WARISATA

JACH’A YATIQAÑA UTA

“SIWSAWINAKA”

Yatiqirinaka: Mamfred Apaza Huayhua

Alejandro Choque Callisaya
Brayan Edgar Ramos Quispe
Yatichiri: Lic. Eliana Uturunco Condori
Yatsuwi: Mecánica Automotriz
Yatintiri Mara: Payïri marankirinaka

Warisata, jalluqallta phaxsi, pä waranqa pä tunka phisqani mara

 QALLTAWI

Aka siwsawi aruskipawi taypina uñjasiwa, jichha pachanakanxa sarantatawa aymara

jaqinakana nayra amuyunakapa, chuyma tuqinxa amuyt’añataki, yatiqañataki. Siwsawinaka
ukanxa jach’a yatiyawiwa utji, ukaxa amuykipi, aruskipawi ukhamaraki chuymampi
sarnaqäwi ch’amanchaña
Nayaxa amuykipta aka luräwina kunjamsa siwsawinaka aymararu khuyapt’ayaña,
yäqawi arunaka amuykipaña, ukhamaraki markasana sarawinakapana suma amuyumpi
jakasiña.
AMTAWI
Jach’a Ch’ikhi Amtawi

Siwsawinaka aymara aruta yatiqaña kunaymani sawinaka apthapisa yatiqiri wayna

tawaqunakaxa yatichaña sarawinaka juk’ampi jakawirjama yatiqasa ch’amanchaña.

Jisk’a Ch’ikhi Amtawinaka

• Nayra siwsawinaka uñakipaña ukatxa amuykipaña.

• Siwsawi tuqinxa kunjamsa amuyt’asiña yatiqasiña.
• Jichha pachanakanxa siwsawinaka luräwinakapampi qhanañchaña, amuyt’aña.
SARTAWI
Siwsawinaka aymara jaqinakana chuyma tuqinxa utjatayna, kunatixa jupanakana
sarawinakapaxa, Pachamamampixa, jaqinaka jakawinakapampi chikanchasïna. Aka
sarawinakaxa janiwa jisk’a qillqäwi ukakikiti amuyutaxa, ukasti jach’a amuyunakawa
yäqawi, khuyapt’awi ukhamaraki yatiwi churani.

Uka siwsawinaka jupanakaru yatiyañawa, khitinakati jach’a amuyu tuqinxa

sarnaqaña munta, uka siwsawi yatiqañawa, yäqañawa, amuyt’añawa.

1. Kunatsa siwsawinakaxa wali wakiskirïxa

Siwsawinaka wali wakiskirïwa, kunatixa jupanakaxa jach’a amuyunakaru,
amuykipanaru qhantayi. Jaqinakaxa siwsawinaka tuqinxa amuyt’asipxañapawa, kunjamsa
nayra achachilanakaxa sarnaqapxatayna, kunjamsa aruskipapxatayna, ukhamata jichha
pachanakanxa yatiqirinakaxa amuyt’asipxañapataki.

Aka siwsawinakaxa wali askiwa jach’a yatiqañanakana apnaqañataki, kunatixa

arsuña, ist’aña, yatiña, amuyt’aña ch’amanchaña. Wawanakaru, waynanakaru, yatiqirinakaru
ch’amañchaña wakiskiriwa, ukhamatxa sarawinakaxa jani chhaqaskañapataki.

2. Ch’amanchaña siwsawinaka

Siwsawinakaxa ch’amanchañaxa wali askipuniwa, kunatixa jupanakaxa arunaka,

amuyunaka, chuymanaka qhanañchi. Aka siwsawi tuqinxa jaqinakaxa amuyt’asipxañapawa,
khuyapt’asipxañapawa, ukhamata Pachamama, jaqi ukhamaraki sarawinaka yaqawi
utjañapataki.

Aka siwsawi aruxa jaqinakaruxa yatiyawayi chuymampi amuyasiña, jach’a

sarawinaka uñt’aña, ukhamaraki sapa jaqina sarnaqäwipa suma qamañaru tukuyaña.
Jichha pachanakanxa, siwsawinakaxa yatiyawi tuqina apnaqasiñapawa, kunatixa jupanakaxa
arupana, qillqawipana, amuyupana yatiyawi ch’amanchañataki yanapt’i.
3. Siwsawinakata uñacht’äwinaka
3.1. k’añasku askichaña uta

Achakachi markana Diegowa qamasina, mä wayna k’añasku askichiri (mecánica

automotriz). Jisk’atpachawa k’añasku askichaña utana, ukhamata kunjamasa muturana
chuymapaxa wuruqpacha uka yatiña munäna.

Amtapaxa k’añasku askichiri yatiqaña munäna ukatwa Jach’a Yatiqaña Utana

yatiqana. Ukhamarakiwa “El Buen Pistón” sutini k’añasku askichaña utana irnaqana ukanwa
sapüruwa k’añaskutxa yatiqana.

Mä uruxa mä jaqiwa tuxu thantha k’añaskumpi purinina. Muturapasa alaqakiwa

ruxuqiskana, wali jach’ata ist’asina ukhamarusa janirakiwa walikanti. Ukata Diegoxa, suma
chuymampi, saraki:

— Janiwa atipayaskañaniti, wasitata uñjatañani.

