kelimeler: ndirgemeli
dizi, determinant,
2012, 29 sayfa
ii
ABSTRACT
[Link]. Thesis
ON THE PASCAL LIKE MATRICES
Melek YARDIM
Graduate School of Applied and Natural Sciences
Department of Mathematics
Supervisor: Asst. Prof. Dr.
Co-Supervisor: Asst. Prof. Dr.
In this thesis, a Pascal-like recursive matrix is decomposed by . Lower and upper
triangular matrices, which are obtained by the decomposition of , satisfy
recurrence relations. It is seen that, the initial conditions of lower and upper
triangular matrices change depending on the initial condition of recursive matrix.
Finally, it follows from the decomposition of , the determinant of recursive
matrix is obtained.
Keywords: Pascal matrix, recursive matrix, recurrence relation, recursive sequence,
determinant, matrix decomposition.
2012, 29 pages
iii
itibaren her zaman destek olan
Melek YARDIM
ISPARTA, 2012
iv
detA
n
pn
Toeplitz matris
n
r
v
1.
Pascal
Call ve Velleman (1993) ile Lee ve Cho (2008)
i 1
, i j
pij j 1 (1.1)
0, i j
(2002), Moghaddamfar
vd.(2008)
(1.2)
(2004)
Pascal matrisi; (1.2) matrisini de simetrik Pascal
1 0 0 0 0 1 1 1 1 1
1 1 0 0 0 1 2 3 4 5
1 2 1 0 0 , 1 3 6 10 15
1 3 3 1 0 1 4 10 20 35
1 4 6 4 1 1 5 15 35 70
verilebilir.
pij pi 1, j 1 pi 1, j
(1.3)
pi ,0 p0,i 1
(2002)
(1993) ise Pascal matrisinin
halini
i 1
xi j
j 1
, i j
P[ x ] (1.4)
0, i j
1
Stanica ve Peele (2008)
matrisini ile;
Moghaddamfar vd.(2008a; 2008b)
matris dirgeme
Moghaddamfar vd.(2008a; 2008b; 2009), elde etti
bulurken de
(2008a; 2008b)
neticesinde elde
5.
2
bulunulmaktad
3
Call ve Velleman (1993), Pascal matrisini,
i 1
j 1
, i j
pij
0, i j
Pascal matrisinin tersi
i 1
( 1)i j
j 1
, i j
Qij
0, i j
i 1
xi j
j 1
, i j
P[ x ]
0, i j
Peele ve Stanica (2000
matrisinin kuvvetinin
Len [lij(e) ]
matrisinin; karesini
3
n ij ve kuvvetini de
bi , j 1 bi 1, j 1 2bi 1, j bij , 2 i n, 1 j n 1
Fe 1aij(e) Feai(e1,) j Fe 1ai(e1,) j 1 Feai(,ej) 1
ve
matrislerinin kuvvetlerinin bir ikler
matrisinin kuvvetleri ile ilgili
incelemelerine ek olarak Fibonacci matris ya da -matrisi olarak ifade edilen
4
-matrisinin
-matrisinin
kuvvetinin bir
Bacher (2002), Pascal matrisini simetrik ve sonsuz b
Matrisin elem
(2.1)
(2.2)
(2.3)
i i 1
ve ( i )i 1
P ,
dereceden bir lineer indirgemeli
(2.4)
5
