MATÉRI AJAR

BASA SUNDA
SD KELAS 5

Prof. Dr. Nunuy Nurjanah, [Link]

Yusuf Tri Herlambang, [Link]
Gilar Gandana, [Link]
Matéri Ajar Basa Sunda SD Kelas 5
Penulis : Prof. Dr. Nunuy Nurjanah, [Link]
Yusuf Tri Herlambang, [Link]
Gilar Gandana, [Link]
ISBN : 978-602-51061-6-3
978-602-51540-1-0

Desain Cover : Rian Sulaeman

Wahyu Muhamad Rizqi
Tata Bahasa : Ai Hayati Mayang Arum, [Link]
Desain dan Layout : Laisa Naudia Munggary
Frisma Wijaya, [Link]
Dudu Suhandi S, [Link]
Sigit Vebrianto Susilo, [Link]
Dadan Setiawan, [Link]
Eri Yusron, [Link]
Citera Yusrina, [Link]
Chusna Arifah, [Link]
Penerbit : Ksatria Siliwangi
Jl. Brigjen Wasita Kusumah
Perum Grand Mutiara Tasik
Regency Blok D17 Kec. Indihiang,
Kota Tasikmalaya, 46151.
Tlp. 085323282323

Tidak diperkenankan mengutip sebagian atau seluruh isi

buku ini dengan cara apapun, termasuk dengan cara mesin
fotocopy, tanpa izin sah dari penulis. Sanksi pelanggaran
Pasal 113 UU. No. 28 Tahun 2014 tentang Hak Cipta
 KATA PENGANTAR

Assalamualaikum Wr. Wb.

Alhamdulillah, Program Aplikasi berbasis Sistem Android dan

IOS dan buku Materi Ajar Bahasa Sunda ini hadir sebagai salah satu

tantangan bagi penulis sebagai seorang pendidik yang idealnya mampu

memberikan secercah harapan bagi kehidupan bangsa Indonesia

ditengah kepiluan akibat problematika yang tak kunjung usai dan

datang silih berganti, salah satunya ialah tereduksinya nilai-nilai

kebudayaan, khususnya budaya Sunda akibat gelombang arus

globalisasi. Program Aplikasi berbasis Sistem Android dan IOS dan

Buku Materi Ajar Bahasa Sunda merupakan bentuk manifestasi

kegelisahan pikiran dan kegundahan hati penulis dalam melihat

realitas budaya Sunda saat ini yang telah banyak ditinggalkan oleh

“pemiliknya”, karena dianggap sudah tidak lagi relevan dan tidak

sesuai dengan kehidupan modern. Hal ini diperparah dengan adanya

praktik pendidikan yang tidak lagi menjalankan fungsinya dalam

melakukan inovasi dan konservasi kebudayaan.

Atas dasar kondisi inilah, Program Aplikasi berbasis Sistem

Android dan IOS dan buku Materi Ajar Bahasa Sunda ini disusun

dengan berisikan konsep tentang materi ajar Bahasa Sunda yang

dikemas secara inovatif melalui pendekatan pedagogis dan

berdasarkan pada peraturan menteri pendidikan dan kebudayaan

iii
republik Indonesia nomor 79 tahun 2014 tentang muatan lokal

kurikulum 2013.

Buku ini tidak akan terwujud tanpa peran dari berbagai pihak.

Oleh sebab itu, penulis mengucapkan terima kasih kepada semua

pihak yang terlibat dan berjasa besar atas terselesaikannya buku

materi ajar basa Sunda ini. Pihak tersebut adalah keluarga besar

Fakultas Pendidikan Bahasa dan Sastra (FPBS) Program Studi Bahasa

Daerah Universitas Pendidikan Indonesia, Fakultas Ilmu Pendidikan

Program Studi Pendidikan Guru Sekolah Dasar (PGSD) Universitas

Pendidikan Indonesia Kampus di Cibiru, Fakultas Ilmu Pendidikan

Program Studi Pendidikan Guru Pendidikan Anak Usia Dini (PG-PAUD)

Universitas Pendidikan Indonesia Kampus di Tasikmalaya, yang telah

memberikan kesempatan kepada penulis untuk menyusun dan

menyelesaikan buku Materi Ajar Bahasa Sunda ini. Kepada keluarga

Besar Lembaga Pusat Kajian Pendidikan dan Pelatihan Ksatria

Siliwangi penulis sampaikan juga terima kasih sebagai teman berjuang

yang tak kenal lelah dalam rangka mencerdaskan kehidupan bangsa

yang telah bersedia menjadi mitra diskusi, debat, dan memberikan

banyak masukan bermakna untuk karya ini. Kepada semua pihak yang

telah berperan baik secara langsung maupun tidak langsung atas

terwujudnya Program Aplikasi berbasis Sistem Android dan IOS dan

buku Materi Ajar Bahasa Sunda ini, penulis juga mengucapkan terima

kasih. Penulis hanya berdoa semoga amal baik semua pihak yang telah

iv
diberikan kepada penulis mendapatkan balasan yang berlipat ganda

dari Allah SWT. Amin.

Sebagai kata penutup, penulis berharap semoga kehadiran karya

kecil ini dapat bermanfaat bagi semua pihak, khususnya bagi orang-

orang yang berkecimpung dan peduli terhadap pendidikan dan

kebudayaan di Indonesia. Semoga Program Aplikasi berbasis Sistem

Android dan IOS dan buku Materi Ajar Bahasa Sunda ini dapat

menginspirasi seluruh pihak untuk membuka cakrawala berpikir dan

membangun sikap kritis untuk memperbaiki kondisi kebudayaan

bangsa Indonesia menuju peradaban yang didambakan melalui inovasi

pendidikan. Amin.