Ukaruxa jurnalawa irnaqi jani samart’asisa, piezanaka pichsu, valvulanaka askichi,

ukata mutura mayampi uñakipi. Jaqipaxa janiwa amuykanti, Diegoxa muturaru k’achata
k’achata taqpacha uñakipana.

Ukata Diegoxa säna:

— Muturaxa jaqjamawa, llamp’u chuymampi uñjañawa ukata suma irnaqanixa.

Ukhamwa Diegoxa amuyt’ana k’añasku askichiriñaxa janiwa k’añasku

askichañatakikiti jani ukasaxa munasiwa:

Wali ch’ama uskuwi, llamp’u chuyma uskuwi, suma lurawi ukhamaraki k’achata
irnaqaña suma mistuñapataki.
Yatichawi

Chiqpacha mutura askichañaxa janiwa pieza turkañakikiti jani ukasti wali ch’ama
uskusa, llamp’u chuyma uskusa, suma lurawimpi irnaqasa.

3.2. Mä qamaqimpita wank'umpita

Mä kutinxa, mä qamaqiwa utjatayna, wank'uruwa manq'antama sasa arknaqatayna;

ukata wank'uxa janira qamaqimpi uñjaskasaxa mä jach'a qalaruwa jaljatatayna, qamaqisti
uñjasaxa:

wank'u jichhapi manq'antamaxa, sasawa satayna. Ukata wank'uxa sarakitaynawa:

manq'antitantatixa jumampachawa jiwañani, sasa.

Qamaqiruxa mä jach'a qalaruwa irpjatatayna, ukanwa mä simana jani manq'ata

ukankatayna, siwa. Qamaqisti sakitaynawa: Kunasa aka wank'u k'arisituwa.

Ukatwa qamaqixa mayaki jaltxatayna janirakiwa kuna qalasa jalxatkataynati.

Wank'uxa ukjañkamaxa sarxataynawa, p'iyanaka lurasitayna, ukata qamaqixa mä

simanpacha thaqhatayna, qamaqisti p'iya luraskiri katjarakitayna, ukatxa satayna: jichhaxa

katjsmawa manq'antapunimawa, ukatxa wank'uxa sarakitaynawa: munsta ukaxa

manq'antaskakita qharuruxa ninawa jalluni, sasa, ukatakiwa nayaxa aka p’iyanaka lurastxa.

Chiqati...chiqati...sakitaynawa qamaqixa, maya p'iya nayaru mayt'ita ukaruwa

imantasixa, allt'asixa. Ukata qamaqixa uka p'iyaruwa mantxatayna wank'usti ch'aphimpiwa
lluphantatayna, mistunjasasti ch'aphiruwa takxatatayna, chiqapunisa ninaxa jalluskataynaxa
sasawa qamaqixa kutintxatayna, ukaruwa qamaqixa t’aqhisisina jiwxatayna. (PAYÏRI
UÑANCHAWI)

3.3. Mä kunturimpita mä tawaqumpita

Navrapachaxa uywanakaxa jaqiru tukusawa suma parlt'asipxirina siwa.

Ukapachanakaxa mä uruxa mä tawaquwa uywanakapa awatiri sariritayna.
 Ukhamata sapa uruwa siniya panpana sapaki tawaquxa qapusisa uywanaka awatirina
siwa, uka tawaquxa qarwa t'arwata qapusisaxa punchraki awayraki ukjamraki ikiña kuna
sawurina siwa.

Ukjama suma qapusisa awatiskipanxa mä uruxa tawaquru mä suma waynawa

makhatatayna.

Uka suma waynaxa k'acha sist'asitawa uñjasina siwa ukjamata uka urutpacha sapa
uruwa uka waynaxa tawaquna uywapa awatiña yanapiritayna. Ukjamata sapa ururakiwa
jupanakaxa suma parlt'asisa anatt'asisa uywanaka awatipxirirayna.

Jallukjamata jupanakaxa suma uñtásisa munasipxatayna ukjama sarnaqasaxa mä

uruxa ukjama sasawa kunturixa lup'isitayna:

Kunjamsa chhaqtayirista sasa.

Ukjamata janiwa kunturixa tawaquru lunthataña atkataynati ukatwa sumsa tawaquru

anatxayatayna.

Ukjama anatxayasaxa mayaki kunturixa tawaquru q'ipt'asita jaltawayxatayna. Uka

suma waynaxa tawaqutakixa kunturikitaynawa ukjama uñjasisaxa ... janiwa tawaquxa kunsa
luraña atkataynati ukjamata kunturixa tapaparu tawaquru puriyatayna.

Uka qaqa patanxa janiwa tawaquxa kuna lurañsa atkataynati ukjamata juk'ampisa
jupaxa wali asxaratayna ukatwa tawaquxa kunturiruwa jiskt'atayna akjama:

Kunatakisa aka pataru q'ipinista sasawa walpini tawaquxa jachatayna siwa.