Moghaddamfar vd.(2008b),
ve ( i )i 1
matrisinin
Moghaddamfar vd. (2008a
boyutunda ve
a1 j j, 1 j n
aij a
j i 1, j 1 a
j i 1, j , 2 i m, 2 j n
1 ve m n
c
matrisi, , , , ,
6
Moghaddamfar vd.(2009
Lee ve Cho (2008), Pascal matrisini , Fibonacci matrisini , ve Pell
matrisini
i 1
j 1
, i j
pij
0, i j
Fi j 1 , i j 1 0
fij
0, i j 1 0
pi j 1 , i j 1 0
sij
0, i j 1 0
boyutundaki bu matrisler,
1 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0
1 1 0 0 0 0 1 1 0 0 0 0 2 1 0 0 0 0
1 2 1 0 0 0 2 1 1 0 0 0 5 2 1 0 0 0
P6 ,F , S6
1 3 3 1 0 0 6 3 2 1 1 0 0 12 5 2 1 0 0
1 4 6 4 1 0 5 3 2 1 1 0 29 12 5 2 1 0
1 5 10 10 5 1 8 5 3 2 1 1 70 29 12 5 2 1
7
Bu matrislerin
Pascal matrisin ,
i 1
j 1
xi j yi j 2
, i j
[ x , y]ij ;
0, i j
Fibona ,
ve
tipindeki bu matrisler,
1 0 0 0 0
xy y2 0 0 0
[ x , y ]5 x2y2 2 xy 3 y4 0 0
x 3y 3 3x 2 y 4 3xy 5 y6 0
x4y4 4 x 3y 5 6x2y 6 4 xy 7 y8
1 0 0 0 0
xy y 2
0 0 0
f [ x , y ]5 2x 2y 2 xy 3
y4 0 0
3x 3 y 3 2x 2 y 4 xy 5 y6 0
5x 4 y 4 3x 3 y 5 2 x 2 y 6 xy 7 y8
1 0 0 0 0
2 xy y2 0 0 0
s[ x , y ]5 5x 2 y 2 2 xy 3 y4 0 0
12 x 3 y 3 5x 2 y 4 2xy 5 y6 0
29 x 4 y 4 12 x 3y 5 5x 2 y 6 2 xy 7 y8
8
Moghaddamfar ve Pooya (2009), Toeplitz matris,
matrisinin
dizilerini
ij i
j
ve
T , (n) L 1.P , (n).U 1
ve ma
boyutundaki bir matris,
1 2 3
1 1 1 1 1 2 1 1 2 3
,
2 1 2 1 1 2 1 2 1 2 1 2 3
2 1 2 3 1 1 2 3 1 2 1 2 3 1 2 3
1 1 2 1 2 3
1 1 1 2
1 2 1 1
1 2 3 1 2 1
1 1 1 1
0 1 2 3
0 0 1 3
0 0 0 1
9
ve 1 dir. Determinant
elde edilir.
10
3. TEMEL KAVRAMLAR
tipinde ve tipinde matrisler olsun.
ve ile
A1B1 A1B2 A1Bp
A2B1 A2B2 A2Bp
C AB
AmB1 AmB2 AmBp
ve
n
cij aik bkj
k 1
Herhangi bir , kare matrisinin
i denir. (Bozkurt vd. 2010)
kare matrisinde, ise
ise
matrislerdir. (Bozkurt vd. 2010)
Teorem 3.5. matris, olan alt
n
ij ik kj
k 1
ve ,
ve
11
1 3 2
A 2 12 3 matrisini
1 15 1
ve 11
, olarak elde edilir.
32 , , u23 1 ve
olur. O halde matrisler
1 0 0
L 2 1 0 ,
1 2 1
olarak elde edilir. (Bozkurt vd. 2010)
matrisine Toeplitz matris denir. (Davis, 1994)
tipindeki bir Toeplitz matrisi
a0 a1 a2 a n 1
a1 a0 a1
T a2 a1 a0 a2
a1
an 1 a2 a1 a0
Herhangi bir dizide terimin bir
terimi
12
Fibonacci dizisidir. Fibonacci dizisi,
n n 0
n n 0
n n 0
fonksiyonuna, (Koshy, 2001)
13
4.1. Pascal Benzer Bir Matrisin LU
( i )i 1 , dizisi,
(4.1)
.