AlhamdulillahiRabbil ’alamin

Bandung, Januari 2018

Penulis

v
 DAFTAR ISI
Kata Pengantar ............................................................................... i
Daftar Isi ............................................................................... iv

Tema 1 Kaulinan di Sabudeureun Urang ............................... 1

A. Téks ngeunaan Kaulinan Péclé ............................... 2
B. Nyebutkeun Latar, Tokoh, Sinonim,
Antonim, jeung Amanat tina Téks ............................... 3
C. Rupa-rupa Kaulinan Barudak ............................... 4

D. Ngeusian TTS ngeunaan Kaulinan

Lembur ............................... 8
Tema 2 Kajadian dina Kahirupan ......................................... 11
A. Téks Carita nu Ngandung Kabungah ............................... 12
B. Nataan Kecap Acak Sangkan Jadi
Kalimah Anu Merenah Dumasar
Carita Sapatu Anyar ............................... 13
C. Kalimah anu Bener Ngagunakeun
Tanda Baca ............................... 15
D. Ngeusikeun Pilihan Kecap sangkan
Jadi Kalimah anu Merenah ............................... 16
E. Téks Pupuh Maskumambang ............................... 17
F. Ngabédakeun Tokoh jeung
Pagawéan ............................... 17
G. Ngabédakeun Tokoh jeung
Pagawéan nu Aya dina Pupuh
Maskumambang ............................... 18
Tema 3 Hirup Sauyunan ......................................... 19
A. Téks Pupuh Magatru ............................... 20
B. Nyebutkeun Latar Tempat jeung
Tokoh tina Pupuh Magatru ............................... 20
C. Ngalengkepan Pupuh Magatru ............................... 21

D. Guru Lagu jeung Guru Wilangan

vi
 Pupuh Magatru ............................... 22
E. Ngeusian Guru Lagu jeung Guru
Wilangan Pupuh Magatru ............................... 23

Tema 4 Kaséhatan ......................................... 25

A. Téks Paguneman Ngeunaan
Pentingna Ngajaga Kaséhatan ............................... 26
B. Ngeusian Dumasar kana Eusi Carita ............................... 27

C. Sinonim jeung Antonim tina Istilah

Kaséhatan ............................... 28

D. Kalimah Langsung jeung teu

Langsung ............................... 31
E. Ngabédakeun Kalimah Langsung
jeung Teu Langsung nu
Ngagunakeun Istilah Kasehatan ku
Jalan Nyontréng Salah Sahiji Leres
atawa Lepat ............................... 32
Tema 5 Cinta Lemah Cai ......................................... 35
A. Téks Kawih nu Ngagagambarkeun
Kareueus ka Bangsa Indonésia ............................... 36

B. Sinonim Kecap anu aya dina kawih ............................... 37

C. Ngalengkepan Kawih Kujalan
Nyontréng sing Merenah ............................... 38
D. Jodokeun Sinonimna sing Merenah ............................... 39
E. Tempat-tempat anu Ngandung
Sajarah di Indonésia ............................... 40
F. Néangan 10 Kecap anu Ngeunaan
Tempat Sejarah di Indonesia ............................... 45

Tema 6 Ngajaga Lingkungan ......................................... 47

A. Téks Sajak Ngeunaan Ngajaga
Alam ............................... 48
B. Ngalengkepan Dumasar Kana Sajak

vii
 Lemah Cai nu Ngageri ............................... 49
C. Nuduhkeun Kalimah anu
Ngagambarkeun Ngajaga Alam ............................... 50
D. Ngabedakeun ciri-ciri Jalma anu
Towéksa Ngajaga Alam Dumasar
Gambar ............................... 50
E. Néangan Balukar Teu Ngajaga
Lingkungan ............................... 53

Tema 7 Kadaharan Séhat ........................................ 55

A. Nuduhkeun Kadaharan anu asup
kana 4 Séhat 5 Sampurna ............................... 56
B. Jodokeun Gambar jeung Ngaran
Kadaharanna sing Merenah ............................... 57

C. Jodokeun Dumasar Kana Kadaharan

4 Séhat 5 Sampurna ............................... 58

D. Urutkeun Sangkan Jadi Ngaran

Kadaharan ............................... 59

E. Néangan 10 Kecap anu Ngeunaan

Kana Kadaharan 4 Séhat 5
Sampurna ............................... 60

viii
 1
Kaulinan di Sabudeureun Urang

1
 Kaulinan di Sabudeureun Urang

A. Téks ngeunaan Kaulinan Péclé

Péclé
Kaulinan péclé nya éta kaulinan tradisional ku cara éngklé dina
lahan nu datar. Bisa di buruan, atawa di lapang anu saméméhna geus
digambaran kotak-kotak. Satuluyna anu maénna éngklé-éngkléan,
ngaliwatan hiji kotak ka kotak séjenna. Péclé biasana diulinkeun ku 2
nepi ka 5 urang.
Cara ulinna mah basajan, cukup éngklé ku sasuku, ngaliwatan
kotak-kotak anu geus digambar, sarta unggal jalma kudu boga bubuk
kenténg atawa batu leutik pikeun dialungkeun ka salah sahiji kotak.
Kotak anu aya tumpukan bubuk kenténgna teu meunang ditincak atawa
ditempatan ku pamaén.
Kulantaran kaulinan ieu geus kaitung jarang, poé kamari Mang
Uhyo salaku pupuhu karang taruna inisiatip pikeun ngayakeun deui
pasanggiri kaulinan barudak, salah sahijina nyaéta péclé. Tujuanna
mah sangkan barudak teu kaleungitan sumanget gotong royong tina
ieu kaulinan, anu mimiti kasilih ku daweung individualis tina ayana
games dina gadget. Isuk kénéh hareupeun balé désa geus ramé ku
tatabeuhan. Barudak kacida resepeunna. Ramé pada-pada hayang
mariluan. Kabeneran anu mariluan péclé ogé pesertana lumayan
lobaan, jadi karasa haneuteun. Resep teu weléh saleuseurian. Jawara
péclé dimeunangkeun ku Rida jeung Andi.