Ukata kunturixa tawaquru satayna:

Jumaxa warmijatawa ... janipuniwa akata nayaxa q'ipiqkirismati sasawa satayna.

Uka ist'asaxa qarqa patana qunt'asisa sapa uruwa tawaquxa utapa uñtanisa
jachiritayna sıwa. Ukjamata janiwa kunasa kunturina utapana uywkataynati siwa ukjamata
ukuruxa ukjamakiwa jani manq'ata ikipxatayna.

Qhipüruxa kunturixa tawaquru manq'ayañatakixa manq'a thaqhiriwa jalaqanitayna.

Ukuruxa urpachawa kunturixa aycha thaqatayna ukjama thaqkasaxa waka jiwata uñjatayna
ukjamata uka jani qhatita waka aycha tawaquruwa apatayna.
 Ukhama puriyasaxa uka jani qhatita aycha tawaqu manq'añapatakixa churatayna. Uka
uñjasaxa janiwa tawaquxa manq'aña munkataynati kunalaykutixa jupaxa akjama satayna:

-Janiwa jani qhatita aycha nayaxa manq'aña yatktti.

Nayaxa qhatita aycha manq'aña yatta sasawa satayna.

Uka arsu ist'asawa mayampi kunturixa waka aycha apt'asisa jalaqanitayna ukjamata
yapu yapuna kunturixa waka aycha aptasisa jalnaqatayna ukjamata yapu yapuna kunturixa
watiya luratanaqixa qhilla thaqhasawsa jalnaqatayna uka wathiya qhillana kankarpayasawa
tawaquru apatayna.

Ukjama sapa uruwa tawaquru manq'ayiritayna ukjamaraki sapa ururakiwa tawaquxa

jachasisa qamasitayna. Ukjamata sapa uru jana qhatita aychaki manq'asaxa tawaquxa ancha
amjayasitayna ukatwa kunturixa yaqha manq'añanaka thaqhiriwa jalaqanitayna. Ukjama

jani qhatita manq'añanaka kunturixa tawaquru apatayna ukanaka uñjasawa tawaquxa

wali tuqisitayna ukjama tuqisipanxa mayampiwa kunturixa manq'añanaka thaqiri
jalaqanitayna.

Ukuruxa janiwa kunturixa manq'añanaka qhatiyaña atkataynati ukakamaxa tawaquxa

jachasisawa qunusiskana siwa ukjama qunusiskipanxa uka chiqanxa mä ch'uxña jamach'iwa
jalnaqaskatayna siwa. Uka ch'uxña jamach'iri uñjasaxa akjama sasawa tawaquxa satayna:

- Jila ... jila jamach'i ... aka patata q'ipiqita sasawa mayisitayna. (KIMSÏRI UÑANCHAWI)
3.4. Katarimpita tawaqumpita

Nayra pachaxa mä aylluna mä jiwaki warmiwa qamasirina siwa.

Uka jiwaki warmixa tatapampi mamapampiwa qamasina sapxiwa kunatixa uka

tawaquxa sapa wawataynawa ukjama sapa wawapanxa tatapampi mamapampixa suma
munata wawaparu uywasipxiritayna.

Janiwa khitimpisa uka tawaquxa parlirikanti siwa. Ukjama sapakiwa tawaquxa

mamapampi tatapampi kuna qamasirina siwa ukjama qamasikipanxa mä jayp'uxa mä
waynawa tawaquna uta punkupa sarkasaxa akjama sasawa tawaquru aruntatayna:
 - Chhuya jiwaki tawaqu jutama ... maya jiskt'asiña munsma ... ukjamata tawaqumpi
waynampixa uñt'asipxatayna. Ukatpacha mä jayp'uxa tawaquna uta punkupana jupanakaxa
suma parlt'asipxatayna sapxiwa. Ukjama niya arumakipanxa jani tatanakapampi tuqiyasiña
munasaxa tawaquxa utaparuwa mantxatayna ukjama mantkipanxa tatapa mamapaxa
ikirxataynawa siwa ukjamata waynaxa tawaqumpi parlasaxa sarxatayna siwa.

Qhiphüru jayp'uxa mayampi waynaxa jutakirakitaynawa ukjamata sapa jayp'uwa

waynaxa tawaqumpi parlt'asiri jutiri siwa ukjma sapüru jutasaxa waynampi tawaqumpixa
walpuni munasipxatayna kunalaykutixa waynaxa tawaquxa ukaruwa suma ch'ixi
punchuniraki suma isinirakiwa jutirini siwa.

Ukjamata suma jupanakaxa munasipxatayna ukjama munasisaxa sapa jayp'uwa uta

punkupana panini parlasipxirina siwa. Kawkintixa uta manqhana tawaquna mamapa tatapaxa
ikiskapxiritaynawa siwa. Ukjamata janiwa tawaquxa waynampi parliri tatanakapaxa
uñjapxirikataynati sapxiwa.

Ukjama sapa jayp'u jikisisaxa tawaquxa waynataki usuriwa uñjasitayna ukjama usuri
uñjasisaxa janiwa kamachasiñsa yatkataynati ukjamaraki janiwa tawaquxa tataparu
mamaparu kunsa yatiykataynati kunatixa jupaxa usuta usutakiwa sarnaqatayna.

