MATÉRI AJAR

BASA SUNDA
SD KELAS 1

Prof. Dr. Nunuy Nurjanah, [Link]

Yusuf Tri Herlambang, [Link]
Gilar Gandana, [Link]
Matéri Ajar Basa Sunda SD Kelas 1

Penulis : Prof. Dr. Nunuy Nurjanah, [Link]

Yusuf Tri Herlambang, [Link]
Gilar Gandana, [Link]
ISBN : 978-602-51061-6-3
978-602-51061-7-0

Desain Cover : Rian Sulaeman

Wahyu Muhamad Rizqi
Tata Bahasa : Ai Hayati Mayang Arum, [Link]
Desain dan Layout : Laisa Naudia Munggary
Frisma Wijaya, [Link]
Dudu Suhandi S, [Link]
Sigit Vebrianto Susilo, [Link]
Dadan Setiawan, [Link]
Eri Yusron, [Link]
Citera Yusrina, [Link]
Chusna Arifah, [Link]
Penerbit : Ksatria Siliwangi
Jl. Brigjen Wasita Kusumah
Perum Grand Mutiara Tasik
Regency Blok D17 Kec. Indihiang,
Kota Tasikmalaya, 46151.
Tlp. 085323282323

Tidak diperkenankan mengutip sebagian atau seluruh isi

buku ini dengan cara apapun, termasuk dengan cara mesin
fotocopy, tanpa izin sah dari penulis. Sanksi pelanggaran
Pasal 113 UU. No. 28 Tahun 2014 tentang Hak Cipta
 KATA PENGANTAR

Assalamualaikum Wr. Wb.

Alhamdulillah, Program Aplikasi berbasis Sistem Android dan

IOS dan buku Materi Ajar Bahasa Sunda ini hadir sebagai salah satu

tantangan bagi penulis sebagai seorang pendidik yang idealnya mampu

memberikan secercah harapan bagi kehidupan bangsa Indonesia

ditengah kepiluan akibat problematika yang tak kunjung usai dan

datang silih berganti, salah satunya ialah tereduksinya nilai-nilai

kebudayaan, khususnya budaya Sunda akibat gelombang arus

globalisasi. Program Aplikasi berbasis Sistem Android dan IOS dan

Buku Materi Ajar Bahasa Sunda merupakan bentuk manifestasi

kegelisahan pikiran dan kegundahan hati penulis dalam melihat

realitas budaya Sunda saat ini yang telah banyak ditinggalkan oleh

“pemiliknya”, karena dianggap sudah tidak lagi relevan dan tidak

sesuai dengan kehidupan modern. Hal ini diperparah dengan adanya

praktik pendidikan yang tidak lagi menjalankan fungsinya dalam

melakukan inovasi dan konservasi kebudayaan.

Atas dasar kondisi inilah, Program Aplikasi berbasis Sistem

Android dan IOS dan buku Materi Ajar Bahasa Sunda ini disusun

dengan berisikan konsep tentang materi ajar Bahasa Sunda yang

dikemas secara inovatif melalui pendekatan pedagogis dan

berdasarkan pada peraturan menteri pendidikan dan kebudayaan

i
republik Indonesia nomor 79 tahun 2014 tentang muatan lokal

kurikulum 2013.

Buku ini tidak akan terwujud tanpa peran dari berbagai pihak.

Oleh sebab itu, penulis mengucapkan terima kasih kepada semua

pihak yang terlibat dan berjasa besar atas terselesaikannya buku

materi ajar basa Sunda ini. Pihak tersebut adalah keluarga besar

Fakultas Pendidikan Bahasa dan Sastra (FPBS) Program Studi Bahasa

Daerah Universitas Pendidikan Indonesia, Fakultas Ilmu Pendidikan

Program Studi Pendidikan Guru Sekolah Dasar (PGSD) Universitas

Pendidikan Indonesia Kampus di Cibiru, Fakultas Ilmu Pendidikan

Program Studi Pendidikan Guru Pendidikan Anak Usia Dini (PG-PAUD)

