0% found this document useful (0 votes)
4 views48 pages

H Math Chapter-9-54

The document discusses various mathematical concepts related to exponents, including laws of exponents and their applications. It provides equations and examples to illustrate how to manipulate expressions involving exponents. Additionally, it covers specific cases and conditions under which these laws apply.

Uploaded by

mistideal007
Copyright
© All Rights Reserved
We take content rights seriously. If you suspect this is your content, claim it here.
Available Formats
Download as DOC, PDF, TXT or read online on Scribd
0% found this document useful (0 votes)
4 views48 pages

H Math Chapter-9-54

The document discusses various mathematical concepts related to exponents, including laws of exponents and their applications. It provides equations and examples to illustrate how to manipulate expressions involving exponents. Additionally, it covers specific cases and conditions under which these laws apply.

Uploaded by

mistideal007
Copyright
© All Rights Reserved
We take content rights seriously. If you suspect this is your content, claim it here.
Available Formats
Download as DOC, PDF, TXT or read online on Scribd

beg-`kg †kÖwY : D”PZi MwYZ  350

beg Aa¨vq
m~PKxq I jMvwi`gxq dvskb

cvV m¤úwK©Z MyiæZ¡c~Y© welqvw`


ev¯Íe msL¨v : mKj gyj` msL¨v Ges Ag~j` (L) = am  n
msL¨v‡K ev¯Íe msL¨v ejv nq| ev¯Íe msL¨vi (M) (am)n = amn
†mU‡K R Øviv cÖKvk Kiv nq| (N) (ab)n = [Link]
g~j` msL¨v : p I q c~Y©msL¨v Ges q  0 n‡j (O)
AvKv‡ii msL¨v‡K g~j` msL¨v ejv nq| m~Î 7 : a < 0 Ges n  N, n > 1, n we‡Rvo n‡j,
Ag~j` msL¨v : †h msL¨v‡K AvKvi cÖKvk m~Î 8 : a > 0, m  Z Ges n  N, n >1 n‡j,
Kiv hvq bv, †hLv‡b p, q c~Y©msL¨v Ges q 0 m~Î 9 : hw` a > 0 Ges nq, †hLv‡b m, p  Z Ges
†m msL¨vK Ag~j` msL¨v e‡j| n, q  N, n > 1, q >1 Z‡e,
c~Y©msL¨v : k~b¨mn mKj abvZ¥K I Abywm×všÍ : hw` a > 0 Ges n, k  N, n >1 nq,
FYvZ¥K ALÊ msL¨vmg~n‡K c~Y©msL¨v ejv Z‡e
nq| c~Y©msL¨vi †mU‡K Z Øviv cÖKvk Kiv g~j` fMœvsk m~PK
nq| msÁv : a  R Ges n  N, n >1 n‡j, a = hLb a > 0
¯^vfvweK msL¨v : 1, 2, 3, 4 ............ BZ¨vw` A_ev
mvaviYZ MYbvg~jK msL¨v¸‡jv‡K ¯^vfvweK a < 0 Ges we‡Rvo|
msL¨v ejv nq| ¯^vfvweK msL¨v‡K abvZ¥K msÁv : a > 0, m  Z Ges n  N, n >1 n‡j (6) a = a
ALÊ msL¨v ejv nq| msÁv : a = = †hLv‡b, a > 0, m  Z, n  N, n > 1
¯^vfvweK msL¨vi †mU‡K N Øviv cÖKvk Kiv myZivs p  Z, q  Z, n > 1 hw` Ggb nq †h, nq,
nq| Z‡e m~Î-9 †_‡K †`Lv hvq †h, a = a
m~PKxq ivwk : m~PK I wfwË m¤^wjZ m~Î 10 : a > 0, b > 0 Ges r, s  Q n‡j,
ivwk‡K m~PKxq ivwk ejv nq| (K) [Link] = ar + s (L) = ar s (M) (ar)s = ars
m~PK m¤úwK©Z m~Î (Laws of Exponent) : (N) (ab)r = arbr (O)
m~Î 1 : a  R Ges n  N n‡j, a1 = a, an + 1= an.a K‡qKwU cÖ‡qvRbxq Z_¨ :
m~Î 2 : a  R Ges m, n  N n‡j, am. an = am + n (i) hw` ax = 1 nq, †hLv‡b a > 0, Ges a  1, Zvn‡j x =
m~Î 3 : a  R, a  0 Ges m, n  N, m  n n‡j, 0
= (ii) hw` ax = 1 nq, †hLv‡b a > 0 Ges x  0, Zvn‡j a =
m~Î 4 : a  R Ges m, n  N n‡j, (a ) = a
m n mn
1
m~Î 5 : a, b  R Ges n  N n‡j, (a.b)n = [Link] (iii) hw` ax = ay nq, †hLv‡b a > 0 Ges a  1, Zvn‡j x =
m~Î 6 : a  0, b  0 Ges m, n  Z n‡j, y

(K) [Link] = am + n (iv) hw` ax = bx nq, †hLv‡b > 0 Ges x  0, Zvn‡j a =


b
beg-`kg †kÖwY : D”PZi MwYZ  351
Abykxjbxi cÖkœ I mgvavb
cÖkœ \ 1 \ cÖgvY Ki †h, = a; †hLv‡b m, p  Z = 
Ges n  N = 
=
mgvavb : = P
= = (Ans.)
= [(am)n = am n]
=a
M.
mgvavb :
 = = a (cÖgvwYZ)
= 
cÖkœ \ 2 \ cÖgvY Ki †h, = a, †hLv‡b m, n  = 
N, m  0, n  0 = 
mgvavb : g‡b Kwi, =x Ges =y =  = (Ans.)
∴ mx = 1 ∴ ny = 1 N. + +
GLb, = mgvavb :
=axy [∵ (am)n = amn] + +
=a =a [gvb ewm‡q] = + +
=a = + +
myZivs = a (cÖgvwYZ) = + +
= + +
cÖkœ \ 3 \ cÖgvY Ki †h, (ab) = ab; †hLv‡b m
= = 1 (Ans.)
 Z, n  N
O.  
mgvavb : g‡b Kwi, = x
mgvavb :  
GLb, evgcÿ = (ab) = (ab)x [ = x]
=  
= [Link]
=   = 1 (Ans.)
= a. b = Wvbcÿ
 (ab) = ab (cÖgvwYZ) P.
mgvavb :
cÖkœ \ 4 \ †`LvI †h, =
K. = a  b =
mgvavb : =
=
evgcÿ =
= =
= = 
=  = (Ans.)
=
 = a− b = a  b = Wvbcÿ cÖkœ \ 6 \ †`LvI †h,
K. hw` x = aq + r bp, y = ar + pbq, z = ap + q br nq, Z‡e xq r.
 = a  b (†`Lv‡bv n‡jv) y r [Link] q = 1
L. = mgvavb : †`Iqv Av‡Q, x = aq + rbp
y = ar + pbq
mgvavb : evgcÿ = =
z = ap + qbr
=
= evgcÿ = xq [Link] [Link] q
= = (aq + [Link])q r.(ar + [Link])r p.(ap + [Link])p q
= a + a  1 = Wvbcÿ = a(q + r)(q r)bpq pr.a(r + p)(r p).bqr pq.a(p + q)(p  q).bpr qr
= aq2r2.ar2p2.ap2[Link] [Link] [Link] qr
 = (†`Lv‡bv n‡jv)
= aq2r2+ r2p2+ p2[Link] pr + qr pq + pr qr
cÖkœ \ 5 \ mij Ki : = a0b0 = 1.1 = 1 = Wvbcÿ
K.  xq r. y r [Link] q = 1 (†`Lv‡bv n‡jv)
mgvavb : L. hw` ap = b, bq = c Ges cr = a nq, Z‡e pqr = 1
==
mgvavb : †`Iqv Av‡Q, ap = b, bq = c Ges cr = a
= x= x1 = x (Ans.)
L.  GLv‡b, ap = b
mgvavb :  =  ev, (cr)p = b
= 
ev, cpr = b
=  ev, (bq)pr = b
beg-`kg †kÖwY : D”PZi MwYZ  352
ev, bpqr = b1 N. hw` a2 + 2 = + Ges, a  0 nq, Z‡e †`LvI
 pqr = 1 (†`Lv‡bv n‡jv) †h,
M. hw` a = p, a = q Ges a = nq, Z‡e xyz = 1
x y 2 z 3a3 + 9a = 8
mgvavb : mgvavb :
†`Iqv Av‡Q, ax = p, ay = q Ges a2 = z †`Iqv Av‡Q, a2 + 2 = +
GLv‡b, a2 = (pyqx)z ev, (a2 + 2)3 = [ Dfqcÿ‡K Nb K‡i]
ev, a =
2 z ev, + 3 2 + 3.a .2 + 2 =
3 2 2 2 3

+ + 3. .
ev, a =
2 z

ev, a 6
+ 6a 4
+ 12a 2
+ 8 = 3 2
+ 3 2
+ (a2
+ 2)
ev, a2 = a2xyz
ev, a6 + 6a4 + 12a2 + 8 = 9 + + 3(a2 + 2)
ev, 2 = 2xyz
ev, a6 + 6a4 + 12a2 + 8 = 9 + + 3a2 + 6
 xyz = 1(†`Lv‡bv n‡jv)
ev, a6 + 6a4 + 9a2 = 7 +
cÖkœ \ 7 \ K. hw` x + y + z = 0 Ges a2 = bc
ev, (a3)2 + 2.a3.3a + (3a)2 =
nq, Z‡e †`LvI †h, ax3 + by3 + cz3 = 3axyz
ev, (a3 + 3a)2 =
mgvavb :
ev, a3 + 3a = [Dfqcÿ‡K eM©g~j K‡i]
†`Iqv Av‡Q, x + y + z = 0
[ a  0 †m‡nZz ïay abvZ¥K gvb wb‡q]
ev, x + y=  z
 3a3 + 9a = 8 (†`Lv‡bv n‡jv)
ev, = [Dfqcÿ‡K Nb K‡i]
O. hw` a2 = b3 nq, Z‡e †`LvI †h, + = +
ev, +
+ 3.x.y=  z3c mgvavb :
ev, x3a + y3b + 3xy =  z3c †`Iqv Av‡Q, a2 = b3
ev, x3a + y3b  3xyz =  z3c evgcÿ = + = +
= + = + [ b3 = a2]
ev, x3a + y3b + z3c = 3xyz
= + = +
ev, ax3 + by3 + cz3 = 3xyz [ a2 = bc]
= + = Wvbcÿ
ev, ax3 + by3 + cz3 = 3axyz
A_©vr + = + (†`Lv‡bv n‡jv)
 ax3 + by3 + cz3 = 3axyz (†`Lv‡bv n‡jv)
P. hw` b = 1 + + nq, Z‡e †`LvI †h, b3  3b2  6b  4
L. hw` x = + Ges a2  b2 = c3 nq, Z‡e †`LvI †h, =0
x3  3cx  2a = 0
mgvavb :
mgvavb :
†`Iqv Av‡Q, b = 1 + +
†`Iqv Av‡Q, x = +
ev, (b  1)3 = [ Dfqcÿ‡K Nb K‡i]
ev, x3 = [Dfqcÿ‡K Nb K‡i]
ev, b3  3b2 + 3b  1 = + + 3..
ev, x3 = + + 3
ev, b3  3b2 + 3b  1 = 32 + 3 + .(b1)
ev, b3  3b2 + 3b  1 = 9 + 3 + 3 (b  1)
ev, x3 = a + b + a  b + 3 x
ev, b3  3b2 + 3b  1 = 12 + 9 (b  1)
ev, x3 = 2a + 3x
ev, b3  3b2 + 3b  1 = 12 + 9b  9
ev, x3 = 2a + 3x [ a2  b2 = c3]
 b3  3b2  6b  4 = 0 (†`Lv‡bv n‡jv)
ev, x3 = 2a + 3x.c
ev, x3 = 2a + 3cx [we: `ª: cvV¨ eB‡qi cÖ‡kœ Gi ¯’‡j n‡e]
 x3  3cx  2a = 0 (†`Lv‡bv n‡jv) Q. hw` a + b + c = 0 nq, Z‡e †`LvI †h,
M. hw` a = + nq, Z‡e †`LvI †h, 2a3  6a = 5
+ + =1
mgvavb : †`Iqv Av‡Q, a = +
mgvavb :
ev, a3 = [Dfqcÿ‡K Nb K‡i]
evgcÿ = + +
ev, a = + + 3..
3
= + +
ev, a3 = 2 + 2 + 3.. .a [ a + b + c = 0  b + c = a]
ev, a3 = 2 + + 3.1.a = + +
ev, a3 = = + +
= + +
ev, a3 = 5 + 6a = + +
 2a3  6a = 5 (†`Lv‡bv n‡jv) = = = 1 = Wvbcÿ (†`Lv‡bv n‡jv)
beg-`kg †kÖwY : D”PZi MwYZ  353
cÖkœ \ 8 \ K. hw` ax = b, by = c Ges cz = 1 nq, Z‡e GLv‡b Aev¯Íe| myZivs GwU MÖnY‡hvM¨
xyz = KZ ? bq|
mgvavb : wb‡Y©q mgvavb x = 0
†`Iqv Av‡Q, a = b, b = c Ges c = 1
x y z
(L) 5x + 3y = 8
GLv‡b, cz = 1 5x1 + 3y1 = 2
ev, (by)z = 1 [ by = c] mgvavb : 5 + 3 = 8........... (i)
ev, { } = 1
y z x
[ a = b] 5 + 3 = 2....... (ii)
(ii) bs mgxKiY †_‡K cvB,
ev, {axy}z = 1
5.5 + 3.3 = 2
ev, axyz = a
ev, + = 2
 xyz = 0 (Ans.)
ev, = 2
L. hw` xa = yb = zc Ges xyz = 1 nq, Z‡e ab + bc + ca =
ev, 3.5 + 5.3y = 30 ........ (iii)
KZ ?
(iii)  1  (i)  3 n‡Z cvB,
mgvavb :
2.3 = 6
†`Iqv Av‡Q, xa = yb ev, 3 = 3
x=
y=1
Avevi, zc = yb y Gi gvb (i) bs mgxKi‡Y ewm‡q cvB,
z=
5 + 3= 8
GLb, xyz = 1 ev, 5 = 8  3
ev, .y. = 1 ev, 5 = 5
ev, = 1 x=1
ev, y= y wb‡Y©q mgvavb : x = 1, y = 1
ev, = 0
(M) 4 = 16; 3 = 9
 bc + ac + ab = 0 (Ans.)
M. hw` 9x = (27)y nq, Zv n‡j Gi gvb KZ? mgvavb : 43y2 =16x + y............ (i)
3x + 2y = 92x + 1.......... (ii)
mgvavb :
(i) bs mgxKiY n‡Z cvB,
†`Iqv Av‡Q, 9x = (27)y 4 3y2
= (42)x + y
ev, (32)x = (33)y ev, 4 = 4
ev, 32x = 33y ev, 3y  2 = 2x + 2y
ev, 2x = 3y ev, 2x  y + 2 = 0.......... (iii)
 (Ans.)
(ii) bs mgxKiY n‡Z cvB,
cÖkœ \ 9 \ mgvavb Ki : 3 = (32)
(K) 32x + 2 + 27x + 1 = 36 ev, 3x + 2y = 34x + 2
mgvavb : ev, x + 2y = 4x + 2
32x + 2 + 27x + 1 = 36
ev, 3x2y + 2 = 0 ........... (iv)
ev, 32x + 2 + 33x + 3 = 36 (iii)  2  (iv)  1 n‡Z cvB,
ev, 32x.32 + 33x.33  36 = 0 x+2=0
ev, (3x)2.32 + (3x)3.33 36 = 0  x = 2
ev, a2.9 + a3.27  36 = 0 [3x = a a‡i] x Gi gvb (iii) bs mgxKi‡Y ewm‡q cvB,
ev, 27a3 + 9a2  36 = 0 2(2)  y + 2 = 0
ev, 9(3a3 + a2  4) = 0 ev, 4y + 2 = 0
ev, 3a3  3 + a2 1 = 0 ev, y = 2
 y = 2
ev, 3(a3  1) + a2 1 = 0
wb‡Y©q mgvavb : x =  2, y =  2
ev, 3(a  1) (a2 + a + 1) + (a  1) (a + 1) = 0
ev, (a  1) (3a2 + 3a + 3 + a + 1) = 0 (N) 22x + 1.23y + 1 = 8
ev, (a  1) (3a2 + 4a + 4) = 0 2x + 2.2y + 2 = 16

nq, a  1 = 0 A_ev, 3a2 + 4a + 4 = 0 mgvavb :


22x + 1.23y + 1 = 8 ...........(i)
ev, a = 1 a=
2x + 2.2y + 2 = 16........... (ii)
ev, 3 = 3 [gvb ewm‡q] =
x 0
(i) bs mgxKiY n‡Z cvB,
x=0 =
beg-`kg †kÖwY : D”PZi MwYZ  354
22x + 1 + 3y + 1 = 23 (iv) Gi gvb (iii) bs-G ewm‡q cvB,
ev, 2x + 3y + 2 = 3 2x + 3(x) = 1
ev, 2x + 3y = 32 ev, 2x 3x = 1
 2x + 3y =1 ....... (iii) ev, x =1
(ii) bs mgxKiY n‡Z cvB, x=1
2x + 2 + y + 2 = 24 x Gi gvb (iv) bs-G ewm‡q,
ev, x + y + 4 = 4 y = (1)
ev, x + y = 0 y=1
 y =  x .............. (iv) wb‡Y©q mgvavb : x =  1, y = 1

¸iæZ¡c~Y© enywbe©vPwb cÖ‡kœvËi


1. Gi gvb KZ? 7. k~‡b¨i m~PK k~b¨ n‡j Zvi gvb KZ?
K 3  3 M3 N 3 K 0 L 1 M Amxg 
e¨vL¨v : = =
AmsÁvwqZ
= =3 =3
2. Gi mij gvb †KvbwU? 8. a  1 n‡j ax = am n‡e, hw` Ges †Kej hw`
K x15 L x  x N 1 wb‡Pi †KvbwU?
3. a = b, b = c, c = a n‡j, lmn Gi gvb KZ?
l m n K a=x L a=m  x=m N x=±m

K abc L  lwb‡Pi Z‡_¨i Av‡jv‡K 9 I 10 bs cÖ‡kœi


N l
4. a = b, b = c Ges c = a n‡j, xyz = KZ?
x y z DËi `vI :
K 1 L 0  1 N 2 + + ......... GKwU Amxg aviv|
5. hw` x, y, z  0, p = q = r nq Z‡e, wb‡Pi 9. wb‡Pi †Kvb k‡Z© avivwUi AmxgZK
x y z

†KvbwU mwVK? mgwó _vK‡e?


 q=r L r=q Mq=r N p=q K |r| <  1  |r| < 1 M |r| > 1 N |r| >  1
6. a > 0, m  Z, n  N Ges n > 1 n‡j- 10. z-Gi †Kvb gv‡bi Rb¨ avivwUi AmxgZK
i. = ii. = mgwó wbY©q Kiv hvq?
iii. =
K z <  2 Ges z < 0 L z <  2 Ges z > 0
wb‡Pi †KvbwU mwVK?  z <  2 Ges z > 0 N z >  2 Ges z < 0
 i L ii M iii N i, ii I iii

91 : g~j` I Ag~j` m~PK 15. Gi †ÿ‡ÎÑ


i. wfwË ii. gvb
 mvaviY enywbe©vPwb cÖ‡kœvËi iii. m~PK 4
11. mKj g~j` I Ag~j` msL¨vi †mU wb‡Pi †KvbwU mwVK? (mnR)
†KvbwU? (mnR) K i I ii  i I iii M ii I iii N i, ii I iii
K  M ℤ N Q 16. ev¯Íe msL¨vi †ÿ‡ÎÑ
12. ¯^vfvweK msL¨vi †mU wb‡`©k K‡i i. mKj c~Y© msL¨vi †mU
†KvbwU? (mnR) ii. mKj g~j` msL¨vi †mU
K N L R M Q N Z iii. mKj ev¯Íe msLvi †mU
e¨vL¨v : mKj ¯^vfvweK msL¨vi †mU N| wb‡Pi †KvbwU mwVK?
mKj ev¯Íe msL¨vi †mU R| mKj gyj` (mnR)
msL¨vi †mU, Q| K i I ii L i I iii  ii I iii N ii I iii
13. ()7 m~PKxq ivwki wfwË KZ? (mnR) 17. †mU cÖKv‡ki ixwZ AbyhvqxÑ
K 7 L  3 N
i. Z n‡jv c~Y© msL¨vi †mU
14. a  0 Ges n abvZ¥K c~Y© msL¨v n‡j an
ii. R n‡jv ev¯Íe msL¨vi †mU
Kx wb‡`©k K‡i? (ga¨g)
iii. Q n‡jv g~j` msL¨vi †mU
K a †K n evi †hvM L a †K n evi we‡qvM
wb‡Pi †KvbwU mwVK? (ga¨g)
 a †K n evi ¸Y N a †K n evi fvM
 i I ii L i I iii M ii I iii N i, ii I iii
 enyc`x mgvwßm~PK
enywbe©vPwb cÖ‡kœvËi
92 : m~PK m¤úwK©Z m~Î
beg-`kg †kÖwY : D”PZi MwYZ  355

 mvaviY enywbe©vPwb cÖ‡kœvËi Ges x  0 n‡j x = a


iii. ax = bx

18. am cÖZxKwU‡Z a †K Kx ejv nq?(mnR) wb‡Pi †KvbwU mwVK? (KwVb)


 i I ii L i I iii M ii I iii N i, ii I iii
 wfwË L m~PK M kw³ N AbycvZ
19. mKj ¯^vfvweK msL¨v ev abvZ¥K 33. a = b = c n‡jÑ
x y z

i. a = b
c~Y© msL¨vi †mU wb‡Pi †KvbwU?
ii. b = c
(mnR) iii. c = b
K R L Z M Q  N wb‡Pi †KvbwU mwVK? (ga¨g)
20. a n‡j, a1 = KZ? (mnR) K i I ii L i I iii M ii I iii  i, ii I iii
 a L 0 M N a1
34. i. a †K a Gi m NvZ ev kw³ e‡j
m

21. a Ges n n‡j, a n+1


= KZ? (mnR)
ii. am †K a NvZ m cov nq
n
K a +a L a an
 a .an
N
iii. n GKwU ev¯Íe msL¨v
22. a Ges m, nIN n‡j, [Link] = KZ? (mnR)
 a m+n
L a -(m + n)
M a m n
N
wb‡Pi †KvbwU mwVK? (mnR)
 i I ii L i I iii M ii I iii N i, ii I iii
23. †KvbwU m~P‡Ki †gŠwjK m~Î?
(mnR) 35. i. mKj ev¯Íe msL¨vi †mU
1
K a =a  am + n = [Link] ii. mKj g~j` msL¨vi †mU Q
M a =1o
N (ab)n = [Link] iii. mKj c~Y© msL¨vi †mU Z
24. hw` a, bN Ges nN nq Z‡e (a. b)n = KZ? wb‡Pi †KvbwU mwVK? (mnR)
(mnR) K i I ii L i I iii M ii I iii  i, ii I iii

 a .b n n
L a. n
M a +bn n
N a b
n n
36. a  R Ges a  0 n‡j Ñ
25. aR Ges m, nN n‡j, (am)n = KZ? (mnR) i. a−n. an = 1
 amn L a m n M am + an N ii. a0 = 0
−n
26. nN, n > 1 Ges aR n‡j, x †K a Gi nZg g~j ejv n‡e iii. a =

hw`Ñ (mnR) wb‡Pi †KvbwU mwVK? (mnR)


K a = n nq
x
L n = 1 nq
n K i I ii  i I iii M ii I iii N i, ii I iii

 x = n nq
n
N a = 1 nq
n
 Awfbœ Z_¨wfwËK enywbe©vPwb
27. 2 Ges  2 DfqB 16 Gi KZZg g~j? (mnR) cÖ‡kœvËi
K 32 Zg g~j L 16 Zg g~jM 4 Zg g~j
ax = by = cz Ges b2 = ac nq|
 4 Zg g~j
Dc‡ii Z‡_¨i Av‡jv‡K 37Ñ39 bs cÖ‡kœi
28. 27 Gi Nbg~j wb‡Pi †KvbwU? (mnR)
DËi `vI :
K 9 L 3  3 N 9
29. 0 Gi nZg g~j KZ? (mnR) 37. a = KZ? (ga¨g)
K n   0N 1 M K a=y L a = by M a=b  a=b

