PERENCANAAN GEOMETRIK DAN PERKERASAN JALAN

PERKEBUNAN BANTARAN KABUPATEN BLITAR

SKRIPSI

Diajukan Kepada Universitas Muhammadiyah Malang

Untuk Memenuhi Salah Satu Persyaratan Akademik Dalam
Menyelesaikan Program Sarjana Teknik

Disusun Oleh:

MOH. SYAINI
201310340311225

JURUSAN TEKNIK SIPIL

FAKULTAS TEKNIK
UNIVERSITAS MUHAMMADIYAH MALANG
2020

i
ii
iii
 KATA PENGANTAR

Segala puji syukur kehadirat Allah SWT yang telah memberikan rahmat serta
hidayah-Nya kepada kita semua, sehingga pada kesempatan yang berbahagia ini
penulis dapat menyelesaikan tugas akhir yang berjudul “PERENCANAAN
GEOMETRIK DAN PERKERASAN JALAN PERKEBUNAN BANTARAN
KABUPATEN BLITAR.”

Penulisan tugas akhir ini merupakan syarat yang harus ditempuh untuk
mendapatkan gelar Sarjana Teknik dijurusan Teknik Sipil, Fakultas Teknik
Universitas Muhammadiyah Malang. Dengan penuh rasa bahagia penulis dapat
menyelesaikan penulisan tugas akhir ini tak lepas dari bantuan serta bimbingan dari
banyak pihak. Oleh karena itu dengan ini penulis menyampaikan terima kasih
kepada:

1. Allah SWT yang selalu melimpahkan rahmat serta hidayahnya.

2. Kedua orang tua dan semua saudaraku tercinta yang senantiasa mendoakan,
menasehati, dan memberikan dukungan moral serta finansial selama menuntut
ilmu dan penyelesaian tugas akhir ini.
3. Bapak Drs. Fauzan, [Link]. Selaku Rektor Universitas Muhammadiyah Malang.
4. Bapak Dr. Ahmad Mubin, S.T, M.T. Selaku Dekan Fakultas Teknik
Universitas Muhammadiyah Malang.
5. Ibu Ir. Rofikatul Karimah, M.T. Selaku Ketua Jurusan Teknik Sipil Universitas
Muhammadiyah Malang.
6. Bapak Dr. Ir. Sunarto, M.T. Selaku Dosen Pembimbing 1 yang selalu
meluangkan waktunya untuk membimbing dan memberi nasehat serta
menguatkan mental penulis dalam penyelesaian penulisan tugas akhir ini.
7. Bapak Ir. Andi Syaiful Amal, M.T. Selaku Dosen Pembimbing 2 yang selalu
meluangkan waktunya untuk membimbing dan memberi nasehat serta
menguatkan mental penulis dalam penyelesaian penulisan tugas akhir ini.
8. Almarhumah Ibu Ir. Ode Rapija Gunarimba Waibo, M.T. selaku Dosen Wali.

v
9. Seluruh Bapak dan Ibu Dosen Pengajar Jurusan Teknik Sipil Universitas
Muhammadiyah Malang yang telah mengajar penulis dari awal sampai akhir,
semoga menjadi ilmu yang bermanfaat kelak.
10. Seluruh jajaran dari pihak Dinas Pekerjaan Umum Kabupaten Blitar yang telah
memberikan masukan dan izin untuk mendapatkan data yang diperlukan dalam
penyusunan tugas akhir ini.
11. Ibu Fadilla Fatkul Jannah dan seluruh staff Tata Usaha Teknik Sipil Universitas
Muhammadiyah Malang yang telah membantu informasi dan segala
pemberkasan.
12. Nurul Hikmah Raudatul Hasanah dan keluarga yang selalu menemani,
memberikan tempat naungan selama pengerjaan tugas akhir ini, dan selalu
memberikan nasehat serta motivasi.
13. Teman Teman seperjuangan yang telah berbagi informasi dan pengetahuan
dalam penyelesaian tugas akhir ini.
14. Keluarga Besar Sipil E, satu kata buat kalian semua “KALIAN TERBAIK”.
15. Semua pihak yang sudah membantu dalam penyelesaian tugas akhir yang tak
bisa penulis sebutkan satu persatu.