Universitas Pendidikan Indonesia Kampus di Tasikmalaya, yang telah

memberikan kesempatan kepada penulis untuk menyusun dan

menyelesaikan buku Materi Ajar Bahasa Sunda ini. Kepada keluarga

Besar Lembaga Pusat Kajian Pendidikan dan Pelatihan Ksatria

Siliwangi penulis sampaikan juga terima kasih sebagai teman berjuang

yang tak kenal lelah dalam rangka mencerdaskan kehidupan bangsa

yang telah bersedia menjadi mitra diskusi, debat, dan memberikan

banyak masukan bermakna untuk karya ini. Kepada semua pihak yang

telah berperan baik secara langsung maupun tidak langsung atas

terwujudnya Program Aplikasi berbasis Sistem Android dan IOS dan

buku Materi Ajar Bahasa Sunda ini, penulis juga mengucapkan terima

kasih. Penulis hanya berdoa semoga amal baik semua pihak yang telah

ii
diberikan kepada penulis mendapatkan balasan yang berlipat ganda

dari Allah SWT. Amin.

Sebagai kata penutup, penulis berharap semoga kehadiran karya

kecil ini dapat bermanfaat bagi semua pihak, khususnya bagi orang-

orang yang berkecimpung dan peduli terhadap pendidikan dan

kebudayaan di Indonesia. Semoga Program Aplikasi berbasis Sistem

Android dan IOS dan buku Materi Ajar Bahasa Sunda ini dapat

menginspirasi seluruh pihak untuk membuka cakrawala berpikir dan

membangun sikap kritis untuk memperbaiki kondisi kebudayaan

bangsa Indonesia menuju peradaban yang didambakan melalui inovasi

pendidikan. Amin.

AlhamdulillahiRabbil ’alamin

Bandung, Januari 2018

Penulis

iii
 DAFTAR ISI
Kata Pengantar ............................................................. i
Daftar Isi ............................................................. iv

Tema 1 Diri Sorangan ............................................................. 1

A. Ngaregepkeun Téks Déskripsi
Ngeunaan Babagian Awak ............................... 2
B. Diajar Latihan Pola & Nyalin Huruf
Vokal a, i, u, é, o, e, eu ............................... 3
C. Nyalin Huruf Konsonan ....................................................... 8
D. Ngaran / Sesebutan anu Nyampak
dina Babagian Awak ............................... 21

Tema 2 Pangaresep ............................................................. 33

A. Téks Narasi Ngeunaan Pangaresep ............................... 34
B. Éjahan (hurup gedé jeung titik) ............................... 34
C. Diajar Menerkeun Kalimah Basajan ............................... 35
Ngeunaan Pangaresep
D. Rupa-rupa Kaulinan Barudak ............................... 35
E. Masangkeun Gambar jeung Tulisan ………………………….. 39
Tema 3 Kagiatan ............................................................. 43
A. Téks Déskripsi Ngeunaan Kagiatan
Sapopoé ............................. 44
B. Nuduhkeun Huruf Vokal tina Kecap
Ngeunaan Kagiatan Sapopoé ............................. 44
C. Nuduhkeun Huruf Konsonan tina
Kecap Ngeunaan Kagiatan Sapopoé ............................. 46
D. Nuduhkeun Gambar Kagiatan
............................. 48
Sapopoé
Tema 4 Kulawarga ............................................................. 53
A. Téks Narasi Ngeunaan Kulawarga .............................. 54
B. Sesebutan Ngeunaan Pancakaki …………………………. 54

iv
 C. Eusian kotak di handap gambar ku
…………………………… 56
pilihan jawaban nu geus disadiakeun
Tema 5 Pangalaman ...................................................................... 59
A. Téks Narasi Ngeunaan Pangalaman ............................... 60
B. Aksara Gedé jeung Leutik tina
............................... 60
Kecap
C. Kalimah Tunggal Basajan/Wawaran
(Ragam Basa Loma jeung Hormat) ............................... 62

D. Lengkepan kalimah di handap

ngagunakeun jawaban anu tos …………………………… 62
disadiakeun.
Tema 6 Séhat tur Asri ............................................................. 63
A. Téks Déskripsi Ngeunaan
Lingkungan beresih, séhat, tur asri ............................... 64
B. Kecap-kecap Kaséhatan ............................... 64
C. Pasangkeun Gambar jeung Tulisan ............................... 66
Tema 7 Lingkungan ............................................................. 69
A. Téks Sajak Ngeunaan Barang,
Sasatoan jeung Tatangkalan ............................... 70
B. Kalimah Tunggal ............................... 70
C. Kalimah Tunggal Ngeunaan Barang,
............................... 71
Sato, jeung Tatangkalan
D. Tarik Garis Tina Tulisan Kana
Gambar anu Ngagambarkeun ............................... 71
Tulisan.
Tema 8 Kajadian Alam ............................................................. 73
A. Téks Kakawihan Ngeunaan Kajadian Alam ..................... 74
B. Ngaran / Sesebutan anu Nyampak dina ..................... 74
Kajadian Alam
C. Masangkeun Gambar jeung Tulisan ..................... 60
D. Ngajawab Pertanyaan Ngeunaan Kajadian
Alam, Pilih Jawabanna terus Eusikeun ..................... 78
kana Kotak anu tos Disadiakeun.