Mä jayp'uxa waynaxa tawaquru parlxayiriwa saratayna ukjamata jupanakaxa tatapa

mamapa ikiñapkama jikisipxirina siwa. Ukjamata mä uruxa akjama sasawa waynaxa
tawaquru satayna:

Qharüruxa utajaruwa jutata sataynawa uka ist'asawa tawaquxa waynaru akjama

jiskt'atayna:

Kawkinraki jumasti qamastasti ... kawkinraki tatanakamaxa qamasi sasa.

Ukaruwa waynaxa larusisa satayna:

Khä q'illu q'illu qullu aynachana nayaxa qamasta sasawa satayna kawkintixa uka
punkujana mä uywa lip'ichiwa warkhutaski sasawa satayna.

Ukatwa waynaxa kuti kutiwa tawaquru satayna utajaru jutapunitawa ukatraki jani
jutkasmati... jutapunitawa sasawa waynaxa sarxatayna ukjamata uka arumaxa tawaquxa
utaparu ikiri mantxatayna.
 Qhiphüruxa tawaquxa manq'a phayasaxa suma manq'antasawa janira inti patankipana
waynana utaparu saratayna ukjamata q'illu q'illu qulluru purisaxa inakiwa uka chiqanakana
tawaquxa wali waynaru utapa thaqhatayna.

Ukjama thaqhasaxa janiwa waynana utapa jikxatkataynati kawkintixa uka chiqanxa

inakiwa urpacha thaqatayna janiwa uka utaxa utjkataynati mä jachʼa qalakiwa utjatayna. Uka
jach'a qala qarqana mä jach'a p'iyawa utjatayna siwa.

Uka p'iya patanxa mä thantha lip'ichiwa warkutaskana siwa ukjamata jani

jikxatasaxa. Tawaquxa sustxasa utaru kutt’atayna siwa, ukataxa arumaxa waynaxa wasitata
puritaynaxa ukata sataynawa, -khititasa, arsum… ukata waynaxa mayaki katariru
tukuwayxatayna… Tawaquxa wali wararisina tatapa mamaparuxa yatiyataynawa, uka ist’asa
wali jach’ata jachapxatayna…

Janipuniwa jani uñt’atampixa arusiñati sapxiwa, markanakanxa sapxi warmixa

ch’anqhatasa laq’utasa marka taypita thaqt’asiñaxa. (PUSÏRI UÑANCHAWI)
3.5. Julian tatana tracturapa

Mä jisk'a markana walja qullunakani muyuntata ukhamaraki walja q'uma

jawiranakani, jakasinwa Julian tata, patana jakasiri, wali q'apha irnaqiri, wali khankha
amparani walja maranaka uraqi wakanakampi irnaqatata, willxtata pachata, chhapthapkawi,
wali qarita uñjasiskana uraqi uñxatata, ch'uqi, apilla satasa, ukhamaraki siwara jiskhasa. Wali
munasina irnaqawipa, Sapa marawa ch'amaxana irnaqaña. Jallunakaxa janiwa pachpaxanti.

Mä jayp'uxa ayru jak'ana samarkasaxa, satanawa:

- janiwa akhama irnaqxiristi... Amparanakajaxa qalaruwa tukxi.

Tomas yuqapaxa, markata kutt'anxatayna, sataynawa:

¿Tata, tractura alasnasti? Ukampixa jank'akiwa qhulliña tukuysna ukhamata walxa

yapuchsna.

Tata Julián payachasitaynawa qalltaru. Ukata uñjanwa kunjamsa sapa mara uraqixa
qhulluptanxa, mä ch'amt'awi luraña amtatayna. Aljataynawa mä qawqha iwijanaka,
mayt'asitaynawa qullqi ukampiwa mä apnaqata tractor alasitayna.
 Nayraqata urunakaxa wali k'uchisiñakinwa. Uka uraqinakana ist'asina uka tractorana
irnaqiwipaxa. Tata Julian wali kusisina uraqipa yapuchata uñjasaxa, uta jak'ankirinakapasa
jupampi kusisipxana.

Urunakaxa sarantanwa, tractoraxa uñakipatana munasjana. Mä uruxa aceite

turksuñawa wakt’xatayna, tata Julian uñjataynawa kunjamsa mistsu mä chiyara umjama.
Janiwa kamachañsa yatjanti.

- Aka kawkharusa wartaxa? - jiskt'ana Tomasaru.

- Inasa jawiraru wartsna, tata... Ukhana umawa apasxaspa – ukhama sasawa arsutayna
jani amuyt'asa kuna jani walt'awinaksa apanispa.

Ukhamwa luratayna, wayjaruwayataynawa uta qhipajaru wartañataki. Ukhanwa

utjana mä jisk'a jawira, aceitixa mä ch'iyara umjamawa uma patxana sarjatayna.

Urunakaxa sarantanwa, qalltpachaxa janiwa khitisa amuykanti. Ukhatxa

challwanakawa jiwaña qallxatayna. Wakanakasa janiwa uka uma umaña munjapxanti, uka
uraqisa wañsuña qalltawayjatayana.