2
B. Nyebutkeun Latar, Tokoh, Sinonim, Antonim, jeung Amanat
tina Téks

Latar waktu : isuk-isuk

Latar tempat : hareupeun balé désa

Tokoh : Mang Uhyo jeung Barudak

Sinonim :
Buruan = pakarangan
Basajan = sederhana
Jarang = langka
Kasilih = kalindih
Jawara = pinunjul

Antonim :
Buruan = jero imah
Basajan = méwah
Jarang = loba
Kasilih = panceg
Jawara = éléh

Amanat : Ulah mopohokeun kaulinan barudak sabab

ngajarkeun hirup gotong royong jeung
babaturan.

3
C. Rupa-rupa Kaulinan Barudak

Baheula, budak Sunda sok loba maénkeun rupa-rupa kaulinan.

Tujuanna nyaéta ngariung jeung balad salembur atawa babaturan

bari di ajar hirup gotong royong. Kaulinan barudak nu loba di

paénkeun diantawisna:

1. Bébénténgan

Nyaéta kaulinan anu dipetakeun ku cara silihbeunangkeun

(ditoél) bari ngajaga benteng anu dijaga ku batu, talawéngkar,

jsb.

2. Béklen atawa békles

Nyaéta kaulinan anu maké bal béklen jeung sawatara kewuk.

Kewuk mangrupa sabangsa kerang.

3. Congklak

Nyaéta Kaulinan maké papan kai dieusi kewuk.

4
4. Hahayaman

Nyaéta kaulinan lobaaneun anu salah saurangna jadi hayam,

saurang nu lain jadi careuhna. Hayam diudag-udag careuh bari

lulumpatan sanajan teu laluasa lantaran dihalang-halang nu

séjén anu jadi pager.

5. Galah

Nyaéta kaulinan maké kalang di taneuh buruan ku cara lumpat

ti hiji kalang ka kalang lain terus balik deui. Salila bulak-balik,

teu meunang katoél atawa beunang kunu ngajaga kalang.

6. Jajangkungan atawa Égrang

Nyaéta kaulinan leumpang maké awi dua anu aya panincakan.

5
7. Oray-orayan

Nyaéta kaulinan lobaaneun silih cekel taktak, nguntuy bari

kakawihan.

8. Perepet jengkol

Nyaéta kaulinan bari kakawihan jeung nyangkedkeun unggal

suku sabeulah, tuluy puputeran teu menang leupas.

9. Damdaman

Nyaéta kaulinan nu maké mikir lantaran butuh strategi sangkan

buah dam urang teu béak dihakan ku buah dam batur anu jadi

lawan urang.

6
10. Lalandakan

Nyaéta kaulinan nu niron-niron landak sangkan salah saurang

jadi landak. méméh prung téh ngarawih heula. Réngsé

dikahiwan, landak téh sebrut ngudag kaditu kadieu. Nu diudag

tingalair lalumpat bari tingcéréwét “Aya landak... aya

landak...!”

7
D. Ngeusian TTS ngeunaan Kaulinan Lembur

Ka gigir: Ka handap:

1. Kaulinan maké kalang dina taneuh 1.

buruan ku cara lumpat ti hiji
kalang ka kalang lain terus balik
deui.

2.

3. Sabangsa kerang anu sok dipaké

kaulinan

4. Silih cekel taktak, nguntuy

kakawihan

8
Ka gigir: Ka handap:

1. 1. Engklé-éngkléan dina
gambar kotak

2. Jajangkungan

2. Hayam jeung careuh arulin di

buruan

9
 1 2

1
A A N A 3
A

Ka gigir: Ka handap:

1. 1. Kaulinan nu maké mikir

lantaran butuh strategi

2. Silihbeunangkeun bari
ngajaga bénténg

3.

10
 2
Kajadian dina Kahirupan

11
 Kajadian dina Kahirupan

A. Téks Carita nu Ngandung Kabungah

Sapatu Anyar

Basa poé Minggu kamari kuring milu jalan-jalan ka

supermarkét jeung pun Bapa. Barang ningali étalaseu aya sapatu

warna hideung, alus kacida. Kuring hayang pisan éta sapatu ti

keur kelas opat kénéh, tapi acan wani bébéja sabab sapatu téh

masih wareuteuh. Ayeuna mah ngawani-wani wé ah rék bébéja ka

Bapa, sugan wé dipangmeulikeun.

Barang pok ngomong, geuning Bapa ngidinan meuli sapatu,

najan aya saratna. Saratna téh cenah kudu leuwih getol diajarna.

Kuring nyanggupan, jeung boga tékad rék leuwih daria diajarna.

Basa geus mayar di kasir, buru-buru sapatu ditarima. Geus

réngsé balanja buru-buru balik, bari pinuh ku kabungah.

Poé ieu téh poé Senén, isuk kénéh geus saged siap mangkat

sakola maké sapatu anyar. Haté bungah kacida, sapatu nu

dipikahayang geus dipimilik.