v
vi
 1
Diri Sorangan

1
 Diri Sorangan

A. Ngaregepkeun Téks Déskripsi Ngeunaan Babagian Awak

Babagian awak téh nya éta anggota badan anu aya dina awak urang.
Ti mimiti sirah anu pangluhurna, nepi ka dampal suku anu
panghandapna. Conto babagian awak téh nya éta buuk, sirah, tarang,
pipi, irung, panon, biwir, létah, gado, jsb. Babagian awak téh titipan
Gusti anu kudu dipikanyaah ku urang.

Babagian Awak Kuring

Awak kuring téréh jangkung
Buuk kuring warna hideung
Sirah kuring sok maké topi
Irung kuring mancung
Tangan kuring dua, kénca jeung katuhu
Panon kuring dua
Cepil dua, sampéan dua.
Kuring sok rajin ngurus awak
Unggal poé mandi jeung beberesih
Awak kuring jadi séhat jeung beresih

2
B. Diajar Latihan Pola & Nyalin Huruf Vokal a, i, u, é, o, e, eu

Latihan pola nya éta latihan

nulis huruf maké pola nulis anu
bener. Nyalin huruf vokal
nyaéta diajar nyalin atawa
nuliskeun deui huruf-huruf
vokal. Huruf anu ditulis nyaéta
hurup gedé jeung hurup leutik.

1. Di handap ieu pola-pola nulis aksara vokal gedé anu bener:

Tuturkeun garis maké curuk Salin huruf vokal ieu dina kotak
luyu jeung susunan angka ! nu geus disadiakeun.

3
Tuturkeun garis maké curuk Salin huruf vokal ieu dina kotak
luyu jeung susunan angka ! nu geus disadiakeun.

4
Tuturkeun garis maké curuk Salin huruf vokal ieu dina kotak
luyu jeung susunan angka ! nu geus disadiakeun.

5
2. Di handap ieu pola-pola nulis aksara vokal leutik anu bener:

Tuturkeun garis maké curuk Salin huruf vokal ieu dina kotak
luyu jeung susunan angka ! nu geus disadiakeun.

6
Tuturkeun garis maké curuk Salin huruf vokal ieu dina kotak
luyu jeung susunan angka ! nu geus disadiakeun.

7
C. Nyalin Huruf Konsonan
1. Salin huruf konsonan gedé ieu dina kotak anu geus
disadiakeun:
Tuturkeun garis maké curuk luyu Salin huruf konsonan ieu dina
jeung susunan angka ! kotak nu geus disadiakeun.

8
Tuturkeun garis maké curuk Salin huruf konsonan ieu dina
luyu jeung susunan angka ! kotak nu geus disadiakeun.

9
Tuturkeun garis maké curuk Salin huruf konsonan ieu dina
luyu jeung susunan angka ! kotak nu geus disadiakeun.

10
Tuturkeun garis maké curuk Salin huruf konsonan ieu dina
luyu jeung susunan angka ! kotak nu geus disadiakeun.

11
Tuturkeun garis maké curuk Salin huruf konsonan ieu dina
luyu jeung susunan angka ! kotak nu geus disadiakeun.

12
Tuturkeun garis maké curuk Salin huruf konsonan ieu dina
luyu jeung susunan angka ! kotak nu geus disadiakeun.

13
Tuturkeun garis maké curuk luyu Salin huruf konsonan ieu dina
jeung susunan angka ! kotak nu geus disadiakeun.

14
 Tuturkeun garis maké curuk Salin huruf konsonan ieu dina
luyu jeung susunan angka ! kotak nu geus disadiakeun.

2. Salin huruf konsonan leutik ieu dina kotak anu geus

disadiakeun
Tuturkeun garis maké curuk Salin huruf konsonan ieu dina
luyu jeung susunan angka ! kotak nu geus disadiakeun.