30. cÖ‡Z¨K abvZ¥K ev¯Íe msL¨v a Gi 38. c = KZ? (ga¨g)


 c=b L c=b M c=b N c = byz
GKwU Abb¨ abvZ¥K n Zg g~j i‡q‡Q|
39. b2 = ac n‡j b2 = wb‡Pi †KvbwU? (KwVb)
G‡K wb‡Pi †Kvb cÖZxKwU Øviv
K b2 = b L b2 = b  b2 = b N b2 = b
cÖKvk Kiv nq? (mnR)
 L M N an 93 : g~j Gi e¨vL¨v
31. a FYvZ¥K ev¯Íe msL¨v Ges n we‡Rvo
 mvaviY enywbe©vPwb cÖ‡kœvËi
¯^vfvweK msL¨v n‡j, a Gi GKwU
Abb¨ FYvZ¥K nZg g~j i‡q‡Q| G‡K Kx 40. a > o n‡j, wb‡Pi †Kvb m¤úK©wU
cÖZxK Øviv cÖKvk Kiv nq? (mnR) mwVK †hLv‡b a ? (ga¨g)
K >0 L <0  >0 N 0
K L M   
41. a < o Ges n , n>1, n we‡Rvo n‡j, KZ ?
 enyc`x mgvwßm~PK
(ga¨g)
enywbe©vPwb cÖ‡kœvËi   L M  N
32. a, b > o n‡jÑ 42. a > o Ges a  1 n‡j, a = a n‡e hw` I †Kej
x y

i. ax = 1 Ges x  0 n‡j a = 1 hw`Ñ (ga¨g)


ii. ax = ay Ges a  1 n‡j x = y K n  y nq  x = y nq M n > y nq N x = o nq
y
beg-`kg †kÖwY : D”PZi MwYZ  356
43. a > o, b > o Ges x  o n‡j, ax = bx n‡e hw` I a = b = c = k Ges abc = 1
†Kej hw`Ñ (ga¨g) Dc‡ii Z‡_¨i Av‡jv‡K 55Ñ 57bs cÖ‡kœi
 a = b nq L a = o nq M a  b < 0 nqN a  b nq
b
DËi `vI :
44. wb‡Pi †KvbwU mwVK? 55. wb‡Pi †KvbwU mwVK?
(ga¨g) (mnR)
K  M N
 a=b L c=k M a=b N abc = k
45. hw` a > 0 Ges nq †hLv‡b m, pZ Ges n,
56. abc wb‡Pi †KvbwUi mgvb?
qN, n > 1, q > 1 Z‡e wb‡Pi †KvbwU
(ga¨g)
mwVK? (KwVb) K ab = c2 L k+3  kx + y + z N k
K 
57. x + y + z = KZ? (mnR)
M N
K 1  0 M k2 + 1 N
46. wb‡Pi †KvbwU mwVK?
a < 0 Ges n  , n > 1
(KwVb)
 5 = 11.665 L =2
Dc‡ii Z‡_¨i Av‡jv‡K 58 I 59bs cÖ‡kœi DËi
M 5 = 12.089 N =3 `vI|
47. a > o n‡j, mKj x R Gi Rb¨ wb‡Pi 58. n we‡Rvo msL¨v n‡j g~jwU †Kgb
†KvbwU mwVK? (mnR) n‡e? (mnR)
x
K a <o x
 a >o M a o
x x
N a =o K abvZ¥K  FYvZ¥KM eM©g~j
48. hw` x < y nq Zvn‡j a > 1 Gi Rb¨ wb‡Pi N g~j`
†KvbwU mwVK? (ga¨g) 59. n †Rvo msL¨v n‡j a Gi n Zg g~j
 ax < ay L ax > ay M ax = ay N axy = ay KqwU? (ga¨g)
49. hw` x < y nq, Zvn‡j o < a < 1 Gi Rb¨ wb‡Pi  1 L 16 M 26 N
†KvbwU mZ¨? (KwVb)
 ax > ay L ax < ay M ax  ay N ax  ay
94 : g~j` fMœvsk m~PK
50. hw` a = b = c Ges abc = 1 nq Zvn‡j x + y + z = KZ?  mvaviY enywbe©vPwb cÖ‡kœvËi
(KwVb)
60. hw` ab = ba nq Zvn‡j Gi gvb KZ?(KwVb)
K 3 L 2 M 1  0
 L M N 1
51. a > 0 n‡j †KvbwU mwVK?
61. a = p, a = q Ges a = (p q ) n‡j xyz Gi gvb KZ?
x y 2 y x z

(mnR)
(ga¨g)
 >0 L <0 M 0 N 0
K 0 L  1 N 2
52. 3 Zg g~j‡K Kx ejv nq? (mnR)
62. = KZ? (mnR)
K eM© L eM©g~j  Nbg~jN  L M N
wØNvZ 63. hw` ax = by = cz Ges b2 = ac nq Z‡e wb‡Pi
 enyc`x mgvwßm~PK †KvbwU Gi gvb? (KwVb)
K  M N
enywbe©vPwb cÖ‡kœvËi
64. = KZ? (mnR)
53. mKj a  Gi Rb¨ K ab 9 5
L ab8 3
 ab 3 5
N ab5 3

i. a1 = 0
e¨vL¨v : = {(a3b5)3}
ii. a1 = a
= {(a3)3 (b5)3}
n
iii. a = [n , n>1] = (a9b15)
= a. b
wb‡Pi †KvbwU mwVK? (mnR)
= a3b5
K i I ii L i I iii  ii I iii N i, ii I iii
65. hw` (16)x = (64)y n‡j = KZ? (KwVb)
54. i. a Gi ciggvb |a| K L  N 0
ii. a < 0 n‡j, |a| = a 66. (16) = (64) n‡j = KZ? (KwVb)
iii. a < 0 n‡j, |a| = a  L M N 0
wb‡Pi †KvbwU mwVK? (ga¨g) 67. = a Ges a = 3b n‡j b = KZ? (mnR)
 i I ii L i I iii M ii I iii N i, ii I iii K 1  M 4 N 9
68. ()5 m~PKxq ivwki wbavb ev wfwË
 Awfbœ Z_¨wfwËK enywbe©vPwb
KZ? (ga¨g)
cÖ‡kœvËi
K 5 L M  3
beg-`kg †kÖwY : D”PZi MwYZ  357
69. {1  (1  x3)1}1 = KZ? (KwVb)  enyc`x mgvwßm~PK
K +1  1 M N enywbe©vPwb cÖ‡kœvËi
70. -8 Gi Nbg~j KZ? (ga¨g)
 2 L 1 M2 N 4
85. i. ; †hLv‡b a > o, n
71. = KZ? †hLv‡b, m, p Ges n (mnR) ii. ; †hLv‡b a, b , b> 0 Ges n

 a L a M a N a iii. ; †hLv‡b a Ges n


72. Gi mijgvb KZ? (ga¨g) wb‡Pi †KvbwU mwVK? (ga¨g)
K a 12
L a 4
 a N 1  i I ii L i I iii M ii I iii N i, ii I iii
e¨vL¨v : == 86. i. 2 Zg g~j‡K eM©g~j e‡j
= === =a
ii. 27 Gi Nbg~j 3
73. a < o Ges n , n >1 Ges we‡Rvo n‡j a = KZ?
iii. 0 Gi n Zg g~j 0
(ga¨g)
 |a| L M |a| N
wb‡Pi †KvbwU mwVK? (ga¨g)
74. 92m = 3x + 1 n‡j x = KZ? (ga¨g) K i I ii  i I iii M ii I iii N i, ii I iii

K  M 3 N  87. i. = a hLb a > 0


75. Gi gvb wb‡Pi †KvbwU ii. = a hLb a < 0
(mnR) iii. =  2
K L  N 1 wb‡Pi †KvbwU mwVK? (ga¨g)
76. Gi gvb wb‡Pi †KvbwU? (ga¨g)  i I ii L i I iii M ii I iii N i, ii I iii
K am L amn M 0  1 88. i. hw` ax = 1 nq, †hLv‡b a > 0 Ges a  1 Zvn‡j
77.  Gi gvb wb‡Pi †KvbwU? (mnR) x=0
K 9 L 3  3 N 9 ii. hw` ax = 1
nq, †hLv‡b a > 0 x  0, Zvn‡j a = 1
78. hw` a = b b a
nq Zvn‡j Gi gvb wb‡Pi iii. hw` a = ay nq, †hLv‡b a > 0 Ges a  1,
x

†KvbwU? (KwVb) Zvn‡j x = y


K L M  wb‡Pi †KvbwU mwVK?
79. ab = ba n‡q Z‡e KZ? K i I ii L i I iii
a L b M a N a M ii I iii  i, ii I iii
80. Gi gvb KZ?
 Awfbœ Z_¨wfwËK enywbe©vPwb
K L   − N −
cÖ‡kœvËi
81. x= (x )x n‡j, x Gi gvb KZ?
K L  N 4x  3.2x + 2 + 25 = 0 GKwU m~PKxq mgxKiY Ges
e¨vL¨v : x = x
(x ) x
2x = y
ev, (xx) = x= x Dc‡ii Z‡_¨i Av‡jv‡K 89 Ñ 91 bs cÖ‡kœi
ev, (xx) = (xx)
DËi `vI :
ev, =
∴x= 89. y2  12y = KZ? (KwVb)
82. Gi gvb †KvbwU?  32 L 36

Ka+b  a−b M N (a−b) M 48 N  52

e¨vL¨v : 90. y-Gi gvb KZ? (ga¨g)


=
=−
K 3, 2 L 1, 4  4, 8 N 2, 0
=a−b
91. x = KZ? (ga¨g)
83. (a2b3)5 Gi gvb wb‡Pi †KvbwU?  2, 3 L 1, 9 M 3, 4 N 2, 
 a10.b15 L a25b125 M (ab)30 N a3b2
x = (x )x
e¨vL¨v : a, b  R GwU nN n‡j (a, b)n = [Link]
 (a2b3)5 = (a2)5. (b3)5
Dc‡ii Z‡_¨i Av‡jv‡K 92 I 93bs cÖ‡kœi DËi
= a2  5.b3  5 `vI :
= a10.b15
92. Gi gvb KZ? (ga¨g)
84.  = KZ? K  M  N
K L M a −b 
93. x Gi gvb wb‡Pi †KvbwU?
e¨vL¨v : 
= (KwVb)
K− L  N

94. hw` ()x + 5 = ()2x + 5 Gi gvb KZ? 95. y = (y)y nq n‡e y Gi gvb wb‡Pi
K 25  5 M N †KvbwU?
K L M 
beg-`kg †kÖwY : D”PZi MwYZ  358
96. Gi gvb †KvbwU? i. a = 1
K  ii. an = a
M N
iii. (am)n = amn
97. x = (xx n‡j, x Gi gvb KZ? wb‡Pi †KvbwU mwVK?
K 4 L M 
K i I ii L ii I iii
98. 3mx 1 = 3amx  2 ; a > 0, a  3 I m  0 n‡j, x Gi gvb  i I iii N i, ii I iii
KZ? 104. am  an = am + n
n‡j,
K 
m wb‡Pi †Kvb k‡Z© GwU mwVK?
M 2m N 2
i. a  R. a = 0
99. (2  x) 2 n‡j x Gi gvb KZ?
ii. m, n  N, m > n
K 6  6
iii. a  R, m, n  N
M 0 N 7 wb‡Pi †KvbwU mwVK?
100. cÖ‡Z¨K abvZ¥K ev¯Íe msL¨v a Gi K i I ii  ii I iii
GKwU Abb¨ abvZ¥K x Zg g~j i‡q‡Q| M i I iii N i, ii I iii
G‡K wb‡Pi †Kvb cÖZxK Øviv cÖKvk hw` xn = a nq Z‡e
Kiv hvq? Dc‡ii Z‡_¨i Av‡jv‡K 105 I 106 bs cÖ‡kœi
 L
M N ax
DËi `vI :
101. a R Gi x  N n‡j a x + 1 = 105. n = 5 nq n‡j, wb‡Pi
KZ? †KvbwU mwVK?
K ax + a L ax  a Kx = a5 L x=
x
 a.a N
 x= N =a
102. Gi mij gvb KZ? 106. DÏxcKwU wb‡Pi
K a12 L a
†Kvb k‡Z© mwVK n‡e?
 N 1
K a  R, n R  a  R, n  N
103. a ,a0 n‡j,
M n  N, n  1 N a  R, n < 1

¸iæZ¡c~Y© m„Rbkxj cÖkœ I mgvavb

cÖkœ-1 î ax = by = cz, †hLv‡b a  b  c. ev, b =


K. hw` p = nq, Z‡e p Gi gvb wbY©q GLb, c2 = ab = .
Ki| 2 ev, c2 = .
L. hw` ab = c nq, Z‡e cÖgvY Ki †h, 4
2
ev, 2 =
M. abc = 1 n‡j, cÖgvY Ki †h, = 4 ev, z = 2
îí 1bs cª‡kœi mgvavb îí  + = (cÖgvwYZ)
M. †`Iqv Av‡Q, ax = by = cz
K. kZ©g‡Z, =
awi ax = by = cz = k
ev, =
 ax = k ev, a =
ev, =
ax = k ev, b =
ev, = p z
c =k ev, c =
ev, =
GLb, abc = 1
ev, =
ev, , , = k
ev, =
 p = (Ans.)
ev, = k
L. †h‡nZz ax = cz ev, + + = 0
ev, a = ev, = 0
Avevi, by = cz ev, + +  = 0
 + + = (cÖgvwYZ)
beg-`kg †kÖwY : D”PZi MwYZ  359
cÖkœ-2  a  R Ges m, n  N n‡j, (am)n = amn
myZivs n = 1 Gi Rb¨ evK¨wU mZ¨|
K. n = 1 Gi Rb¨ evK¨wUi mZ¨Zv L. ÔK' n‡Z m = n = 1 Gi Rb¨ evK¨wU mZ¨|
hvPvB Ki| 2 myZivs m = n = k Gi Rb¨ mZ¨ n‡e
L. MvwYwZK Av‡ivn c×wZ‡Z †`LvI  [Link] = ak + k
†h, (a ) = a
m n mn
4 = a 2k ............. (i)
M. a  0 Ges m  N I n  Z n‡j, †`LvI †h, (am)n m = n = k + 1 Gi Rb¨ evK¨wU mZ¨ n‡e hw` I

= amn 4 †Kej hw`


ak + 1. ak + 1 = ak + 1 + k + 1
 2bs cª‡kœi mgvavb  = a2k + 2
= a2(k+1) ......................(ii)
K. †K wbw`©ó K‡i Ges n †K PjK a‡i
m  N
(i) I (ii) n‡Z †`Lv hvq k Gi Rb¨ evK¨wU
†Lvjv evK¨ (am)n = amn ........... (i) we‡ePbv Kwi|
mZ¨ n‡j k + 1 Gi Rb¨ evK¨wU mZ¨|
(i) G n = 1 ewm‡q †`Lv hvq,
myZivs m, n  N Gi Rb¨ evK¨wU mZ¨|
evgcÿ = (am)l = am
 n = 1 Gi Rb¨ (i) mZ¨
Wvbcÿ = am . 1 = am
GLb awi, n = k Gi Rb¨ (i) mZ¨|
 n = 1 Gi Rb¨ (i) mZ¨|
A_©vr am. ak = am + k ......... (ii)
L. n = 1 Gi Rb¨ (i) mZ¨| [ÔKÕ n‡Z cvB]
Zvn‡j, [Link] + 1 = am(ak . a) [ m~Î 1]
awi, n = k Gi Rb¨ (i) mZ¨
= (am. ak) a [¸‡Yi mn‡hvRb]
A_©vr (am)k = amk........................(ii)
= am + k.a [Av‡ivn Kíbv]
GLb, (am)k +1 = (am)k . (am) [ an+ 1 = an. a]
= am+ k + 1 [1bs m~Î]
= [Link] [(ii) bs n‡Z]
A_©vr n = k + 1, Gi Rb¨ (i) mZ¨|
= amk+ m = am(k +1)
myZivs MvwYwZK Av‡ivn c×wZ
 n = k + 1 Gi Rb¨I (i) mZ¨|
Abyhvqx mKj n N Gi Rb¨ (i) mZ¨|
myZivs MvwYwZK Av‡ivn c×wZ
 †h‡Kv‡bv m, n  N Gi Rb¨ am. an = am+n
Abymv‡i mKj n  N Gi Rb¨ (i) mZ¨|
(†`Lv‡bv n‡jv)
(†`Lv‡bv n‡jv)
M. (i) m > 0 Ges n < 0
M. ÔLÕ †_‡K cvB, (am)n = amn ................ (i)
awi, n = k †hLv‡b k  N
GLv‡b, a  0 Ges m  N I n Z
Ges m  N
cÖ_‡g g‡b Kwi, n > 0 G‡ÿ‡Î L †_‡K (i) Gi
am. an = am.ak [cÖwZ¯’vcb]
mZ¨Zv ¯^xKvi K‡i †bIqv n‡q‡Q|
=a .[a =]
m n

GLb g‡b Kwi, n = 0 G‡ÿ‡Î (am)n = (am) = a= 1 = = amk


Ges a = a = 1
mn 0
wKš‘, = a  (k  m) = am k [ an = ]
 (i) bs mZ¨|  mKj †ÿ‡ÎB am. an = am  k = am + ( k)
Avevi g‡b Kwi, n < 0 Ges n =  k †hLv‡b k N = am + n [gvb ewm‡q]
G‡ÿ‡Î (a ) = (a ) = = = a = a = a
m n m k mk m(k) mn
(mZ¨Zv hvPvB Kiv n‡jv)
 a  0 Ges m  N I n  Z Gi Rb¨ (am)n = amn ii) m < 0 Ges n < 0
(†`Lv‡bv n‡jv) awi, m =  p, n =  q †hLv‡b p, q  N
cÖkœ-3  a  0 Ges m, n  Z Gi Rb¨ am. an = am + n
am. an = a p. a q
K. n = 1 Gi Rb¨ evK¨wUi mZ¨Zv =  [ a n = ]
hvPvB Ki| 2 = [ a  an = am + n]
m

= a (p + q) = a  p  q = a  p + ( q)
L. MvwYwZK Av‡ivn c×wZ‡Z †`LvI
[ gvb ewm‡q ] (mZ¨Zv
= a m + n

†h, m, nN Gi Rb¨ evK¨wU mZ¨| 4


hvPvB Kiv n‡jv)
M. (i) m > 0 Ges n < 0 (ii) m < 0 Ges n < 0
Gi Rb¨ evK¨wUi mZ¨Zv hvPvB cÖkœ-4  KwZcq m~PK mgwš^Z ivwk ay
1 p
, by 1  q, cy 1  r Ges ay 1 p = by1q = cy 1  r = x|
Ki| 4
 3bs cª‡kœi mgvavb  K. a, b I c Gi gvb x, y Gi gva¨‡g
cÖKvk Ki| 2
K. n‡j,
n =1
L. a  b  c Gi gvb wbY©q Ki| 4
qr rp pq

evgcÿ = [Link] = [Link] = am.a = am +1


M. †`LvI †h, 
Wvbcÿ = am + n = am + 1
beg-`kg †kÖwY : D”PZi MwYZ  360
4
 = aq  r  b r  p  cp  q M. 1 ivwk  2q ivwk  [x  {x1 + (a1 
 4bs cª‡kœi mgvavb  x)1}1] Gi gvb wbY©q Ki| 4
K. †`Iqv Av‡Q, ay1  p = by 1  q = cy1 r = x  5bs cª‡kœi mgvavb 
 ay 1 p = x K. = =
ev, a = = = =
 a = xy p 1
= = (a12) = a
Avevi, by1  q = x wb‡Y©q mij gvb a
ev, b = = xyq 1 L. ÔKÕ †_‡K cvB, = a
Ges cy1  r = x Zvn‡j evgcÿ = 1g ivwk  2q ivwk
ev, c = = xyr 1 =  [1  1 {1  (1  x3)1}1]1
 a = xyp 1, b = xyq1, c = xyr 1 = a  [1  1 {1  (1  x3)1}1]1
=a
L. ÔKÕ †_‡K cvB, a = xyp  1, b = xyq  1 Ges c = xyr  1
=a
 aq  [Link]  [Link]  q = (xyp  1)q  r.(xyq1)r  p.(xyr  1)p  q
=a
= xq  ry(p  1)(q  r).xr  py(q  1) (r  p).xp  qy(r 1)(p  q)
=a
= xq  r + r  p + p  q.y pq  pr  q + r + qr  pq  r + p + pr  qr  p + q
=a=a
= x0.y0
= a  = ax3 = Wvbcÿ
= 1  1 = 1 (Ans.)
M. ÔLÕ n‡Z cvB, Wvbcÿ = aqr  br  p  cp  q = 1  1g ivwg  2q ivwk = ax3 (†`Lv‡bv n‡jv)
evgcÿ = a + ab + b  b + bc + c  c + ca + a
2 2 2 2 2 2 M. GLv‡b, 1g ivwk  2q ivwk  [x  {x1 + (a1 
=p p
(ab) (a2 + ab + b2) (bc) (b2 + bc + c2)
 p(c  a) (c2 + ca + a2) x)1}1]
= pa3  b3  pb3  c3  pc3  a3 = ax3  [ÔLÕ †_‡K]
= pa3  b3 + b3 c3 + c3  a3 = ax3 
= p0 = 1 = Wvbcÿ = ax3 
 a2 + ab + b2  b2 + bc + c2  c2 + ca + a2 = ax3 
= ax3 
= aqr  br  p  cp  q (†`Lv‡bv n‡jv)
= ax3  [x {x  ax2}]
cÖkœ-5  , [1  1 {1  (1  x3)1}]1 `yBwU ivwk| = ax3  [x  x + ax2]
= ax3  ax2
K. cÖ_g ivwki mij gvb KZ? 2
= = x (Ans.)
L. †`LvI †h, 1g ivwk  2q ivwk = ax3 4

cÖkœ-6  , Ges wZbwU m~PKxq ivwk| =+ +


K. Z…Zxq ivwkwUi mij Ki| 2 = + +
[∵ a + b + c = 0, ∵ a + b = − c]
L. ivwk wZbwUi †hvMdj wbY©q
= + +
Ki| 4 = + +
M. †`LvI †h, (a + b + c) = 0 n‡j ivwk =
wZbwUi †hvMdj 1. 4 =1
a+b+c=0 n‡j cÖ`Ë ivwk wZbwUi †hvMdj 1.
 6bs cª‡kœi mgvavb 
(†`Lv‡bv n‡jv)
K. = = = (Ans.)
cÖkœ-7  a, b  N Ges an, n N n‡j MvwYwZK
L. ivwk wZbwUi †hvMdj
Av‡ivn c×wZ‡Z †`LvI †h,
= + +
= + + K. (am)n = amn 2
= + + L. (a.b)n = anbn 4
= + + (Ans.) M. †hLv‡b, a > 0 4
M. †h‡nZz, a + b + c = 0  7bs cª‡kœi mgvavb 
ev, b + c = − a K. GLv‡b, (am)n = amn
ivwk wZbwUi †hvMdj cÖ_g avc : (i) bs G n = 1 ewm‡q cvB,
= + + evgcÿ = (am)1 = am
= + + Wvbcÿ = am.1 = am
= + +
 n = 1 Gi Rb¨ (i) bs evK¨wU mZ¨|
beg-`kg †kÖwY : D”PZi MwYZ  361
wØZxq avc : awi, n = k Gi Rb¨ (i)bs Ges Z…Zxq As‡ki mij gvb =
evK¨wU mZ¨| cÖ`Ë ivwk,
am)k = amk + +
GLb, (a ) m k+1 m k
= (a ) a m = ++
am(k +1) = amk + m = am(k + 1) = = 1 (Ans.)
 n = k + 1 Gi Rb¨ (i) bs evK¨wU mZ¨| M. ÔLÕ n‡Z cvB cÖ`Ë ivwki mij gvb 1.
MvwYwZK Av‡ivn c×wZ Abymv‡i mKj
GLb,  
n Gi Rb¨ (am)n = amn (†`Lv‡bv n‡jv)
= b+c  c+a  a+b
L. GLv‡b, (a.b)n = [Link] .................. (i) = xb2c2  xc2a2  xa2b2
= xb2c2 + c2a2 + a2b2
cÖ_g avc : n = 1 n‡j (i) ev‡K¨i evgcÿ = (a.b)1 =
a.b hv cÖ`Ë ivwki mij gv‡bi mgvb|
= x0 = 1

Wvbcÿ = a1.b1 = a.b (†`Lv‡bv n‡jv)


 n = 1 Gi Rb¨ (i) evK¨wU mZ¨| cÖkœ-9  ax = by = cz; †hLv‡b a  b  c.
wØZxq avc : awi, n = k Gi Rb¨ (i) evK¨wU K. b = z Ges c = y n‡j †`LvI †h, 2
mZ¨| L. a, b Ges c ci¯úi wZbwU abvZ¥K
A_©vr, (a.b)k = [Link] .................... (ii) ALÊ msL¨v n‡j cÖgvY Ki †h, 4
GLb, (a.b) = (a.b) .(a.b)
k+1 k 1
M. abc = 1 n‡j †`LvI †h, Ges
= [Link].a1.b1 + + = 4
k+1 k+1
=a .b
 n = k + 1 Gi Rb¨ (i) evK¨wU mZ¨|
 9bs cª‡kœi mgvavb 
 MvwYwZK Av‡ivn wewa Abymv‡i mKj K. b = z Ges c = y n‡j
n Gi Rb¨ (a.b)n = [Link] (†`Lv‡bv n‡jv) cÖ`Ë kZ©g‡Z, zy = yz .............. (i)
Zvn‡j, = = = =
M. GLv‡b, ............ (i)
 = y (†`Lv‡bv n‡jv)
cÖ_g avc : n = 1 Gi Rb¨ (i) Gi evgcÿ =
L. †`Iqv Av‡Q, ax = by = cz
Wvbcÿ =
g‡b Kwi, ax = by = cz = k
 n = 1 Gi Rb¨ (i) evK¨wU mZ¨|
Zvn‡j, a = k ...................... (i)
wØZxq avc : awi, n = k Gi Rb¨ (i) evK¨wU
b = k ...................... (ii)
mZ¨| c = k ...................... (iii)
A_©vr, GLb †h‡nZz a, b Ges c wZbwU abvZ¥K ALÊ
GLb, n = k + 1 n‡j, msL¨v
= = =
 b2 = ac

ev, =.
 n = k + 1 Gi
Rb¨ (i) evK¨wU mZ¨|
 ev, =
 MvwYwZK Av‡ivn c×wZ Abymv‡i mKj
 ev,
n Gi Rb¨ myZivs (†`Lv‡bv n‡jv)
 (cÖgvwYZ)
cÖkœ-8 
K. cÖ`Ë ivwki cÖ_g As‡ki mijxKiY M. cÖ`Ë kZ©, abc = 1
Ki| 2  ev,.. = 1
L. cÖ`Ë ivwki mij gvb †ei Ki| 4  ev, = k0
M. †`LvI †h, cÖ`Ë ivwki mij gvb   = 0 (cÖgvwYZ)
 Gi mij gv‡bi mgvb| 4 Avevi, = 0
 8bs cª‡kœi mgvavb  ev,
ev, [Nb K‡i]
K. cÖ`Ë ivwki cÖ_g Ask =
=
ev,
= ev,
= (Ans.) ev,
L. ÔK' n‡Z cvB,  (†`Lv‡bv n‡jv)
cÖ`Ë ivwki cÖ_g As‡ki mij gvb = cÖkœ-10  x + y + z = 0 Ges a2 = bc.
Abyiƒcfv‡e wØZxq As‡ki mij gvb =
beg-`kg †kÖwY : D”PZi MwYZ  362
K. a  0 Ges x + y + z = 0 n‡j †`LvI †h, = 2 K. a0 = a11
L. †`LvI †h, ax3 + by3 + cz3 = 3axyz 4 = a1.a1 [m~P‡Ki †gŠwjK m~Î am + n = [Link]]
M. a = 2 + 2 Ges xyz = 1 n‡j †`LvI †h, 6 = 4 = a.= = 1
 10bs cª‡kœi mgvavb   a0 =1 (†`Lv‡bv n‡jv)