Akhir kata penulis menyadari bahwa tiada yang sempurna karena semperna
itu hanya milik-NYA, dengan demikian segala bentuk kritik dan saran yang
membangun senantiasa penulis terima, semoga dikemudian hari penulisan tugas
akhir ini memberikan manfaat kepada para pembacanya.

Malang, 13 Juli 2020

Penulis

vi
 DAFTAR ISI

HALAMAN COVER........................................................................................................... i
LEMBAR PENGESAHAN ................................................................................................ ii
SURAT PERNYATAAN .................................................................................................. iii
LEMBAR PERSEMBAHAN ............................................................................................ iv
KATA PENGANTAR ........................................................................................................ v
Abstrak .............................................................................................................................. vii
Abstract ............................................................................................................................ viii
DAFTAR ISI...................................................................................................................... ix
DAFTAR TABEL............................................................................................................. xii
DAFTAR GAMBAR ....................................................................................................... xiv
BAB I .................................................................................................................................. 1
PENDAHULUAN .............................................................................................................. 1
1.1 Latar Belakang .............................................................................................................. 1
1.2 Identifikasi Masalah ...................................................................................................... 7
1.3 Rumusan Masalah ......................................................................................................... 7
1.4 Tujuan dan Manfaat ...................................................................................................... 8
1.5 Batasan Masalah ........................................................................................................... 9
1.6 Lingkup Pembahasan .................................................................................................... 9
BAB II............................................................................................................................... 10
TINJAUAN PUSTAKA ................................................................................................... 10
2.1 Umum ......................................................................................................................... 10
2.2 Klasifikasi Jalan .......................................................................................................... 10
2.3 Perencanaan Alinemen Horisontal ............................................................................. 12
2.3.1 Bagian Lurus ......................................................................................... 13
2.3.2 Tikungan ............................................................................................... 13
[Link] Jari-Jari Minimum .............................................................................. 13
[Link] Lengkung peralihan (Ls) .................................................................... 15
2.3.3 Jenis Tikungan ...................................................................................... 17
[Link] Bentuk busur lingkaran (F-C) ............................................................ 17
[Link]. Tikungan Spiral-Circle-Spiral (S-C-S) ............................................. 18
[Link] Tikungan Spiral-Spiral (S-S) ............................................................. 20

ix
 2.3.4 Diagram Superelevasi ........................................................................... 21
2.3.5 Daerah Bebas Samping di Tikungan ..................................................... 25
2.3.6 Pelebaran Perkerasan ............................................................................ 27
[Link] Kendaraan Sedang ............................................................................. 28
2.3.7 Kontrol Overlapping ............................................................................. 29
2.3.8 Perhitungan Stationing .......................................................................... 29
2.4 Perencanaan Alinemen Vertikal.................................................................................. 33
2.5 Perencanaan Tebal Perkerasan Lentur ........................................................................ 37
2.5.1 Lalu Lintas ............................................................................................ 37
2.5.2 Koefisien Distribusi Kendaraan ............................................................ 38
2.5.3 Angka Ekivalen ( E ) Beban Sumbu Kendaraan ................................... 38
2.5.4 Daya Dukung Tanah Dasar (DDT dan CBR) ....................................... 39
2.5.5 Faktor Regional (FR) ............................................................................ 40
2.5.6 Indeks Permukaan (IP) .......................................................................... 41
2.5.7 Koefisien Kekuatan Relative (a) ........................................................... 42
2.5.8 Batas-Batas Minimum Tebal Perkerasan .............................................. 43
2.5.9 Analisa Komponen Perkerasan ............................................................. 44
2.6 Rencana Anggaran Biaya ............................................................................................ 47
2.6.1 Komponen Rencana Anggaran Biaya ................................................... 47
BAB III ............................................................................................................................. 50
METODE PERENCANAAN ........................................................................................... 50
3.1 Lokasi Perencanaan .................................................................................................... 50
3.2 Metode Perencanaan ................................................................................................... 50
3.3 Pendahuluan ................................................................................................................ 52
3.4 Metode Pengumpulan Dan Sifat Data......................................................................... 52
3.5 Analisa Data ................................................................................................................ 54
3.6 Kesimpulan dan Saran ................................................................................................ 54
BAB IV ............................................................................................................................. 55
PERENCANAAN GEOMETRIK DAN PERKERASAN JALAN .................................. 55
4.1 Perencanaan Geometrik Jalan ..................................................................................... 55
4.1.1 Perhitungan Titik Koordinat ................................................................. 61
4.1.2 Perhitungan Sudut Luar ........................................................................ 62
4.1.3 Perhitungan Sudut PI ............................................................................ 62