12
B. Nataan Kecap Acak Sangkan Jadi Kalimah Anu Merenah

Dumasar Carita Sapatu Anyar

Conto:

poé – kamari – kuring - milu - basa - Minggu - ka

supermarkét – jalan-jalan

a. Basa kamari poé Minggu milu kuring jalan-jalan ka

supermarkét

b. Kamari kuring milu basa jalan-jalan ka supermarkét poé

Minggu

c. Milu Kamari kuring basa jalan-jalan ka supermarkét poé

Minggu

d. Basa poé Minggu kamari kuring milu jalan-jalan ka

supermarkét

1. hayang - kénéh - pisan – kuring – sapatu - éta - ti - opat -

keur - kelas

a. Kuring hayang éta pisan sapatu ti keur kelas opat kénéh

b. Kuring hayang pisan éta sapatu ti keur kelas opat kénéh

c. Kuring hayang pisan ti keur kelas opat kénéh éta sapatu

d. Kuring hayang pisan sapatu éta ti keur kelas opat kénéh

2. geuning - Bapa - ngidinan - meuli sapatu

a. Bapa ngidinan meuli sapatu geuning

b. Meuli sapatu geuning Bapa ngidinan

13
 c. Bapa ngidinan geuning meuli sapatu

d. Geuning Bapa ngidinan meuli sapatu

3. téh - saratna - leuwih - cenah - kudu - getol - diajarna

a. Saratna téh cenah kudu leuwih getol diajarna

b. Kudu leuwih getol cenah diajarna saratna téh

c. Leuwih getol diajarna saratna téh kudu cenah

d. Diajarna kudu leuwih getol saratna téh cenah

4. isuk - kénéh - siap - geus - saged - mangkat - maké -

sakola - anyar - sapatu

a. Mangkat sakola maké sapatu anyar isuk kénéh geus

saged siap

b. Kénéh geus saged siap isuk mangkat sakola maké sapatu

anyar

c. Geus saged siap mangkat sakola maké sapatu anyar isuk

kénéh

d. Isuk kénéh geus saged siap mangkat sakola maké

sapatu anyar

5. nu – dipikahayang - geus - dipimilik - sapatu

a. dipikahayang geus dipimilik nu sapatu

b. sapatu nu dipikahayang geus dipimilik

c. sapatu geus dipimilik nu dipikahayang

d. nu dipikahayang sapatu geus dipimilik

14
C. Kalimah anu Bener Ngagunakeun Tanda Baca

1. Tanda Tanya (?)

➢ Kalimah pananya tempat

Dimana nyimpen buku téh Dang?

➢ Kalimah pananya jumlah

Sabaraha mang harga bandros téh?

➢ Kalimah pananya jalma

Saha nu mawa bedog ka leuweung téh?

➢ Kalimah pananya waktu

Iraha rék meuli kantong sakola Mat?

2. Tanda Penyeluk (!)

➢ Kalimah paréntah

Néng pangnyandakeun cai tiis sagelas!

➢ Kalimah pangajak

Hayu urang arulin di buruan!

➢ Kalimah panyaram

Man, Ulah ngaheureuyan waé adi atuh karunya!

3. Tanda Titik (.)

➢ Kalimah wawaran (pikeun méré nyaho)

Kamari aya tukang kiridit ngaliwat ka dieu.

15
D. Ngeusikeun Pilihan Kecap sangkan Jadi Kalimah anu

Merenah

1. Kalimah pananya tempat biasana di wangun ku kecap ....

2. Kalimah nu méré béja atawa méré nyaho ngeunaan kajadian

nyaéta ....

3. Kalimah paréntah sok ditungtungan ku tanda ....

4. Kalimah pangajak biasana di wangun ku kecap ....

5. Kalimah pananya “Saha” digunakeun pikeun nanyakeun ....

6. Kalimah panyaram biasana di wangun ku kecap ....

7. Kalimah wawaran sok ditungtungan ku tanda ....

8. “Jajang, iraha rék indit ka Bandung?”, mangrupa conto

kalimah pananya ....

9. Kalimah “Cik pangmeulikeun uyah sagandu di warung néng!”,

mangrupa conto ....

10. Kecap “Sabaraha” digunakeun pikeun kalimah pananya ....

hayu dimana wawaran

jumlah jalma

panyeluk waktu paréntah

titik ulah

16
E. Téks Pupuh Maskumambang

Pupuh Maskumambang
Itu kusir bangun ambek-ambek teuing
Turun tina délman
Kuda dipecutan tarik
Teu aya pisan ras-rasan

Sekar tandak:
Naha abong-abong teuing
Nasib abdi jadi héwan
Digawékeun beurang peuting
Dirangkét taya ras-rasan

F. Ngabédakeun Tokoh jeung Pagawéan

Tokoh bisa disebut ogé palaku atawa lalakon tina hiji

kajadian. Contona jalma jeung sato.

Pagawéan dihartikeun ogé nerangkeun naon nu digawékeun

kunu jadi tokoh. Contona: meuli, maca, nulis, sasapu jeung

sajabana.

17
G. Ngabédakeun Tokoh jeung Pagawéan nu Aya dina Pupuh
Maskumambang

Kusir

Ambek-ambek
Tokoh

Turun

Délman

Kuda pagawéan

Dipecutan

Beurang

Héwan
Lianna
Digawékeun

Dirangkét

18
 3
Hirup Sauyunan

19
 Hirup Sauyunan

A. Téks Pupuh Magatru

Hirup kumbuh jeung batur kudu alakur

Ka sasama kitu deui
Teu poho jeung dulur-dulur
Ka lanceuk reujeung ka adi
Tong sombong komo bedegong

Mun di lembur tong poho nanya ka batur

Ulah légég bari degig
Asa aing uyah kidul
Der poho ka temah wadi
Nu nanya tara diwaro

Mun adigung tangtuna teu rido indung

Bapa ogé kitu deui
Lamun teu akur jeung batur
Éta mah lain pinuji
Éstuning budak nu sombong

B. Nyebutkeun Latar Tempat jeung Tokoh tina Pupuh

Magatru
Latar tempat: lingkungan imah, lembur, jeung kulawarga.

Tokoh: kuring, indung, bapa, dulur-dulur, batur salembur.

20
C. Ngalengkepan Pupuh Magatru

Hirup kumbuh jeung batur kudu 1. . .