K. †`Iqv Av‡Q, x + y + z = 0 ........ (i) L. †`Iqv Av‡Q,


Ges x + y + z = 0 ........... (ii) x = (a + b) + (a  b) ............... (i)
(ii) bs mgxKiY †_‡K cvB, x =  (y + z) ev, x3 = {(a + b) + (a  b)}3 [Nb K‡i]
(i) bs mgxKi‡Y x Gi gvb ewm‡q cvB, ev, x3 = (a + b) + (a  b) + 3(a + b)(a  b){(a + b) + (a  b)}
 (y + z) + y + z = 0 ev, x3 = 2a + 3(a2  b2).x [(i) †_‡K]
ev,  y  z + y + z = 0 ev, x3 = 2a + 3x(c3) [ a2  b2 = c3]
ev, y  y = z  z ev, x3 = 2a + 3x.c
ev, y(  ) = z(  )  x3  3cx  2a = 0 (†`Lv‡bv n‡jv)
 = (†`Lv‡bv n‡jv) M. evgcÿ = = +
= +
L. †`Iqv Av‡Q,
= + [ a2 = b3]
x+y+z=0
= + =a+b
ev, (x + y) = z .................... (i)
Wvbcÿ
=a+ = =
ev, (x + y)3 = (z)3 [Nb K‡i]
 evgcÿ = Wvbcÿ (cÖgvwYZ)
ev, x3a + y3b + 3xy (x + y) = z3c
ev, x3a + y3b + z3c + 3xy (z) = 0 [(i) †_‡K] cÖkœ-12  GKwU m~PKxq ivwk
ev, x3a + y3b + z3c + 3xyz () = 0 we‡ePbv Ki,
ev, ax3 + by3 + cz3  3xyz = 0 ; a, b > 0

ev, ax3 + by3 + cz3  3xyz K. ivwkwUi mv‡_ b †hvM K‡i


 ax3 + by3 + cz3 = 3axyz (†`Lv‡bv n‡jv) mijxKiY Ki| 2
L. ÔKÕ †_‡K cÖvß mijgvbwUi eM©
M. †`Iqv Av‡Q,
a = 2 + 2 ................ (i)
mgvb 2 + 3 + 3 n‡j †`LvI †h, 3a3 + 9a
ev, a3 = (2 + 2)3 [Nb K‡i] 8=0 4
ev, a3 = (2)3 + (2)3 + 3.2.2 (2 + 2) M. ÔKÕ †_‡K cÖvß mijgvbwU 1 + 3 +
3 Gi mgvb n‡j †`LvI †h, a3  3a2  6a 
ev, a3 = 2 + 21 + 3.20.a [(i) †_‡K]
4=0 4
ev, a3 = 2 + + 3a
ev, 2a3 = 4 + 1 + 6a  12bs cª‡kœi mgvavb 
ev, 2a3 = 5 + 6a K. cÖ`Ë ivwkwUi mv‡_ b †hvM Ki‡j `uvovq,
ev, 6a = 2a3  5 (a  b) (a + a.b + b) + b
= (a  b) {(a)2 + a.b + (b)2} + b
a=
= (a)3  (b)3 + b
ÔLÕ bs †_‡K cvB, =ab+b
ax3 + by3 + cz3 = 3axyz = a (Ans.)
ev, ax3 + by3 + cz3 = 3a.1 [ xyz = 1] L. ÔKÕ †_‡K cÖvß gvb a
ev, by3 + cz3 = 3a  ax3 a2 = 2 + 3 + 3
ev, by3 + cz3 = a (3  x3) ev, a2 = 2 + 2  2.3.3
ev, by3 + cz3 = (3  x3) ev, a2 = 2
 6(by3 + cz3) = (2a3  5)(3  x3) (†`Lv‡bv n‡jv) ev, a = 3  3 [eM©g~j K‡i]
cÖkœ-11  a > 0 Ges a  0, x = (a + b) + (a  b) Ges a2 ev, a3 = 3 [Nb K‡i]
= b3 ev, a3 = 3  3  3.3.3
K. †`LvI †h, a0 = 1 2 ev, a3 = 3   3.a [ a = 3  3]
L. hw` a  b = c nq, Z‡e †`LvI †h, x  3cx
2 2 3 3
ev, 3a3 = 9  1  9a
 2a = 0 4  3a3 + 9a  8 = 0 (†`Lv‡bv n‡jv)
M. cÖgvY Ki †h, + = 4 M. ÔKÕ †_‡K cÖvß gvb a
 11bs cª‡kœi mgvavb  a=1+3+3
ev, (a  1)3 = 3 [cÿvšÍi Kivi ci Nb K‡i]
beg-`kg †kÖwY : D”PZi MwYZ  363
ev, a313a2 + 3a = 3 + 3 + 3.3.3. ev, 6 = 2
ev, a  3a + 3a  1 = 3 + 3 + 3.3 .(a  1)
3 2 2 1 1
[ a  1 = 3 + 3] ev, = 3
ev, a  3a + 3a  1 = 9 + 3 + 9a  9
3 2
ev, ()2 = 9
 a3  3a2  6a  4 = 0 (†`Lv‡bv n‡jv) ev, y 9 = 9
 y = 18
cÖkœ-13  = Ges  =1, `yBwU mgxKiY
ev, 2x2 + 5x = 18 [y Gi gvb ewm‡q]
K. 1g mgxKiYwU‡K am = an AvKv‡ii
ev, 2x2 + 5x 18 = 0
cÖKvk Ki| 2
ev, 2x2 + 9x  4x  18 = 0
L. 2q mgxKiYwU mgvavb Ki| 4
ev, x(2x + 9) 2(2x + 9) = 0
M. mgxKiY؇qi †Kv‡bv mvaviY g~j
ev, (2x + 9) (x 2) = 0
Av‡Q wKbv Zv wba©viY Ki| 4
ev, 2x =  9 A_ev x  2 = 0
 13bs cª‡kœi mgvavb  ev, x = ev, x = 2
K. = wb‡Y©q mgvavb x = 2 ,
ev, 4x + 7 = 2x + 7 M. ÔKÕ n‡Z cvB, 4= 4
ev, 4=4 ev, =
 am = an AvKv‡i †`Lv‡bv n‡jv| ev, 44x + 77 = 30x + 105
L. =1 ev, 44x  30x = 105  77
ev,  = 1 [2x2 + 5x = y a‡i] ev, 14x = 28
ev, = 1 + x=
ev, ()2 = (1 + )2 [eM© K‡i] =2

ev, y  2 = 1 + 2.1 + y 9 wb‡Y©q mgvavb x = 2


ev, y 2 y + 9 1 = 2  mgxKiY؇qi g‡a¨ GKwU mvaviY g~j
Av‡Q Ges Zv n‡”Q x = 2

cÖkœ-14  ev, z = k ...............(3)


K. hw` ax = b, by = c Ges cz = 1 nq, Z‡e (1)  (2)  (3) n‡Z cvB
xyz = KZ? 2 xyz = k. k. k
L. hw` x = y = z Ges xyz = 1 nq, Z‡e
x b c ev, 1 = k + +

ab+bc+ca = KZ? 4 ev, k = k


M. hw` 9 = (27) nq, Zvn‡j Gi gvb
x y ev, 0 =
 ab + bc + ca = 0
KZ? 4
M. †`Iqv Av‡Q, 9x = (27)y
îí 14bs cª‡kœi mgvavb îí
ev, (32)x = (33)y
K. †`Iqv Av‡Q, ax = b ........................(1) ev, 32x = 33y
by = b ........................(2)
cz = 1 .........................(3)
ev, 2x = 3y
 =
(i) n‡Z cvB, ax = b
ev, (ax)y = (b)y cÖkœ-15 î GKwU m~PKxq ivwk we‡ePbv
ev, (ax)y = (b)y Kwi,
ev, axy = c [(2) n‡Z] K. ivwkwU‡K mijxKiY Ki| 2
ev, axy = cz L. cÖ`Ë ivwkwU 2 + 2 n‡j Z‡e †`LvI
ev, axyz = a †h, 2x3  6x = 58. 4
 xyz = 0 M. cÖ`Ë ivwkwU (a + b) + (a  b) Ges a  2

L. †`Iqv Av‡Q, xa = yb = zc Ges xyz = 1 b2 = c3 Z‡e †`LvI †h, 2x3  6cx = 4a Ges
awi, xa = bb = zc = k a I c Gi †Kvb gv‡bi Rb¨ L I M †_‡K
 xa = k cÖvß mgxKiY GKB mgxKiY
x = k ...............(1)
wb‡`©k K‡i| 4
yb = k
ev, y = k ...............(2) îí 15bs cª‡kœi mgvavb îí
zc = k K. DÏxc‡K cÖ`Ë ivwkwU n‡jv,
=
beg-`kg †kÖwY : D”PZi MwYZ  364
= ev, y2x = 2x2
= x (Ans.)
ev, (yx)2 = 2x2
L. cÖ`Ë ivwkwU, x = 2 + 2; †`Lv‡Z n‡e †h, 2x3 
ev, (4)2 = 2x2 [(iii) bs n‡Z yx Gi gvb ewm‡q]
6x = 5
ev, 16 = 2x2
Abykxjbx 9.1 Gi 7(M) cÖ‡kœvËi `ªóe¨|
ev, 2x2 = 24
M. cÖ`Ë ivwk, x = (a + b) + (a  b) Ges a2  b2 = c3,
ev, x2 = 4 [am = an n‡j m = n]
†`Lv‡Z n‡e †h, 2x  6cx = 4a
3
x=2
Gici : Abykxjbx 9.1 Gi 7(L) cÖ‡kœvËi (iii) bs G x Gi gvb ewm‡q cvB,
`ªóe¨| hLb, x = 2, ZLb y2 = 4
ÔLÕ n‡Z cÖvß mgxKiY 2x3  6x = 5 I 2x3  6cx = 4a y=2
mgxKiY GKB n‡e hw` c = 1 Ges 4a = 5 ev, a = Avevi hLb, x = 2 ZLb
nq| (Ans). y2 = 4

cÖkœ-16  Ges , y  1 `yBwU `yB PjKwewkó


ev, = 4
m~PKxq mgxKiY| ev, y2 =
y=
K. m~PK mgxKiY Kv‡K e‡j? 2
wb‡Y©q mgvavb (x, y) = (2, 2), (2, 2),
L. cÖ_g mgxKiY †Rv‡Ui mgvavb
myZivs, wØZxq mgxKiY †Rv‡Ui mgvavb
wbY©q Ki| 4
cÖ_g mgxKiY †Rv‡Ui mgvav‡bi mgvb|
M. †`LvI †h, wØZxq mgxKiY †Rv‡Ui
(†`Lv‡bv n‡jv)
mgvavb cÖ_g mgxKiY †Rv‡Ui
mgvav‡bi mgvb| 4 cÖkœ-17  a = 2 + 2 Ges b2 + 2 = 3 + 3, b  0.
 16bs cª‡kœi mgvavb  K. wØZxq mgxKiY †_‡K †`LvI †h, b
K. m~PK mgxKiY : m~PK I wfwË m¤^wjZ = 3  3. 2
mgxKiY‡K m~PK mgxKiY e‡j| †hgb : , y  1 L. cÖgvY Ki †h, 3b + 9b = 8
3
4
L. †`Iqv Av‡Q, cÖ_g mgxKiY †RvU, M. cÖ_g mgxKiY †_‡K †`LvI †h, 2a 
3

yx = x2 .................... (i) 6a = 5. 4
x2x = y4 ................... (ii)  17bs cª‡kœi mgvavb 
(ii) bs n‡Z cvB,
K. wØZxq mgxKiY, b2 + 2 = 3 + 3.
x2x = y4
ev, (x2)x = y4 ev, b2 = 3 + 3  2
ev, (yx)x = y4 [(i) bs n‡Z x2 Gi gvb ewm‡q] = +  2.3 . 3
ev, yx2 = y4 =
ev, x2 = 4 [ am = an n‡j m = n] b=33 (†`Lv‡bv n‡jv)
x=2
L. ÔKÕ n‡Z cvB, b = 3  3 [ b  0 †h‡nZz abvZ¥K
hLb, x = 2
gvb wb‡q]
ZLb y2 = 22
ev, b3 = [Dfqcÿ‡K Nb K‡i]
ev, y2 = 4
y=2 ev, b =   3.3.3
3

Avevi, hLb, x = 2 [ (a  b)3 = a3  b3  3ab (a  b)]


ZLb, y2 = (2)2 ev, b3 = 331  3.30.b [(a  b)3 = a3  b3  3ab (a  b)]
ev, = 4 [am = ] ev, b3 = 3   3b
ev, y2 =
y=
ev, b3 + 3b =
wb‡Y©q mgvavb (x, y) = (2, 2), (2,  2),  3b3 + 9b = 8 (cÖgvwYZ)
M. †`Iqv Av‡Q, wØZxq mgxKiY †RvU, M. †`Iqv Av‡Q, a = 2 + 2
yx = 4 ...................... (iii)
ev, a3 = [Dfqcÿ‡K Nb K‡i]
y2 = 2x .................... (iv)
(iv) bs n‡Z cvB, ev, a = + + 3.2.2
3

2 x
y =2 [ (x + y)3 = x3 + y3 + 3xy (x + y)]
ev, (y2)x = (2x)x [Dfqc‡ÿi NvZ x G DbœxZ K‡i] ev, a3 = 21 + 21 + 320a
beg-`kg †kÖwY : D”PZi MwYZ  365
1g ivwk =
ev, a3 = 2 + + 3a = (pa  b)a2 + ab + b2
ev, a3 = = p(a  b) (a2 + ab + b2)
ev, 2a3 = 4 + 1 + 6a = Pa3 b3 (Ans.)
 2a3  6a = 5 (†`Lv‡bv n‡jv) Ges 4_© ivwk = =
cÖkœ-18  a = xy p  1
, b = xy q  1
Ges c = xy r  1
nq, = p(x2 + 2xy  xy + y2) (x y)
Zvn‡jÑ = p (x2 + xy + y2) (x  y)

K. p + q + r = 3 n‡j †`LvI †h, = x 2 = px3  y3 (Ans.)


L. †`LvI †h, a . b .c = x hLb p + q + r = 34
qr1 rp1 pq1 3 L.  
M. p + q + r = 3, pq + qr + rp = 3 n‡j Gi gvb = (pa  b)(a2 + ab + b2)  (p b  c)(b2 + bc + c2)
 (pc  a)(c2 + ca + a2)
wbY©q Ki| 4
(a  b) (a2 + ab + b2) (b  c) (b2 + bc + c2) (c  a) (c2 + ca + a2)
=p p p
=p a3  b3
p b3  c3
p c3  a3
 18bs cª‡kœi mgvavb 
= pa3  b3 + b3  c3 + c3  a3
K. †`Iqv Av‡Q, a = xyp1, b = xyq  1
= p0
Ges c = xyr  1
= 1 (Ans.)
 abc = xyp 1. xyq  1. xyr  1
= x1 + 1 + 1. yP + q + r  1  1  1 M. ÔKÕ n‡Z cvB, = px3  y3
= x3.y(p + q + r)  3 Abyiƒcfv‡e, = py3  z3
= x3. y3  3 [p + q + r = 3]
= x3.y0 Ges = pz3  x3
= x3.1  
= x3
= px3  y3  py3  z3  pz3  x3
ev, abc = x3
= px3  y3 + y3  z3 + z3  x3 = p0 = 1
 = x (†`Lv‡bv n‡jv)
A_©vr = 1 (†`Lv‡bv n‡jv)
L. evgcÿ = aq  r  1. br  p  [Link]  q  1
= (xyp  1)q  r  1. (xyq  1)r  p  1. (xyr1)pq1 cÖkœ-20  hw` ax = by = c2, †hgb a  b  c Ges
= xq  r  1. y(p  1) (q  r  1). xr  p  1. y(q  1)(r  p  1). xp  q  1. y(r  1) (p  q  1) 92R = 3R + 1 n‡j,
= xq  r  1 + r  p 1 + p  q  1. y(p  1) (q  r  1) + (q  1) (r  p  1) + (r  1) (p  q  1)
K. R Gi gvb wbY©q Ki| 2
= x[Link]  pr  p  q + r + 1 + qr  pq  q  r + p + 1 + pr  qr  r  p + q + 1
= x3.y3(p + q + r) [ p + q + r = 3] L. x = 2 Ges y = 3 nq Z‡e †`LvI †h, + = + 4
= x3.y3  3 = x3.y0 M. abc = 1 n‡j †`LvI †h, x1 + y1 + z1 = 0
= x3 = Wvbcÿ (†`Lv‡bv n‡jv) Ges x3 + y3 + z3 = (3xyz)1 4
M. †`Iqv Av‡Q, p + q + r = 3  20bs cª‡kœi mgvavb 
pq + qr + rp = 3
cÖ`Ë ivwk = K. GLv‡b, 92R = 3R + 1
= ev, (32)2R = 3R + 1
= ev, 34R = 3R + 1
= x2  2 2  p  1  q  1  r  1y2p + 2  2q + 2  2r + 2  p2 + 1  q2 + 1  r2 + 1 ev, 4R = R + 1
= x9  (p + q + r)  y9  2(p + q + r)  (p2 + q2 + r2)
ev, 3R = 1
= x93  y9  2.3  {(p + q + r)2  2(pq + qr + rp)} [ p + q + r = 3]
 R = (Ans.)
= x12  y9  6  {(3)2  2.3} [ p + q + r = 3 Ges pq + r + rp = 3]
L. †`Iqv Av‡Q, ax = by = cx
= x12 . y3  (9  6)
= x12.y0 GLv‡b, x = 2, y = 3 n‡j cvB, a2 = b3
= x12  a = b3/2, b = a2/3
 = x12 (Ans.) evgcÿ = + = + [gvb ewm‡q]
= + =a+
cÖkœ-19  , , ,
= = Wvbcÿ
K. 1g I 4_© ivwki gvb wbY©q Ki| 2
 + = + (†`Lv‡bv n‡jv)
L.  
M. †`Iqv Av‡Q, ax = by = cz †hLv‡b, a  b  c
Gi gvb wbY©q Ki| 4
awi, ax = by = cz = k
M. †`LvI †h, . . = 1 4
 ax = k by = k cz = k
 19bs cª‡kœi mgvavb  a=k b=k c=k
K. †`Iqv Av‡Q, GLb, abc = 1
beg-`kg †kÖwY : D”PZi MwYZ  366
ev, k  k  k = 1 [gvb ewm‡q] ev, 34x = 3x + 1
ev, k + + = k0 ev, 4x = x + 1
ev, + + = 0 ev, 4x  x = 1
ev, x + y + z = 0 (†`Lv‡bv n‡q‡Q)
1 1 1
ev, 3x = 1
Avevi, = 0  x = (Ans.)
ev, L. Aby-9 Gi D`vniY 11 bs `ªóe¨| c„ôv-184|
ev, + + 3 = [Nb K‡i] M. awi, ax = by = cz = k
ev, =  [ ] GLv‡b, ax = k
ev, =  a = k Abyiƒcfv‡e, b = k Ges c = k
 abc = k  k  k
 x3 + y3 + z3 = 3(xyz)1 (†`Lv‡bv n‡jv)
ev, 1 = k + + [ abc = 1]
[[cÖkœ-21  ax = bx = cz, †hLv‡b, a, b I c abvZ¥K I
ev, k0 = k + +
ci¯úi Amgvb Ges x, y, z  N.
 (†`Lv‡bv n‡q‡Q)
K. 92x = 3x + 1 n‡j x Gi gvb KZ? 2
GLb,
L. b2 = ac n‡j, cÖgvY Ki †h, x1 + z1 = 2y14
ev,
M. abc = 1 n‡j, †`LvI †h, Ges = 4
ev, = [Nb K‡i]
 21bs cª‡kœi mgvavb 
ev, =  [(i) e¨envi K‡i]
K. †`Iqv Av‡Q, 92x = 3x + 1 ev,
ev, (32)2x = 3x + 1  (†`Lv‡bv n‡jv)

m„Rbkxj cÖkœe¨vsK DËimn

cÖkœ-22  a = 2 + 2 Ges b2 + 2 = 3 + 3, b > 0 DËi : K. abc = x3; L. x6


K. wØZxq mgxKiY †_‡K †`LvI †h, b = 3  3, b > 0 cÖkœ-26  y = 2x Ges 4x  3.2 x + 2 + 25 = 0 n‡j
2 K. cÖgvY Ki y2  12y + 32 = 0 2
L. cÖgvb Ki †h, 3b2 + 9b = 8 4 L. x I y -Gi gvb †ei Ki| 4
M. cÖ_g mgxKiY †_‡K †`LvI †h, 2a  6a = 5 4 3
M. 4a  3a = 3a 22a1 n‡j, †`LvI †h, a = A_ev a = 4
cÖkœ-23  (i) 3x  9y (ii) 5x+y+1 = 25xy (iii) 8yx  y2x = 16, 2x = y2
DËi : L. (x, y) = (3, 8), (2, 4)
K. (i) n‡Z x †K y Gi gva¨‡g †`LvI| 2
L. (i) I (i) n‡Z (x, y) wbY©q Ki| 4 cÖkœ-27  a = 2 + 2 Ges a2 + 2 + 3 = 3, b > 0
M. (iii) bs †K mgvavb K‡i wØPjK wØNvZ K. wØZxq kZ© †_‡K †`LvI †h, b = 3  3 2
wKbv Zv eywS‡q `vI| 4 L. cÖgvY Ki †h, 3b + 9b = 8 3
4
DËi : K. x = 2y ; M. cÖ_g kZ© †_‡K †`LvI †h, 2a3  6a = 5 4
L. (2, 1), ;
cÖkœ-28  a .a = Ges m, n  0
m n n

M. , , wØPjK wØNvZ|
K. †`LvI †h, m + n  mn = 0 2
cÖkœ-24  : x.y > 0 GKwU m~PKxq ivwk| Gi
L. cÖgvY Ki †h, m(n  2) + n(m  2) = 0 4
mvnv‡h¨ wb‡Pi mgm¨v¸‡jvi mgvavb Ki|
K. ivwkwUi mv‡_ y †hvM Ki‡j mij dj KZ n‡e? M. †`LvI †h, m(n  2) + n(m  2) = 0 mgxKiYwU
2 wm× n‡e hw` I †Kej hw` m = n = 2 nq| 4
L. ÔKÕ n‡Z cÖvß mij gvbwUi eM© mgvb 3  cÖkœ-29  ab = ba, ap = b, bq = c Ges cr = a
3 2 n‡j †`LvI †h, 3x3 + 9x = 8 4 K. ab = ba n‡j †`LvI †h, = a 2
M. ÔKÕ n‡Z cÖvß mij gvbwU 1 + 3 + 3 n‡j †`LvI †h, x3  3x2  L. cÖgvY Ki †h, pqr = 1 4
6x = 4. 4 M. ax = p, ay = q Ges az = (pyqx)z nq Z‡e xyz = 1 cÖgvY
DËi : K. m„Rbkxj cÖkœ 14 Gi Abyiƒc| Ki| 4
cÖkœ-25  a = xyp1; b = xyq1; c = xyr 1 cÖkœ-30  a = xyp1, b = xyq1, c = xyr  1 Ges z2 + 2 = 3 +
K. p + q + r = 3 n‡j abc = KZ? 2 3 †hLv‡b, z  0|
L. †`LvI †h, aq[Link][Link]q = 1 4 K. p + q + r = 3 n‡j abc = KZ? 2
M. p + q + r = 3, pq + qr + rp = 3 n‡j, ap + [Link] + [Link] + 1 = KZ? 4 L. †`LvI †h, aq  r. br  p. cp  q = 1. 4
beg-`kg †kÖwY : D”PZi MwYZ  367
M. cÖgvY Ki †h, 3z3 + 9z  8 = 0 4 DËi : K. x3