x
 4.1.4 Perhitungan Alinyemen Horizontal ...................................................... 62
4.1.5 Perencanaan Pelebaran Perkerasan ....................................................... 73
4.1.6 Perhitungan Stationing .......................................................................... 74
4.1.7 Alinyemen Vertikal ............................................................................... 76
4.1.8 Galian dan Timbunan ............................................................................ 85
4.2 Perencanaan Perkerasan Jalan ................................................................................... 123
4.2.1 Lalu lintas Harian Rata-rata (LHR) Rencana...................................... 124
4.2.2 Menghitung Lintas Ekivalen Permulaan (LEP) .................................. 124
4.2.3 Menghitung Lintas Ekivalen Akhir (LEA) ke Tahun 10 .................... 125
4.2.4 Menghitung Lintas Ekivalen Tengah (LET) ke Tahun 10 .................. 125
4.2.5 Menghitung Lintas Ekivalen Rencana (LER) ke Tahun 10 ................ 125
4.2.6 Nilai CBR (California Bearing Ratio) ................................................ 126
4.2.7 Nilai Daya Dukung Tanah (DDT) ...................................................... 127
4.2.8 Menentukan Faktor Regional (FR) ..................................................... 128
4.2.9 Menentukan Indeks Permukaan (IP) ................................................... 128
4.2.10 Mencari Harga Indeks Tebal Perkerasan ( ITP )............................... 129
4.2.11 Menetapkan Tebal Perkerasan .......................................................... 128
4.2.12 Menentukan Tebal Lapisan Perkerasan ............................................ 130
4.3 Rencana Anggaran Biaya Metode Bina Marga 2013 ................................................ 131
4.3.1 Pekerjaan Persiapan ............................................................................ 131
4.3.2 Pekerjaan Geometrik ........................................................................... 131
4.3.3 Pekerjaan Perkerasan .......................................................................... 131
4.3.4 Pekerjaan Minor .................................................................................. 133
4.4 Analisa Harga Satuan Pekerjaan (AHSP) ................................................................. 134
4.5 Rekapitulasi Anggaran Biaya Keseluruhan ............................................................. 144
BAB V ............................................................................................................................ 146
KESIMPULAN DAN SARAN....................................................................................... 146
5.1 Kesimpulan ............................................................................................................... 146
5.2 SARAN ..................................................................................................................... 147
DAFTAR PUSTAKA ..................................................................................................... 148
LAMPIRAN.................................................................................................................... 149

xi
 DAFTAR TABEL

Tabel 2. 1 Ketentuan Klasifikasi : Fungsi, Kelas Beban, Medan ..................................... 11