Ka 2. . . kitu deui

Teu poho jeung 3. . .

Ka lanceuk reujeung ka adi

Tong 4
. . . komo 5. . .

sombong alakur dulur-dulur

sasama bedegong

Mun di lembur tong poho 1. . . ka batur

Ulah 2. . . bari 3. . .

Asa aing uyah kidul

Der poho ka 4. . . wadi

Nu nanya tara 5. . .

degig
nanya
légég

temah
diwaro

21
 Mun 1. . . tangtuna teu rido indung
2
. . . ogé kitu deui

Lamun teu 3. . . jeung batur

Éta mah lain 4. . .

Éstuning budak nu 5. . .

bapa akur adigung

pinuji sombong

D. Guru Lagu jeung Guru Wilangan Pupuh Magatru

Guru lagu nyaéta cara nangtukeun hurup vokal (a, i, u, e,
atawa o) dina tungtung padalisan. Guru wilangan nyaéta cara
nangtukeun jumlah engang tina sapadalisan.

1. Hi-rup kum-buh jeung ba-tur ku-du a-la-kur (12-u)

Guru lagu :u
Guru wilangan : 12

2. Ka sa-sa-ma ki-tu de-ui (8-i)

Guru lagu :i
Guru wilangan : 8

3. Teu po-ho jeung du-lur-du-lur (8-u)

Guru lagu :u
Guru wilangan : 8

4. Ka lan-ceuk reu-jeung ka a-di (8-i)

Guru lagu :i
Guru wilangan : 8
22
 5. Tong som-bong ko-mo be-de-gong (8-o)
Guru lagu :o
Guru wilangan : 8

E. Ngeusian Guru Lagu jeung Guru Wilangan Pupuh Magatru

1. Mun-di-lem-bur-tong-po-ho-na-nya-ka-ba-tur
a. 12-a c. 12-u
b. 8-a d. 8-u

2. U-lah-lé-gég-ba-ri-de-gig
a. 6-i c. 10-i
b. 8-i d. 12-i

3. A-sa-a-ing-u-yah-ki-dul
a. 8-a c. 8-u
b. 8-i d. 8-o

4. Der-po-ho-ka-te-mah-wa-di
a. 8-a c. 10-a
b. 8-u d. 10-i

5. Nu-na-nya-ta-ra-di-wa-ro
a. 6-a c. 8-a
b. 6-o d. 8-o

6. Mun-a-di-gung-tang-tu-na-teu-ri-do-in-dung
a. 10-i c. 12-i
b. 10-u d. 12-u

23
7. Ba-pa-o-gé-ki-tu-deu-i
a. 6-i c. 10-i
b. 8-i d. 12-i

8. La-mun-teu-a-kur-jeung-ba-tur
a. 8-a c. 8-a
b. 10-u d. 10-u

9. É-ta-mah-la-in-pi-nu-ji
a. 6-é c. 6-é
b. 8-i d. 8-i

10. És-tu-ning-bu-dak-nu-som-bong
a. 6-o c. 10-o
b. 8-o d. 12-o

24
 4
Kaséhatan
25
 Kaséhatan

A. Téks Paguneman Ngeunaan Pentingna Ngajaga Kaséhatan

Dokter : “Teu damang naon Adi téh?”

Adi : “Duka dok, sebel jeung sok utah-utahan waé,

katambih nyeri patuangan.”

Dokter : “Ohh kitu, sok jajan di mana waé Di?”

Adi : “Di sakola Bu sisi jajan sok méser és, terus emi-

emian dok!”

Dokter : “Tah éta nu matak nyeri beuteung téh Di! Jajan

sagawayah. Kadaharan anu teu beresih jeung teu

séhat téh mawa rupa-rupa panyakit. Jadina kitu,

siga Adi. Muntabér éta téh!”

Adi : “Muhun dok, kamari abi jajan sisi jalan anu

jajananna teu ditutupan. Da sugan téh moal

nanaon!”

Dokter : “Ulah sagawayah jajan téh Di, kudu ditingali heula

beresih henteuna. Ulah anu kabuka jeung

kaeutreupan laleur. Sabab laleur mah mawa rupa-

rupa kokotor jeung panyakit.

Adi : “Muhun dok, moal deui-deui engké mah!”

Dokter : “Di bumi ogé kadé kedah berséka, sangkan

26
 bareresih nya!.”

Adi : “Muhun dok!”

Dokter : ”Ayeuna mah Adi kedah diobat, istirahat di bumi.

Tong hilap oralitna ogé, keur ngagentos cairan anu

dikaluarkeun. Utamana mah kudu ngajaga

lingkungan jeung kaséhatan nya Di”

Adi : ”Muhun dok, haturnuhun!”

B. Ngeusian Dumasar kana Eusi Carita

1. Nu teu damang téh nyaéta . . . .

a. Adi

b. Dokter

c. Bapa

d. Ibu Guru

2. Sanggeusna di pariksa kapaliré ku dokter, kapanggih yén Adi

téh gering . . . .

a. salésma

b. budug

c. muriang

d. muntabér

3. Adi bisa nyeri beuteung ku sabab . . . .

a. motah waé
b. lulumpatan di lapang
c. jajan sagawayah
d. ménta dahareun
27
 4. Sajaba ti obat, Adi gé kudu nginum . . . sangkan cairan anu

dikaluarkeun bisa kaganti.