, matrisi,
(4.2)
(4.3)
matrisinin alt
Teorem 4.1. , matrisinin;
(4.4)
i
i1
(4.5)
i 1
i2
ve U uij
1 i,j n
14
(4.6)
1j j
2j (4.7)
j 2 j 1 j
3j 2, j 2 2, j 1 2, j j
matrisi ile
ve ve
matrisi ile
(4.8)
(4.9)
(4.10)
(4.11)
(4.12)
(4.13)
(4.14)
ve
i2 ik k 2 i 1 12 i 2 22
k 1
i i 1
2
i i 1 i 1
15
n
(lu)i 3 likuk 3 li1u13 li 2u23 li 3u33
k 1
i
3
i 1
(x 1 y 2 (z p) 3 ) (li 1,2 zli 1,3 )(xu21 yu22 zu23 q 3 )
b b
i
(p2b qb) i 1
(xb yqb (z p)(p2b qb))
b b
( i 2
zli 1,3 )(yqb z(xb ypb (z p)(p2b qb)) q(p2b qb))
b
i (p2 q) i 1 (x yp (z p)(p2 q))
i 2 (yq z(x yp (z p)(p2 q)) q(p2 q))
zli 1,3 (yqb z(xb ypb (z p)(p2b qb)) q(p 2b qb))
(p2 q)( i p i 1 q i 2 ) i 1 (x yp z(p2 q))
i 2 (yq z(x yp (z p)(p2 q))
zli 1,3 (yqb z(xb ypb (z p)(p2b qb)) q(p 2 q))
(4.15)
ile
n
i 1
i 1,1 i 1,k k 1 i 1,1 11 1 i 1 (4.16)
k 1
n
(lu)i 1,2 li u
1,k k 2 li 1,1 12u li 1,2 22u
k 1
(4.17)
i 1
2
i 2
bq p i 1 q i 2 i ,
b b
16
n
(lu)i 1,3 li 1,k k 3 u li 1,1 13u li u
1,2 23 li u
1,3 33
k 1
i 1
3
i 2
(x 1 y 2 (z p) 3 )
b b
li 1,3 (xu21 yu22 zu23 q 3 ) (4.18)
i 1 (p2 q) i 2 (x yp (z p)(p2 q))
li 1,3 (yqb z(x yp (z p)(p2 q)) q(p2 q)).
(4.16) denklemi x ile , (4.17) denklemi ile ve (4.18) denklemi z
ve
n
(lu)1 j l1kukj l11u1 j
k 1
1
j j .
b
n
(lu)2 j l2kukj
k 1
l21u1 j l22u2 j
2
j
1
(x j 2 y j 1 (z p) j )
b b
p j x j 2 y j 1 (z p) j
x j 2 y j 1 z j
xu1, j 2 yu1, j 1 zu1, j .
de
17
n
(lu)3 j l3kukj l31u1 j l32u2 j
k 1
(p2b qb) pb
j (x j 2 y j 1 (z p) j )
b b
(l22 l23 )(xu2, j 2 yu2, j 1 zu2 j q j )
(p2 q) j p(x j 2 y j 1 (z p) j )
x( x j 4 y j 3 (z p) j 2 ) y(x j 3 y j 2 (z p) j 1 )
z(x j 2 y j 1 (z p) j ) q j
j (p 2
zp p 2
z 2
zp) j 1 (py yz py yz)
j 2 (xp xz xp y 2 xz) j 3 (xy xy ) j 4 (x 2 )
z2 j 2yz j 1 (y 2 2 xz) j 2 2 xy j 3 x2 j 4 .
(4.19)
, ve
n
(lu)2, j 2 l2kuk , j 2 l21u1 j l22u2, j 2
k 1
pb
j 2
1
(x j 4 y j 3 (z p) j 2 ) (4.20)
b b
p j 2 x j 4 y j 3 z j 2 p j 2
x j 4 y j 3 z j 2 ,
n
(lu)2, j 1 l2kuk , j 1 l21u1, j 1 l22u2, j 1
k 1
pb
j 1
1
(x j 3 y j 2 (z p) j 1 ) (4.21)
b b
p j 1 x j 3 y j 2 (z p) j 1
x j 3 y j 2 z j 1 ,
ve
(4.22)
(4.20) x ile, (4.21) ile ve (4.22) z
i, j 4 matris
18
n n
(lu)ij likukj (li 1,k 1 zli 1,k )ukj
k 1 k 1
n n
li 1,k 1ukj z li u
1,k kj
k 1 k 1
n
li 1,k 1 (xuk 1, j 2 yuk 1, j 1 ) z(lu)i 1, j
k 1
n n
x li 1,k 1uk 1, j 2 y li u
1,k 1 k 1, j 1 z(lu)i 1, j
k 1 k 1
n n
(lu)ij x li 1,t ut , j 2 y li u
1,t t , j 1 z(lu)i 1, j
t 1 t 1
x(lu)i 1, j 2 y(lu)i 1, j 1 z(lu)i 1, j .
oldu.