Tabel 2. 2 Ketentuan Klasifikasi : Fungsi, Kelas Beban, Medan ..................................... 12
Tabel 2. 3 Panjang bagian lurus maksimum ..................................................................... 13
Tabel 2. 4 Panjang jari-jari minimum (dibulatkan) ........................................................... 14
Tabel 2. 5 Jarak pandangan henti minimum ..................................................................... 27
Tabel 2. 6 Kelandaian Maksimum yang diijinkan ............................................................ 34
Tabel 2. 7 Panjang Kritis yang dizjinkan .......................................................................... 35
Tabel 2. 8 Koefisien Distribusi Kendaraan ....................................................................... 38
Tabel 2. 9 Angka Ekivalen ( E ) Sumbu Kendaraan ......................................................... 39
Tabel 2. 10 Prosentasi kendaraan berat dan yang berhenti serta iklim ............................. 41
Tabel 2. 11 Indeks permukaan pada akhir umur rencana (IPt) ......................................... 41
Tabel 2. 12 Indeks Permukaan pada awal umur rencana (IPo) ......................................... 42
Tabel 2. 13 Koefisien Kekuatan Relatif ............................................................................ 43
Tabel 2. 14 Lapis Permukaan perkerasan ......................................................................... 44
Tabel 2. 15 Lapis Pondasi Atas......................................................................................... 44

Tabel 4. 1 Titik koordinat ................................................................................................. 60

Tabel 4. 2 hasil perhitungan Galian dan Timbunan. ....................................................... 117
Tabel 4. 3 Data Jumlah Kendaraan ................................................................................. 122
Tabel 4. 4 Cara menentukan nilai FR. ............................................................................ 127
Tabel 4. 5 Indeks Permukaan pada Akhir Umur Rencana (IPt) ...................................... 128
Tabel 4. 6 Koefisien Kekuatan Relatif (a) ...................................................................... 128
Tabel 4. 7 Tebal Minimum Lapis Permukaan. ................................................................ 129
Tabel 4. 8 Tebal Minimum Lapis Pondasi Atas.............................................................. 129
Tabel 4. 9 Tebal Lapisan (cm) ........................................................................................ 130
Tabel 4. 10 Pekerjaan Peyiapan Badan Jalan (per. m2). ................................................. 135
Tabel 4. 11 Pekerjaan Pembersihan Dan Pengupasan Lahan (per. m2). ......................... 136
Tabel 4. 12 Pekerjaan Galian Tanah Biasa (per. m3). .................................................... 137
Tabel 4. 13 Pekerjaan Timbunan biasa dari sumber galian (per. m3). ............................ 138
Tabel 4. 14 Pekerjaan Lapis Pondasi Bawah Sirtu Kelas A (per. m3). ........................... 139
Tabel 4. 15 Pekerjaan Lapis Pondasi Atas Batu Pecah Kelas A (per. m3). .................... 140
Tabel 4. 16 Pekerjaan Lapis Permukaan Laston MS 744 (per. Ton) .............................. 141

xii
Tabel 4. 17 Pekerjaan Marka Jalan (per. m2). ................................................................ 143
Tabel 4. 18 Pekerjaan Bahu Jalan (per. m3). .................................................................. 144
Tabel 4. 19 Rekapitulasi Anggaran Biaya Keseluruhan. ............................................... 145

xiii
 DAFTAR GAMBAR

Gambar 2. 1 Lengkung Full Circle ....................................................................... 17

Gambar 2. 2 Lengkung Spiral-Circle-Spiral ......................................................... 18
Gambar 2. 3 Lengkung Spiral-Spiral .................................................................... 20
Gambar 2. 4 Diagram Superelevasi Full Circle (FC) ............................................ 22
Gambar 2. 5 Diagram Superelevasi Spiral-Circle-Spiral (S-C-S) ........................ 23
Gambar 2. 6 Diagram Superelevasi Spiral-Spiral (SS) ......................................... 24
Gambar 2. 7 Jarak pandang pada lengkung horizontal untuk S < L ..................... 25
Gambar 2. 8 Jarak pandangan pada lengkung horizontal untuk S > L ................. 26
Gambar 2. 9 Pelebaran Perkerasan Pada Tikungan. ............................................. 28
Gambar 2. 10 diagram alir perencanaan tikungan (full-circle) FC. ..................... 31
Gambar 2. 11 Diagram alir perencanaan tikungan S-S ......................................... 32
Gambar 2. 12 Diagram Alir Perencanaan Alinemen Vertikal .............................. 36
Gambar 2. 13 Korelasi DDT dan CBR ................................................................. 40
Gambar 2. 14 diagram alir Perencanaan Tebal Perkerasan. .................................. 46