cvV m¤úwK©Z MyiæZ¡c~Y© welqvw`


 jMvwi`g : Logos Ges arithmas bvgK `ywU wMÖK kã n‡Z jMvwi`g kãwUi DrcwË| Logos A_©
Av‡jvPbv Ges arithmas A_© msL¨v A_©vr, we‡kl msL¨v wb‡q Av‡jvPbv|
msÁv : hw` ax = b nq, †hLv‡b a > 0 Ges a  1, Z‡e x †K ejv nq b Gi a wfwËK jMvwi`g, A_©vr, x
= logab
AZGe, ax = b  x = logab
wecixZµ‡g, hw` x = logab  ax = b n‡e|
G‡ÿ‡Î b msL¨vwU‡K wfwË a Gi mv‡c‡ÿ x Gi cÖwZjM (anti-log arithm) e‡j Ges Avgiv wjwL b = anti
loga x
hw` loga = n nq, Z‡e a †K n Gi cÖwZjM ejv nq A_©vr, loga = n n‡j a = anti log n.
 jMvwi`‡gi m~Îvewj
1. logaa = 1 Ges loga1 = 0 2. loga(M  N) = logaM + logaN 5. logaM = logbM  logab
3. loga(M) = N loga M
N
4. loga = logaM  logaN
 ciggvb : GKwU ivwk abvZ¥K A_ev FYvZ¥K hvB †nvK bv †Kb abvZ¥K wPýhy³ gvb‡K H
ivwki ciggvb ejv nq| †hgb : †h †Kv‡bv ev¯Íe msL¨v x Gi gvb k~b¨, abvZ¥K ev FYvZ¥K
wKš‘ x Gi ciggvb memgqB k~b¨ ev abvZ¥K| x Gi ciggvb‡K |x|Øviv cÖKvk Kiv nq| ciggvb
wbgœwjwLZfv‡e msÁvwqZ Kiv hvq|
|x|=
†hgb: |0| = 0, |3| = 3, |3| = (3) = 3
ciggvb dvskb : hw` xR nq, Z‡e
=
y = (x) = |x| †K ciggvb dvskb ejv nq|
 †Wv‡gb = R Ges †iÄ R = [0, ]
dvsk‡bi †Wv‡gb I †iÄ wbY©q :
†h‡nZz cÖ‡Z¨K dvskb GKwU Aš^q| myZivs dvsk‡bi †Wv‡gb Ges †iÄ ej‡Z Aš^‡qi
†Wv‡gb Ges †ićKB †evSv‡e|
AZGe y = (x) dvsk‡bi (x,y) µ‡gv‡Rvo¸‡jvi x Gi Gi gb‡K †Wv‡gb Ges y Gi gvb‡K †iÄ e‡j|
weKí c×wZ‡Z dvsk‡bi †iÄ wbY©q :
mvaviYfv‡e †Wv‡gb wbY©q AwaKZi mnR| †Kv‡bv dvsk‡bi †Wv‡gb I †iÄ h_vµ‡g wecixZ
dvsk‡bi †iÄ I †Wv‡gb|
A_©vr, g~j dvsk‡bi †Wv‡gb = wecixZ dvsk‡bi †iÄ
Avevi, g~j dvsk‡bi †iÄ = wecixZ dvsk‡bi †Wv‡gb|
Abykxjbxi cÖkœ I mgvavb
1. Gi mijgvb †KvbwU? iii. x = y
K 0 L 1 M a  x Dc‡ii Z‡_¨i Av‡jv‡K wb‡Pi †KvbwU
2. hw` a, b, p > 0 Ges a  1, b  1 nq, Z‡eÑ mwVK?
K i I ii L ii I iii  i I iii N i, ii I iii
i. logaP = logbP  logab
ii. loga  logb  logc Gi gvb 2
beg-`kg †kÖwY : D”PZi MwYZ  368
3 - 5 bs cÖ‡kœi DËi `vI hLb x, y, z  0 Ges ev, logkb = p(c  a)
ax = by = cz  b logkb = pb(c  a) [Dfqcÿ‡K b Øviv ¸Y K‡i]
3. †KvbwU mwVK? ev, logkbb = p(bc  ab) .................... (ii)
Ka=b L a=c a=c N a logkc = p(a  b)
e¨vL¨v : ax = cz a=c
 c logkc = pc(a  b) [Dfqcÿ‡K c Øviv ¸Y K‡i]
†bvU : a  m¤úKwUI mZ¨; KviY, a, Gi mgvb bq|
ev, logkcc = p(ac  bc) ...................... (iii)
4. wb‡Pi †KvbwU ac Gi mgvb?
 b.b L b.b M b N b
GLb, (i) + (ii) + (iii) n‡Z cvB,
5. b2 = ac n‡j wb‡Pi †KvbwU mwVK? ev, logkaa + logkbb + logkcc = p(ab  ca + bc  ab + ca  bc)
 L ev, logkaabbcc = 0
M N  aabbcc = k0 = 1 (†`Lv‡bv n‡jv)
cÖkœ \ 6 \ †`LvI †h,
(L)hw` nq, Z‡e †`LvI †h,
(K) logk + logk + logk = 0
mgvavb : 1. ay + zbz + xcx + y = 1
evgcÿ = logk + logk + logk mgvavb :
= logk g‡b Kwi, = p
= logk = 0 = Wvbcÿ (†`Lv‡bv n‡jv)
1 Zvn‡j, = p
ev, logka = p(y  z)
(L) logk(ab)logk + logk(bc)logk + logk(ca)logk = 0
ev, (y + z) logka = p(y  z)(y + z)
mgvavb :
ev, logkay + z = p(y2  z2)   (i)
evgcÿ = logk(ab)logk + logk(bc)logk + logk(ca)logk
= +
Avevi, = p
+ ev, logkb = p(z  x)
ev, (z + x) logkb = p (z  x) (z + x)
=  +  ev, logkbz + x = p(z2  x2) ............... (ii)
+ 
Ges = p
= 0 = Wvbcÿ (†`Lv‡bv n‡jv)
ev, logkc = p(x  y)
(M) logb  logc  loga = 8
ev, (x + y) logkc = p (x  y) (x + y)
mgvavb :
ev, logkcx + y = p(x2  y2) ............... (iii)
evgcÿ = logb  logc  loga
GLb, (i) + (ii) + (iii) n‡Z cvB,
= log  log  log
= 2 log  2 log  2 log ev, logkay + z logkbz + x logkcx + y = p(y2  z2 + z2  x2 + x2  y2)
= 8 log  ev, logk(ay + z. bz + x . cx -y) = p.0
= 8 log  log ev, logk(ay + z. bz + x . cx + y) = 0
= 8 log
ev, logk(ay + z. bz + x. cx + y) = logk1
= 8.1 [ logaa = 1]
 ay + z bz + x cx + y = 1 (†`Lv‡bv n‡jv)
= 8 = Wvbcÿ (†`Lv‡bv n‡jv)

(N) loga loga loga = b


2. ay2 + yz + z2. b z2 + zx + x2. cx2 + xy + y2 = 1
mgvavb : mgvavb :
evgcÿ = loga loga loga g‡b Kwi, = p
= loga loga logaa [ loga xr = r logax] Zvn‡j, = p
= loga(ab) logaa  1 [ logaa = 1]
ev, logka = p(y  z)
= b logaa  1 ev, (y2 + yz + z2) logka = p(y  z)(y2 + yz + z2)
=b1 ev, logka y2 + yz + z2 = p(y3  z3) ................ (i)
=b Avevi, = p
= Wvbcÿ (†`Lv‡bv n‡jv)
ev, logkb = p(z  x)
cÖkœ \ 7 \ (K) hw` nq, Z‡e †`LvI †h, a b c = 1 a b c
ev, (z2 + zx + x2) logkb = p(z  x)(z2 + zx + x2)
mgvavb : ev, logkbz2 + zx + x2 = p (z3  x3) .............. (ii)
g‡b Kwi, = p Ges = p
 logka = p(b  c) ev, logkc = p(x  y)
ev, a logka = pa(b  c) [Dfqcÿ‡K a Øviv ¸Y K‡i] ev, (x2 + xy + y2) logkc = p (x  y) (x2 + xy + y2)
ev, logka = p (ab  ac) ...... (i)
a
 log kc x2 + xy + y2 = p (x3  y3) ............... (iii)
beg-`kg †kÖwY : D”PZi MwYZ  369
GLb, (i) + (ii) + (iii) n‡Z cvB, (P) hw` xya - 1 = p, xyb - 1 = q Ges xyc - 1 = r nq, Z‡e
logka y2 + yz + z2 + logkb z2 + zx + x2 + logkc x2 + xy + y2 †`LvI †h, (b  c) logkp + (c  a) logkq + (a  b) logkr = 0
= p(y3  z3) + p(z3  x3) + p(x3  y3) mgvavb : †`Iqv Av‡Q, xya -1 = p
ev, logk (a y2 +yz+z2 .b z2 +zx+x2 .c x2 +zy+y2 ) = p(y3  z3 + z3  x3 + x3 y3) ev, logkxya -1 = logkp [Dfq cv‡k logk wb‡q]
ev, logk (a y2 + yz + z2. b z2 + zx + x2. c x2 + xy + y2) = p.0 = 0 ev, logkx + logkya-1 = logkp
ev, logk (a y2 + yz + z2. b z2 + zx + x2. c x2 + xy + y2) = logk1  logkx + (a  1) logky = logkp ......... (i)
 ay2 + yz + z2. b z2 + zx + x2.c x2 + xy + y2 = 1 (†`Lv‡bv n‡jv) Avevi, xyb -1 = q
(M) hw` = 2 nq, Z‡e †`LvI †h, x = ev, logkxyb -1 = logkq
mgvavb : †`Iqv Av‡Q, = 2 ev, logkx + logkyb-1 = logkq
ev, logk(1 + x) = 2 logkx ev, logkx + (b  1) logky = logkq ............ (ii)
ev, logk(1 + x) = logkx 2 Ges, xyc - 1 = r
ev, 1 + x = x2 ev, logkxyc - 1 = logkr
ev, x2  x = 1 ev, logkx + logkyc - 1 = logkr
ev, (x)2  2.x. = 1  logkx + (c  1) logky = logkr ........... (iii)
ev, GLb, evgcÿ = (b  c)logkp + (c  a)logkq + (a  b)logkr
= (b  c) {logkx + (a 1) logky} + (c  a) {logkx +
ev,
(b 1) logky} + (a  b) {logkx + (c 1) logky}
ev, = (bc) logkx + (b  c)(a1) logky + (c  a) logkx
ev, + (c  a)(b 1) logky + (a  b) logkx + (a  b)(c1) logky
ev, = (bc)log k x + (ca)logkx + (ab)logkx +
(bc)(a1)logky + (ca)(b1)logky + (ab)(c1)logky
ev,
= (b  c + c  a + a  b)logkx + (ab  b  ac + c +
ev, A_ev, bc  c  ab + a + ac  a  bc + b) logky
GLv‡b x = MÖnY‡hvM¨ bq| KviY x Gi = 0  logkx + 0  logky
FYvZ¥K gv‡bi Rb¨ logx Gi †Kv‡bv gvb †bB| =0
 x = (†`Lv‡bv n‡jv) = Wvbcÿ (†`Lv‡bv n‡jv)

(N) †`LvI †h, log = = 2log (x  (Q) hw` = = nq, Z‡e †`LvI †h, aa = bb = cc
mgvavb : mgvavb : = = = p (awi)
evgcÿ = log Zvn‡j, = p
= log ev, ab logk(ab) = p(a + b)
[je I ni‡K (x − Øviv ¸Y K‡i] ev, logk(ab) =
= log  logka + logkb = .......... (i)
= log
Abyiƒcfv‡e, logkb + logkc = .................. (ii)
= log
= 2log Abyiƒcfv‡e, logkc + logka = ................... (iii)
= Wvbcÿ (†`Lv‡bv n‡jv) GLb (i) + (ii) + (iii) K‡i cvB,
logka + logkb + logkb + logkc + logkc + logka
(O) hw` a3 xb5x = a5  xb3x nq, Z‡e †`LvI †h, xlogk =
= logka
ev, 2(logka + logkb + logkc)
mgvavb : =
†`Iqv Av‡Q, a3 -xb5x = a5 xb3x ev, 2(logka + logkb + logkc) =
ev,
ev, b5x -3x = a5 + x -3 + x ev, 2(logka + logkb + logkc) =
ev, b2x = a 2 + 2x ev, 2(logka + logkb + logkc) =
ev, b2x = a2.a2x ev, logka + logkb + logkc = ... (iv)
ev, GLb,(iv) bs †_‡K (i) we‡qvM K‡i cvB,
ev, logka + logkb + logkc  logka  logkb =
ev, logk [Dfq cv‡k logk wb‡q]
ev, 2xlogk ev, logkc =
 xlogk (†`Lv‡bv n‡jv)
ev, logkc =
ev, logkc =
ev, logkc =
beg-`kg †kÖwY : D”PZi MwYZ  370
ev, clogkc = p ev, xyyx = yzzy = zxxz (†`Lv‡bv n‡jv)
 logkcc = p ................ (v) [we: `ª: cvV¨eB‡q xyyz Gi cwie‡Z© xyyx
Avevi, (iv) bs †_‡K (ii) bs we‡qvM K‡i n‡e]
Abyiƒcfv‡e cvB,
cÖkœ \ 8 \ ÔjM mviwYÕ (gva¨wgK
 logkaa = p ..................... (vi)
Avevi, (iv) bs †_‡K (iii) bs we‡qvM K‡i exRMwYZ `ªóe¨) e¨envi K‡i P Gi Avmbœ
Abyiƒcfv‡e cvB, gvb wbY©q Ki †hLv‡b,
 logkb = p ................. (vii)
b (K) P = 2 †hLv‡b   3.1416, g = 981 Ges l = 25.5
GLb (v), (vi) I (vii) bs mgxKiY Zzjbv K‡i cvB, mgvavb : †`Iqv Av‡Q, p = 2
c a
logkc = logka = logkb b
ev, p = 2  3.1416 
 a = b = c (†`Lv‡bv n‡jv)
a b c
ev, p = 6.2832 
(R) hw` nq, Z‡e †`LvI †h, xyyz = yzzy = zxxz ev, log p = log
mgvavb : ev, log p = log 6.2832 
g‡b Kwi, = p ev, log p = log 6.2832  (log 25.5  log 981) .. (i)
Zvn‡j, GLb, log mviwY n‡Z cvB,
log p = 0.79818 + (1.40654  2.99167)
ev, x(y + z  x) = p logkx
ev, log p = 0.79818 + 0.70327  1.495835
ev, y + z  x = ....................... (i)
ev, log p = 1.50145  1.495835
Avevi, = p
ev, log p = 0.005615
ev, (z + x  y) = .................... (ii)
ev, p = anti log 0.005615
Ges = p
 P = 1.01302
ev, x + y  z = .................... (iii) myZivs P = 1.01302 (cÖvq) (Ans.)
GLb, (i) + (ii) + (iii) †_‡K cvB, (L) p = 10000  e0.05t †hLv‡b e = 2.718 Ges t = 13.86
y+zx+z+xy+x+yz=
mgvavb : †`Iqv Av‡Q, p = 10000  e0.05t
ev, x + y + z = ...(iv)
ev, p = 10000  (2.718)0.05  13.86
GLb (iv) bs †_‡K (i) bs we‡qvM K‡i cvB,
ev, log p = log {10000  (2.718)0.05  13.86
(x + y + z)  (y + z  x) =
ev, x + y + z  y  z + x = ev, log p = log 10000 + log (2.718)0.05  13.86
ev, 2x = ev, log p = log 10000 + (0.05  13.86) log 2.718
ev, 2xyz = p logkyz + p logkzy ev, log p = 4 + 0.693  0.4342495 [log mviwY n‡Z]
ev, 2xyz = p(logkyz + logkzy) ev, log p = 4 + 0.300934903
ev, = logkyz + logkzy ev, log p = 4.300934903
 = logk([Link]) ............ (v) ev, p = antilog 4.300934903
Avevi, (iv)-(ii) †_‡K cvB, myZivs p = 19995.62 (cÖvq) [atilog mviwY n‡Z]
x + y + z  z  x + y= (Ans.)
ev, 2y = cÖkœ \ 9 \ lnP  2.3026  logP m~Î e¨envi K‡i
ev, 2y = lnP Gi Avmbœ gvb wbY©q Ki, hLb  (K) P
ev, 2xyz = p(logkxz + logkzx) = 10000; (L) P = 0.00le2 (M) P = 10100 
ev, = logkxz + logkzx
(K) p = 10000
 = logk([Link]) .................. (vi)
mgvavb : †`Iqv Av‡Q, p = 10000
Avevi, (iv) - (iii) bs †_‡K cvB,
x + y + z  xy + z = ev, log p = log 10000
ev, 2z = ev, log p = 4 [log mviwY n‡Z]
ev, 2z = GLb, lnp = 2.3026  4 = 9.2104 (cÖvq) (Ans.)
ev, 2xyz = p (L) p = 0.00le2
ev, = logkxy + logkyx mgvavb : †`Iqv Av‡Q, p = 0.00le2
 = logk .................. (vii) ev, log p = log 0.001e2
GLb, (v), (vi) I (vii) bs Zzjbv K‡i cvB, ev, log p = log 0.001 + 2log 2.718 [ e 2.718]
logk = logk = logk
ev, log p =  3 + 2  0.434249452 [log mviwY
ev, [Link] = [Link] = xyyx
n‡Z]
beg-`kg †kÖwY : D”PZi MwYZ  371
ev, log p = 3 + 0.868498904
 log p = 2.131501095 y 0.33 1 3 9
 lnp = 2.3026  (2.131501095)
=  4.90799 (cÖvq) (Ans.) QK KvM‡Ri XOX eivei x Aÿ Ges YOY eivei
y Aÿ AuvwK| x Aÿ eivei ¶z`ªZg e‡M©i
(M) p = 10100  cuvP evûi ˆ`N©¨‡K GKK Ges y Aÿ eivei
mgvavb : †`Iqv Av‡Q, p = 10100  ¶z`ªZg e‡M©i wZb evûi ˆ`N©¨‡K GKK
ev, log p = log (10100  ) a‡i (1, 0.33), (0, 1), (1, 3), (2,  9) we›`y¸‡jv QK
ev, log p = log 10100 + log KvM‡R ¯’vcb Kwi Ges mvejxjfv‡e †hvM
ev, log p = 100 log 10 + log e K‡i dvskbwUi †jLwPÎ A¼b Kwi|
ev, log p = 100 log 10 + log e
ev, log p = 100 log 10 + log 2.718
ev, log p = 100  1 +  0.434249452 [log mviwY
n‡Z]
ev, log p = 100 + 0.217124726
 log p = 100.217124726
 ln p = 2.3026  100.217124726
= 230.76 (cÖvq) (Ans.)

cÖkœ \ 10 \ †jLwPÎ A¼b Ki :


(K) y = 3x
mgvavb : cÖ`Ë dvskb y = 3x
cÖ`Ë dvsk‡bi †jLwPÎ A¼‡bi Rb¨ x Ges y Gi
gvb¸‡jvi ZvwjKv ˆZwi Kwi : (M) y = 3x + 1
x 2 1 0 1 2 mgvavb : cÖ`Ë dvskb y = 3x + 1
y 0.11 0.33 1 3 9 cÖ`Ë dvsk‡bi †jLwPÎ A¼‡bi Rb¨ x I y Gi
gvb¸‡jvi ZvwjKv ˆZwi Kwi :
QK KvM‡Ri XOX eivei x Aÿ Ges YOY eivei
x 2 1 0 1 2
y Aÿ AuvwK| x Aÿ eivei ¶z`ªZg e‡M©i
y 0.33 1 3 9 27
cuvP evûi ˆ`N©¨‡K GKK Ges y Aÿ eivei
QK KvM‡R XOX eivei x Aÿ Ges YOY eivei y
¶z`ªZg e‡M©i wZb evûi ˆ`N©¨‡K GKK
Aÿ AuvwK| x Aÿ eivei ¶z`ªZg e‡M©i cuvP
a‡i (2, 0.11), (1, 0.33), (0, 1), (1, 3), (2, 9) we›`y¸‡jv
evûi ˆ`N©¨‡K GKK Ges y Aÿ eivei ¶z`ªZg
QK KvM‡R ¯’vcb Kwi Ges mvejxjfv‡e
e‡M©i cÖwZevûi ˆ`N©¨‡K GKK a‡i (2,
†hvM K‡i †jLwPÎ A¼b Kwi|
0.33), (1, 1), (0, 3), (1, 9) I (2, 27) we›`y¸‡jv QK
KvM‡R ¯’vcb K‡i mvejxjfv‡e †hvM K‡i
dvskbwUi †jLwPÎ A¼b Kwi|

(L) y =  3x
mgvavb : cÖ`Ë dvskb y =  3x
cÖ`Ë dvsk‡bi †jLwPÎ A¼‡bi Rb¨ x Ges y Gi
gvb¸‡jvi ZvwjKv ˆZwi Kwi : (N) y =  3x + 1

x 1 0 1 2 mgvavb : cÖ`Ë dvskb y =  3x + 1


beg-`kg †kÖwY : D”PZi MwYZ  372
cÖ`Ë dvsk‡bi †jLwPÎ A¼‡bi Rb¨ x I y Gi (P) y = 3x1
gvb¸‡jvi ZvwjKv ˆZwi Kwi : mgvavb : cÖ`Ë dvskb y = 3x1
x 2 1 0 1 2 cÖ`Ë dvsk‡bi †jLwPÎ A¼‡bi Rb¨ x I y Gi
y 0.33 1 3 9 27 gvb¸‡jvi ZvwjKv ˆZwi Kwi :
QK KvM‡Ri XOX eivei x Aÿ Ges YOY eivei x 1 0 1 2
y Aÿ AuvwK| x Aÿ eivei ¶z`ªZg e‡M©i y 0.11 0.33 1 3
cuvP N‡ii ˆ`N©¨‡K GKK Ges y Aÿ eivei QK KvM‡Ri XOX eivei x Aÿ Ges YOY eivei
¶z`ªZg e‡M©i cÖwZ evûi ˆ`N©¨‡K GKK y Aÿ AuvwK| QK KvM‡Ri ¶z`ªZg e‡M©i `k
a‡i (2, 0.33), (1, 1), (0, 3), (1, 9), (2, 27) evûi ˆ`N©¨‡K GKK a‡i (1, 0.11), (0, 0.33), (1, 1),
we›`y¸‡jv QK KvM‡R ¯’vcb Kwi Ges (2, 3) we›`y¸‡jv QK KvM‡R ¯’vcb Kwi Ges
mvejxjfv‡e †hvM K‡i dvskbwUi †jLwPÎ mvejxjfv‡e †hvM K‡i dvskbwUi †jLwPÎ
A¼b Kwi| A¼b Kwi|

(O) y = 3x + 1 cÖkœ \ 11 \ wb‡Pi dvsk‡bi wecixZ


mgvavb : cÖ`Ë dvskb y = 3 x + 1 dvskb †jL Ges †jLwPÎ A¼b K‡i †Wv‡gb I
cÖ`Ë dvsk‡bi †jLwPÎ A¼‡bi Rb¨ x I y Gi †iÄ wbY©q Ki|
gvb¸‡jvi ZvwjKv ˆZwi Kwi : (K) y = 1  2x
x 2 1 0 1 2 mgvavb : cÖ`Ë dvskb, y = 1 2x
y 27 9 3 1 0.33 ev, 2x = 1  y
QK KvM‡Ri XOX eivei x Aÿ Ges YOY eivei ev, 1  y = 2x
y Aÿ AuvwK| x Aÿ eivei ¶z`ªZg e‡M©i ev, log2(1  y) = x
cuvP evûi ˆ`N©¨‡K GKK Ges y Aÿ eivei ev, x = log2(1  y)
cÖwZ evûi ˆ`N©¨‡K GKK a‡i (2, 27), (1, 9), ev, x = log2(1  y)
(0, 3), (1, 1), (2, 0.33) we›`y¸‡jv QK KvM‡R ev, x = log21 + log2(1  y) [ log21 = 0]
¯’vcb Kwi Ges mvejxjfv‡e †jLwPÎ A¼b ev, x = log2 (11  y) = log2 (1  y)
Kwi| ev, -1(y) = log2(1  y)
 -1(x) = log2 (1  x)
†jLwPÎ A¼b : y = 1  2x Gi †jLwPÎ A¼‡bi
Rb¨ x I y Gi gvb¸‡jvi ZvwjKv ˆZwi Kwi :
x 2 1 0 1 2 3
y 075 05 0 1 3 3, 7
QK KvM‡Ri XOX eivei x Aÿ Ges YOY eivei y
Aÿ Ges 0 g~jwe›`y| QK KvM‡Ri ¶z`ªZg
e‡M©i Pvi evûi ˆ`N©¨‡K GKK a‡i (2, 075),
(1, 05), (0, 0), (1, 7), (2, 3)(3, 7) we›`y¸‡jv QK
KvM‡R ¯’vcb Kwi Ges mvejxjfv‡e †hvM
K‡i dvskbwUi †jLwPÎ A¼b Kwi| †jLwPÎ
†_‡K †`Lv hvq †h,
beg-`kg †kÖwY : D”PZi MwYZ  373
†h‡nZz jMvwi`g ïay abvZ¥K ev¯Íe msL¨vi
Rb¨ msÁvwqZ nq Ges k~b¨‡Z
AmsÁvwqZ|
 †Wv‡gb, D = (0, )
Avevi, †jLwPÎ n‡Z †`Lv hvq,
hLb, x  0 ZLb y  
hLb, x   ZLb y  
 †iÄ, R = ( + )

