Conteúdo
1 GEOMETRIA ANALÍTICA 9
1.1 Introdução . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
1.2 Espaços Euclidianos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
1.2.1 O Espaço Euclidiano Tridimensional . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
1.3 Sistema de Coordenadas Ortogonais no Espaço . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10
1.4 Produto Escalar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
1.5 Norma Euclidiana de um Vetor . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12
1.5.1 Ângulos Diretores e Co-senos Diretores . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
1.5.2 Trabalho . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
1.6 Produto Vetorial . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
1.6.1 Torque . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16
1.7 Distância em R3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
1.8 Retas . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
1.8.1 Paralelismo e Perpendicularismo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
1.8.2 Forma Simétrica da Equação da Reta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20
1.8.3 Distância de um Ponto a uma Reta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20
1.9 Planos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
1.9.1 Ângulo entre Planos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
1.9.2 Paralelismo e Perpendicularismo entre Planos . . . . . . . . . . . . . . . . 23
1.9.3 Distância de um Ponto a um Plano . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
1.10 Generalizações . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
1.10.1 Produto escalar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26
1.11 Superfícies . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26
1.12 Superfícies Quádricas . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27
1.12.1 Elipsóide . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28
1.12.2 Hiperbolóide de uma folha . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29
1.12.3 Hiperbolóide de duas folhas . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
1.12.4 Parabolóide elítico . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32
1.12.5 Parabolóide hiperbólico . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34
1.12.6 Cone elítico . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35
1.12.7 Cilindros . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36
1.13 Exercícios . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40
5
6 CONTEÚDO
2 CURVAS 45
2.1 Introdução . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45
2.2 Curvas Parametrizadas . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47
2.3 Parametrização das Cônicas . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52
2.3.1 Elipse . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52
2.3.2 Parábola . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52
2.3.3 Hipérbole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53
2.4 Parametrização de Curvas Planas Clássicas . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56
2.4.1 Parábola semi-cúbica . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56
2.4.2 Folium de Descartes . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56
2.4.3 Lemmiscata de Bernoulli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57
2.5 Parametrização das Roletas . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57
2.5.1 Ciclóide . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57
2.5.2 Epitrocóide . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58
2.5.3 Hipotrocóide . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59
2.6 Curvas no Espaço . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61
2.6.1 Hélice Circular Reta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 62
2.7 Eliminação do Parâmetro . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64
2.8 Continuidade e Diferenciabilidade . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65
2.8.1 Continuidade . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65
2.8.2 Diferenciabilidade . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67
2.9 Reta Tangente . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77
2.10 Aplicação . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83
2.11 Comprimento de Arco . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 86
2.12 Exercícios . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 89
3 Conjuntos Abertos, Fechados e Fronteira 93
3.1 Introdução . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93
3.2 Conjuntos Abertos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94
3.3 Fronteira de um Conjunto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95
3.4 Conjuntos Fechados . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97
4 CAMPOS DE VETORES 99
4.1 Introdução . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99
4.2 Campos Gradientes . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104
4.3 O Rotacional de um Campo de Vetores . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107
4.4 Divergência de um Campo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 109
4.5 Campos Conservativos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 110
4.6 Determinação do Potencial de um Campo Conservativo . . . . . . . . . . . . . . . 112
4.6.1 Campos Conservativos no Espaço . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112
4.6.2 Campos Conservativos no Plano . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113
4.7 Exercícios . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 115
CONTEÚDO 7
5 INTEGRAIS 119
5.1 Integrais sobre Trajetórias . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 119
5.2 Integrais de Linha de Campos de Vetores . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121
5.3 Integrais de Linha e Reparametrizações . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 126
5.4 Aplicação . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 133
5.5 Exercícios . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 134
6 TEOREMA DE GREEN 137
6.1 Extensão do Teorema de Green . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 143
6.2 Caracterização dos Campos Conservativos no Plano . . . . . . . . . . . . . . . . . 147
6.3 Exercícios . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 152
7 SUPERFÍCIES 155
7.1 Introdução . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 155
7.2 Superfícies Parametrizadas . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 156
7.3 Exemplos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 157
7.3.1 Superfícies definidas pelo gráfico de uma função . . . . . . . . . . . . . . 157
7.3.2 Superfícies de Revolução . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 159
7.4 Esferas . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 160
7.5 Cilindros . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 162
7.6 Superfícies Regulares . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 163
7.7 Área de uma Superfície . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 169
7.8 Aplicações . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 172
7.8.1 Área da superfície G(f) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 172
7.8.2 Área da esfera . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 172
7.8.3 Área de uma superfície de revolução . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 172
8 INTEGRAIS SOBRE SUPERFÍCIES 175
8.1 Integrais de Funções com Valores Reais . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 175
8.2 Aplicações . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 176
8.3 Integrais de Campos de Vetores . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 178
8.4 Definição da Integral de Superfície de Campos de Vetores . . . . . . . . . . . . . . 182
8.5 Interpretação Geométrica da Integral . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 183
8.6 Exercícios . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185
9 TEOREMAS DE STOKES E GAUSS 187
9.1 Teorema de Stokes . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 187
9.2 Aplicação: Lei de Faraday . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193
9.3 Interpretação do Teorema de Stokes . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 194
9.4 Caracterização dos Campos Conservativos no Espaço . . . . . . . . . . . . . . . . 195
9.5 Teorema de Gauss . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 196
9.6 Interpretação do Teorema de Gauss . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 199
9.7 Aplicação . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 199
9.8 Interpretação da Divergência . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 201
9.9 Exercícios . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 201
8 CONTEÚDO
10 Complementos de Campos de Vetores 205
10.1 Introdução . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 205
10.1.1 Aplicações . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 208
10.2 Mudanças de Coordenadas . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 210
10.2.1 Bases . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 210
10.3 Operador Nabla numa Base Arbitrária . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 213
10.4 Operador Nabla em Coordenadas Cilíndricas . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 216
10.4.1 Operadores . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 218
10.5 Operador Nabla em Coordenadas Esféricas . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 219
10.5.1 Operadores . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 220
10.6 Campos de Vetores Soleinoidais . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 222
10.6.1 Introdução . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 222
10.6.2 Potenciais Vetoriais . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 223
10.6.3 Caracterização dos Campos Soleinoidais . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 225
10.7 Teorema de Helmholtz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 225
10.8 Exercícios . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 228
11 APÊNDICE 231
11.1 Teorema de Green . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 231
11.2 Teorema de Stokes . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 234
11.3 Teorema de Gauss . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 235
Bibliografia 240