Tata Julián uka uñjatayna wali llakisita.

- kamachaskisa uraqijampi, Tomas? - jiskt'atanawa.

Yuqapaxa janiwa kamskanti.

Uka arumaxa Tata Julian samkasitaynawa. Samkapanxa uraqipana sarnaqana, uka

uraqixa janiwa uraqi saminijanti, jani ukasti ch'iyaranaka ch'ijurata, ukha ch'ijunakata jiq'iwa
mistuna, mä arusa arjayatayna:

- Wawa, kunatsa usuchista?

Sarjasaxa, tata Julián yatiqataynawa. Markampiwa arust'atayna, mä askichirimpi

arust'arakitayana ukhamaraki mä yatichirimpi jupawa yatichatayna uka apnaqata aceite
imaña ukata churxaña aka apnaqatanaka mayxakiptayjañapataki.

Uñjataynawa kunjamsa umaxa q'umaxana ukhamaraki challwanaka kutt'aniri. Jutiri

yapuchawinakanxa ch'uqinakaxa wali ch'amaniwa jiljapjana, uraqisa juparu qhispiykaspa
ukhama kutikiptjana. (PHISQÏRI UÑANCHAWI)
 3.6. Tawaqumpi phisimpi anumpi

Nayra pachaxa mä tawaquxa phisimpi anumpi uywasitayna. Ukata uka tawaquxa

Anuruxa unisxataynawa, patrunaxa phisimpi wali q'ayachasitayna:

"Phisitu, phisitu" sasa.

Anuxa uñisita, jani manq'asa liwata, ni kuna. Patrunaxa Phisisa wali Anura
uñisipxatayna. Ukhama uñisitäsaxa Anuxa arsxataynawa, ukata satayna:

"Patruna, nayaxa janiwa jumataki kunäxtsa, uka phisikiwa wali munataxa, jumaxa
janiwa amuyasktati, uka phisixa aljanttamwa, janiwa wali lurktamti. Nayaruxa anchawa
uñisista, jichhaxa nayawa jichhärmaxa arxatäma, nayawa arxatama" sataynawa.

-Yawa!, ukata tawaquxa munata Phisimpi jiwt'ayataynaxa, phisi jiwt'ayasaxa

khuriruwa jaqumuchunitayna. Ukata uka arumaxa Supayaxa jutatayna akhama sasa:

"Pidru pidru..." sasa arnaqanitaynaxa.

Anusti wali wajatayna:

"Ummma" sasawa anuqaraxa achjasitayna.

"Pidruxa..." sasa, Supayaxa arnaqaskakitaynawa.

Pidruxa janiwa utjkataynati, yasta ukata supayaxa phisi jiwatawjaruwa sarxatatayna:

"Ay...! akhama jiwatarakisä, kamacharakiñäni, kunjamatraka jichhasti uka tawaqu

katuñäni" sasawa supayaxa wararitayna.

Ukata uka supayaxa masinakapampi kutt'awayxatayna. Uka tawaquruxa Anumpi

arxatataynaxa. Jälla ukatpi jichhakamaxa anuqaraxa q'ayachasiñätaynaxa. Anuxa almaxa
jinch’u manqhiruwa sasiwa. Jiwañasaxa anuxa jiwxatasiwayxañawa isi t'axsu uruxa siwa.
Jälla ukhamawa jichhakamaxa anuqaraxa jaqiparuxa arxatirïtayna. Ukhamakiwa uka
siwsawixa. (SUXTÏRI UÑANCHAWI)
 3.7. Larimpi añathuyampi

Larixa walpuni jaqiru jachayiritayna, sapa kutipiniwa uwija anaqiritayna siwa.

Ukhama walja uwija aparasa manq'asinxa wali ch'amaniwa sarnaqiritayna, wali lik'i, atisa
laramatawa sarnaqiritayna siwa.

Maysana Añathuyaxa yapu qallpana laqatunaka thaqha-siskatäna, ukata Larimpiwa

jikthaptatayna. Añathuyaxa Larixa uñjasaxa akhama sasawa satayna sasa:

-"Tata Antuñu, kunatsa ukataqa atisa laramakitasti"

"Nayaxa walja qullqinitwa, walja uywanitaya" sasawa Antuñuxa satayna.

Ukata Añathuyaxa jiskt'atayna:

"Janiwa mä uwija churitasmasti" sasa.

Larixa: "Kuna janisti, churirismaya, sarañaniya" sarakitaynawa. Ukata ukhama

sasawa jipiñapara irpatapaxa, jipiñapara irpitu, Añathuyaxa jipiñapara irpataxa akhama
jiskt'arakitayna:

"Uka uywasta kawkjata katuñarakisti" sasa.

"Charata katuñawa" sasawa Larixa satayna.

Ukata arumaruxa Larixa Añathuyaruwa irpatayna, purisaxa jank'akiwa charata

chiqaka waythapxatayna yaticht’taxa, ukata Añathuyaxa may! p'atanti, ukata maya
q'asatatxataynaxa, wali jach'ata q'asxataynaxa.