(M) y = x2, x > 0


mgvavb : cÖ`Ë dvskb, y = x2, x > 0
awi, y = (x) = x2
ev, x = ; [x >0 nIqvq FYvZ¥K gvb MÖnY‡hvM¨
bq|]
ev, 1(y) =
hLb x = 0 ZLb y = 1  20 = 1  1 = 0, Kv‡RB †jL
ev, 1(x) =
†iLvwU (0, 0) we›`yMvgx|
†jLwPÎ A¼b : cÖ`Ë dvsk‡bi †jLwPÎ
hLb x   ZLb y  1
A¼‡bi Rb¨ x Ges y Gi gvb¸‡jvi ZvwjKv
hLb, x   ZLb y  
ˆZwi Kwi :
 †Wv‡gb, D = (,  )

x 1 2 3 4
I †iÄ, R = (1  ) (Ans.)
y 1 4 9 16
(L) y = log10x
mgvavb : cÖ`Ë dvskb, y = log10x
 x = 10y
ev, f-1(y) = 10y
 f-1(x) = 10x
†jLwPÎ A¼b : cÖ`Ë dvsk‡bi †jLwPÎ
A¼‡bi Rb¨ x I y Gi gvb¸‡jvi ZvwjKv ˆZwi
Kwi :
x 0.5 1 2 3 4 5
y 0.3 0 0.3 0.5 0.6 0.7

g‡b Kwi, QK KvM‡Ri XOX eivei x Aÿ Ges


YOY eivei y Aÿ AuvwK Ges 0 g~jwe›`y| x
Aÿ eivei ¶z`ªZg e‡M©i cuvP evûi
ˆ`N©¨‡K GKK Ges y Aÿ eivei ¶z`ªZg
e‡M©i cÖwZ evûi ˆ`N©¨‡K GKK a‡i (1, 1),
(2, 4), (3, 9), (4, 16) we›`y¸‡jv QK KvM‡R ¯’vcb
Kwi Ges mvejxjfv‡e †hvM K‡i dvskbwUi
†jLwPÎ A¼b Kwi|
g‡b Kwi, QK KvM‡Ri XOX eivei x Aÿ Ges †h‡nZz y = x2, x > 0 †m‡nZz 0 e¨ZxZ mKj
YOY eivei y Aÿ AuvwK Ges 0 g~jwe›`y| ev¯Íe gv‡bi Rb¨ dvskbwU msÁvwqZ|
QK KvM‡Ri x Aÿ eivei ¶z`ªZg e‡M©i  †Wv‡gb D = (0, + ) Ges
cÖwZ cuvP evûi ˆ`N©¨‡K GKK Ges y Aÿ †iÄ R = (0, + )
eivei cÖwZ `k evûi ˆ`N©¨‡K GKK a‡i (0.5, cÖkœ \ 12 \ (x) = ln (x  2) dvskbwUi D I R
0.3), (1, 0), (2, 0.3), (3, 0.5), (4, 0.6), (5, 0.7) we›`y¸‡jv wbY©q Ki :
QK KvM‡R ¯’vcb Kwi Ges mvejxjfv‡e mgvavb :
†hvM K‡i dvskbwUi †jLwPÎ A¼b Kwi|
beg-`kg †kÖwY : D”PZi MwYZ  374
Avgiv Rvwb, jMvwi`g ïay abvZ¥K ev¯Íe dvsk‡bi †Wv‡gb n‡jv D = [5, 5]
msL¨vi Rb¨ msÁvwqZ| †iÄ : 5  x  5 mxgvi g‡a¨ x Gi abvZ¥K ev
 (x) = ln (x  2) Gi gvb ev¯Íe n‡e hw` FYvZ¥K Dfq gv‡bi Rb¨ (x) abvZ¥K, Avi x =
x2>0 0 n‡j (0) = 0
ev, x > 2 nq| myZivs dvsk‡bi †iÄ, R = [0, 5]
 †Wv‡gb, D = {x : x > 2} = (2, ) (Ans.) (x) = |x| Gi †jLwPÎ A¼b :
Avevi, awi, y = (x) = ln(x  2) g‡b Kwi, y = (x) = |x|
ev, ey = x  2 −5 †_‡K 5 Gi g‡a¨ K‡qKwU gvb wb‡q mswkøó y Gi gvb
ev, x  2 = ey wb‡Pi Q‡K †`Lv‡bv n‡jv Ñ
x −3 0 3
ev, x = e + 2
y

y 3 0 3
y Gi mKj ev¯Íe gv‡bi Rb¨ ey ev¯Íe|
d‡j, x = ey + 2 ev¯Íe| GLb QK KvM‡R myweavgZ X Aÿ XOX Ges
Y Aÿ YOY AuvwK| X Aÿ eivei ¶z`ªZi 2
 †iÄ, R = R (Ans.)
cÖkœ \ 13 \ (x) = ln dvskbwUi †Wv‡gb eM©Ni = 1 GKK Ges Y Aÿ eivei ¶z`ªZi 5
Ges †iÄ wbY©q Ki| eM©Ni = 1 GKK a‡i (x, y) we›`y¸‡jv cvZb
mgvavb : Avgiv Rvwb, jMvwi`g ïay Kwi| we›`y¸‡jv‡K mnRfv‡e eµ‡iLvq hy³
abvZ¥K ev¯Íe msL¨vi Rb¨ msÁvwqZ nq| K‡i y =(x) Gi †jL cvIqv hvq|
 > 0 hw`
(i) 1  x > 0 Ges 1 + x > 0 nq|
A_ev, (ii) 1  x < 0 Ges 1 + x < 0 nq|
ev, 1 > x Ges x > 1
ev, x < 1 Ges x > 1
ev, x >1 Ges x < 1
 †Wv‡gb = {x : x >  1}  {x : x < 1}
= {  1, }  {  , 1} = (  1, 1)
ev, 1 < x Ges x <  1
(ii)
ev, x <  1 Ges x > 1
 †Wv‡gb = {x : x <  1}  {x : x > 1} = 
 cÖ`Ë dvsk‡bi †Wv‡gb, D = (i) I (ii) †ÿ‡Î L. (x) = x + | x | hLb 2  x  2
cÖvß †Wv‡g‡bi ms‡hvM = (1, 1)   = (1, 1) mgvavb : GLv‡b, 2 ≤ x ≤ 2 mxgvi g‡a¨ x
†iÄ, y = ln Gi cÖwZwU ev¯Íe gv‡bi Rb¨ (x)
ev, ey = cÖwZ”Qwe i‡q‡Q|
ev, 1  x = e + xe
y y
 dvsk‡bi †Wv‡gb, D = [2, 2]
ev, xey + ey = 1  x hLb x = 0 ZLb (0) = 0 + | 0 | = 0
ev, xey + x = 1  ey hLb x = 2 ZLb (2) = 2 + |2| = 2 + 2 = 0
ev, x = hLb x = 2 ZLb (2) = 2 + | 2 | = 2 + 2 = 4
y Gi mKj ev¯Íe gv‡bi Rb¨ x Gi gvb ev¯Íe myZivs dvsk‡bi †iÄ, R = [0, 4]
nq| †jLwPÎ A¼b :
 cÖ`Ë dvsk‡bi †iÄ, R = R. cÖ`Ë dvskb (x) = x + |x| hLb 2  x  2
cÖkœ \ 14 \ †Wv‡gb, †iÄ D‡jøLmn †jLwPÎ cÖ`Ë dvsk‡bi †jLwPÎ A¼‡bi Rb¨ x Ges y Gi
A¼b Ki| gvb¸‡jvi ZvwjKv ˆZwi Kwi :
K. (x) = |x| hLb 5  x  5 x 2 1 0 1 2
mgvavb : y 0 0 0 2 4

(x) = |x| hLb 5  x  5 QK KvM‡R XOX eivei x Aÿ Ges YOY eivei y


= Aÿ Ges 0 g~jwe›`y| ¶z`ªZg e‡M©i Pvi
†Wv‡gb : GLv‡b 5  x  5 mxgvi g‡a¨ x Gi evûi ˆ`N©¨‡K GKK a‡i (2, 0), (1, 0), (0, 0), (1, 2),
cÖwZwU ev¯Íe gv‡bi Rb¨ (x) Gi (2, 4) we›`y¸‡jv ¯’vcb K‡i dvskbwUi †jLwPÎ
cÖwZ”Qwe i‡q‡Q| A¼b Kwi|
beg-`kg †kÖwY : D”PZi MwYZ  375
K. (i) I (ii) †K x I y PjKwewkó mij mgxKi‡Y
cwiYZ Ki|
L. mgxKiYØq mgvavb K‡i ï×Zv hvPvB Ki|
M. x I y gvb hw` †Kv‡bv PZzf©y‡Ri
mwbœwnZ evûi ˆ`N©¨ nq †hLv‡b
evû؇qi AšÍf©y³ †KvY 90| Z‡e
PZzf©yRwU AvqZ bv eM© D‡jøL Ki Ges
Gi †ÿÎdj I K‡Y©i ˆ`N©¨ wbY©q Ki|
mgvavb :
K. †`Iqv Av‡Q, 22x.2y-1 = 64 ............ (i)
(M) (x) = Ges 6x. = 72 ................... (ii)
(i) n‡Z cvB, 22x + y 1 = 26
mgvavb : cÖ`Ë dvskb (x) =
GLv‡b, x Gi cÖwZwU ev¯Íe gv‡bi Rb¨ (x) ev, 2x + y  1 = 6
Gi cÖwZ”Qwe i‡q‡Q e‡j dvsk‡bi †Wv‡gb ev, 2x + y = 6 + 1
n‡jv ev¯Íe msL¨vi †mU R  2x + y = 7
 †Wv‡gb, D = R (ii) n‡Z cvB, 6x + y 2 = 72  3

hLb, x = 0 ZLb (x) = 0 ev, 6x + y 2 = 216


hLb, x > 0 ZLb (x) = ev, 6x + y 2 = 63
hLb, x < 0 ZLb (x) = ev, x + y  2 = 3
myZivs dvsk‡bi †iÄ n‡jv, R = { 1, 0, 1} x+y=5
†hLv‡b †Kej wZbwU Dcv`vb i‡q‡Q|  mijxK…Z mgxKiYØq n‡jv, 2x + y = 7
†jLwPÎ A¼b : x+y=5
awi, y = (x) = L. ÔKÕ n‡Z cvB, 2x + y = 7 ............. (iii)
x + y = 5 ............. (iv)
cÖ`Ë dvsk‡bi †jLwPÎ A¼‡bi Rb¨ x Ges y Gi
(iii) n‡Z (iv) we‡qvM K‡i cvB, 2x + y  x  y = 7  5
gvb¸‡jvi ZvwjKv ˆZwi Kwi|
x=2
x 2 1 0 1 2
x Gi gvb (iv) bs mgxKi‡Y ewm‡q cvB,
y 1 1 0 1 1
2+y=5
QK KvM‡R XOX eivei x Aÿ Ges YOY y Aÿ y = 3
Ges 0 g~jwe›`y| ¶z`ªZg e‡M©i wZb evûi wb‡Y©q mgvavb, (x, y) = (2, 3)
ˆ`N©¨‡K GKK awi, (2, 1), (1, 1), (0, 0), (1, 1), ïw× cixÿv :
(2, 1) we›`y¸‡jv ¯’vcb K‡i dvskbwUi †jLwPÎ x = 2, y = 3 n‡j (iii) bs mgxKi‡Yi evgcÿ = 2  2 +
A¼b Kwi| 3=7
= Wvbcÿ
Avevi, x = 2, y = 3 n‡j (iv) mgxKi‡Yi evgcÿ = 2 + 3 = 5
= Wvbcÿ
 cÖvß mgvavb mwVK|
M.

GLv‡b, ABCD PZzf‚‡R©i `yBwU


mwbœwnZ evû
AB = y = 3
cÖkœ \ 15 \ †`Iqv Av‡Q, AD = x = 2
22x.2y - 1 = 64 ............................... (i) †h‡nZz AB  AD Ges AB = DC, AD = BC
Ges 6x. = 72 ..................... (ii) myZivs ABCD PZzfz©RwU GKwU AvqZ|
beg-`kg †kÖwY : D”PZi MwYZ  376
 †ÿÎdj = xy = 2  3 eM© GKK = 6 eM© GKK QK KvM‡R ¶z`ªZg e‡M©i cuvP evûi
(Ans.) ˆ`N©¨‡K GKK a‡i, (1.618, 0) Ges (0.618, 0)
Ges e‡M©i ˆ`N©¨ = GKK we›`y w`‡q y A‡ÿi mgvšÍivj K‡i †jL‡iLv
= GKK `yBwU A¼b Kwi|
= GKK = GKK (Ans.)

cÖkœ \ 16 \ †`Iqv Av‡Q, = 2


K. cÖ`Ë mgxKiYwU‡K x PjK msewjZ GKwU
wØNvZ mgxKi‡Y cwiYZ Ki|
L. cÖvß mgxKiYwU‡K mgvavb Ki Ges †`LvI
†h, x Gi †Kej GKwU exR mgxKiYwU‡K
wm× K‡i|
M. cÖgvY Ki †h, g~j؇qi cÖwZwUi eM© Zvi
¯^xq gvb A‡cÿv 1 (GK) †ewk Ges Zv‡`i
†jL n‡Z †`Lv hvq †iLvØq ci¯úi mgvšÍivj|
†jLwPÎ ci¯úi mgvšÍivj|
cÖkœ \ 17 \ †`Iqv Av‡Q, y = 2x
mgvavb : K. cÖ`Ë dvskbwUi †Wv‡gb Ges †iÄ wbY©q
K. †`Iqv Av‡Q, = 2 Ki|
ev, 2 logx = log(1 + x) L. dvskbwUi †jLwPÎ A¼b Ki Ges Gi ˆewk󨸇jv
ev, logx2 = log(1 + x) †jL|
ev, x2 = 1 + x M. dvskbwUi wecixZ dvskb wbY©q K‡i GwU
 x2  x  1 = 0 GK-GK wKbv Zv wba©viY Ki Ges wecixZ
wb‡Y©q wØZxq mgxKiY, x2  x  1 = 0 dvskbwUi †jLwPÎ AuvK|
L. ÔKÕ †_‡K cvB, x2  x  1 = 0
mgvavb :
ev, x = =
x= K. †`Iqv Av‡Q, y = 2x hLb x = 0 ZLb y = 20 = 1
ïw× cixÿv : x = n‡j, Avevi, x Gi FYvZ¥K †h †Kv‡bv gv‡bi Rb¨ y
evgcÿ = = = Gi gvb †Kv‡bv mgq (0) k~‡b¨i LyeB
= 2 (K¨vjKz‡jUi e¨envi K‡i] KvQvKvwQ †cuŠQvq wKš‘ k~b¨ nq bv|
= Wvbcÿ A_©vr x  , y  0 +
GKBfv‡e, x Gi †h †Kv‡bv abvZ¥K gv‡bi
Avevi, x = n‡j, Rb¨ y Gi gvb µgvš^‡q Wvbw`‡K (Dc‡i)
evgcÿ = = e„w× †c‡Z _vK‡e ev  w`‡K avweZ n‡e|
Gi ev¯Íe gvb cvIqv m¤¢e bq| KviY A_©vr, x  , y  
FYvZ¥K| myZivs †Wv‡gb, D = (, )
Avevi FYvZ¥K msL¨vi jMvwi`‡gi m¤¢e Ges †iÄ R = (0, )
gvb †bB| myZivs x Gi gvb †Kej GKwU gvb L. y = 2x Gi †jLwPÎ A¼b :
mgxKiYwU‡K wm× K‡i| (†`Lv‡bv n‡jv) cÖ`Ë dvskb y = 2x
M. ÔLÕ n‡Z cvB, g~jØq h_vµ‡g, cÖ`Ë dvsk‡bi †jLwPÎ A¼‡bi Rb¨ x Ges y Gi
x1 = Ges x2 = ......... (i) gvb¸‡jvi wbgœiƒc ZvwjKv ˆZwi Kwi|
 x12 = = (1 + 5 + 2) x 3 2 1 0 1 2
= (6 + 2) = =1+ y 0.125 0.25 0.5 1 2 4
 x12 = + 1 = x1 + 1
Avevi, x22 = = (1  2 QK KvM‡R XOX eivei x Aÿ I YOY eivei y Aÿ
= (6  2 = Ges g~jwe›`y O| ¶z`ªZg e‡M©i cÖwZ Pvi
=1+ =1+ evûi ˆ`N©¨‡K GKK a‡i (3, 0.125), ( 2, 0.25), (2,
 x22 = 1 + x2 0.5), (0, 1), (1, 2), (2, 4) we›`y¸‡jv ¯’vcb K‡i
myZivs g~j؇qi cÖwZwUi eM© Zvi ¯^xq gvb mvejxjfv‡e †hvM K‡i, y = 2x Gi †jLwPÎ A¼b
A‡cÿv 1 †ewk (cÖgvwYZ) Kiv n‡jv|
GLb, x1 = = 1.618 Ges x2 = = 0.618
beg-`kg †kÖwY : D”PZi MwYZ  377
ev, log2x1 = log2x2
ev, x1 = x2
 wecixZ dvskbwU GK-GK|
wecixZ dvskbwUi †jLwPÎ A¼b Ki‡Z n‡e
A_©vr y = log2x Gi †jLwPÎ A¼b KivB h‡_ó|
†h‡nZz y = log2x n‡j y = 2x Gi wecixZ dvskb|
y = x †iLvi mv‡c‡ÿ m~PK dvsk‡bi cÖwZdjb
jMvwi`wgK dvskb wbY©q Kiv n‡q‡Q, hv y
y = 2x Gi ˆewk󨸇jv wbgœiƒc : = x †iLvi mv‡c‡ÿ m`„k|

(i) †jLwPÎwU (0, 1) we›`yMvgx Avevi, 20 = 1 Kv‡RB y = log21 = 0


(ii) †jLwPÎwU EaŸ©Mvgx; x Gi gvb evovi myZivs †iLvwU (1, 0) we›`yMvgx|
mv‡_ mv‡_ 2x Gi gvbI evo‡e| hLb x   ZLb y  0
(iii) x   n‡j y = 2x  0+  y = log2x †iLvwU e„w×cÖvß|
(iv) x Gi †h †Kvb gv‡bi Rb¨ y abvZ¥K| wb‡P †iLvwUi †jLwPÎ A¼b Kiv n‡jv|
M. †`Iqv Av‡Q, y = 2x
ev, x = log2y
Avgiv Rvwb, y = (x) n‡j, -1(y) = x
 -1(y) = log2y
 -1(x) = log2x
 cÖ`Ë dvsk‡bi wecixZ dvskb, (x) = log2x
awi, x1R Ges x2R
Zvn‡j, -1(x1) = log2x1
Ges -1(x2) = log2x2
GLb, -1(x1) = -1(x2)

¸iæZ¡c~Y© enywbe©vPwb cÖ‡kœvËi

1. log16 = KZ? 7. log42 + log6 = KZ?


K2 L 4 M 8  9 K  1 M N 2
2. M = 1 + logp qr n‡j, p = KZ? M
8. p = logab + logcc nq Z‡e 1 + p = KZ?
K p + qr L 1 + qr  pqr N qr K 1 L 1 + bc
3. ax = y n‡j, wb‡Pi †KvbwU mwVK?  loga abc N abc loga1
K loga x = y L log y = x  loga y = x N x log a = y 9. hw` ax = b nq, hLb a > 0, n  N; ZLb
4. log5 Gi gvb KZ? i. logab = x ii. logaab = b
K 5 L 5 M 2  2 iii. loga b = log5b loga5
5. hw` a, b, p > 0 Ges a  1, b  1 nq Z‡e- wb‡Pi †KvbwU mwVK?
i. log = log  log ii. logb = K i I ii L i I iii M ii I iii  i, ii I iii
iii. loga  logb  log = 10. 400 Gi
wb‡Pi †KvbwU mwVK? i. gvb (2)4 Gi mgvb ii. jM 4 n‡j wfwË 2
 i I ii L i I iii M ii I iii N i, ii I iii iii. 2 wfwËK jM 4
6. loga loga loga (a ) Gi gvb KZ?
a a
wb‡Pi †KvbwU mwVK?
K 0  1 M a N 1
K i I ii L i I iii M ii I iii  i, ii I iii

96 : jMvwi`g  mvaviY enywbe©vPwb cÖ‡kœvËi


beg-`kg †kÖwY : D”PZi MwYZ  378
11. abvZ¥K msL¨vi N Gi mvaviY 24. log16256 Gi gvb †KvbwU?
jMvwi`g‡K KqwU As‡ki mgwó w`‡q (KwVb)
cÖKvk Kiv hvq? (mnR) K 1  2 M 3 N 4

K GKwU  `yBwU M wZbwU N PviwU


e¨vL¨v : log 256 = log 16 = 2log 16 = 21 = 2 16 16
2
16

12. a > 0 Ges a 1 hw` ax = y nq Z‡e x †K ejv 25. 4 = 16 n‡j x Gi gvb KZ?
x

(mnR)
nq y Gi a wfwËKÑ (mnR)
K 1  2 M 4 N 8
 jMvwi`g L m~PK M NvZN AskK
13. a > 0 Ges a1 Ges y > 0 n‡j y Gi Abb¨ a  enyc`x mgvwßm~PK
wfwËK jMvwi`g‡K wb‡Pi †KvbwU Øviv enywbe©vPwb cÖ‡kœvËi
cÖKvk Kiv nq? (mnR) 26. a, m, n, x PjK n‡j
K loga L logya  logay N logey
i. = am  n n‡e, hw` m < n nq
14. logay = x hw` I †Kej hw`Ñ (mnR) ii. x ( R, a ( 0 n‡j, a(n =
 a = y nq L a = x nq M a = x nq N a = y nq
x o y
iii. logx = 1 n‡j, x = 4
15. log5 Gi gvb KZ? (ga¨g)
wb‡Pi †KvbwU mwVK? (mnR)
K 0 L 1  2 N 3
K i I ii L i I iii M ii I iii ˜ i, ii I iii
16. log64256 Gi gvb KZ? (KwVb)
 L M N
27. i. e wfwËK jMvwi`g n‡jv ¯^vfvweK
17. log101000 Gi gvb KZ? (ga¨g) jMvwi`g
K 2  3 M 4 N 1.001 ii. e¨envwiK MwY‡Z mvaviYZ e wfwËK
18. ¯^vfvweK jMvwi`g logey †K wb‡Pi jMvwi`g e¨eüZ nq
†Kvb cÖZxK Øviv cÖKvk Kiv nq? iii. weªMwmqvb jMvwi`g 10 wfwËK
(mnR) jMvwi`g
 ln y L y ln y M ly N log y wb‡Pi †KvbwU mwVK?
19. cÖ‡Z¨K abvZ¥K msL¨vi jMvwi`‡gi (mnR)
KqwU Ask _v‡K? (mnR) K i I ii  i I iii M ii I iii N i, ii I iii
 `yBwU L wZbwU M PviwU N cuvPwU
 Awfbœ Z_¨wfwËK enywbe©vPwb
20. log3 = Gi gvb †KvbwU? cÖ‡kœvËi
(KwVb)
K −1 L −2 M −3  −4 wb‡Pi Z‡_¨i Av‡jv‡K 28Ñ31 bs cÖ‡kœi
e¨vL¨v : log3 = log3 −4 3
= log33 = − 4log3 = 41 = −4 DËi `vI :
21. b = anti log3 x wK wb‡`©k K‡i? (ga¨g) =k
 b msL¨vwU‡K wfwË a‡i a Gi mv‡c‡ÿ x Gi 28. logax Gi gvb KZ? (ga¨g)
cÖwZjM  k(xy  zx) L k(zx  xy)
M k(yz  zx) N k(xy  yz)
L a msL¨vwU‡K wfwË a‡i x Gi mv‡c‡ÿ b Gi
29. logax + logby + logcz = KZ? (ga¨g)
cÖwZjM
 0 L xyz M 1 N logaabc
M x msL¨vwU‡K wfwË a‡i b Gi mv‡c‡ÿ a Gi
30. [Link] = KZ? (ga¨g)
cÖwZjM K 0 L 2  1 N k
N x msL¨vwU‡K wfwË a‡i a Gi mv‡c‡ÿ b Gi
31. x = a, y = b Ges z = c n‡j logax + logby + logcz =
cÖwZjM KZ? (mnR)
22. a > 0, a  1 n‡j, ax = b Gi †ÿ‡Î x †K Kx ejv K 1  0 M 1 N
nq? (ga¨g) AmsÁvwqZ
 b Gi a wfwËK jMvwi`g L a Gi b wfwËK

jMvwi`g 97 : jMvwi`‡gi m~Îvejx


M a Gi n wfwËK jMvwi`g N b Gi e wfwËK  mvaviY enywbe©vPwb cÖ‡kœvËi
jMvwi`g
32. hw` a 1 nq, Z‡e a1 = a Zvn‡j, logaa = KZ?
e¨vL¨v : ax = b †hLv‡b a > 0 Ges a  1 nq, Z‡e x †K
(mnR)
ejv nq b Gi a wfwËK jMvwi`g ax = bev x = logab
 1 L 0 M 3 N
23. logab = x n‡j wb‡Pi †KvbwU mZ¨?(mnR)
33. logab  logba = 1 n‡j, logap = KZ? (KwVb)
 ax = b L a = b M xa = b N x = b
 L logp(ab) M logbp N loga
beg-`kg †kÖwY : D”PZi MwYZ  379
34. logap  logpq  logqr  logrb = KZ? (KwVb) wb‡Pi Z‡_¨i Av‡jv‡K 45 Ñ 47 bs cÖ‡kœi
K loga L logb  logab N logba DËi `vI :
35. †hLv‡b 10x = y Ges y > 0 n‡j, y Gi mvaviY GKwU dvskb (x) = Øviv msÁvwqZ Ges x
jMvwi`g wb‡Pi †KvbwU? 45. (0) = KZ? (mnR)
(mnR) K 0 L 1  AmsÁvwqZ N
K x = log L x = log10x
46. (x) Gi †Wv‡gb KZ?
M x = logky  x = log10y
(ga¨g)
36. mvaviY jMvwi`g log10y †K mPivPi
K L  M = {1}   {0}
wfwË 10 Dn¨ †i‡L wb‡Pi †KvbwU 47. (x) Gi †iÄ KZ? (KwVb)
cÖKvk Kiv nq? (mnR) K {1} L {1}  {1, 1} N 
K log L log M log x  log y
37. hw` log a = n nq Z‡e a †K n Gi Kx ejv nq? wb‡Pi Z‡_¨i Av‡jv‡K 48 Ñ 50 bs cÖ‡kœi
(mnR) DËi `vI :
logaabc = x,logbabc = y, logcabc = z
K jM ZvwjKv L cÖwZjM M Anti log
48. = KZ? (ga¨g)
 L + M
K 0 L 1 M 
38. logk + logk + logk Gi gvb KZ? (ga¨g)
49. hw` xyz = 1 nq, Z‡e xy + yz + zx = KZ?(KwVb)
K 1  0 M 1 N 2
K 0  1 M logaabc N abc
39. loga loga loga Gi gvb KZ? (KwVb)
50. = KZ? (ga¨g)
K a  b M 1 N aab
K 1 + logabc L logabc M 0  logaa2bc
40. logx = 3 n‡j x Gi gvb †KvbwU? (KwVb)
K 2 L 8 M 16  32 97 : m~PKxq, jMvwi`gxq I ciggvb
e¨vL¨v : logx = 3 =
ev, x = ()= = 25 = 32 dvskb
 enyc`x mgvwßm~PK  mvaviY enywbe©vPwb cÖ‡kœvËi
enywbe©vPwb cÖ‡kœvËi 51. loga loga loga Gi gvb KZ? (KwVb)
K a  b M 1 N aab
41. i. log28 = 3
ii. log381 = 4 52. log2 400 = x n‡j x Gi gvb KZ? (KwVb)
iii. log416 = 2 K 1 L 1 M 2  4

wb‡Pi †KvbwU mwVK? (mnR) 53. logarithm kãwU G‡m‡Q †Kvb kã †_‡K?
K i I ii L i I iii M ii I iii  i, ii I iii (mnR)
42. hw` a > 0 Ges a  1 nq, Z‡eÑ j¨vwUb L cZ©ywMR
K  wMÖK N
i. loga1 = 0 divwm
ii. logaa = 1 54. log264 = KZ? (ga¨g)
iii. loga1 = 1 K 2  6 M 8 N 64
wb‡Pi †KvbwU mwVK? (mnR) 55. log864 = KZ? (ga¨g)
 i I ii L i I iii M ii I iii N i, ii I iii  2 L 4 M 8 N 16
43. i. log25 + log27 + log23 = log235 56. loga(M  N) = KZ? (mnR)
ii. log564 = 6log52  logaM + logaN L logMa + logaN
iii. log764 = log74 M loga N logaM  logaN
wb‡Pi †KvbwU mwVK? (ga¨g) 57. y = 2 GB dvsk‡bi †iÄ KZ?
x
(ga¨g)
K i I ii  ii I iii M i I iii N i, ii I iii  (0, ) L (, )
M (, 0) N R
44. a > 0, a  1 n‡jÑ
r
i. logaM = rlogaM 58. y = 2x †iLvwUÑ (ga¨g)
ii. logaMN = logaM + logaN K g~jwe›`yMvgx  (0, 1) we›`yMvgx
iii. logaM = logbM  logaN M (0, 2) we›`yMvgx N (0, 3) we›`yMvgx
wb‡Pi †KvbwU mwVK? (mnR) 59. wb‡Pi †KvbwU jMvwi`wgK dvskb?
K i I ii L i I iii M ii I iii  i, ii I iii (mnR)
K y = 2x L y = x2 + 3x + 2
 Awfbœ Z_¨wfwËK enywbe©vPwb
 y = ln N y = 22x
cÖ‡kœvËi
beg-`kg †kÖwY : D”PZi MwYZ  380
60. y = 3x Gi †Wv‡gb KZ? 79. a > 0 nIqvq mKj x Gi Rb¨ ax > 0 Ges y 
(ga¨g) 0 n‡jÑ
K (, 0) L (0, ) i. y Gi a wfwËK †Kv‡bv jMvwi`g †bB
M [0, )  (, )
ii. y Gi a wfwËK jMvwi`g Av‡Q
61. y = 3x Gi wecixZ dvsk‡bi †Wv‡gb KZ?
iii. a Gi y wfwËK jMvwi`g †bB
K (, )  (0, ) M (0, ] N (0, 1]
wb‡Pi †KvbwU mwVK? (mnR)
62. (x) = GKwUÑ (mnR)
 i L ii M i I iii N i I iii
 dvskb L m~PK dvskb
80. logay = x hw` I †Kej hw` a = y nqÑ
x