a. sirop

b. oralit

c. és

d. susu

5. Paripolah sangkan teu katerap kasakit muntabér nyaéta . . . .

a. jajan sagawayah

b. jajan sisi jalan

c. berséka

d. meuli és jeung emi

C. Sinonim jeung Antonim tina Istilah Kaséhatan

1. Sinonim:
a. Séhat = cageur
Kondisi awak bébas tina panyakit

b. Berséka = apik, beresih

Bisa ngajaga kabersihan

c. Ubar = obat
Naon-naon anu bisa dipaké ubar gering

d. Jéksi = suntik
Ngasupkeun ubar kana jero awak maké jarum sangkan kabawa
ku getih
28
e. Puyer = obat puruluk
Tamba anu siga tipung

f. Kaligata = garateul saawak-awak

Gering bagéan kulit karasana arateul

g. Muriang = panas tiris

Gering awak anu karasana panas tiris jeung lalinu

h. Gondongeun = bareuh beuheung

Bengep/bareuh di gigir beuheung jelema nepi ka pipi

i. Salatri = kalaparan lantaran telat dahar

Nyeri beuteung lantaran acan sasarap

j. Leuncangeun = garatel ramo suku

Radang di sela-sela ramo suku lantaran leumpang dina
cileuncang

2. Antonim
a. Cageur >< gering

Henteu katerap panyakit >< katerap panyakit

b. Mamayu >< hésé dahar

gembul dahar sabada hudang gering >< teu ngeunah

barangdahar

29
c. Kanceuh >< rerep

Panyakit anu geus rék cageur karasa deui, atawa karasa ripuh

deui >< panyakit anu karasa geus rada mendingan, deukeut ka

cageur

d. Lapar >< wareg

Hayang barang dahar >< seubeuh, seseg teu hayang deui

barang dahar

e. Jagjag >< rémpo

Leumpang ka ditu ka dieu gancang kénéh jeung teu katémbong

capé >< teu kuat leumpang jauh-jauh

f. Mulus >< kasar

Taya codéka, lemes >< heuras, atawa karadak

g. Ubar >< panyakit

Naon-naon nu dipaké ubar kasakit >< panyawat, kasakit nu

karasa dina awak

h. Soéh >< lita

Beulah jadi dua >< dibasakeun kana tatu atawa tapak oprasi

anu geus nyambung deui

30
 i. Begang >< gendut

Dedegan jalma anu teu ngeusi >< dedegan jalma anu ngeusi,

budayut

j. Jorok >< berséka

Teu bisa ngajaga kabersihan >< bisa ngajaga kabersihan

D. Kalimah Langsung jeung Teu Langsung

1. Kalimah Langsung

Kalimah langsung nyaéta kalimah anu langsung diucapkeun ka

panyatur. Biasana sok dicirian ku ayana tanda kekenténg atawa

tanda petik (“...”). Kalimah langsung biasana kapanggih dina

kalimah paguneman.

Conto:

a. "Sareng saha badé angkat ka Bandung téh?" Bapa naros.

b. "Iraha hayam téh rék dipeuncitna, Din?" Saur Aki.

c. "Saha anu ka pilih jadi bupati téh Dén?"Andri nanya.

d. “Dimana nunda buku téh Ca?” Séni nanya.

e. “Kumaha carana Ran?” Ceuk Sandri.

2. Kalimah Teu Langsung

31
 Kalimah teu langsung nyaéta kalimah anu diucapkeun teu langsung

ka panyaturna, miboga sipat nyaritakeun.

Conto:

a. Érna nyarita ka indungna yén manéhna rék lés matématika.

b. Kang Ari bébéja ka Pa kuwu, menéhna cenah moal bisa

nyupiran.

c. Dani omat-omatan ka baturna yén manéhna hayang bareng

sakola.

d. Réni ngabéjaan Yudi yén manéhna kembar jeung Rani.

e. Pa Maman bébéja ka anakna, cenah moal bisa rapat ka sakola.

E. Ngabédakeun Kalimah Langsung jeung Teu Langsung nu

Ngagunakeun Istilah Kasehatan ku Jalan Nyontréng Salah
Sahiji Leres atawa Lepat

1. “Kumaha Din ayeuna geus cageur muriangna?”, Gingin nanya.

Mangrupa conto kalimah langsung.

• Leres • Lepat

2. “Jang, sing rewog daharna méh teu begang waé”, ceuk Ceu

Tati. Mangrupa kalimah teu langsung.

• Leres • Lepat

3. Mang Midun ngawartosan Ceu Didah yén Aki Irya kaserang

panyawat jantung. Mangrupa kalimah teu langsung.

32
 • Leres • Lepat

4. Kang Maman nyaur, “Hudang gering téh karasana lapar waé nya

Ceu”. Mangrupa kalimah teu langsung.

• Leres • Lepat

5. Tati ngabéjaan Usman yén pagéto bakal aya pamariksaan

haratis di Puskésmas. Mangrupa kalimah langsung.