15
Tuturkeun garis maké curuk Salin huruf konsonan ieu dina
luyu jeung susunan angka ! kotak nu geus disadiakeun.

16
Tuturkeun garis maké curuk Salin huruf konsonan ieu dina
luyu jeung susunan angka ! kotak nu geus disadiakeun.

17
Tuturkeun garis maké curuk Salin huruf konsonan ieu dina
luyu jeung susunan angka ! kotak nu geus disadiakeun.

18
Tuturkeun garis maké curuk Salin huruf konsonan ieu dina
luyu jeung susunan angka ! kotak nu geus disadiakeun.

19
Tuturkeun garis maké curuk Salin huruf konsonan ieu dina
luyu jeung susunan angka ! kotak nu geus disadiakeun.

20
 Tuturkeun garis maké curuk luyu Salin huruf konsonan ieu dina
jeung susunan angka ! kotak nu geus disadiakeun.

D. Ngaran / Sesebutan anu Nyampak dina Babagian Awak

Ngaran-ngaran Babagian Awak Urang:
1. Leungeun / tangan
Babagian badan jelema ti semet kélék
nepi ka ramo.

2. Sirah / mastaka
Bagian badan jelema anu pangluhurna.

21
3. Huntu / waos
Parabot pikeun nyapék atawa ngégél
dahareun dua jajar barodas tukangeun
biwir di jero baham.

4. Irung / pangambung
Anggota badan anu ayana dina
beungeut jelema. Gunana pikeun
ngambekan jeung ngangseuhan.

5. Suku / sampean
Anggota badan gunana pikeun nangtung
jeung leumpang.

6. Tarang / taar
Bagian raray pangluhurna, lolongkrang
luhuren kalis duanana.

22
7. Létah / ilat
Bagian penting dina baham, gunana
pikeun ngarasakeun kadaharan,
ngalancarkeun omongan, mindah-
mindahkeun kadaharan anu keur
dicapék, keur lutuk-létak.

8. Mata / panon / soca

Alat panca indra pikeun nénjo.

9. Beuteung / lambut
Bagian awak bagian hareup ti handapna
semet tarangbaga jeung ti luhurna
semet iga panghandapna.

10. Gado / angkeut

Bagian raray ayana handapeun biwir
handap.

23
11. Beuheung / tenggek
Anggota badan panyambung awak jeung
sirah, gagang sirah.

12. Beungeut / raray

Bagian sirah beulah hareup.

13. Kuku
Paguat teus tungtung ramo.

14. Biwir / lambey

Sisi baham atawa wengku baham.

24
15. Tuur
Buku suku antara bitis jeung pingping.

16. Ramo / réma

Tungtung leungeun nu diwangun ku
indung leungeun, curuk, jajangkung,
jariji jeung cinggir.

17. Buuk / rambut

Nu jaradi dina sirah jelama.

18. Siku
Buku leungeun handapeun pisan
peupeuteuyan.

25
 19. Tonggong
Bagian awak jelema bagian tukang.

20. Taktak
Anggota badan ayana di antara
beuheung jeung puhu peupeuteuyan.

E. Masangkeun Gambar jeung Tulisan

1.

Sirah / mastaka

2.

Leungeun / tangan

26
3.

Irung / pangambung

4.

Tarang / taar

5.

Huntu / waos

6.
.
Suku / sampean

27
7.

Mata / panon / soca

8.

Létah / ilat

9.

Gado / angkeut

10.

Beuteung / lambut

28
11.

Beungeut / raray

12.

Kuku

13.

Biwir / lambey

14.

Beuheung / tenggek

29
15.

Ramo / réma

16.

Tuur

17.

Siku

18.

Buuk / rambut

30
19.

Taktak

20.

Tonggong

31
32
 2
Pangaresep

33
 Pangaresep

A. Téks Narasi Ngeunaan Pangaresep

Resep Melak Kembang
Kembang di buruan malekar
Karesep Rina melak kembang
Rina sok rajin nyéborna
Aya kembang eros, malati
jeung dahlia
Kembang eros warnana
beureum
Malati warnana bodas
Dahlia ogé warnana beureum
Buruan jadi sareungit
Seger katingalina
pikabetaheun

B. Éjahan (hurup gedé jeung titik)

Kembang dicébor ku Rina.

Andi keur langlayangan.
Kamari Susi ngadamel kuéh.
Di Sumedang aya sisingaan.
Di bumi Bu Ani aya pangaosan.
Ridwan nuju marab domba.
Kamari di Pangandaran aya paméran.