M jMvwi`wgK dvskb N wecixZ dvskb


i. loga(ax) = x
63. (x) = Gi †Wv‡gb KZ? ii. alogay = y
(ga¨g) iii. alogay = xy
K L  204   {0} N (, 0] wb‡Pi †KvbwU mwVK? (ga¨g)
64. (x) = Gi †iÄ KZ? (ga¨g) K i I ii  i I iii M ii I iii N i, ii I iii
K L  {0} M {1, 1}  {1, 1}
81. x > 0, y > 0 Ges a  1 n‡j, x = y n‡e hw`Ñ
65. y = ln dvskbwUi †iÄ KZ? (KwVb) i. logax > 0
K  {a} L   {a} N ii. logax = logay
66. (x) = e; 2 < x < 0 GB dvsk‡bi †Wv‡gb KZ? iii. logay > 0
(ga¨g) wb‡Pi †KvbwU mwVK? (KwVb)
K (1, 0) L (1, 0]  (2, 0) N (2, 0) K i I ii L i I iii M ii I iii  i, ii I iii
67. y = ax, a > 1 Z‡e Gi †Wv‡gb KZ? (ga¨g) 82. P = logabc n‡j 1  p = KZ?
K (, ] L (, 0] M (0, )  (, ) i. 1  logabc
68. logxx = KZ? (ga¨g) ii. logaa  logabc
K L M  iii. loga
69. x = 10 n‡j, x = KZ? (ga¨g) wb‡Pi †KvbwU mwVK? (mnR)
 32 L 23 M N K i I ii L i I iii M ii I iii  i, ii I iii
70. ciggvb dvskb (x) = |x| Gi †Wv‡gb KZ? 83. i. logaPQ = logaP + logaQ
(mnR) ii. logaPQ = [Link]
 L  M {0} N (0, ) iii. loga = logaP + loga
71. ciggvb dvskb (x) = |x| Gi †iÄ KZ? (ga¨g) wb‡Pi †KvbwU mwVK? (ga¨g)
K (, ) L (0, ) M (, 0)  [0, ) K i I ii L ii I iii  i I iii N i, ii I iii
72. y = ln dvskbwU‡Z x5 n‡j, y Gi gvb KZ? 84. i. log512 = 2log52
(mnR) ii. log53 log35 = 1
K 0   M 1 N 10 iii. x = y
73. wb‡Pi †KvbwU x- †K b Gi a wfwËK wb‡Pi †KvbwU mwVK? (ga¨g)
jMvwi`g ejv nq?  i I ii L i I iii M ii I iii N i, ii I iii
K b = log ax L b = log xb 85. y = (x) = e ; 2 < e < 3
-x

˜ x = log ab N b = log ba
i. G‡ÿ‡Î x   n‡j, y  0 + nq
74. y = 3x Gi †iÄ KZ?
ii. GwU (0, 1) we›`yMvgx
K (, 0) (0, () M (0, (()N (((, ()
˜
iii. x   n‡j, y   nq
75. y = 3 Gi wecixZ dvsk‡bi †iÄ KZ?
x
wb‡Pi †KvbwU mwVK? (ga¨g)
K (0 ) L (,
0)  (, ) N (1. 1) K i I ii L i I iii M ii I iii  i, ii I iii
76. y = 1n dvskbwUi †Wv‡gb KZ? 86. a, b > 0 Ges a  b n‡jÑ
K (1, 1) L (, )  (a a) N (a, a)
i. (ap)qr = a n‡j, pqr = 1
77. f(x) = x + |x| hLb 2  x  2 Gi †Wv‡gb KZ?
ii. (axy)(axy)z = a2 n‡j, xyz = 1
2

 (2, 2) L (0, 2) M (0 2) N (0. 3)


iii. logk + logk + logk = 0
78. f(x) = x + |x| hLb  2  x  2 Gi †iÄ KZ? wb‡Pi †KvbwU mwVK? (KwVb)
K (2, 2) L (0, 2) M (0, 3) ˜ (0, 4) K i I ii L ii I iii  i I iii N i, ii I iii
 enyc`x mgvwßm~PK 87. (x) = 2 n‡jÑ
x

enywbe©vPwb cÖ‡kœvËi i. (x) Gi †Wv‡gb = (, )


ii. (x) Gi †iÄ = (0, )
beg-`kg †kÖwY : D”PZi MwYZ  381
= log2x
iii. -1(x) 90. dvskbwU GKwUÑ
wb‡Pi †KvbwU mwVK? (mnR) (mnR
K i I ii L ii I iii M i I iii  i, ii I iii K jMvwi`wgK dvskb  ciggvb dvskb
M m~PK dvskb N wecixZ dvskb
 Awfbœ Z_¨wfwËK enywbe©vPwb
cÖ‡kœvËi 91. cÖ`Ë dvsk‡bi †Wv‡gb KZ? (ga¨g)
K (2, 2) L [2, 2] M (2, 2]  [2, 2)
wb‡Pi Z‡_¨i Av‡jv‡K 88 I 89 bs cÖ‡kœi 92. cÖ`Ë dvsk‡bi †iÄ KZ?
DËi `vI : (ga¨g)
y = x2; x > 0 K (0,4) L (0, 4] M {0, 4}  (0, 4)
88. dvskbwUi †Wv‡gb KZ?
(ga¨g)
K  (0, ) M  {0} N
Dc‡ii ivwk n‡Z 93 Ñ 95 bs cÖ‡kœi DËi
89. dvskbwUi †iÄ KZ? `vI :
(ga¨g) 93. axbycz = KZ? (ga¨g)
K 0 L xyz  1 N
 (0, ) L  {0} M  {2} N (, 9[
94. a y2 + yz + z2
.a z2 + zx + x2
.a x2 + xy + y2
= KZ? (KwVb)
(x) = x + |x| hLb 2  x < 2 K 0  1 M logka N 
Dc‡ii eY©bv n‡Z 90 Ñ 92 bs cÖ‡kœi DËi 95. ay + [Link] + [Link] + y = KZ? (KwVb)
`vI : K 0 L zx M y z 2 2
 1

96. y = 1n (x  2) n‡j wb‡Pi †KvbwU mwVK? ii. loga(MN) = logaM + logaN


K (x  2)c = y ˜ ey = x  2 iii. loga
M ex  2 = y N ey = x  2 wb‡Pi †KvbwU mwVK?
97. log 0 Gi gvb KZ? ˜ i I ii L i I iii M ii I iii N i, ii I iii
K 0 ˜ bvB M  N 1 106. f(x) = 2x
98. F(x) = 2x G x   n‡j y = F(x) Gi gv‡bi †ÿ‡Î i. f(x) Gi †Wv‡gb ( , )
†KvbwU mwVK? ii. f (x) Gi †iÄ (0, )
˜ y L y0 M y=0 N y iii. f1(x) = lgo2x
99. y = 1  3x wecixZ dvskb †KvbwU? wb‡Pi †KvbwU mwVK?
K log3 (1  y) ˜ log3 K i I ii L i I iii M ii I iii ˜ i, ii I iii
M 1  3x N 3x  1
107. f(x) = 3x
100. hw` a > 1 Ges 0 < x < 1 i. GKwU m~PK dvskb
nq Z‡eÑ ii. GKwU GK-GK dvskb
˜ logax < 0 L logax > 0
iii. Gi wecixZ dvskb log3x
M loga x = 0 N loga a = 0
101. f(x) = dvsk‡bi †iÄ wb‡Pi †KvbwU mwVK?
Ki L ii
KZ?
I ii ˜ i, ii I iii
Mi
˜ {1, 1} L {0, 1} M {0, 1} N {0, 0}
102. f(x) = Ges x ev¯Íe wb‡Pi Z‡_¨i Av‡jv‡K 108  111 bs
msL¨v n‡j, f(0) = KZ? cÖ‡kœi DËi `vI :
(x) = 3x2 GKwU m~PKxq dvskb, †hLv‡b x  R
K 0 L 1 ˜ AmsÁvwqZ N 1
103. = 2 n‡j Gi wØNvZ
108. 1(3) = KZ?
K 0 ˜ 1 M 3 N 9
mgxKiY wb‡Pi †KvbwU?
109. Dc‡iv³ dvskbwUi
K x2 + 3x + 1 = 0 L x2  3x + 1 = 0
M x2 + 3x  1 = 0 ˜ x2  3x  1 = 0 †Wv‡gb KZ?
˜ [0, ] L [, 0] M N N R
104. log10 (999 + x) = 3 n‡j, x Gi gvb KZ?
K 0 ˜ 1 M 2 N 3 110. dvskbwUi wecixZ
105. a > 0, a  1 n‡jÑ dvsk‡bi †Wv‡gb KZ?
i. logaMr = rlogaM ˜ [0, ] L [0, ] M [, ] N d
beg-`kg †kÖwY : D”PZi MwYZ  382
111. dvskbwUi †iÄ nq? K [, 0] L [, ] M R ˜ R+

 enyc`x mgvwßm~PK 117. a > 0, a  1 n‡j


enywbe©vPwb cÖ‡kœvËi i. logaMr = r logaM ii. logaMN = logaM + logaN
iii. logaM =
112. wb‡Pi mgxKiY¸‡jv wb‡Pi †KvbwU mwVK? (ga¨g)
jÿ Ki : K i I ii L i I iii M ii I iii  i, ii I iii
i. 16x = 4x+2
118. i. x  0, a > 0, b > 0 Ges ax =
ii. 2x = 8
iii. = bx n‡j a = b
wb‡Pi †KvbwU mwVK? (ga¨g) ii. am = an Ges a  0 n‡j m = n
 i I ii L ii I iii M i I iii N i, ii I iii
iiilogba  logab = 1
wb‡Pi †KvbwU mwVK? (ga¨g)
113. i. 3x = 3 n‡j x = ± 2
2 4

K i I ii L i I iii M ii I iii  i, ii I iii


ii. 2 = 9 n‡j, y = ± 3
2

119. i. = a n‡j pqr = 0


iii. 2.3y = 18 n‡j, y = 2
ii. {(a ) (a )} = a n‡j xyz = 1
xy xy z 2
wb‡Pi †KvbwU mwVK?
iii. + logk + logk = 0
(ga¨g)
wb‡Pi †KvbwU mwVK? (KwVb)
K i I ii L i I iii M ii I iii  i, ii I iii
K i I ii L i I iii  ii I iii N i, ii I iii
114. i. [Link] = am+n
ii. = amn  Awfbœ Z_¨wfwËK enywbe©vPwb
iii. (a†hLv‡b a  0
m)n mn
=a cÖ‡kœvËi
wb‡Pi †KvbwU mwVK? (ga¨g) wb‡Pi Z_¨ †_‡K 120 I 121 bs cÖ‡kœi DËi
K i I ii L i I iii M ii I iii  i, ii I iii `vI:
115. i. a  0 n‡j a = 1 a3x b5x = a5+x b3x
n
ii. a =
1
iii. a = 120. = KZ?
wb‡Pi †KvbwU mwVK? (ga¨g) (ga¨g)
 i I ii L i I iii M ii I iii N i, ii I iii K a a 2
M N
116. i. logaa = 1, a > 0, a  1 121. logka Gi gvb wb‡Pi
ii. = †KvbwU (KwVb)
iii. loga1 = 0, a > 0, a  1 K logk L logk
wb‡Pi †KvbwU mwVK? (ga¨g) M x logk  x logk
K i I ii  i I iii M ii I iii N i, ii I iii
¸iæZ¡c~Y© m„Rbkxj cÖkœ I mgvavb

cÖkœ-1  p = xya  1, q = xyb  1, z = xyc  1 = (a + b)log + (b + c)log + (c + a)log


= (a + b)log + (b + c)log + (c + a)log
K. a = b n‡j †`LvI †h, = b
b a
2
= (a + b)log + (b + c)log + (c + a)log
L. cÖgvY Ki †h, (b + a) log +(c + b) log + = (a + b)log ya  1  b + 1 + (b + c)log yb  1  c + 1
(a + c) log = 0 4 + (c + a)log yc  1  a + 1
M. (b  c) logp + (c  a) log q + (a  b) log r Gi gvb = (a + b)log y + (b + c) log y + (c + a) log yc  a
ab bc

= (a + b) (a  b)log y + (b + c)(b  c)log y + (c + a) (c  a)log y


wbY©q Ki| 4
= (a2  b2)log y + (b2  c2)log y + (c2  a2)log y
 1bs cª‡kœi mgvavb  = (a2  b2 + b2  c2 + c2  a2)log y
K. †`Iqv Av‡Q, ab = ba = 0  log y = 0 = (Wvbcÿ)
†`Lv‡Z n‡e †h, = a  (b + a) log + (c + b) log + (a + c) log = 0

evgcÿ = = = = [ ab = ba ]
(cÖgvwYZ)
= = a = (Wvbcÿ)
M. †`Iqv Av‡Q, p = xya  1, q = xyb  1, r = xyc  1
(b  c)log p + (c  a)log q + (a  b)log r Gi gvb wbY©q
 = a = (†`Lv‡bv n‡jv)
L. †`Iqv Av‡Q, p = xya  1, q = xyb  1, r = xyc  1 Ki‡Z n‡e|
evgcÿ = (b + a)log + (c + b)log + (a + c)log cÖ`Ë ivwk = (b  c)log p + (c  a)log q + (a  b) log r
= (b  c)log (xya1) + (c  a)log (xyb1)
beg-`kg †kÖwY : D”PZi MwYZ  383
+ (a  b) (xyc1) = 0  logx + {(b  c) (a  1)
= (b  c)log x + (b  c)logy + (c  a)logx
a1
+ (c  a) (b  1) + (a  b)(c  1)} logy
+ (ca)logyb1 + (a  b)logx + (a  b)logc1 = 0 + {(ab  ca  b + c) + (bc  ab  c + a)
= (b  c)logx + (b  c) (a  1) logy + (c  a)logx + (c  a) + (ca  bc  a + b)}logy
(b  1) logy + (a  1) logx + (a  b) (c  1) logy = (ab  ca  b + c + bc  ab  c + a + ca  bc  a + b)logy
= (b  c + c  a + a  b)logx + {(b  c) (a  1) = 0  log y = 0
+ (c  a) (b  1) + (a  b)(c  1)} logy wb‡Y©q gvb 0

cÖkœ-2  hw` nq, Z‡eÑ M. †`LvI †h, ax  3. by  3. cz  3 = 1 4


K. AbycvZ¸‡jvi gvb k a‡i, logaa Gi  3bs cª‡kœi mgvavb 
gvb wbY©q Ki| 2 K. †`Iqv Av‡Q, x = 1 + logabc
L. a .b .c Gi gvb wbY©q Ki|
a b c
4 ev, x = logaa + logabc
M. cÖgvY Ki †h, a b + bc + c
b c + ca + a
ca + ab + b
2
= 2 2 2 2 2
ev, x = logaabc
a b c .
a b c
4 ev, ax = abc
 2bs cª‡kœi mgvavb  a = (abc) (†`Lv‡bv n‡jv)
K. awi, = = = k L. ÔKÕ n‡Z cvB, a = (abc) ............. (i)
 loga = k (b  c) Abyiƒcfv‡e, b = (abc) ............ (ii)
ev, a log a = ka (b  c); [Dfq cÿ‡K a Øviv ¸Y K‡i] Ges c = (abc) .............. (iii)
 logaa = ka (b  c) .............. (i) (i), (ii) I (iii) ¸Y K‡i cvB,
L. GLb, log b = k (c  a) abc = (abc) .(abc) .(abc)
ev, b log a = kb (c  a); [Dfq cÿ‡K b Øviv ¸Y K‡i] ev, (abc)1 = (abc) + +

ev, logbb = kb (c  a) .............. (ii) ev, 1 = + +


Ges log c = k (a  b) ev,
ev, c log c = kc (a  b) .............. (iii)  xyz = zy + yz + zx (cÖgvwYZ)
GLb, (i), (ii) I (iii) †hvM K‡i cvB, M. †`Iqv Av‡Q, x = 1 + logabc
logaa + logbb + logcc = k (ab  ac + bc  ab + ac  bc) ev, x  1 = logabc
ev, log (aabbcc) = k 0 = 0 ev, ax  1 = bc ................ (i)
 aabbcc = 1 (Ans.) Avevi, y = 1 + logbca
M. ÔKÕ †_‡K cvB, loga = k (b  c)
ev, y  1 = logbca
ev, (b2 + bc + c2) loga = k (b  c) (b2 + bc + ca)
ev, by  1 = ca ............... (ii)
ev, log ab + bc + c = k (b3  c3) ....................... (i)
2 2
Abyiƒcfv‡e, cz  1 = ab .......... (iii)
ÔLÕ †_‡K cvB, logb = k(c  a)
(i), (ii) I (iii) ¸Y K‡i cvB,
ev, (c2 + ca + a2) logb = k(c  a) (c2 + ca + a2) ax 1. by  1. cz  1 = bc. ca. ab
ev, logbc + ca + a = k(c3  a3) .................... (ii)
2 2
ev, ax  1. by  1. cz  1 = a2.b2.c2
Ges, logc = k (a  b) ev, = 1
ev, (a2 + ab + b2) log c = k 9a  b) (a2 + ab + b2) ev, ax  1  2. by  1  2. cz  1  2 = 1
ev, logca + ab + b = k (a3  b3) ................... (iii)
2 2
 ax  3. by  3. cz  3 = 1 (†`Lv‡bv n‡jv)
mgxKiY (i), (ii) I (iii) †hvM K‡i cvB,
cÖkœ-4  wb‡Pi QKwU jÿ Ki :
loga b2 + bc + c2 + logb c2 + ca + a2 + logc a2 + ab + b2 = k (b3  c3) + k (c3 
a3) + k(a3  b3) x 2 1 0 1 2
y 1 5 25
ev, log (a b + bc + c  b c + ca + a  c a + ab + b ) = 0
2 2 2 2 2 2

ev, log (a b + bc + c  b c + ca + a . c a + ab + b = log1


2 2 2 2 2 2
K. QKwU †Kvb dvskb Øviv eY©bv
ev, a b + bc + c . b c + ca + a  c a + ab + b = 1
2 2 2 2 2 2
Kiv hvq| 2
 a b + bc + c  b c + ca + a  c a + ab + b = [Link] [ÔLÕ n‡Z]
2 2 2 2 2 2
L. dvskbwUi †jLwPÎ A¼b Ki| 4
(cÖgvwYZ) M. dvskbwUi cÖK…wZ eY©bv Ki
cÖkœ-3  hw` x = 1 + logabc, y = 1 + logbca Ges z = 1 Ges †Wv‡gb I †iÄ wbY©q Ki| 4
+ logcab nq, Z‡eÑ  4bs cª‡kœi mgvavb 
K. †`LvI †h, a = (abc) 2
L. cÖgvY Ki †h, xyz = xy + yz + zx 4
beg-`kg †kÖwY : D”PZi MwYZ  384
K. QKwU‡Z ewY©Z (x, y) µg‡Rv‡oi gvb¸‡jv y = Ki| 4
5 dvskb Øviv eY©bv Kiv hvq, †hLv‡b x-
x
 5bs cª‡kœi mgvavb 
ev¯Íe msL¨v|
K. awi, y = (x) = 2x
L. QK KvM‡R myweavgZ x-Aÿ eivei XOX Ges
x Gi 3 †_‡K 3 Gi g‡a¨ K‡qKwU gvb wb‡q
y-Aÿ eivei YOY AuvwK| x-Aÿ eivei 5 eM©
mswkøó y Gi gvb wb‡Pi Q‡K †`Lv‡bv
Ni = 1 GKK Ges y-Aÿ eivei 2 eM© Ni = 1
n‡jvÑ
GKK we‡ePbv K‡i (x, y) we›`y¸‡jv QK x 3 2 1 0 1 2 3
KvM‡R ¯’vcb Kwi| we›`y¸‡jv mvejxjfv‡e y 8 4 2 1 0.5 0.25 0.125
eµ‡iLvq hy³ K‡i dvskbwUi †jL cvIqv hvq| L. QK KvM‡Ri myweavgZ x-Aÿ XOX Ges YOY
hv wb‡¤œ †`Lv‡bv n‡jv : AuvwK| x- Aÿ eivei ÿz`ªZg 5 eM© Ni = 1
GKK Ges y-Aÿ eivei ÿz`ªZg 5 eM© Ni = 1
GKK a‡i (x, y) we›`y¸‡jv cvZb Kwi|
we›`y¸‡jv‡K mvejxjfv‡e eµ‡iLvq hy³ K‡i y
= (x) Gi †jLv cvIqv hvq| hv wb‡¤œ
†`Lv‡bv n‡jvÑ

M. †jLwPÎ †_‡K †`Lv hvq †h, hLb x = 0


ZLb y = 5 = 1 Kv‡RB †jLwU (0, 1) we›`yMvgx|
Avevi x G‡i FYvZ¥K gv‡bi Rb¨ y Gi gvb
M. †jLwPÎ †_‡K †`Lv hvq †h, x Gi abvZ¥K gvb
µgvš^‡q k~‡b¨i LyeB KvQvKvwQ
e„w×i Rb¨ dvskwUi gvb µgk: k~‡b¨i
†cuŠQvq wKš‘ 0 nq bv A_©vr x   , y  0+.
KvQvKvwQ †cuŠQvq wKš‘ k~b¨ nq bv| x =
x Gi †h‡Kv‡bv abvZ¥K gv‡bi Rb¨
0 n‡j dvskbwUi gvb, y = 20 = = = 1 Kv‡RB
dvskbwUi gvb Amx‡gi KvQvKvwQ A_©vr
dvskbwU (0, 1) we›`yMvgx| Avevi, x Gi
x  , y  .
Avevi, dvskbwU (x) = ax AvKv‡ii †hLv‡b a > 0 D”PZi FYvZ¥K gv‡bi Rb¨ dvskbwUi gvb
Ges a  0| myZivs y = 5x GKwU m~PKxq e„w× cvq| myZivs cÖ`Ë mxgvi g‡a¨
dvskb| dvskwUi †Wv‡gb = [3, 3] Ges dvskbwUi †iÄ =
myZivs dvskbwUi †Wv‡gb mKj ev¯Íe wecixZ dvskb wbY©q :
y =  (x) = 2x
msL¨vi †mU A_©vr (, ) Ges dvskbwUi †iÄ
GLb, y = 2x
mKj abvZ¥K ev¯Íe msL¨vi †mU A_©vr (0, )|
ev, log2y = x
cÖkœ-5  y = 2x GKwU dvskb †hLv‡b 3  x  ev, x =  log2y
3
ev, x = log2y1
K. cÖ`Ë mxgvi g‡a¨ dvskbwUi  x = log2
K‡qKwU gv‡bi ZvwjKv cÖ¯‘Z Ki|2 wecixZ dvskb, f1 : y  x hLb x = log2
L. dvskbwUi †jLwPÎ A¼b Ki| 4 ev, f1 : y  log2
M. dvsk‡bi †Wv‡gb I †iÄ wbY©q Ki y Gi ¯’‡j x ¯’vcb K‡i cvB,
Ges wecixZ dvskbwUI wbY©q f1 : x  log2
 f1 (x) = log2
beg-`kg †kÖwY : D”PZi MwYZ  385
cÖkœ-6 î y = GKwU dvskb| cÖkœ-7 î y = ln GKwU jMvwi`g dvskb|
K. cÖ`Ë dvsk‡bi †jLwPÎ A¼‡bi K. dvskbwU †h k‡Z©i Rb¨
R‡b¨ x I y Gi gv‡bi ZvwjKv cÖ¯‘Z AmsÁvwqZ †mme kZ© wbY©q
Ki| 2 Ki| 2
L. dvskbwUi †jLwPÎ A¼b Ki Ges L. dvskbwUi †Wv‡gb wbY©q Ki| 4
†Wv‡gb wbY©q Ki| 4 M. dvskbwUi †iÄ wbY©q Ges
M. dvskbwUi wecixZ dvskb wecixZ dvsk‡bi †Wv‡gb I †iÄ †ei
wbY©q Ki| 4 Ki| 4
îí 6bs cª‡kœi mgvavb îí îí 7bs cª‡kœi mgvavb îí
K. awi, y = (x) = K. x = 5 Gi Rb¨ dvskbwU AmsÁvwqZ| Avevi,
cÖ`Ë dvskb (x) Gi †jLwPÎ A¼‡bi Rb¨ x Ges jMvwi`g dvskb FYvZ¥K gv‡bi Rb¨I
y Gi gvb¸‡jvi ZvwjKv cÖ¯‘Z Kwi| AmsÁvwqZ| ZvB < 0 dvskbwU
x 2 1 0 0.5 1 1.5 2 3 4 5 AmsÁvwqZ|
y 1 0.5 1 4 AmsÁv 8 5 35 3 275
L. awi, y = (x) = ln
wqZ †h‡nZz jMvwi`g dvskb ïaygvÎ abvZ¥K
L. ÔKÕ Gi cÖvß we›`y¸‡jv QK KvM‡R ev¯Íe msL¨vi Rb¨ msÁvwqZ nq|
myweavgZ x-Aÿ XOX Ges y-Aÿ YOY  > 0 hw` (i) 5 + x > 0 Ges 5  x > 0 nq
AuvwK| x-Aÿ eivei ÿz`ªZg 5 eM© Ni = 1 A_ev, (ii) 5 + x < 0 Ges 5  x < 0 nq|
GKK Ges y-Aÿ eivei ÿz`ªZg 2 eM© Ni = 1 (i) bs n‡Z cvB, x > 5 Ges  x >  5
GKK a‡i ev, x > 5 Ges x < 5
(x, y) we›`y¸‡jv cvZb Kwi| we›`y¸‡jv‡K  †Wv‡gb = {x : 5 < x} Ges {x : x < 5}
mvejxjfv‡e eµ‡iLvq hy³ K‡i y = (x) Gi †jL = (5, )  ( , 5) = (5, 5)
cvIqv hvq| (ii) bs n‡Z cvB, x < 5 Ges x < 5
ev, x <  5 Ges x > 5
 †Wv‡gb = {x : x < 5}  (x : x > 5} = 
 cÖ`Ë dvsk‡bi †Wv‡gb,
D = (i) I (ii) G cÖvß †Wv‡g‡bi ms‡hvM = (5, 5)
  = (5, 5)
M. awi, y = (x) = ln
ev, ey =
ev, 5 + x = 5ey  xey
ev, x(1 + ey) = 5(ey  1)
x =
y Gi mKj ev¯Íe gv‡bi Rb¨ x Gi gvb ev¯Íe
nq|
 cÖ`Ë dvsk‡bi †iÄ R =
dvskbwU x = 1 Gi Rb¨ AmsÁvwqZ wecixZ dvskb 1 : y  x †hLv‡b, x =
†Wv‡gb D =  {1} ev, 1 : y 
M. awi, y = (x) = y Gi cwie‡Z© x ewm‡q cvB,
GLb, y = 1 : x 
 1(x) =
ev, y(x  1) = 2x + 1
myZivs, wecixZ dvsk‡bi †Wv‡gb n‡e
ev, yx  2x + y + 1
dvskbwU †iÄ Ges †iÄ n‡e dvskbwUi
ev, x(y  2) = y + 1
x= †Wv‡gb|
wecixZ dvskb 1 : y  x †hLv‡b, x =  D1 = Ges R1 = (5, 5) (Ans.)