• Leres • Lepat

33
34
 5

Cinta Lemah Cai

35
 Cinta Lemah Cai

A. Téks Kawih nu Ngagagambarkeun Kareueus ka Bangsa

Indonésia
CINTA NUSA

Indonésia gemah ripah loh jinawi

Alam éndah héjo ngémploh sugih mukti

Subur tutuwuhan

Beunghar pepelakan

Daun héjo ngémploh karaharjaan lemah cai

Kakayon tumuwuh subur pajangkung-jangkung

Petétan ngawujud sirung pagulung-gulung

Piraku rék réla

Piraku rék téga

Alam anu ngémploh héjo pinarengan

Ngarangrangan teu kariksa

Tutuwuhan nutup alas bandawasa

Tatangkalan nutup gunung ngambah reuma

Peryoga dijaga

Diraksa diriksa

Kakayon mangpaat sumber kahirupan bangsa

Mamala tangah ngeblak nuntun gimir ketir

36
 Bahaya gunung urug padataran banjir

Rampah pada dokoh

Samakta sosoroh

Ngagarap tanah ngeblak dipelakan

Tatangkalan héjo ngémploh

B. Sinonim Kecap anu Aya Dina Kawih

a. Sugih = beunghar

mukti, beurat beunghar

b. Kakayon = tatangkalan

Rupa-rupa tatangkalan

c. Petétan = bibit

Ipukan nu geus jaradi

d. Sirung = pucuk

daun nu kaluar tina tunggul

e. Ngarangrangan= ranggas

Daun tangkal muguran

f. Reuma = kebon urut ngahuma

Kebon anu teu dipaké deui

g. Mamala = akibat

Cilaka narima akibat tina hiji kalakuan

h. Padataran = palataran

pakarangan atawa hiji tempat anu lega

37
 i. Banjir = caah

cai gedé di walungan lantaran hujan gedé

j. Samakta = sayaga

Sagala aya taya kakurang

C. Ngalengkepan kawih kujalan nyontréng sing merenah

1. Indonésia gemah . . . loh jinawi.

éndah ripah

2. Daun . . . ngémploh karaharjaan lemah cai

héjo leubeut

3. Kakayon tumuwuh . . . pajangkung-jangkung

éndah subur

4. Petétan ngawujud . . . pagulung-gulung

sirung daun

5. . . . anu ngémploh héjo pinarengan

alam tangkal

6. Tatangkalan nutup gunung ngambah . . .

reuma ramo

38
 7. Kakayon mangpaat sumber kahirupan . . .

umat bangsa

8. Mamala tangah ngeblak nuntun . . . ketir

gawir gimir

9. Bahaya gunung . . . padataran banjir

urug bitu

10. Ngagarap . . . ngeblak dipelakan

tanah tangkal

D. Jodokeun sinonimna sing merenah

Sugih Akibat

Banjir Caah

Petétan Bibit

Mamala Pucuk

Sirung Beunghar

39
E. Tempat-tempat anu Ngandung Sajarah di Indonésia

1. Candi Borobudur Magelang

Mangrupa candi Buddha nu pangagréngna sadunya

2. Astana Gedé Ciamis

Astana Gedé nyaéta hiji tempat nu di jerona aya astana nu
gedé tur panjangna ngeleuleuwihan astana di sabudeureunna.
Di astana ieu tempat dikurebkeunna gegedén karajaan Galuh.

40
3. Lawang Séwu Semarang
Baheulana mangrupa kantor Walanda nu kiwari geus robah jadi
museum. Katelah Lawang Séwu téh sabab wangunan éta miboga
panto nu loba pisan ampir sarébu panto.

4. Bénténg Rotterdam Makasar

Bénténg Rotterdam atawa Bénténg Ujung Panjang nyaéta
bénténg titinggalan Karajaan Gowa-Tallo. Wangun bénténgna
mangrupa kuya nu keur ngorondang ka laut.

41
5. Istana Maimun Médan
Nyaéta istana Kasultanan Deli. Di jero wangunan aya masjid
anu katelahna “Masjid Raya Medan”.

6. Masjid Agung Banten

Nyaéta salah sahiji masjid pangkolotna di Indonesia nu pinuh
ku carita sajarah.

42
7. Gedung Saté Bandung
Nyaéta wangunan anu miboga ciri has nyaéta ornamen cocolok
saté dina tengah manurana nu geus lila jadi ciri has Kota
Bandung.

8. Istana Bogor
Nyaéta salah sahiji ti genep Istana Presiden nu miboga
kaonjoyanna sorangan sabab sasakalana, budayana, jeung
satona. Ti baheula nepi ka kiwari aya uncal asli Nepal nu masih
kénéh kapiara.

43
9. Rumah Penculikan Réngasdéngklok
Réngasdéngklok mangrupa wangunan hiji imah nu dipaké nyulik
Soekarna-Hatta sangkan kamerdékaan bisa téréh di
béwarakeun.

10. Situs Gunung Padang Cianjur

Mangrupa titinggal prasajarah Megalitikum nu dijadikeun
komplék punden berundak pangagréngna di Asia Tenggara.

44
F. Néangan 10 Kecap anu Ngeunaan Tempat Sejarah di
Indonesia

B C V D E M R K O L P S X C G I
É G U N U N G P A D A N G E Q S
N Y B B Q C P I P E T D E V W T
T P M V E X A V E R G S D B S A
E M A S J I D A G U N G U U F N
N X Q L A S T Z T Y M M N H G A
G I W P K T Y X Y O J K G K U B
R H E O L A O A H J K O S N K O
O L A W A N G S É W U L A X I G
T P C J L A P Q A M L B T A G O
T L F F O M H W Q A O C É P N R
E M A S T A N A G E D E L V B J
R C A N D I B O R O B U D U R X
D W F T M M N I C L G Z U C Z H
A D J R K U A U B P D I E H X P
M X L F L N S P O I X P S Z H I
Z R É N G A S D E N G K L O K T

45
46
 6

Ngajaga Lingkungan

47
 Ngajaga Lingkungan

A. Téks Sajak Ngeunaan Ngajaga Alam

Lemah Cai nu Ngageri
Basa leumpang

Lebah liliwatan kagambar na luhur méga

Sumorotna panon poé nu geus méngok

Udatna méga bet mawa geter

Ngemprangan haté nu ngadadak tagiwur

Ras inget bencana di mana-mana

Sigana alam geus bendu

Alatan pangeusina teu ditowéksa

Dunya geus beurateun mawa rereged jalma

Nu teu miroséa

Hayang ngeunah sorangan

Sedeng alam katambélar

Lemah cai nu geus ngageuri

Piraku diantep diluli-luli

Angguran urang pupusti

Sangkan bisa waluya sabihari

Teu ruksak hamo lastari

48
B. Ngalengkepan Dumasar Kana Sajak Lemah Cai nu Ngageri

Basa leumpang

Lebah 1. . . kagambar na luhur méga

Sumorotna panon poé nu geus 2. . .