Bir matrisi
matrisinin ma
,
n 3
(4.23)
k 1
( i )i 1 2. dereceden indirgemeli dizisinde,
dizisi; d
matrisleri incelenecektir.
19
matrisinde
1 1 2 3 5 8 1 0 0 0 0 0 1 1 2 3 5 8
1 2 4 6 10 16 1 1 0 0 0 0 0 1 2 3 5 8
2 3 7 12 20 32 2 1 1 0 0 0 0 0 1 3 5 8
3 5 12 22 39 64 3 2 2 1 0 0 0 0 0 1 4 8
5 8 20 39 73 125 5 3 4 3 1 0 0 0 0 0 1 5
8 13 33 67 132 237 8 5 7 7 4 1 0 0 0 0 0 1
olur.
ij i , j 1 matrisinde
1 2 5 12 29 1 0 0 0 0 1 2 5 12 29
2 5 8 19 46 2 1 0 0 0 0 1 2 5 12
5 12 15 32 73 5 2 1 0 0 0 0 6 18 48
12 29 32 59 120 12 5 3 1 0 0 0 0 6 24
29 70 73 120 211 29 12 8 4 1 0 0 0 0 6
ise,
olarak bulunur.
matrisinin indirgeme
matrisi elde edilecektir.
Bu yeni matrisin, Moghaddamfar vd.(2008a
(k )
i i 1 olan bir dizi olsun. matrisinin
k 2
ai1 Fi , i 1
ai 2 Fi 1 , i 2 (4.24)
(k )
a1 j j , j 1, k 2
matrisinin
incelenecektir.
20
Teorem 4.5.
matris olsun. O halde matrisinin;
(4.25)
(4.26)
ve
(4.27)
(k )
u1 j j , j 1
1, j 2
u2 j (k ) (k ) (k )
(4.28)
x j 2 y j 1 (z 1) j , j 3
(k )
u3 j xu2, j 2 yu2, j 1 zu2 j j , j 3
r.
Teorem 4.1. de verilen ve matrislerinin
ve
ve ve
.
(4.29)
o
ve y z 1 matrisi,
1 1 1 1 0 0
1 2 4 4 3 2
2 3 8 12 15 13
B
3 5 15 26 43 52
5 8 26 51 99 147
8 13 44 93 202 348
21
1 0 0 0 0 0 1 1 1 1 0 0
1 1 0 0 0 0 0 1 3 3 3 2
2 1 1 0 0 0 0 0 3 7 12 11
3 2 2 1 0 0 0 0 0 3 13 26
5 3 4 3 1 0 0 0 0 0 3 19
8 5 7 7 4 1 0 0 0 0 0 3
olarak bulunur. Buradan
Teorem 4.5. te verilen matrisinde
Moghaddamfar vd.(2008a
Teorem 4.8.