34
C. Diajar Menerkeun Kalimah Basajan Ngeunaan Pangaresep
Susun kalimah dihandap kalayan bener, jeung tuliskeun dina kotak
nu disadiakeun !
1. dicébor – Rina – ku - kembang

2. keur – langlayangan - Andi

3. kuéh – Susi – ngadamel - Kamari

4. Di – Sumedang – sisingaan - aya

D. Rupa-rupa Kaulinan Barudak

1. Langlayangan
Nyaéta kaulinan budak, anu dijieunna
tina keretas anu ngapung ku angin,
ditalian ku benang supaya ulah kabur.

2. Panggal
Nyaéta kaulinan budak, nu bisa muih
dijieunna tina kai maké suku tina paku.
Muihna maké benang dibeulit-beulit kana
paku.

35
3. Kakapalan
Nyaéta kaulinan budak, anu dijieunna
tina keretas ditulap-tilep nepi ka
ngabentuk kapal.

4. Paciwit-ciwit lutung
Nyaéta kaulinan budak, anu pada nyiwit
tonggong dampal leungeun anu
ditumpangkeun paluhur-luhur bari aya
patokanna jeung basa anu matuh.

5. Hompilah
Nyaéta kaulinan budak, pikeun itungan.
Atawa pikeun nangtukeun kaulinan
dimimitian ku saha heula.

6. Luncat Tali
Nyaéta kaulinan budak, make tali atawa
karét geulang anu diuntuykeun.
Digunakeunna ku cara luncat, bari tali
diulang-ulangkeun ka tukang.

36
7. Oray-orayan
Nyaéta kaulinan budak, nu niru-niru
oray nu keur ngaléor atawa sipat-sipat
oray.

8. Ngadu kaléci
Nyaéta kaulinan budak, maké siki buah
kisapan nu baruleud, atawa kiwari mah
dijieunna tina beling, ménkeunna ku cara
ngabetrik ku tungtung ramo, atawa
disintreuk.

9. Balap karung
Nyaéta kaulinan budak, patarik-tarik
lumpat tapi maké karung goni.

10. Ucing sumput

Nyaéta kaulinan budak, niron-niron
ucing nu ngudag-ngudag beurit.

37
11. Hahayaman
Nyaéta kaulinan budak, niron-niron
hayam diudag-udag ku careuh.

12. Damdaman
Nyaéta kaulinan budak, kaulinan tamba
kesel sabangsa mamacanan.

13. Égrang / Jujungkungan / Jajangkungan

Nyaéta kaulinan budak, anu maké dua
golondongan awi jangkungna sababaraha
ruas,ti handap palebah sapertiluna maké
panincakan, ari gunana pikeun kaulinan
sangkan jadi jangkung.

14. Békles / beklén

Nyaéta kaulinan budak awéwé bahanna
bal karét paéh sagedé bal pingpong. Sok
disebut ogé écrak.

38
 15. Congkak
Nyaéta kaulinan budak boh kolot tamba
kesel maké siki sawo, siki mandalika, siki
saga, atawa kewuk, dina papan anu
dilobangan dua jajar jeung dina
tungtung kénca jeung katuhuna aya liang
anu gedé.

E. Masangkeun Gambar jeung Tulisan !

1.
.

Panggal

2.

Paparahuan

3.

Langglayangan

39
4.

Oray-orayan

5.

Paciwit-ciwit lutung

6.

Hompilah

7.

Luncat Tali

40
8.

Hahayaman

9.

Ngadu kaléci

10.

Balap karung

11.

Ucing sumput

41
12.

Congkak

13.

Békles / beklén

14.

Damdaman

15.
Égrang /
Jujungkungan /
Jajangkungan

42
 3
Kagiatan

43
 Kagiatan

A. Téks Déskripsi Ngeunaan Kagiatan Sapopoé

Poé Minggu
Poé ieu poé Minggu
Kuring hudang isuk-isuk pisan
Tuluy bébéres kamar
Bérés éta tuluy ka dapur
Mantuan mamah ngadamel sarapan
Kuring terus mandi jeung siap-siap
Teu lila Dani nyampeur rék olah raga
Kuring pamitan ka mamah
Sabada salam, tuluy lumpat muru ka
lapang
Poé Minggu sakola libur
Kuring sok resep olah raga isuk-isuk
Komo mun loba batur mah

B. Nuduhkeun Huruf Vokal tina Kecap Ngeunaan Kagiatan

Sapopoé

Conto Kagiatan Sapopoé tina masing-masing huruf vokal :

a.