Udatna 3. . . bet mawa geter

Ngemprangan haté nu ngadadak 4. . .

Ras inget 5. . . di mana-mana

méngok méga liliwatan

bencana tagiwur

Sigana alam geus 1. . .

2
. . . pangeusina teu ditowéksa

Dunya geus beurateun mawa rereged 3. . .

Nu teu 4. . .

Hayang ngeunah sorangan

Sedeng alam 5. . .

katambélar
mirosé

bendu

jalma
alatan

49
 Lemah cai nu geus 1. . .

Piraku diantep 2. . .

Angguran urang 3. . .

Sangkan bisa waluya 4. . .

Teu ruksak 5. . . lastari

pupusti sabihari diluli-luli

hamo ngageuri

C. Nuduhkeun Kalimah anu Ngagambarkeun Ngajaga Alam

1. Kamari Dandi jeung Rani melak tangkal pines tukangeun sakola.

2. Solokan keur diberesihan ku petugas kabersihan.

3. Pasir anu dugul dipelakan tatangkalan ku warga lembur.

4. Sisi basisir keur dipelakan tangkal bakau ku Mang Rudi.

5. Mang Ihin nyarék nu maku spanduk dina tangkal kai.

D. Ngabédakeun ciri-ciri Jalma anu Towéksa Ngajaga Alam

Dumasar Gambar

1.
Dini keur melak tangkal di buruan

Ngajaga lingkungan

Ngaruksak lingkungan

50
2.
Minah miceun runtah ka
susukan.

Ngajaga lingkungan

Ngaruksak lingkungan

3. Tini nuju sasapu di sisi jalan

supados éndah katingalna.

Ngajaga lingkungan

Ngaruksak lingkungan

4. Dadan nuju nyébor tangkal

sangkan téréh jangkung.

Ngajaga lingkungan

Ngaruksak lingkungan

51
5.
Midun keur miceun runtah kana

wadah runtah.

Ngajaga lingkungan

Ngaruksak lingkungan

6. Mang Uha miceun runtah di

buruan mani pabalatak.

Ngajaga lingkungan

Ngaruksak lingkungan

7.
Aya lalaki keur ngerikan
tangkal sangeunahna di leuweung.

Ngajaga lingkungan

Ngaruksak lingkungan

52
E. Néangan Balukar Teu Ngajaga Lingkungan
B X O X Z O B M L O P T R E G
A M C A I K I R U H P Q W R O
N I V O U L Q Z H J L Q E T A
J K H I I K W K G K K E B U L
I L U G E J B A F L K Q X C O
R J W A W H A H D P J W Z V L
R U R K Y G L U S O H E A B O
T P A N A S A R A I G R S N N
Y Y I R S P G U Z U F T D M G
H K Q W H A H A X Y D Y F K S
K O T O R O J N C T S U G L O
K D Q O H K X V R A I H P R
L C F T R S L C B B A U J O C
U V G Y O L P V N Q H O K I V
T B H A L O D O M W G P L U Y

KEBUL BAU HALODO

PANAS KOTOR BALA LONGSOR

KAHURUAN CAI KIRUH BANJIR

53
54
 7

Kadaharan Séhat

55
 Kadaharan Séhat

A. Nuduhkeun Kadaharan anu asup kana 4 Séhat 5 Sampurna

Dahareun poko: sangu,

gandum, kentang, sagu jeung
sajabana ngandung
Dahareun Poko
karbohidrat jeung ngandung
gula anu jadi sumber tanaga
manusa.

Lauk pauk ngandung protéin

Lauk Pauk pikeun ngabentuk sistem imun
jeung nyaimbangkeun sistem
hormon.

Sayuran

Sayuran ngandung mineral

jeung serat pikeun ngajaga
kaséhatan awak.

56
 Bungbuahan ngandung mineral
jeung serat pikeun ngajaga
kaséhatan awak sarta
ngandung pitamin nu penting
Bungbuahan keur awak.

Susu gunana pikeun

ngaronjatkeun énérgi sarta
Susu salaku panglengkep
kabutuhan kadaharan awak
manusa.

B. Jodokeun Gambar jeung Ngaran Kadaharanna sing Merenah

susu sampeu daging sagu alpuket sosin

57
C. Jodokeun Dumasar Kana Kadaharan 4 Séhat 5 Sampurna

SUSU JAGONG
DAHAREUN
POKO

LAUK TOMAT

LAUK
PAUK
WORTEL SAMPEU

SAYUR

ANGGUR DAGING
HAYAM

BUAH

JERUK SOSIN

SUSU

TAHU TÉMPÉ

58
D. Urutkeun Sangkan Jadi Ngaran Kadaharan

1. U-N-G-S-A SANGU

2. I-H-U ..........

3. A-D-G-N-I-G ..........

4. S-M-P-E-U-A ..........

5. P-E-U-M-E-U-Y ..........

6. T-M-O-A-T ..........

7. G-O-N-G-J-A ..........

8. U-T-A-H ..........

9. É -T-É-M-P ..........

10. A-L-P-E ..........

59
E. Néangan 10 Kecap anu Ngeunaan Kana Kadaharan 4
Séhat 5 Sampurna
S O E N G K O L O J O M O N P
A A G H J O L A G A U A C T E
M M G A N D U M O G U K H R U
P A A U L A X C I O T A H U Y
E N D K U A R S N N O K O K E
U B I K E N T A N G M A J V U
P O U K I L A M A P A P O A M
E J K O L X Z C N G T A T B X
U O L S O S I N I N I L I F O
R O R U T S R I B A D M O X Z
A A S O A P O M R C A U B B X
H E M H A O M A V I K S D F O
U D G E D A N G Z C V B M K P
J A S T I P X O C A R T R J A
X C B N T H U Y P R T H U I V

60