Gambar 3. 1 Peta Lokasi Perencanaan .................................................................. 49

Gambar 3. 2 Diagram alir perencanaan geometrik dan perkerasan jalan. ............ 50

Gambar 4. 1 Lokasi proyek Perencanaan Geometrik Dan Perkerasan Jalan ........ 55

Gambar 4. 2 Trace jalan STA 0 + 000 - STA 0+500. ........................................... 56
Gambar 4. 3 Trace jalan STA 0+600 - STA 1+250. ............................................. 57
Gambar 4. 4 Trace jalan STA 1+350 - STA 2+000. ............................................. 58
Gambar 4. 5 Trace jalan STA 2 + 100 - STA 2+500. ........................................... 59
Gambar 4. 6 Trace jalan STA 2 + 600 - STA 3+400. ........................................... 60
Gambar 4. 7 Sketsa gambar sudut tikungan ∆2. ................................................... 63
Gambar 4. 8 Lengkung peralihan ∆2 .................................................................... 66
Gambar 4. 9 Diagram Superelevasi ∆2 ................................................................. 67
Gambar 4. 10 Sketsa gambar tikungan ∆3. ........................................................... 68

xiv
Gambar 4. 11 Lengkung Peralihan ∆3 .................................................................. 71
Gambar 4. 12 Diagram Superelevasi ∆3 ............................................................... 72
Gambar 4. 13 Sketsa gambar Stationing. .............................................................. 75
Gambar 4. 14 Sketsa gambar lengkung vertikal cembung 1. ................................ 77
Gambar 4. 15 Sketsa gambar elevasi dan stationing lengkung vertikal cembung 1.
............................................................................................................................... 79
Gambar 4. 16 Sketsa gambar lengkung vertikal cekung 1. ................................... 79
Gambar 4. 17 Sketsa gambar elevasi dan stationing lengkung vertikal cekung 1. 82
Gambar 4. 18 Sketsa gambar lengkung vertikal cembung 2. ................................ 82
Gambar 4. 19 Sketsa gambar elevasi dan stationing lengkung vertikal cembung 2.
............................................................................................................................... 84
Gambar 4. 20 Galian bidang IX ............................................................................ 85
Gambar 4. 21 Timbunan bidang I. ........................................................................ 86
Gambar 4. 22 Timbunan bidang II ........................................................................ 86
Gambar 4. 23 Timbunan bidang III....................................................................... 87
Gambar 4. 24 Timbunan bidang IV. ..................................................................... 87
Gambar 4. 25 Timbunan bidang V. ....................................................................... 88
Gambar 4. 26 Timbunan bidang VI ...................................................................... 89
Gambar 4. 27 timbunan bidang VII. ..................................................................... 89
Gambar 4. 28 Timbunan bidang VIII. ................................................................... 90
Gambar 4. 29 Timbunan bidang IX ...................................................................... 91
Gambar 4. 30 Galian bidang I ............................................................................... 91
Gambar 4. 31 Galian bidang II.............................................................................. 92
Gambar 4. 32 Galian bidang III ............................................................................ 93
Gambar 4. 33 Galian bidang IV ............................................................................ 93
Gambar 4. 34 Galian bidang V ............................................................................. 94
Gambar 4. 35 Galian bidang VI ............................................................................ 95
Gambar 4. 36 Galian bidang VII. .......................................................................... 96
Gambar 4. 37 Galian bidang VIII ......................................................................... 97
Gambar 4. 38 Galian bidang IX ............................................................................ 98
Gambar 4. 39 galian bidang X .............................................................................. 98