ev, 1 : y 
y Gi ¯’‡j x ¯’vcb K‡i cvB, 1 : x  cÖkœ-8 î (x) = ex GKwU dvskb|
 1 (x) = ; x  2
beg-`kg †kÖwY : D”PZi MwYZ  386
K. cÖ`Ë dvsk‡bi †jLwPÎ A¼‡bi Rb¨
GKwU mviwY ˆZwi Ki| 2
L. dvskbwUi †jLwPÎ A¼b Ki| 4
M. dvskbwUi †Wv‡gb I †iÄ wbY©q
Ki Ges wecixZ dvskb wbY©q Ki|
4
îí 8bs cª‡kœi mgvavb îí
K. awi, y = (x) = ex
x Gi K‡qKwU gvb wb‡q mswkøó y Gi gvb
wb‡gœi Q‡K †`Lv‡bv n‡jv-
x 2 1 0 1 2 3 4
y 01 03 1 27 74 2008 546
4 6 1
L. GLb, ÔKÕ G cÖvß we›`y¸‡jv QK KvM‡R
myweavgZ X-Aÿ XOX Ges Y-Aÿ YOY
AuvwK| X-Aÿ eivei ÿz`ªZg 5 eM© Ni = 1
GKK Ges Y-Aÿ eivei ÿz`ªZg 1 eM© Ni = 1 M. x Gi mKj ev¯Íe gv‡bi Rb¨ cÖ`Ë dvskb (x)
GKK a‡i (x, y) we›`y¸‡jv cvZb Kwi| msÁvwqZ|
we›`y¸‡jv‡K mvejxj eµ‡iLvi hy³ K‡i y = (x)  dvskbwUi †Wv‡gb D =
Gi †jL cvIqv hvq| Ges x hLb +  Gi KvQvKvwQ nq ZLb (x) Gi
hv wb‡¤œ †`Lv‡bv n‡jvÑ gvb k~‡b¨i KvQvKvwQ nq Ges x Gi gvb
n«v‡mi mv‡_ mv‡_ (x) Gi gvb Amx‡gi
w`‡K e„w× cvq|
 cÖ`Ë dvsk‡bi †iÄ R = (0, )
ÔKÕ n‡Z cvB, y = ex
ev, logey = x
ev, x = logey
ev, x = logey1
ev, x = loge
wecixZ dvskb 1 : y  x †hLv‡b, x = loge
ev, 1 : y  loge
y Gi cwie‡Z© x ewm‡q cvB,
1 : x  loge
 1(x) = loge
cÖkœ-9  L. mgxKiY (i), (ii) I (iii) †K h_vµ‡g (y + z), (z + x) I (x +
K. cÖgvY Ki †h, pqr = 1 2 y) Øviv ¸Y Kivi ci †hvM K‡i cvB,
L. py + [Link] + [Link] + y = 1 4 (y + z)logkp + (z + x)logkq + (x + y)logkr =
c {(y + z)(y  z) + (z + x)(z  x) + (x + y)(x  y)}
M. py2 + yz + z2.qz2 + zx + x2.rx2 + xy + y2 = 1 4
ev, logkp(y+z) + logkq(z+x) + logkr(x+y) =
 9bs cª‡kœi mgvavb  c{y2  z2 + z2  x2 + x2  y2}
K. awi, = c ev, logk(p .q .r ) = c.0 = 0 = logk1
y+z z+x x+y

 logkp = c(y  z) ..........(i)  py + [Link] + [Link] + y = 1 (cÖgvwYZ)


logkq = c(z  x) ........... (ii)
logkr = c(x  y) ........... (iii) M. mgxKiY (i), (ii) I (iii) †K h_vµ‡g (y2 + yz + z2), (z2 + zx
(i), (ii) I (iii) bs †hvM K‡i cvB, + x2) I (x2 + xy + y2) Øviv ¸Y Kivi ci †hvM K‡i
logkp + logkq + logkr = c(y  z + z  x + x  y) cvB,
ev, logkpqr = c.0 = 0 = logk1 (y2 + yz + z2)logkp + (z2 + zx + x2)logkq +
 pqr = 1 (cÖgvwYZ) (x2 + xy + y2)logkr = c {(y z)(y2 + yz + z2) +
(z  x)(z2 + zx + x2) + (x  y)(x2 + xy + y2)}
beg-`kg †kÖwY : D”PZi MwYZ  387
ev, logkp(y2 + yz + z2) + logkq(z2 + zx + x2) + logkr(x2 + xy + y2) ˆewkó¨ :
= c{y  z + z  x + x  y }
3 3 3 3 3 3
1. †iLvwU g~jwe›`yMvgx|
ev, log k(p y2 + yz + z2 z2 + zx + x2 z2 + xy + y2
.q .r ) = c.0 = 0 = logk1 2. dvskbwUi †Wv‡gb D =
p y2 + yz + z2 z2 + zx + x2 z2 + xy + y2
.q .r = 1 (cÖgvwYZ) 3. dvskbwUi †iÄ R = (,1)
M. wecixZ dvskb wbY©q :
cÖkœ-10  †`Iqv Av‡Q, y = 1  2  x
GLv‡b, y = 1  2x = (x) (awi)
K. cÖ`Ë dvsk‡bi †Wv‡gb I †iÄ
ev, 2x = 1  y
wbY©q Ki| 2
ev,  x = log2(1  y)
L. dvskbwUi †jLwPÎ A¼b Ki Ges Gi
ev, x = log2
ˆewk󨸇jv †jL| 4
y = (x) n‡j 1(y) = x
M. dvskbwUi wecixZ dvskb
 1(y) = log2
wbY©q K‡i Zv GK-GK wKbv Zv ev, 1(x) = log2
wba©viY Ki| 4 wb‡Y©q wecixZ dvskb 1(x) = log2
 10bs cª‡kœi mgvavb  x1 , x2
 1(x1) = log2
K. GLv‡b, y = 1  2x
Ges 1(x2) = log2
x Gi mKj ev¯Íe gv‡bi Rb¨ dvskbwU
GLb, 1 (x1) = 1(x2)
msÁvwqZ|
ev, log2
 †Wv‡gb D =
ev,
†iÄ : y = 1  2x
ev, 1  x1 = 1  x2
ev, 2x = 1  y
ev,  x1 = x2
ev,  x = log2(1  y)
 x1 = x2
ev, x = log2(1  y)1
†h‡nZz 1(x1) = 1(x2) Gi Rb¨ x1 = x2 nq|
 x = log2
 1(x) = log2 dvskbwU GKwU GK-GK dvskb|
ïaygvÎ abvZ¥K ev¯Íe msL¨vi Rb¨ jMvwi`g
cÖkœ-11  a, b, c  ; †hLv‡b b = (1 + 3 + 3) Ges
msÁvwqZ nq|
= =
 > 0 hw` 1  y > 0 nq|
K. †`LvI †h, logalogaloga = b 2
ev, 1 > y
L. †`LvI †h, b3  3b2  6b  4 = 0 4
y<1
 †iÄ R = ( , 1)
M. [Link] Gi gvb †ei Ki| 4
 11bs cª‡kœi mgvavb 
L. †jLwPÎ A¼b : cÖ`Ë dvskb, y = 1  2x
cÖ`Ë dvsk‡bi †jLwPÎ A¼‡bi Rb¨ x I y Gi K. evgcÿ = logalogalogaa = logalogaa logaa
aab ab

ab b
= logalogaa .1 = logaa logaa
gv‡bi GKwU ZvwjKv cÖ¯‘Z Kwi :
= logaab.1 = blogaa = b.1 = b = Wvbcÿ
x 3 2 1 0 1 2
A_©vr logalogaloga = b (†`Lv‡bv n‡jv)
y 7 3 1 0 0.5 0.75
L. †`Iqv Av‡Q, b = 1 + 3 + 3
QK KvM‡R gvb¸‡jv ¯’vcb Ki‡j wbgœiƒc †jLwPÎ
ev, b  1 = 3 + 3 .................. (i)
cvIqv hvq|
ev, (b  1)3 = [Nb K‡i]
x-Aÿ : cÖwZ 4 eM© = 1 GKK a‡i
ev, b3 1 3b2 + 3b = + 3.3.3
y-Aÿ : cÖwZ 4 eM© = 1 GKK a‡i
ev, b313b2 + 3b = 3 + 32 + 3.31.(b 1) [(i) †_‡K]
ev, b3  3b2 + 3b  1 = 12 + 9b  9
ev, b3  3b2 + 3b  1  12  9b + 9 = 0
 b3  3b2  6b  4 = 0 (†`Lv‡bv n‡jv)

M. = p (awi)
Zvn‡j, logka = p(b  c) .......... (i)
logkb = p(c  a) .......... (ii)
logkc = p(a  b) .......... (iii)
(i)  a + (ii)  b + (iii)  c K‡i cvB,
a logka + b logkb + c logkc = p{a(b  c) + b(c  a) + c(a  b)}
beg-`kg †kÖwY : D”PZi MwYZ  388
ev, logkaa + logkbb + logkcc = p (ab  ca + bc  ab + ca  bc) (i)-G y = 2 emv‡j x Gi gvb AmsÁvwqZ nq|
ev, logk = p.0 = 0 = logk1  †iÄ  =  {2}
 [Link] = 1 (Ans.) †Wv‡gb  =  {1}, †iÄ  =  {2} (Ans.)
cÖkœ-12  a, b, c > 0 Ges a, b, c  1 L. msÁvbymv‡i, (1(x)) = x
K. loga(abc) = x n‡j, a = KZ? 2 (y) = x .......... (i) [†h‡nZz 1(x) = y]
L. †`LvI †h, = 1 4 †`Iqv Av‡Q, (x) =
M. hw` p = loga(bc), q = logb(ca) Ges r = ev, (y) =
logc(ab) nq Z‡e †`LvI †h, = 1 4 ev, x =
 12bs cª‡kœi mgvavb  ev, 2y + 1 = xy  x
K. †`Iqv Av‡Q, loga(abc) = x ev, 2y  xy = 1 x
ev, ax = abc ev, y (2  x) = (1 + x)
ev, = bc ev, y =
ev, ax  1 = bc ev, y =
 a = (bc)  1(x) =
x  2 = 0 ev, x = 2 emv‡j dvskbwU AmsÁvwqZ
L. ÔKÕ n‡Z cvB, a = (abc)
nq|
awi, logb(abc) = y Ges logc(abc) = z
 †Wv‡gb 1 =  {2} (Ans.)
ev, b = (abc) Ges c = (abc)
Avevi awi, y =
 abc = (abc).(abc).(abc)
ev, (abc)1 = (abc) ev, xy  2y = x + 1
ev, = 1 ev, xy  x = 2y + 1
 = 1 (†`Lv‡bv n‡jv)
ev, x(y  1) = 2y + 1
x=
M. †`Iqv Av‡Q, p = loga(bc), q = logb(ca) Ges r = logc(ab) y = 1 emv‡j x Gi gvb AmsÁvwqZ nq|
 1 + p = logaa + loga(bc) = loga(abc)  †iÄ 1 =  {1} (Ans.)
1 + q = logbb + logb(ca) = logb(abc)
1 + r = logcc + logc(ab) = logc(abc)
M. †h‡nZz jMvwi`g ïaygvÎ abvZ¥K ev¯Íe
Avevi, ÔLÕ n‡Z cvB, msL¨vi Rb¨ msÁvwqZ  > 0
=1 hw` (i) 5 + x > 0 Ges 5  x >0 nq
 = 1 (†`Lv‡bv n‡jv) A_ev, (ii) 5 + x<0 Ges 5  x<0 nq|
n‡Z x > 5 Ges 5 > x
cÖkœ-13  (x) = ev, 5 < x Ges x < 5
K. cÖ`Ë dvskbwUi †Wv‡gb I †iÄ  †Wv‡gb = {x : 5 < x}  {x : x < 5}
wbY©q Ki| 2 = {5, }  {, 5}
L. dvskbwUi wecixZ dvskb = {5, 5}

wbY©q Ki Ges wecixZ dvsk‡bi (ii) n‡Z x < 5


Ges 5 < x
†Wv‡gb I †iÄ wbY©q Ki| 4 ev, x < 5 Ges x > 5
M. hw` y = ln nq, Z‡e dvskbwUi  †Wv‡gb = {x : x < 5} {x : x < 5}
=
†Wv‡gb I †iÄ wbY©q Ki| 4
 cÖ`Ë dvsk‡bi †Wv‡gb D= (i) I (ii) †ÿ‡Î cÖvß
 13bs cª‡kœi mgvavb  †Wv‡g‡bi ms‡hvM
K. cÖ`Ë dvskb, (x) = G = {5, 5}  
x  1 = 0 ev, x = 1 emv‡j dvskbwU = {5, 5}
AmsÁvwqZ nq| †iÄ : y = ln
 †Wv‡gb  =  {1} ev, ey =
Avevi awi, y = ev, xey + x = 5ey  5
x=
ev, 2x + 1 = xy  y
yGi mKj ev¯Íe gv‡bi Rb¨ x Gi gvb ev¯Íe
ev, 2x  xy = 1  y
nq|
ev, x(2  y) = (1 + y)
 cÖ`Ë dvsk‡bi †iÄ R =
ev, x =
 x = ............... (i) cÖkœ-14  = 2
beg-`kg †kÖwY : D”PZi MwYZ  389
K. cÖgvY Ki †h, x2  x  1 = 0 2 ev, xlogkb = (1 + x) logka
L. †`LvI †h, x = 4  (1 + x)logka = xlogkb (†`Lv‡bv n‡jv)
M. x = Ges log Gi wfwË 2 a‡i DcwiD³ M. ÔLÕ bs †_‡K, b2x = a2 + 2x
mgxKi‡Yi mZ¨Zv hvPvB Ki| 4 ev, b2x = a2x.a2
 14 bs cª‡kœi mgvavb  ev, = a2
K. †`Iqv Av‡Q, = 2 ev, = a2
ev, logk(1 + x) = 2logkx ev, logk = logka2
ev, logk(1 + x) = logkx2 ev, 2x logk = 2 logka
ev, 1 + x = x2  xlogk = logka (†`Lv‡bv n‡jv)
 x2  x  1 = 0 (cÖgvwYZ) cÖkœ-16  x = 1 + logabc, y = 1 + logbca Ges z = 1 +
L. ÔKÕ †_‡K cvB, x  x  1 = 0
2 logcab

ev, (x)2  2.x. +   1 = 0 K. †`LvI †h, a = (abc) 2


ev, = = L. cÖgvY Ki †h, xyz = xy + yz + zx 4
ev, x  =  M. †`LvI †h, ax [Link] [Link] 3 = 1 4
nq, x  = A_ev, x  =   16bs cª‡kœi mgvavb 
ev, x = + ev, x =  + K. †`Iqv Av‡Q x = 1 + logabc
x=  x=  =
ev, x = logaa + logabc
GLv‡b, x = MÖnY‡hvM¨ bq|
ev, x = logaabc
KviY x Gi FYvZ¥K gv‡bi Rb¨ logx Gi gvb
ev, ax = abc
msÁvwqZ bq|
 a = (abc) (†`Lv‡bv n‡jv)
 x = (†`Lv‡bv n‡jv)
M. †`Iqv Av‡Q, = 2 L. ÔKÕ n‡Z cvB, a = (abc) .............. (i)
cÖkœg‡Z, k = 2 [ wfwË = 2] Abyiƒcfv‡e, b = (abc) .............. (ii)
evgcÿ = = Ges c = (abc) .............. (iii)
= = (i), (ii) I (iii) ¸Y K‡i cvB,
= = = 2.000006 abc = (abc).(abc).(abc)
= 2 Wvbcÿ (†`Lv‡bv n‡jv) ev, (abc)1 = (abc)
cÖkœ-15  a3  x b5x = a5 + xb3x ev, 1 =
ev, 1 =
K. hw` x = 0 nq Z‡e cÖgvY Ki 2logka =
 xyz = xy + yz + zx (cÖgvwYZ)
0 2
L. †`LvI †h, (1 + x)logka = xlogkb 4 M. †`Iqv Av‡Q, x = 1 + logabc
M. †`LvI †h, xlogk = logka 4 ev, x  1 = logabc
 15bs cª‡kœi mgvavb  ev, ax 1 = bc ................ (i)
Avevi, y = 1 + logbca
K. †`Iqv Av‡Q, a3  x b5x = a5 + x b3x
ev, y  1 = logbca
ev, a3  0b5.0 = a5 + 0b3.0 [ x = 0]
 by 1 = ca ................ (ii)
ev, a3b0 = a5b0
Abyiƒcfv‡e, cz 1 = ab ...... (iii)
ev, a3 = a5
(i), (ii) I (iii) ¸Y K‡i cvB,
ev, = 1 ax [Link] [Link] 1 = [Link]
ev, a2 = 1 ev, ax [Link] [Link] 1 = a2b2c2
ev, logka2 = logk1 ev, = 1
 2logka = 0 (cÖgvwYZ)  ax [Link] [Link] 3 = 1 (†`Lv‡bv n‡jv)
L. †`Iqv Av‡Q, a3  x b5x = a5 + x b3x
cÖkœ-17  y = 2 GKwU m~PK dvskb Ges 3
ev, =
 x 3
ev, b2x = a2 + 2x
K. cÖ`Ë dvsk‡bi †jLwPÎ A¼‡bi Rb¨
ev, (bx)2 = (a1 + x)2
x I y Gi gv‡bi ZvwjKv cÖ¯‘Z Ki| 2
ev, bx = a1 + x
L. dvskbwUi †jLwPÎ A¼b Ki| 4
ev, logkbx = logka1 + x
beg-`kg †kÖwY : D”PZi MwYZ  390
M. dvskbwUi †Wv‡gb I †iÄ wbY©q
Ki| 4
 17bs cª‡kœi mgvavb 
K. awi, y = (x) = 2
x Gi K‡qKwU wbw`©ó gv‡bi Rb¨ y-Gi
Avmbœ Abym½x gvb wbY©q Kwi Ges
Q‡K wjwL :
x 3 2 1 0 1 2 3
y 0.35 0.5 0.70 1 1.41 2 2.82

L. ÔKÕ Gi cÖvß we›`y¸‡jv QK KvM‡R


myweavg‡Zv x Aÿ XOX Ges y-Aÿ YOY
AuvwK| x-Aÿ eivei 4 ¶z`ªZg eM© = 1 GKK M. †`Iqv Av‡Q, y = 2
Ges y Aÿ eivei ¶z`ªZg 10 eM© Ni = 1 GKK awi, y = (x) = 2
x Gi †h‡Kv‡bv ev¯Íe gv‡bi Rb¨ y = (x) Gi
a‡i (x, y) we›`y¸‡jv cvZb Kwi| we›`y¸‡jv‡K
mnRfv‡e eµ‡iLvq hy³ K‡i y = (x) Gi †jL gvb msÁvwqZ nq|
cvIqv hvq| myZivs dvskbwUi †Wv‡gb D =
hv wb‡P †`Lv‡bv n‡jv Ñ GLb,
(x) = y
ev, -1(y) = x .......... (i)
Ges y = 2
ev, log2y =
ev, x = 2log2y .......... (ii)
ïaygvÎ abvZ¥K ev¯Íe msL¨vi jMvwi`g
msÁvwqZ nq|
myZivs y-Gi abvZ¥K ev¯Íe gv‡bi Rb¨ x-Gi
ev¯Íe gvb Av‡Q|
 dvskbwUi †iÄ R = {xR : x > 0}
cÖkœ-18  p2 + q2 = 9pq  log (p4 + q4) = log79 + 2(logp + logq) (†`Lv‡bv
K. †`LvI †h, log(p + q ) = 2 log3 + logp +
2 2
n‡jv)
logq. 2 M. †`Iqv Av‡Q, p2 + q2 = 9pq
L. †`LvI †h, log(p + q ) = log 79 + 2 (logp +
4 4
ev, p2  2pq + q2 = 9pq  2pq
logq) 4 ev, (p  q)2 = 7pq
M. cÖgvY Ki †h, 2log(p  q) = log7 + logp + ev, log(p  q)2 = log7pq [Dfq w`‡K log
logq 4 wb‡q]
 18bs cª‡kœi mgvavb  ev, 2log (p  q) = log7 + logpq
K. †`Iqv Av‡Q, p2 + q2 = 9pq ev, 2log (p  q) = log7 + logp + logq (cÖgvwYZ)
mgxKi‡Yi Dfq cv‡k¦© log wb‡q cvB, cÖkœ-19 î
log (p2 + q2) = log 9pq
K. cÖgvY Ki †h, pqr = 1 2
= log9 + logp + logq
= log32 + logp + logq L. py + z. qz + x. yx + y = 1 4
 log(p2 + q2) = 2log3 + logp + logq (†`Lv‡bv n‡jv) M. py2 + yz + z2  qz2 + zx + x2  rx2 + xy + y2 = 1 4
L. †`Iqv Av‡Q, p + q = 9pq 2 2
îí 19bs cª‡kœi mgvavb îí
ev, (p2 + q2)2 = (9pq)2 [eM© K‡i] K. awi, = T
ev, p4 + q4 + 2p2q2 = 81p2q2  logkp = T(y  z) ................. (i)
ev, p4 + q4 = 79p2q2 logkq = T (z  x) ................. (ii)
ev, log (p4 + q4) = log(79 p2q2) [Dfq w`‡K log wb‡q] logkr = T (x  y) .................. (iii)
= log 79 + log (pq)2 mgxKiY (i), (ii) I (iii) †hvM K‡i cvB,
= log79 + 2log(pq) logkp + logkq + logkr = T (y  z + z  x + x  y)
beg-`kg †kÖwY : D”PZi MwYZ  391
ev, logk (pqr) = T  0  (†`Lv‡bv n‡jv)
ev, logk (pqr) = 0 cÖkœ-21  f(x) = log (1 + x)  2log(x)
ev, logk (pqr) = logk1 K. †`LvI †h, logaxm = mlogax 2
 pqr = 1 (cÖgvwYZ)
L. f(x) = 0 n‡j, †`LvI †h, x = 4
L. ÔKÕ Ask n‡Z cÖvß, logkp = T(y  z) M. D Ges R wbY©q Ki| 4
ev, p = kT(y  z)
 21bs cª‡kœi mgvavb 
ev, py + z = kT(y  z) (y + z)
 py + z = kT(y2  z2) ......... (i) K. awi, log ax = p
Abyiƒcfv‡e, q = k z+x T(z2  x2)
................(ii) ev, x = ap
Ges rx + y = kT(x2  y2) ................. (iii) ev, xm = amp
 p .q .r = k
y+z z+x x+y T(y2  z2 + z2  x2 + x2  y2)
ev, logaxm = logaamp
= kT.O = k0 = 1 ev, logaxm = mp  logaa
 p .q .r = 1 (cÖgvwYZ)
y+z z+x x+y
ev, logaxm = mp
M. ÔKÕ Ask n‡Z cvB, logkp = T(y  z)  logaxm = mlogax [†`Lv‡bv n‡jv]
ev, p = k T(y  z)
[j‡Mi msÁv n‡Z] L. †`Iqv Av‡Q, (x) = log(1 + x)  2log(x)
ev, py2 + yz +z2 = kT(y  z) (y2 + yz + z2) = log (1 + x)  logx2
 py2 + yz + z2 = kT(y3  z3) .............. (i) = log
Abyiƒcfv‡e, qz2 + zx + x2 = kT(z3  x3) ............ (ii) GLb (x) = 0 n‡j,
Ges rx2 + xy + y2 = kT(z3  x3) ..................... (iii) ev, log = 0 = log1
mgxKiY (i), (ii) I (iii) ¸Y K‡i cvB, ev, = 1
py2 + yz + z2.qz2 +zx + x2. rx2 + xy + y2 = kT(y3  z3 + z3  x3 + x3  y3) ev, x2 = 1 + x
= kT.0 = k0 = 1 ev, x2  x  1 = 0
 py2 + yz + z2.qz2 +zx + x2. rx2 + xy + y2 = 1 (cÖgvwYZ) ev, x2  2x. +  1  = 0
cÖkœ-20 î p = xa, q = xb, r = xc Ges a + b + c = 0 ev, 2 =
K. (pqr)2 Gi gvb †ei Ki| 2 ev, x  [FYvZ¥K gvb eR©b K‡i]
L. †`LvI †h, a2 + ab + b2
 b2 + bc + c2
 c2 + ca + a2
=1 4  x = + = (†`Lv‡bv n‡jv)
M. cÖgvY Ki †h, M. (x) = log(1 + x)  2 log(x)
=1 4 log (1 + x) dvskbwU 1 + x > 0 ev, x > 1 Gi Rb¨
îí 20bs cª‡kœi mgvavb îí msÁvwqZ|
K. †`Iqv Av‡Q, p = xa, q = xb, r = xc Ges a + b + c = 0 Avevi, logx dvskbwU x > 0 Gi Rb¨ msÁvwqZ
 (pqr)2 = ([Link])2 = (xa + b + c)2 = (x0)2 = (1)2 = 1  f(x) = log (1 + x)  2log(x) dvskbwU x > 0 Gi Rb¨
 (pqr)2 = 1 (Ans.) msÁvwqZ
L. evgcÿ = a2 + ab + b2
 b2 + bc + c2  c2 + ca + a2 Df = {x  : x  0} (Ans.)
= 
a2 + ab + b2