Añathuyaxa qarwa charpi p'atatataynaxa, uka qarwaxa nayrata chiqaka

mat'aqrantataynaxa, amuyataxa nayrata chiqaki chhuqhurpaypachaxa. Añathuyaxa nayrata
churt'ataxa walpina q'asataynaxa akhama sasa:

"Atataya nayra, ananaya nayra, atataya ananaya nayra" Sasa.

Larixa: "Amuki, amuki, jaqiparaki ist'aspa" sasawa chuymacht'arakitayna.

"Ist'pasa kamachxpasa, janiwa awantañjamakchitixa" sasawa añathuyaxa wali

q'asakipunitayna.
 Ukata jachakipunitaynawa siwa:

"Nayaxa jani uka arsa kunasa ist'kpachänti, laqatitunaka t'ixpusiskpachana, kunasa

nayaxa uka Antuñumpa sarnaqtxa" sasawa Añathuyaxa jachatayna siwa.

Ukata qhiparuxa Añathuyaxa janiwa uywa manq'irixataynatixa, wanxataynaya.

Ukch'akiwa uka siwsawixa. (PAWALLQÜRI UÑANCHAWI)

3.8. Phisimpi supayampi

Nayra pachaxa akhamä siwa supayampi phisimpiwa kumpärichasipxatayna, ukata

supayaxa kumparipa satayna:

"Ay. kumpari, kumpäri, jichhayp'uru wisitt'anitaya, umt'asiñani, mä qullqiru

ch'allt'asiñäni, jumaxa uka uñjata" sataynawa kumpäriparuxa.

Ukata Phisixa ch'allira saratayna, maysaruxa K'ank'a ichuntt'asiwayatayna,

maysarupi jaqi ichuntt'asiwayarakitaynaxa. Supayaxa Phisiru uñjasaxa sataynawa:

"Kumpäri, akaxa winuxa ch'allt'asmaya" sasa.

"Ukaxa sirwisa umxatt'amaya" sarakikitaynawa.

Phisixa mä juk'ita umt'chi, winu, sirwisa, yasta wayñu thuqt'añäni, Supayanakaxa

katurasipxchi, Phisitu jitara jat'intataynaxa, ukata thuqhuntapxataynaxa akhama sasa:

"jayllintañani, thuqhuntañani" sasaw t'iskuntapxataynaxa.

Ukata maynixa akhama sataynawa:

"Kunasa ukaxa, ch'uqi ch'uqi jiq'i, kunasa" sasa.

"A...! ukax inchhiwa..., a...! jiq'pa jani jiq'pa, jayllintañani, thuqhuntañani,

jayllintañani, thuqhuntañani" sasawa phisixa wali thuqhuntatayna.

Supayaxa sarakitaynawa: "Kunas ch'uqi ch'uqi, jiq'i".

"Jiq'pa jani jiq'pa jayllintañani, thuqhuntañani" sasawa Phisixa K'ank'a

art'añapkamapi wali jayIlitaynaxa.

Supayaxa jaqpi mukt'atapaxa, K'ank'a kuna amuyatapaxa sataynawa…

 Phisitu: "Jiq'pa jani jiq'pa jayllintañani, thuqhuntañani" sasawa jitarapa wali jat'itayna
jayllirakitaynaха.

Ukata yasta K'ank'axa artt'xatayna: "Ququruqu..." sasa.

Uka ist'asaxa mayata Supayanakaxa chhuksuwayxapxаtayna, uka qullqi q'ala

apatatawayapxatayna siwa. Ukatpi jaqixa Phisina wayaqapatxa mistutaynaxa, maysata
k'ank'awa misturakitayna. Ukata yasta, uka jaqixa uka qullqi quri aptasiwayxatayna,
ukhamata qamirixatayna siwa. Uka jaqixa wajcha t'aqhikitaynawa siwa. Ukata uka qillqimpi
qurimpiwa wali jaqitatatayna, ukampixa mä jach'a almasina jist'arasirakitayna, ukampiwa
sarnaqasxatayna.

Uka ch'iyara phisixa uka wajcha jaqina phisipänwa siwa. Ukata ch'iyara phisixa
uywasiñapunitapaxa. Ukhamaruwa aka siwsawi tukt'ayi. (KIMSAQALLQÜRI
UÑANCHAWI)

3.9. Awichampita Phisimpita

Nayra pachaxa qiñwa qullu utanxa mä awichawa chachampi ch’iyara phisimpi

qamasipxana siwa. Jupanakaxa qarwa allpachunaka awatisipxirina siwa. Kawkintixa mä
uruxa achachilaxa thaya junt’u usu katuntatayna.

Jalla ukhamata awichaxa laphi qullanaka wakichatayna.

Uka wakichata qulla paqari arumawa paqarawa jani t’aqisiñataki achachilaxa qulla
umatayna siwa. qhipuruxa markaruwa awichaxa chachaparu qullayiri irpatayna siwa.

Ukjamata uka arumaxa sapakiwa achachilaxa usuta t’aqisitayna. Jalla ukhamata chika
urumaxa mä yanqhawa achichalaruxa uñstatayna siwa.