xv
Gambar 4. 40 Galian bidang XIV ......................................................................... 99
Gambar 4. 41 Timbunan bidang XI .................................................................... 100
Gambar 4. 42 Timbunan bidang XII ................................................................... 101
Gambar 4. 43 Timbunan bidang XIII. ................................................................. 101
Gambar 4. 44 Galian bidang I ............................................................................. 102
Gambar 4. 45 Galian bidang II............................................................................ 103
Gambar 4. 46 Galian bidang IV .......................................................................... 104
Gambar 4. 47 Galian bidang V ........................................................................... 104
Gambar 4. 48 Galian bidang VI .......................................................................... 105
Gambar 4. 49 Galian bidang VII ......................................................................... 106
Gambar 4. 50 Galian bidang VIII ....................................................................... 107
Gambar 4. 51 Galian bidang IX .......................................................................... 107
Gambar 4. 52 Galian bidang X ........................................................................... 108
Gambar 4. 53 Galian bidang XI .......................................................................... 108
Gambar 4. 54 Galian bidang XII ......................................................................... 109
Gambar 4. 55 Timbunan bidang III.................................................................... 110
Gambar 4. 56 Timbunan bidang VIII .................................................................. 110
Gambar 4. 57 Timbunan bidang I ....................................................................... 111
Gambar 4. 58 Timbunan bidang II ...................................................................... 112
Gambar 4. 59 Timbunan bidang III..................................................................... 112
Gambar 4. 60 Timbunan bidang IV .................................................................... 113
Gambar 4. 61 Timbunan bidang V ...................................................................... 113
Gambar 4. 62 Timbunan bidang VI .................................................................... 114
Gambar 4. 63 Timbunan bidang VII ................................................................... 115
Gambar 4. 64 Timbunan bidang VIII .................................................................. 115
Gambar 4. 65 Timbunan bidang IX .................................................................... 116
Gambar 4. 66 Timbunan bidang X ...................................................................... 117
Gambar 4. 67 Potongan memanjang STA 1+400- STA 1+500. ......................... 119
Gambar 4. 68 Potongan memanjang STA 1+500- STA 1+600 .......................... 120
Gambar 4. 69 Potongan memanjang STA 1+600- STA 1+700. ......................... 121
Gambar 4. 70 Potongan memanjang STA 1+700- STA 1+800 .......................... 122

xvi
Gambar 4. 71 Hasil Pengujian California Bearing Ratio (CBR) Lapangan. ..... 126
Gambar 4.72 Grafik Hubungan Antara Nilai CBR dan DDT. ............................ 127
Gambar 4. 73 Nomogram 4 Indeks Tebal Perkerasan. ....................................... 129
Gambar 4. 74 Konstruksi Perkerasan. ................................................................. 130
Gambar 4. 75 Sketsa gambar Lapis Pondasi Bawah ........................................... 132
Gambar 4. 76 Sketsa gambar Lapis Pondasi Atas .............................................. 132
Gambar 4. 77 Sketsa gambar Lapis Permukaan ................................................. 132
Gambar 4. 78 Sketsa marka putus – putus As jalan. ........................................... 133

xvii
 DAFTAR PUSTAKA

Ansyori, Alik Alamsyah. 2001. Rekayasa Jalan Raya, UMM Pres, Malang.

Direktorat Jenderal Bina Marga Dep. PU dan TL,. 1997. Tata Cara Perencanaan
Geometrik Jalan Antar Kota, Jalan no. 038/TBM/1997, Jakarta.

Hendarsin, Shirley. 2000. Penuntun Praktis Perencanaan Teknik Jalan Raya.

Politeknik Negeri Bandung Jurusan Teknik Sipil. Bandung.

Peraturan Menteri Pekerjaan Umum No.28/2016. Analisis Harga Satuan

Pekerjaan (AHSP), Jakarta.

Saodang, Hamirhan. 2005. Kontruksi Jalan Raya Buku 1 Geometrik Jalan, Nova,
Bandung.

Sukirman, Silvia. 1999. Perkerasan Lentur Jalan Raya. Nova. Bandung.