A : Ameng

44
b.

I: Ibak

c.

U: Ulin

d.

É: Ébog

e.

O: Oprék

45
 f.

Eu: Eueut

C. Nuduhkeun Huruf Konsonan tina Kecap Ngeunaan

Kagiatan Sapopoé

Conto Kagiatan Sapopoé tina masing-masing huruf konsonan :

1.

Bobo

2.

Luncat

46
3.

Mandi

4.

Ngepél

5.

Piknik

6.

Sasapu

47
 7.

Tinggang

D. Nuduhkeun Gambar Kagiatan Sapopoé

1. Nyusunkeun huruf sangkan nyambung jeung kalimat
a.

Budi nuju .............di taman.

K-I-P-N-I-K

b.

Pun adi nuju ......

K-A-B-I

48
c.

Pun biang nuju ......

K-A-S-A-M
d.

Pun lanceuk nuju ......

E-E-U-T-U

e.

Pun bibi nuju ……

É-N-E-G-P-L

49
2. Ngeusian soal Latihan Ngeunaan Kagiatan Sapopoe
a. Kagiatan naon nu sok ngaberesihan runtah ?

Sasapu

Ngepél

Ameng

Ibak

b. Kagiatan naon anu meresihan téhel maké elap ?

Sasapu

Ngepél

Ameng

Ibak

c. Kagiatan ningalikeun siaran televisi ? Nongton TV

Ulin

Masak

Nongton TV

Piknik

50
d. Kagiatan naon anu reureuh bari ngedeng, mata
dipeureumkeun sarta poho kana sagala ?

Sasapu

Saré

Nulis

Masak

e. Kagiatan naon anu meresihan saluar badan maké cai

sacukupna ?

Sasapu

Masak

Mandi

Eueut

f. Kagiatan naon anu nyieun deungeun sangu atawa kadaharan di

dapur ?

Sasapu

Masak

Mandi

Eueut

51
g. Kagiatan naon anu neureuy cai pédah halabhab ?

Sasapu

Ngepél

Nginum

Ibak

h. Luyu jeung gambar nu aya di handap, kagiatan naon anu

matak awak jadi séhat ?

Sasapu

Olah raga

Nulis

Lumpat

52
 4
Kulawarga

53
 Kulawarga

A. Téks Narasi Ngeunaan Kulawarga

Kulawarga Dani
Ngaranna Dani Darmawan
Budak panengah ti Bapa Wahyu
jeung Ibu Asri
Dani boga lanceuk jeung adi
Lancekna ngaranna Sari
Adina Yati, masih kénék orok
Sari téh disebutna budak cikal
Ari Yati disebutna bungsu
Sari osok ngasuh adina Dani
jeung Yati
Dani tara ngalawan ka lanceukna
Dani ogé nyaah pisan ka adina
Dani nurut ka kolotna
Kulawarga Dani silih pikanyaah

B. Sesebutan Ngeunaan Pancakaki

1.
Pun Aki
Bapana Indung atawa
Bapana Bapa

54
2. Pun Nini
Indungna Bapa atawa
Indungna Indung

3.
Pun Biang
Anu Ngalahirkeun Anak,

Pamajikanna Bapa

4. Pun Bapa
Salakina Indung

5. Pun Lanceuk
Budak Pun Biang/Pun
Bapa anu Dilahirkeun
Samemeh Urang

55
 5. Pun Adi
Budak Pun Biang/Pun
Bapa anu Dilahirkeun
Saatos Urang

C. Eusian kotak di handap gambar ku pilihan jawaban nu geus

disadiakeun

................................. .................................
......... ........................ .................................

................................. .................................
................................. .................................

56
................................. .................................
................................. .................................

................................. .................................
................................. .................................

Salin kalimah di handap ieu di kotak eusian luyu jeung gambar nu aya
di luhur !