Kawkintixa uka yanqhaxa achachilaruwa irpasxana munatayna.

Ukhamata walpuni yanqhampixa ch’iyara phisixa nuwasitayna. Ukhama nuwasisaxa

ch’iyara phisixa ñanqaruwa atipatayna jalla ukhamata qhipuruxa qulliri jaqimpiwa awichaxa
qullayatayna.

Jalla ukhamata achachilaxa waliptatayna kunatixa samkanjama achachilaxa

yanqhampi ch’iyara phisimpi nuwasiri uñjaxayna siwa. Jaya ukata jaqinakaxa sapxi
janipiniwa ch’iyara phisiwa uywasiñakiti kunatixa janiwa ch’iyara phisixa uka yanqhanakata
jark’aqasirikiti sapxiwa.

UkjamaKiwa aka sarnaqawixa. (LLÄTUNKÏRI UÑANCHAWI)

3.10. Achakumpita jach´a phisimpita liwuna

Mä liwunawa aliqa ikiskara kunawatixa mä jisk´a achakuwa janchi pata
j´alakipatayna sartayasa, kulirataxa achakuru katthapitayna jach´a sillunakampi
ñanpunirakiwa manq´antatayna.

K´athat´asixa achakuxa, pampallt´awi mayïna ukharu sanawa, tijawachitata

ukhaxamä uruxa nayaxa quiparu kutt´ayanawa.

Larusinawa liwuraxa, ukhampisa tukuyaru tijawachiwa.

Qhipuru urusti liwunaxa, mä llikaru katuntata uñjasina, wali ch´amampi ch´axwana,

jani khuyapt´asiña lurasa.

Ukatxa achakuwa uñstanina, kunatixa jisk´a lakanakapampiwa llikanaka

t´aqxañkama t´urjana.

Liwunasti qhisphitajanawa ukhamaraki wali yuspaxaratawa, uka urut´xa jupanakaxa

jach´a masinakapxanawa.

Amuyu: janiwa kuna suma lurawisa jani payllawimpi sarnaqkiti (TUNKÏRI

UÑANCHAWI)

3.11. Iwija awatiri k’ari yuqalla

Nayra pachanxa mä jisk’a yuqallawa uwijanaka awatirina sapxiwa. Jalla ukjamata

sapa uruwa mä qullu panparu uka yuqallaxa iwija awatira sariritayna.

Mä uruxa uka yuqallasti wali jach’atpuni akjama art’asitayna yanapt’ita

...yanapt’asipxita ... yanapt’asipxita sasawa mayisitayna. Kunatixa tiwulawa iwijanaka
manq’antasxi sasawa arnaqasitayna.

Jalla ukhamata ukawjan sarnaqira jaqinakaxa arnaqasiri ist’apxatayna ukjamata

sapxatyna khitiraka arnaqaskisti ukhama sapxatayna ukjamata jupanakaxa sapxatayna
mayaqi sarañani inas inas tiwulara katuñani sasawa sarapxatayna.
 Ukhamata mayakiwa jaqinakaxa lawanaka aytt’atKama sarapxatayna.

Kawkintixa uka chiqaru jaqinakaxa puripxatayna ukawjanxa janiwa kuna tiwulas

Utjkanati siwa kunatixa uka panpanxa iwija awatiri yuqallakiwa winkusikitayna siwa.

Ukatwa yuqallaxa jaqinakaru akhama satayna .. tiwularuxa qalampiwa nayaxa

asxarayta sasawa satayna

Qhipa uruxa kipkakiraki yuqallaxa art’asinitayna tiwulaw .. tiwulawa sasawa

arnaqasitayna.

Jalla uka mayampi ist’asawa mayampiwa jaqinakaxa lawawanaka aytasitKama

sarapxatayna ukhama kipkakiraki janiwa kuna tiwula utjkataynati siwa.

Kunatixa uka chiqanxa wali suma iwijanakakiwa ch’uxña alinaka manq’asipkana

siwa jalla ukatwa jaqinakaxa walpuni phinasas kutinxapxatayna ukhama jayp’untipunxa
yuqallaxa tiwularuwa uñjatayna ukatwa mayampi yuqallaxa tiwulawa .. tiwulawa walpuni
art’asinitayna.

Jaya ukhamata janiwa khiti jaqisa arnaqasiri ist’asaxa sarapkataynati kunatixa uka
yuqallaxa wali k’ariwa sasawa sapxatayna.

Ukjamała k’ari yuqallaxa wali jach’atayna kunalaya kutixa uka tiwulaxa lik’i
iwijanaka q’ala manq’aratayna ukatwa awkinakaxa sapxi janipuniwa kunsa inaka
k’arisirakiti sapxiwa.

Ukjamakiwa aka sarnaqawixa. (TUNKA MAYANÏRI UÑANCHAWI)

3.12. Willkampi thayampi

Mä uruxa willkampi thayampi jikisiphatayna ukata thayaxa willkan akham satayna:

Yant´asiñani; jumax juk´ampi ch´amanita Nanax juk´ampi ch´amanita Sasaw

satayna.