i)
olan matrisinin;
lij li 1, j 1 zli 1, j , i, j 3
li 1 i , i 1
li 2 i 1 , i 2
ve
22
uij xui 1, j 2 yui 1, j 1 , i, j 4
u1 j j , j 1
1, j 2
u2 j
x y z 1, j 3
u3 j xu2, j 2 yu2, j 1 (z 1)u2 j , j 3
n 3
k 1
ii)
ai 2 Li , i 2
a1 j Fj , j 1
olan matrisinin;
lij li 1, j 1 zli 1, j , i, j 3
li 1 Fi , i 1
li 2 Fi 1 , i 2
ve
uij xui 1, j 2 yui 1, j 1 , i, j 4
u1 j Fj , j 1
2, j 2
u2 j
xFj 2 yFj 1 (z 1)Fj , j 3
u3 j xu2, j 2 yu2, j 1 zu2 j Fj , j 3
n 3
k
n 2 k 1
23
iii)
olan matrisinin;
ij i 1, j 1 i 1, j
i1 i
i2 i 1
ve
uij xui 1, j 2 yui 1, j 1 , i, j 4
u1 j j , j 1
1, j 2
u2 j
xu1, j 2 yu1, j 1 (z 2)u1 j , j 3
u3 j xu2, j 2 yu2, j 1 zu2 j j , j 3
n 3
k 1
Teorem 4.1
ve matrisi,
1 1 1 1 1 1
1 2 3 3 3 3
1 3 6 8 9 9
1 4 10 17 23 26
1 5 15 31 50 66
1 6 21 51 96 147
24
1 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1
1 1 0 0 0 0 0 1 2 2 2 2
1 2 1 0 0 0 0 0 1 3 4 4
L , U
1 3 3 1 0 0 0 0 0 1 4 7
1 4 6 4 1 0 0 0 0 0 1 5
1 5 10 10 5 1 0 0 0 0 0 1
olarak elde edilir. Burada elde edilen
elde edilir.
25
5.
incelenebilir.
dereceden indirgemeli diziler ele
d uvvetleri
de incelendi. Fakat,
meli dizi olan matrisin
26
KAYNAKLAR
Bacher, R., 2002. Determinants to the Matrices Related to the Pascal Triangle.
Journal de Theorie des Nombres de Bordeaux, 14, 19-41.
Bozkurt, D.,
492s, Konya.
100,372-376.
Davis, J.P., 1994. Circulant Matrices, American Mathematical Soceity, 250s, USA.
Edelman, A.,Strang, G.,2004. Pascal Matrices, The Mathematical Association of
America, 111, 189-197.
[Link]
Koshy, T., 2001. Fibonacci and Lucas Numbers with Applications, Wiley-Interscience,
652s, New York.
Lee, G.Y., Cho, S.H.,2008. The Generalized Pascal Matrix Via the Genarlized
Fibonacci Matrix and the Generalized Pell Matrix. Journal of the Korean
Mathematical Society, 45, 479-491.
Moghaddamfar, A.R., Salehy, S.N., Salehy, S.N., 2008. Certain Matrices Related to
the Fibonacci Sequence Having Recursive Entries. Electronic Journal of
Linear Algebra, 17, 543-576.
Moghaddamfar, A.R., Salehy, S.N., Salehy, S.N., 2008. The Determinants of Matrices
with Recursive Entries. Linear Algebra and its Applications, 428, 2468-2481.
Moghaddamfar, A.R., Pooya, S.M.H., Salehy, S.N., Salehy, S.N., 2009. A Symbolic
Evaluation of Determinants of Matrices with Recursive Entries. Lobachevskii
Journal of Matehmatics, 30, 46-56.
Moghaddamfar, A.R., Pooya, S.M.H., 2009. Generalized Pascal Triangles and Toeplitz
Matrices. Electronic Journal of Linear Algebra, 18, 564-588.
Peele, R., Stanica, P., 2008. Matrix Powers of Column-Justified Pascal Triangles and
Fibonacci Sequence. Fibonacci Quarterly, 40, 146-152.
Stanica, P., [Link] Matrices. International Journal of Mathematics and
Mathematical Sciences, 39, 2507-2518.
27
Zakrajsek, H., Petkovsek, M., 2003. Pascal-Like Determinants are
[Link] in Applied Mathematics, 33, 431-450.
28
ÖZGEÇMİŞ
Adı Soyadı : Melek YARDIM
Doğum Yeri ve Yılı : Alanya, 1988
Medeni Hali : Bekar
Yabancı Dili : İngilizce
E-posta : melekyardim@[Link]
Eğitim Durumu
Lise : Alanya Özel Ufuk Fen Lisesi, 2005
Lisans : Dokuz Eylül Üniversitesi, Fen Fakültesi, Matematik, 2010
Mesleki Deneyim
SDÜ Fen Edebiyat Fakültesi, 2011-…….. (halen)
29