Pun Aki nuju Pun nini nuju Pun adi nangis Pun emang damel
ngopi nyeupah lapareun di bank

Bibi mah Ka adi mamah

Pun biang nuju Pun lanceuk
karesepna anu istri
balanja nuju sakola
masak nyebatna bibi

57
58
 5
Pangalaman

59
 Pangalaman

A. Téks Narasi Ngeunaan Pangalaman

Ulin ka Pangandaran
Liburan kamari kuring ka pangandaran
Sareng Bapa, Ibu, ogé adi
Mapay-mapay basisir resep pisan
Laut pangandaran biru jeung bersih
Matak resep para turis
Najan Pangandaran hawana panas
Tapi pikabetaheun ku pamandanganna
Éndah pisan disawangna
Kuring resep ulin di basisir
Bari balakécrakan jeung kulawarga

B. Aksara Gedé jeung Leutik tina Kecap

Di handap ieu nyaéta conto cara nulis aksara gedé jeung leutik
tina kecap.
1. Ulin ka Pangandaran.
U huruf ageung lantaran
mimiti nulis.
P huruf ageung lantaran
ngaran tempat.

60
2. Nganjang ka bumi Desi.
N huruf ageung lantaran
mimiti nulis.
D huruf ageung lantaran nami
jalmi.

3. Ngojay di walungan.
N huruf ageung lantaran
mimiti nulis.

4. Nguseup di basisir.
N huruf ageung lantaran
mimiti nulis.

5. Kamari naék kuda.

K huruf ageung lantaran
mimiti nulis.

61
C. Kalimah Tunggal Basajan/Wawaran (Ragam Basa Loma jeung
Hormat)

LOMA HORMAT

Indit Angkat

Imah Bumi

Saré Kulem

Dahar Tuang

Panon Soca

Gedé Ageung

D. Lengkepan kalimah di handap ngagunakeun jawaban anu tos

disadiakeun.

1. Budi saré di kamar, Bapa ................... di kamar.

2. Imah Ani gedé, bumi bibi ................... .
3. Abdi nuju neda, Ibu nuju ................... .
4. Abdi mios ka sakola, Bapa ................... ka kantor.
5. Panon abdi séhat ................... Aki mah tos kirang jelas.
6. Rorompok abdi alit ................... Ua mah ageung.

tuang soca bumi

angkat kulem ageung

62
 6
Séhat tur Asri

63
 Séhat tur Asri

A. Téks Déskripsi Ngeunaan Lingkungan beresih, séhat, tur asri

Jumsih di Bumi
Poé ieu poé Jumaah, kabeneran libur
Ibu ngajak beberesih bumi jeung buruan
Kuring ogé milu mantuan Ibu jeung Bapa
Kuring sasapu di buran
Bapa nyabutan jukut bari nyébor
kekembangan
Ibu ngepél, ngumbah wadah jeung masak
Poé jumaah sok rutin beberesih
Babarengan sakulawarga
Bumi jadi bersih jeung resik
Gawéna ogé teu capé teuing
Sabab dikerjakeunna babarengan
Bérés beberesih tuluy botram
Di taman pengkereun bumi
Kulawaga kuring resep lingkungan nu
bersih
Katingalina asri jeung séhat

B. Kecap-kecap Kaséhatan
Kecapna:
1. Jarum suntik
Alat kedokteran siga jarum, aya
liangan di jerona aya cairan obat
pikeun diasupkeun kana awak,
ngaliwatan pembuluh darah.

64
2. Stétoskop
Alat anu dipaké ku dokter pikeun
ngadéngékeun sora dina jero dada.
Utamana jantung jeung paru-paru.

3. Blangkar
Alat pikeun ngagotong anu gering,
cilaka, atawa maot.

4. Ambulan
Kandaraan pikeun mawa jalma anu
gering, cilaka, atawa maot.

5. Perban
Alat pikeun mungkus tatu.

65
 6. Kapsul
Bungkus obat anu dijieun tina ager
tempat jang nyimpen serbuk obat.

C. Pasangkeun gambar jeung tulisan

1.

Blankar

2.

Jarum suntik

3.

Stétoskop

66
4.

Kapsul

5.

Ambulan

6.