b2 + bc + c2 c2 + ca + a2
 (x) = log Gi †iÄ R = (0, ) (Ans.)
= (xa  b)a2 + ab + b2  (xb  c)b2 + bc + c2  (xc  a)c2 + ca + a2
cÖkœ-22  †`Iqv Av‡Q, y = 3x Ges = 2
= x(a3  b3)  x(b3  c3)  x(c3  a3)
= xa3  b3 + b3  c3 + c3  a3 K. y = 3x Gi †Wv‡gb Ges †iÄ wbY©q
= x0 = 1 = Wvbcÿ Ki| 2
 a2 + ab + b2
 b2+bc+c2  c2+ca+a2 = 1 (†`Lv‡bv n‡jv) L. y = 3 Gi †jLwPÎ A¼b Ki|
x
4
M. wØZxq mgxKiY †_‡K †`LvI †h, y
M. Gi †Kej GKwU gvb mgxKiYwU‡K
= wm× K‡i| 4
=
=  22bs cª‡kœi mgvavb 
= [a + b + c = 0
K. †`Iqv Av‡Q, y = 3x
 b + c =  a]
= x -Gi †h‡Kv‡bv ev¯Íe gv‡bi Rb¨ y ev¯Íe
= + + n‡e|
= + +
= + + myZivs †Wv‡gb = (Ans.)
= =
Avevi, y = 3x
beg-`kg †kÖwY : D”PZi MwYZ  392
ev, logy = log3x  y Gi gvb FYvZ¥K n‡Z cv‡i bv|

ev, logy = x log3 myZivs y =


 y Gi †Kej GKwU gvb mgxKiY‡K wm× K‡i
 x=
(†`Lv‡bv n‡jv)
GLv‡b y- Gi gvb AFYvZ¥K n‡jB †Kej x Gi cÖkœ-23  f(x) =  5x + 1, x  n‡j,
ev¯Íe gvb cvIqv hv‡e|
K. †`LvI hLb a, b  , a < b 2
 †iÄ = {x : x  Ges x > 0} (Ans.) L. f(x) Gi wecixZ dvskb‡K log Gi
L. awi, x = (x) = 3x gva¨‡g cÖKvk Ki| 4
0 †_‡K 3.5 Gi g‡a¨ x Gi K‡qKwU gvb wb‡q M. †jLwP‡Îi gva¨‡g dvskbwUi †iÄ
mswkøó y Gi gvb wb‡¤œi Q‡K †`Lv‡bv wbY©q Ki| 4
n‡jvÑ  23bs cª‡kœi mgvavb 
x 0 0.5 1 1.5 2 2.5 3 3.5 K. †`Lv‡Z n‡e,
y 1 1.73 3 5.19 9 15.6 27 46.8 evgcÿ =
GLb, QK KvM‡R myweavgZ X Aÿ YOY = Wvbcÿ (†`Lv‡bv n‡jv)
Ges Y Aÿ AuvwK| X-Aÿ eivei ÿz`ªZg 10 L. †`Iqv Av‡Q, f(x) = 5x + 1
eM© Ni = 1 GKK Ges Y-Aÿ eivei ÿz`ªZg 1 ev, y = f(x) = 5x + 1
eM©Ni = 1 GKK a‡i (x, y) we›`y¸‡jv ¯’vcb ev, 5x = 1  y
Kwi| we›`y¸‡jv‡K mnRfv‡e eµ‡iLvq hy³ ev, log5x = log(1  y) [Dfq c‡ÿ log wb‡q]
K‡i y = (x) = 3x Gi †jL cvIqv hvq| hv wb‡gœ ev,  xlog5 = log(1  y)
†`Lv‡bv n‡jv: ev,  1 =
ev, x = 
 f1(y) = 
y †K x Øviv cÖwZ¯’vcb K‡i,
f1(x) =  (Ans.)

M. †`Iqv Av‡Q,
ev, log (1 + y) = 2 log y
ev, log (1 + y) = log y2
ev, 1 + y = y2
ev, y2  y  1= 0
ev, 4y2  4y + 1  5 = 0
ev, (2y  1)2 = 5
ev, 2y  1 = 
y=
wKš‘ y FYvZ¥K n‡j logy AmsÁvwqZ nq|
beg-`kg †kÖwY : D”PZi MwYZ  393
M. cÖ`Ë dvskb, f(x) = 5x + 1 †jLwPÎ n‡Z †`Lv hvq †h, x Gi gvb hZ
awi, y = f(x) = 5 + 1
x
e„w× cvq, y Gi gvb ZZB 1 Gi KvQvKvwQ
x Gi K‡qKwU gv‡bi Rb¨ y Gi cÖwZiƒcx gvb †cŠQvq wKš‘ 1 nq bv| A_©vr x  , y  
wb‡Pi Q‡K †`Iqv n‡jv : ZLb y  1| x Gi gvb hZB FYvZ¥K w`‡K
x 1 0 1 2 3 e„w× cvq, y Gi gvb ZZB n«vm †c‡Z _v‡K
y 4 0 0.8 0.96 0992 Ges µgvš^‡q   w`‡K avweZ nq| A_©vr x
  , y   
†Wv‡gb Dr = (,); †iÄ Rr = ( , 1) (Ans.)

m„Rbkxj cÖkœe¨vsK DËimn


cÖkœ-24  wb‡Pi mgxKiY¸‡jv jÿ Ki : DËi : K. 4; L. 1
(i) x2  5x + 6 = 0
cÖkœ-27 î log4 x = a Ges log2y = b
(ii) 5x + 52x = 26
(iii) K. x Ges y Gi gvb wbY©q Ki| 2
K. (i) bs mgxKi‡Yi wbðvqK †ei Ki| 2 L. xy Ges †K 2 Gi kw³iƒ‡c cÖKvk Ki| 4
L. (ii) bs mgxKiYwUi mgvavb Ki| 4 M. hw` xy = 128 Ges = 4 nq, Z‡e a Ges b Gi gvb
M. (iii) bs mgxKiY Øviv cÖgvY Ki †h, x = 4 wbY©q Ki| 4
DËi : K. 1; L. 0, 2 DËi : K. 22a, 2b; L. xy = 22a + b, = 22a-b; M. ,

cÖkœ-25  = = = m cÖkœ-28 î y = logex GKwU jMvwi`wgK


K. logk (ab) Ges logk (bc) Gi gvb KZ? 2 dvskb|
L. cÖgvY Ki †h, cc = km 4 K. x I y Gi gv‡bi GKwU †Uwej ˆZwi Ki| 2
M. cÖgvY Ki †h, aa = bb = cc 4 L. dvskbwUi †jLwPÎ AuvK| 4

DËi : K. , M. †`LvI †h, dvskbwUi wecixZ dvskb = ex|


GB dvskbwUi †Wv‡gb I †iÄ wbY©q Ki|4
cÖkœ-26 î ax = b, by = c Ges cz = a.
cÖkœ-29 
K. cÖ_g k‡Z© a = 3 I b = 81 n‡j, x Gi gvb KZ n‡e?
2 K. abc Gi gvb KZ? 2
L. cÖ`Ë k‡Z©i mvnv‡h¨ xyz Gi gvb wbY©q L. cÖgvY Ki †h, [Link] = 1 4
Ki| 4 M. cÖgvY Ki †h, a(b + c).b(c + a).c(a + b) = 1 4
M. x = y = c Ges ÔLÕ bs n‡Z cÖvß gv‡bi Rb¨ DËi : K. 1
cÖgvY Ki a + b + c = 0| 4

Aa¨vq mgwš^Z m„Rbkxj cÖkœ I mgvavb

cÖkœ-30 î P = , Q = Ges R = .
beg-`kg †kÖwY : D”PZi MwYZ  394
K. Q = 1 n‡j, †`LvI †h, b = c. 2 = log{(xyp 1)q r.(xyq 1)r p.(xyr 1)p q}
L. †`LvI †h, = log1 [(i) Gi mvnv‡h¨]

Pa + b  c . Qb + c  a. Rc + a  b = 1. 4 = 0 (Ans.)

M. cÖgvY Ki †h, cÖkœ-32 î x = logay †hLv‡b a > 0, a 1


2 2 2 2
(a + ab + b ) logkP + (b + bc + c ) logkQ + (c 2 K. Gi gvb KZ? 2
2
+ ca + a ) logkR = 0. 4 L. y = 2 + 2 n‡j, †`LvI †h, 2y  6y  5 = 0 3
4
îí 30bs cª‡kœi mgvavb îí M. x Gi †Kvb gv‡bi Rb¨ = 2 n‡e? 4

K. †`Iqv Av‡Q,
îí 32bs cª‡kœi mgvavb îí
hw` Q = 1 nq, K. =
1 = xb–c = = = 21 = 2 (Ans.)
ev, x = xb–c L. y = 2 + 2 ........................ (i)
ev, 0 = b – c ev, y3 = [Nb K‡i]
 b = c (†`Lv‡bv n‡jv)
ev, y3 = + + 3.2.2
L. †`Iqv Av‡Q, pa+b–c . Qb+c–a . Rc+a–b
= ev, y3 = 2 + 21 + 3.20.y [(i) †_‡K]
= (xa–b)a+b–c . (xb–c)b+c–a . (xc–a)c+a–b
= xa2+ab–ac–ab–b2+bc . xb2+bc–ab–bc–c2+ac . xc2+ac–bc–ac–a2+ab
ev, y3 = 2 + + 3y
= xa2–ac–b2+bc . xb2–ab–c2+ac . xc2–bc–a2+ab ev, 2y3 = 4 + 1 + 6y
= x = 1
 pa+b–c . Qb+c–a . Rc+a–b =1 (†`Lv‡bv n‡jv)  2y3  6y  5 = 0 (†`Lv‡bv n‡jv)
M. (a2 + ab + b2) logkP + (b2 + bc + c2) logkQ + (c2 + ca + a2) logkR M. =2
= (a2 + ab + b2) logk + (b2 + bc + c2) logk + (c2 + ca +
2
a ) logk ev, 2log10x = log10(1 + x)
= (a2 + ab + b2) logkxa–b + (b2 + bc + c2) logkxb–c + (c 2 + ev, log10x2 = log10(1 + x)
ca + a2) logkxc–a
= (a – b) (a2 + ab + b2) logkx + (b2 + bc + c2) (b – c) logkx + (c2 ev, x2 = 1 + x
+ ca + a2) (c – a) logkx
= (a3 – b3) logkx + (b3 – c3) logkx + (c3 – a3) logkx
ev, x2  x  1 = 0
= (a3 – b3 + b3 – c3 + c3 – a3) logkx ev, x = =
= [Link]
=0 =
(a2 + ab + b2) logkP + (b2 + bc + c2) logkQ + (c2 + ca + a2) wKš‘ FYvZ¥K gvb MÖnY‡hvM¨ bq, KviY
logkR = 0 (cÖgvwYZ) log10x > 0
cÖkœ-31 î a = xyp 1, b = xyq 1 Ges C = xyr 1
 x = (Ans.)
K. aqr Gi mij gvb wbY©q Ki| 2 cÖkœ-33 î a  0, Ges m, n  Z Ges FYvZ¥K c~Y©
L. †`LvI †h, a b c = 1
q r r p p q
4 mvswL¨K m~P‡Ki Rb¨ (am)n = amn m~ÎwU mZ¨|
M. mij Ki : (q  r) loga + (r  p) logb + (p  q) K. †`LvI †h, (am)n = amn, †hLv‡b m < 0 Ges
logc 4 n<0 2
îí 31bs cª‡kœi mgvavb îí L.   Gi gvb wbY©q Ki| 4
K. †`Iqv Av‡Q, a = xyp 1 M. cÖgvY Ki †h, logk = 2logk(x  4
aqr = (xyp 1)qr = xq [Link] q pr + r (Ans.) îí 33bs cª‡kœi mgvavb îí
L. evgcÿ = aq rbr pcp q K. †`Iqv Av‡Q, m < 0 Ges n < 0
= (xyp 1)q r.(xyq 1)r p.(xyr 1)p q ................. (i)
awi, m =  q Ges n =  r, †hLv‡b, q, r
= xq r.(yp 1)q [Link] p.(yq 1)r p.(xp q)(yr 1)p q
= xq r + r p + p [Link] q rp + [Link] r pq + [Link] p qr + q
G‡ÿ‡Î evgcÿ = (am)n = (aq)r
= [Link]qrp + r + qrrpq + p + rppqr + q = = =
= aqr = a(q)(r) = amn = Wvbcÿ
= x0.y0 = 1.1 = 1 = Wvbcÿ
 xa  r br  pCp  q = 1 (†`Lv‡bv n‡jv)  (am)n = amn (†`Lv‡bv n‡jv)

M. (q  r) loga + (r  p) logb + (p  q) logc


L. cÖ`Ë ivwk =  
p 1 q 1 r 1
= (q  r) logxy + (r  p)logxy + (p  q)logxy =  
= log(xyp 1)q r + log(xyq 1)r p + log(xyr 1)p q
=   = 1 (Ans.)
beg-`kg †kÖwY : D”PZi MwYZ  395
M. evgcÿ = logk ¶z`ªZg 10 eM© = 1 GKK a‡i Q‡K cÖvß (x,
= logk y) we›`y¸‡jv QK KvM‡R ¯’vcb Kwi Ges

= logk = logk
mvejxjfv‡e hy³ K‡i cÖ`Ë dvsk‡bi †jLwPÎ
A¼b Kwi|
= logk = 2logk
cÖkœ-35 î A =  
= Wvbcÿ (†`Lv‡bv n‡jv)
B = a2  3  3 + 2 Ges a  0
cÖkœ-34 î (x) = ln(x  4)
K. dvskbwUi wecixZ dvskb †ei Ki|2 P = loga(bc), q = logb(ca), r = logc(ab) n‡j,
L. (x) Gi †Wv‡gb I †iÄ †ei Ki| 4 K. †`LvI †h, A = 1 2
M. (x) dvskbwUi †jLwPÎ A¼b Ki| 4 L. B = 0 n‡j †`LvI †h, 3a3 + 9a = 8 4
îí 34bs cª‡kœi mgvavb îí M. cÖgvY Ki †h, = 1 4

K. †`Iqv Av‡Q, (x) = ln (x  4)


 35bs cª‡kœi mgvavb 
awi, y = (x) = ln (x  4) K. Abykxjbx-9.1 Gi c„ôv-184, D`vniY-12
 y = (x) Ges y = ln (x  4) `ªóe¨|
ev, x = -1(y) ev, ey = x  4 ....... (i) L. †`Iqv Av‡Q, B = a2  3  3 + 2 Ges B = 0
 x = ey + 4 ........ (ii) A_©vr a2 + 2 + 3  3 = 0
(i) I (ii) †_‡K -1(y) = ey + 4 ev, a2 + 2 = 3 + 3
 -1(x) = ex + 4 ev, a2 = +  2
L. †h‡nZz jMvwi`g ïaygvÎ abvZ¥K ev¯Íe ev, a2 = +  23 3
msL¨vi Rb¨ msÁvwqZ nq| ev, a2 =
x4>0 ev, a = 3  3 [Dfqc‡ÿ eM©g~j Ges
ev, x > 4  a  0 abvZ¥K gvb wb‡q]
ev, {x : x > 4} ev, a 33
[Dfqcÿ‡K Nb K‡i]
= (4, )
ev, a =   3.3.3
3

msL¨v‡iLv : [ (a  b)3 = a3  b3  3ab (a  b)]


ev, a3 = 3  31  3.30.a
 cÖ`Ë dvsk‡bi †Wv‡gb = (4, )
[ 3 .3 = 3 = 3 Ges 3 3 = a]
Avevi ÔKÕ n‡Z cvB, x = ey + 4 hv y Gi Rb¨ x
ev, a = 3   3a 3

ev, nq|
ev, a3 + 3a =
 cÖ`Ë dvsk‡bi †iÄ = .
 3a3 + 9a = 8 (†`Lv‡bv n‡jv)
M. cÖ`Ë dvskb, y = (x) = ln(x  4) M. Abykxjbx- 9.2 c„ôv-192, D`vniY-10 bs
dvskbwUi †jLwPÎ A¼‡bi Rb¨ x I y Gi `ªóe¨|
gvb¸‡jvi ZvwjKv ˆZwi Kwi : cÖkœ-36  hw` a > 0 Ges x = + Ges a = nq Z‡e,
x 4 4.5 5 6 7 8 10
K. mgvavb Ki : log10 = 2 2
y  0.693 0 0.693 1.09 1.39 1.79
L. hw` a  b = c Zvn‡j †`LvI †h, x  3cx 
2 2 3 3

2a = 0 4
M. cÖgvY Ki : + = 4
 36bs cª‡kœi mgvavb 
K. log10 = 2
ev, = 102 [ logax = b n‡j x = ab]
ev, 98 + = 100
ev, = 2
ev, x2  12x + 36 = 4 [eM© K‡i]
ev, x2  12x + 32 = 0
g‡b Kwi, QK KvM‡Ri XOX eivei x-Aÿ, YOY ev, x(x  8)  4(x  8) = 0
 (x  4) (x  8) = 0
eivei y Aÿ Ges O g~jwe›`y| x-A‡ÿ cÖwZ
 x = 4 A_ev 8
¶z`ªZg 2 eM© = 1 GKK Ges y A‡ÿ cÖwZ
wb‡Y©q mgvavb, x = 4 A_ev 8
beg-`kg †kÖwY : D”PZi MwYZ  396
L. †`Iqv Av‡Q, a2  b2 = c3 Ges x = GLb, QK KvM‡Ri XOX eivei X- Aÿ, YOY
evgcÿ = x  3cx  2a
3
eivei Y-Aÿ Ges O g~jwe›`y|
= + 3.c  2a Dfq A‡ÿ ÿz`ªZg e‡M©i cÖwZ evûi
ˆ`N©¨‡K GKK a‡i we›`y¸‡jv ¯’vcb Kwi
= + 3..
+ 3.c  2a
Ges †hvM Kwi|
= a + b + 3. . x + a  b  3cx  2a
= 2a + 3 .x  3cx  2a = 3cx  3cx = 0 = Wvbcÿ
(†`Lv‡bv n‡jv)
 x3  3cx  2a = 0
M. cÖgvY Ki‡Z n‡e, + = +
evgcÿ = +
= + =. +
= + = = Wvbcÿ
 + = (cÖgvwYZ)
cÖkœ-37  GKwU jMvwi`wgK mgxKiY|
K. cÖ`Ë mgxKiYwU‡K x PjK msewjZ
GKwU exRMvwYwZK wØNvZ
mgxKi‡Yi Av`k©iƒ‡c cÖKvk Ki| 2 Aw¼Z †jLwU X- Aÿ‡K x = 16 Ges
L. ÔK' n‡Z cÖvß wØNvZ x = 06 we›`y‡Z †Q` K‡i‡Q|
mgxKibwUi g~‡ji cÖK…wZ wb‡Y©q mgvavb : x = 06, 16
wbY©q Ki Ges †jLwP‡Îi M. †`Iqv Av‡Q, a3  x b5x = a5 + x b3x
mvnv‡h¨ mgvavb Ki| 4 ev, [Dfqcÿ‡K a3 x. b3x Øviv fvM K‡i]
M. hw` a3  x b5x = a5 + x b3x nq Z‡e †`LvI ev, b 5x  3x
=a5+x3+x

†h, ev, b = a2 + 2x
2x

x loge = logea 4 ev, b2x = a2.a2x


 37bs cª‡kœi mgvavb  ev, = a2 [Dfqcÿ‡K a2x Øviv fvM K‡i]
ev, loge = logea2 [Dfqc‡ÿ loge wb‡q]
K. †`Iqv Av‡Q, = 2
ev, loge = logea
2x 2
ev, 2logex = logc( 1 + x) [Avo ¸bb K‡i]
ev, 2x loge = 2logea
ev, logex2 = loge (1 + x)
x loge = logea (†`Lv‡bv n‡jv)
ev, x2 = 1 + x
 x2  x  1 = 0
cÖkœ-38 î wb‡Pi Z_¨¸‡jv j¶ Ki Ges
BnvB wb‡Y©q wØNvZ mgxKi‡Yi
cÖkœ¸‡jvi DËi `vI:
Av`k©iƒc|
(i) a .a = (am)n GKwU m~PKxq mgxKiY|
m n

L. ÔKÕ n‡Z cÖvß mgxKiY,


(ii) A = GKwU wØc`x ivwk Ges D³ ivwki
x2  x  1 = 0 †hLv‡b, a = 1, b = 1 Ges c = 1|
we¯Í…wZ‡Z PZz_© c` x gy³ we‡ePbv
GLv‡b wbðvqK = b2  4ac = (1)  {4.1.(1)}
Kiv n‡jv|
= 1 + 4 = 5 > 0 wKš‘ c~Y©eM©
K. cÖgvY Ki †h, m(n  2) + n(m  2) = 0 2
bq|
L. DÏxc‡Ki we¯Í…wZ †_‡K n Gi gvb
 mgxKiYwUi g~jØq ev¯Íe, Amgvb I
wbY©q Ki| 4
Ag~j`|
M. x Gi mnM 144 n‡j, †`LvI †h, k =  24
3

†jLwP‡Îi mvnv‡h¨ mgvavb wbY©q :


îí 38bs cª‡kœi mgvavb îí
awi, y = x2  x  1.................... (i)
(i) bs mgxKi‡Y x Gi wewfbœ gv‡bi Rb¨ y Gi K. †`Iqv Av‡Q, a  a = (a )
m n m n

gvb wb‡Pi Q‡K wbY©q Kwi| ev, am + n = amn


x 3 (1 2 3 4 5  m + n = mn
y 11 1 1 5 11 19 evgcÿ = m(n  2) + n(m  2)
GLv‡b, †j‡Li K‡qKwU we›`y n‡jvÑ = mn  2m + mn  2n
= 2mn  2 (m + n)
(3, 11), (1, 1), 2, 1), (3, 5), (4, 11) I (6, 29)
= 2mn  2mn [ m + n = mn]
beg-`kg †kÖwY : D”PZi MwYZ  397
= 0 = Wvbcÿ GLb, g(y) = 0
 evgcÿ = Wvbcÿ ev, 22y  32y + 2 + 32 = 0
A_©vr, m(n  2) + n(m  2) = 0 (cÖgvwYZ) ev, 22y  32y. 22 + 32 = 0
L. wØc`x Dccv`¨ e¨envi K‡i cvB, ev, 22y  32y 4 + 32 = 0
n n
= x + C1 x n1 n n2 n n3
+ C2 x + C3 x + ................... ev, (2y)2  122y + 32 = 0
= xn + nxn  1  + nC2 xn  2  + nC3 xn  3  + ....... ev, x2  12x + 32 = 0 [2y = x a‡i]
= xn + nxn  3 k + nC2 xn  6 k2 + nC3 xn  9 k3 + ............
ev, x2  8x  4x + 32 = 0
we¯Í„wZwUi 4_© c` nC3 xn  9 k3
ev, x(x  8)  4(x  8) = 0
ivwkwU x gy³ e‡j
xn  9 = x0
ev, (x  8)(x  4) = 0
ev, n  9 = 0 nq, x  8 = 0 A_ev, x  4 = 0
 n = 9 (Ans.) ev, x = 8 ev, x = 4
M. ÔLÕ Ask n‡Z cÖvß, n = 9, we¯Í„wZwU‡Z ev, 2 = 2
y 3
ev, 2y = 22
ewm‡q cvB, y=3 y=2
9 9 93 9 96 2 9
= x + c1x k + c2x k + c3x k + .............99 3  y Gi gvb 2 , 3 (Ans.)
= x9 + 9c1x6 k + 9c2x3 k2 + 9c3 k3 + .................. M. †`Iqv Av‡Q, f(x) =
cÖkœg‡Z, c2k = 144 9 2
=
ev, k2 = 144 =x+
=x+
ev, k2 = 144
=x+4+
ev, 36 k2 = 144 =x+4+
ev, k2 = GLv‡b, GKwU cÖK…Z fMœvsk|
ev, k2 = 4 awi,  + ............(i)
 k =  2 (†`Lv‡bv n‡jv) (i) bs mgxKi‡Yi Dfqcÿ‡K (x + 1)(x  3) Øviv ¸Y K‡i
cÖkœ-39  (x) = Ges g(y) = 22y  3.2y + 2 + 32. cvB,
K.  wbY©q Ki| 2 11x + 13  A(x  3) + B(x + 1) .......................(ii)
L. g(y) = 0 n‡j y Gi gvb wbY©q Ki| 4 (ii) bs mgxKi‡Y x = 3 ewm‡q cvB,
33 + 13 = 4B
M. (x) †K AvswkK fMœvs‡k cÖKvk
ev, 4B = 46
Ki| 4
B=
 39 bs cª‡kœi mgvavb  Avevi, (ii) bs mgxKiY x =  1 ewm‡q cvB,
K. †`Iqv Av‡Q, (x) = 11 + 13 =  4A
= ev,  4A = 2
= = A=
= = A I B Gi gvb (i) bs mgxKi‡Y ewm‡q cvB,
=  (Ans.) = 
L. †`Iqv Av‡Q, wb‡Y©q AvswkK fMœvsk,
g(y) = 22y  32y + 2 + 32
f(x) = x + 4 +  (Ans.)

You might also like