Willkaxa kunanisti sarakitayna ukata thayaxa:

Khayaxa mä jaquiwa saraski khitit uka jaqiru isiraysikani

 Jupawa taqi ch´amaninixa, jupaw atipirinixa sasaw satayna.

Walikiwa sasaw sarakitayna.

Ukata thayaxa, walpina thaya qaltatayna uka jaqiru isisrasixaj sasina, jaqix ukham
thayqata uñjasisax juk‘ampiwa isthaphisitayna, thuru isinakampi kuna.

ukata willkaruw wakt‘atayna willkaja sintpin lupi tarakitayna jaqixa luphata

uñsasisaxa isisnakapa thatsusitaynawa walpin jump‘itatayna ukhamat willkax ukurux thayar
atiparakitayna. (TUNKA PAYÏRI UÑANCHAWI)
 TUKUYAWI UKHAMARAKI IXWAWINAKA

Tukuyawi

Aka siwsawi tuqita luräwixa jach’a amuyunakaruwa puriyi, kunatixa nayra

achachilanakasaxa sarawinakapa kipkarakiwa jiwasana yatiqawinakansa
ch’amanchañatakixa.

Siwsawinakaxa janiwa mä jach’a aruskipakikiti, jani ukasti mä amuyu thakhiwa,

jupanakasti nayra jaqinakana amuyt’äwinakapa, chuyma ch’allxtäwinakapa, ukhamarusa
yäqawi saphinakapa irnaqtayi.

Jichhaxa wayna tawaqunakana yatiqawipana, siwsawinaka apnaqaña askiwa,

kunatixa uka aruxa yatiqirinakaru amuyt’ayi, suma amta wakicht’ayiri, ukhamarusa aru
tuqinxa ch’amañchañataki ch’amañchañataki yanapt’i.

Aka tukuyawimpi, siwsawinakaxa mä ch’amanchañawiwa; ukaxa nayra

amuyunakaru yatiyawi churani, machaqa amuyt’äwinakarusa mayacht’ani, ukhamata
jiwasana sarawinakaxa qhananchaspana.

Ixwawinaka

Siwsawinakaxa wali askipuniwa jisk’a wawanakaru, wayna taqunakaru, ukhamaraki

yatiqirinakarusa chuymampi yatichañataki.

Jupaxa khuyapt’ayinakampiwa ch’amancha, kunatixa siwsawinaka ullart’asaxa

jaqinakaxa aru ist’aña, amuyt’aña ukhamaraki sarnaqäwipa mayjt’ayaña yatipxi.

Siwsawinaxa qhananchayiwa jaqinakana amuyupaxa wali askipa utjatapa:

• Chuymampi amuyaña,
• Khuyapt’aña,
• Aru ist’aña,
• Pachamamara yaqaña.
 Jupanakasti jaqinakaruxa yanapt’ayi kunatixa siwsawi tuqinxa amuyañani,
llakisiñana jach’asiñana arxayañani.

Ukhamarusa, siwsawinakaxa nayra achachilanakana yatiyawinakaparu mayacht’ayi,

ukhamata machaqa urunakana jiwasaxa jani chhaqaskañapataki.

Jichha yatiqirinakana tuqinxa, siwsawinaka ullart’awi, arust’awi, arxayawi

ukhamaraki amuyt’awi tuqinxa ch’amañchañaniwa; kunatixa aka luräwixa jiwasana
yäqawisa, sarawisa, aruwisa jach’a ch’amanchañaru irpani.
 PANKA QILLQAWI YANAPT’AWINAKA

Ministerio de Educación. (1993). WARA 2 – AYMARA ARUSATA QILLQATA PANKA. La

Paz – Bolivia.
Quispe, S. (2016). LITERATURA AYMARA. La Paz – Bolivia.
Choque, F. (2020). Jaqi Aru: Siwsawinaka Aymarata. UPEA – La Paz.
Callisaya, R. (2024). Suma Qamañana Siwsawi Tuqita Yatiqawi. Warisata – Bolivia.
UÑANCHAWINAKA
 MAYÏRI UÑANCHAWI

K’añasku askichaña uta

PAYÏRI UÑANCHAWI

Mä qamaqimpita wank’umpita
 KIMSÏRI UÑANCHAWI
Mä kunturimpita mä tawaqumpita

PUSÏRI UÑANCHAWI
Katarimpita tawaqumpita
 PHISQÏRI UÑANCHAWI
Julian tatana tractura

SUXTÏRI UÑANCHAWI
Tawaqumpi phisimpi anumpi
 PAQALLQÜRI UÑANCHAWI
Larimpi añathuyampi

KIMSAQALLQÜRI UÑANCHAWI
Phisimpi supayampi
 LLÄTUNKÏRI UÑANCHAWI
Awichampita Phisimpita

TUNKÏRI UÑANCHAWI
Achakumpita jach´a phisimpita liwuna
(TUNKA MAYANÏRI UÑANCHAWI)
Iwija awatiri k’ari yuqalla

TUNKA PAYÏRI UÑANCHAWI

willkampi thayampi