Perban

67
68
 7
Lingkungan

69
 Lingkungan

A. Téks Sajak Ngeunaan Barang, Sasatoan jeung Tatangkalan

Kembang Eros
Kembang eros mekar di taman
Matak hégar matak resep mun ditingal
Daunna lir gugupay
Ngajak nyaah
Ngajak ngajaga
Sangkan eros tetep ligar

Kembang eros
Meleber seungitna angin-anginan
Kembang eros warna beureum
Dieuteupan ku papanting
Kembang eros nu cucukan
Ngahiasan patamanan

B. Kalimah Tunggal
Kalimah tunggal nyaéta kalimah anu diwangun ku jejer (J), caritaan
(C), jeung objek (O).
Jejer nyaéta bagian tina kecap anu nandaan naon nu keur
diomongkeun.
Caritaan nyaéta bagian tina kalimah anu nandakeun pagawéan.
Objek nyaéta perkara anu rék dipigawé.
Conto:
- Kokom meuli buku
J C O

- Ucing ngadahar lauk

J C O

70
C. Kalimah Tunggal Ngeunaan Barang, Sato, jeung Tatangkalan

1. Andi ngumbah mobil

J C O

2. Hayam ngendog dikandang

J C O

3. Tangkal peutuey runtuh

J C O

4. Gelas dipaké ninyuh kopi

J C O

D. Tarik Garis Tina Tulisan Kana Gambar anu Ngagambarkeun

Tulisan.

Nani ngadamel kuéh

Adi marab kelenci

Ibu balanja baju

71
Rida miceun runtah

Bapa Ngala Kalapa

Manda nuju diajar

Pa guru nuju
nerangkeun

Mamang nuju
nguseup

Bibi nuju nongton

TV

Bibi nuju tandur di

sawah

72
 8
Kajadian Alam

73
 Kajadian Alam

A. Téks Kakawihan Ngeunaan Kajadian Alam

Lingkung Lembur
Tuh di lamping pagunungan
Tuh di pasir gugumplukan
Tempat sirna paniisan
Lingkung lembur padusunan
Aya mangsa kampung jadi kota di sisi
Pamungpungan jalma nu ti dayeuh
ngarungsi
Kampung-kampung gegek lir di kota
Sisi gunung ngadadak sagala aya

B. Ngaran/ Sesebutan anu Nyampak dina Kajadian Alam

a. Angin puyuh
Kajadian alam angin gedé nu bisa
ngaruntuhkeun tangkal, imah jeung
sajabana, kajadian iyeu téh kaasup kana
bencana alam.

b. Katumbiri
Gejala optik nu ngaluarkeun warna-warni
sanggeus ayana hujan.

74
c. Hujan
Hujan nyaéta turuna cai ti langit.

d. Longsor
Longsor nyaéta kajadian urugna taneuh
nu bisa ngabalukarkeun bencana alam.

e. Pagunungan
Daérah anu hawana tiis, dicirikeun ku loba
tatangkalan jeung daérahna posisi
tempatna luhur.

f. Banjir
Kajadian alam cai anu neuleumkeun imah,
makhluk jeung sajabana. Banjir kaasup
bencana alam.

75
g. Padang pasir
Daerah anu hawana panas dicirikeun ku
loba pasir dina éta daerah

h. Padesaan
Daerah anu masih asri, sejuk, jeung
masyarakatna saroméah.

i. Kota
Daerah anu kagiatan utamana jauh tina
pertanian. Daérah nu maju dibanding
padésaan.

j. Guludug
Sora nu kaluar di awang-awang nalika
hujan turun

76
C. Masangkkeun Gambar jeung Tulisan

Longsor

Angin puyuh

Katumbiri

Hujan

77
 Banjir
Padesaan

Padang pasir

Padesaan

Pagunungan

78
 guludug

Kota

D. Ngajawab Pertanyaan Ngeunaan Kajadian Alam, Pilih

Jawabanna terus Tuliskeun kana Kotak anu tos
Disadiakeun.
1. Iraha ayana katumbiri?
a. Nalika hujan poyan ........
b. Nalika hujan angin

2. Naon sababna banjir?

a. Miceun runtah ka walungan ........
b. Nyieun solokan

3. Aya sabaraha warna katumbiri?

a. Tujuh ........
b. Salapan

4. Naon sababna urug?

a. Loba runtah ........
b. Tatangkalan dituaran

79
 5. Kudu kumaha lamun aya lini?
a. Tenang, lumpat ........
ka tempat lega
b. Ceurik

6. Ka belah mana surupna panon poé?

a. Kulon ........
b. Wétan

7. Tanggal sabaraha bulan anu bentukna pinuh?

a. Tanggal 14 ........
b. Tanggal hiji

8. Iraha ayana béntang?

a. Beurang ........
b. Peuting

9. Kumaha cirina bakal hujan?

a. Poék ku méga hideung ........
b. Caang jeung cerah

10. Kumaha carana sangkan lingkungan tiis?

a. Nyieun balong ........
b. Melak tatangkalan

80