Perhitungan Neraca Massa Reaktor Kimia
Perhitungan Neraca Massa Reaktor Kimia
NERACA MASSA
PRODUK
(CH2)6N 4 (s) 99,93 140
(CH2)6N4 (l) 0,06
H2O 0,01
= 1010,1010kg/jam
F1NH3 : F2CH2O = 34 : 90
= = 44,7025 kmol/jam
2
H2O :F H2O = 2265,3316 kg/jam
= = 125,8517 kmol/jam
CH3OH : F1CH3OH = 19,2018
= = 0,6001 kmol/jam
= = 0,1414 kmol/jam
CH2O
CH3OH
H2O
10
CH2O
CH2O
4 8 CH3OH
H2O FE-102
(CH2)6 N4(l)
(CH2)6N 4(l)
(CH2)6N 4(s)
(CH2)6N4(s)
maka:
14
F14 H2O
= 0.1(308,5745)
= 30,8575 kg/jam
Untuk memperoleh nilai F7H2O, substitusi nilai F4H2O ke
persamaan (10),sehingga:
F10H2O = 0.9 F4H2O
= 0.9 (308,5745)
= 277,7171 kg/jam
Dengan mensubtitusi nilai F9H2O, maka:
F13H2O = 0.05 F9H2O
= 0.05 (30,8575)
= 1,5429 kg/jam
9 13
CH3OH :F CH3OH = F CH3OH + F14CH3OH
F13 9
CH3OH
CH3OH = 0.05 F
F14 9
CH3OH
CH3OH = 0.95 F
Dari persamaan (11) F9CH3OH = 0.012 F4CH3OH, maka:
F13CH3OH = 0.95 (0.012 F4CH3OH)
= 0.0114 F4CH3OH
Dari persamaan (3) F4CH3OH = 0,21747 + 0,012
F14CH3OH,maka:
= 0.05 (0,0026)
= 0.0001 kg/jam
9 13 14
CH2O :F CH2O =F CH2O +F CH2O
13 9
F CH2O
CH2O = 0.05 F
F14 9
CH2O
CH2O = 0.95 F
Dari persamaan (13) F9CH2O = 0.002 F4CH2O, maka:
F14 4
CH2O
CH2O = 0.95 (0.002 F )
4
= 0.0019 F CH2O
= 0.998 (0,0536)
= 0,0535 kg/jam
Dengan mensubstitusi nilai F9CH2O, maka:
F13CH2O = 0.05 F9CH2O
= 0.05 (0.0001)
= 0 kg/jam (jumlahnya
sangat kecil, sehingga dapat diabaikan)
9
(CH2)6N4(l) : F (CH2)6N4(l) = F13(CH2)6N4(l) + F14(CH2)6N4(l)
F13(CH2)6N4(l) = 0.05 (F9(CH2)6N4(l))
F14(CH2)6N4(l) = 0.95 (F9(CH2)6N4(l))
Dari persamaan (15) F9(CH2)6N4(l) = 0.45 F4(CH2)6N4(l),
maka:
4
F14 (CH2)6N4(l)
(CH2)6N4(l) = 0.95 (0.45 F )
4
= 0.4275 F (CH2)6N4(l)
F14 14
(CH2)6N4
(CH2)6N4(l) = 0.4275 (459,989 + 0.45 F )
= 196,645 + 0.1924 F14(CH2)6N4(l)
F14(CH2)6N4(l) 0.1924F14(CH2)6N4(l) = 196,645
= 0.05 (0.0001)
= 0 (jumlahnya sangat kecil, sehingga dapat
diabaikan)
17 15
F CH3OH
CH3OH = 0.95 F
= 0.95 (0.0001)
= 0.0001 kg/jam
H2O :F 15
H2O =F 16
H2O + F17H2O
F17 H2O = 0.05 F15H2O
= 0.05 (1,5429)
= 0,0771 kg/jam
17 15
F H2O
H2O = 0.95 F
= 0.95 (1,5429)
= 1,4657 kg/jam
(CH2)6N4(l) : F15(CH2)6N4(l) = F16(CH2)6N4(l) + F17(CH2)6N4(l)
F16(CH2)6N4(l) = 0.05 (F15(CH2)6N4(l))
= 0.05 (12,8151)
= 0,6408 kg/jam
17 15
F = 0.95 (F
(CH2)6N4(l) (CH2)6N4(l))
= 0.95 (12,8151)
= 12,1743 kg/jam
(CH2)6N4(s) : F15(CH2)6N4(s) = F16(CH2)6N4(s)
= 1009,3831 kg/jam
LAMPIRAN B
PERHITUNGAN NERACA PANAS
CpdT a (T T )
b
(T 2 c d
T 2 ) (T 3 T 3 ) (T 4
T 4 ) ; Jika T2 T1 50 K
T1
2 1
2
2 1
3
2 1
4
2 1
T2
b c d ; Jika T2 T1 < 50 K
CpdT a T T T T T T T T
2 2 2 2
4 4 2
( 2 1) ( 2 1 ) ( 2 1 )( 2 1 ) (T2 T1 )(T2 T1 )
T1 2 4 4
Untuk sistem yang melibatkan perubahan fasa persamaan yang digunakan adalah :
T2 Tb T2
CpdT Cpl dT H Vl Cp v dT
T1 T1 Tb
T1
Tabel LB.2 Data kapasitas komponen cair (J/mol K) (Reklaitis, 1983) d(10 -6)
Komponen A B C
NH3 20,1494 0,845765 -0,004067 6,60687
CH2O 25,099 0,793671 -0,003872 6,10492
CH3OH -25,825 3,3582 -0,011639 14,0516
H2O 10,82964 0,472118 -0,001339 1,31424
2 3
Cpl = a + bT + cT + dT [J/mol K]
T2
3 3 4 4
T1
Cpl dT = [a(T2 T 1) + b/2(T22 T12) + c/3(T2 T1 ) + d/4(T2 T 1 )]
Tabel LB.3 Data Panas Perubahan Fasa Komponen (J/mol ) (Reklaitis, 1983)
Komponen Hvl pada titik didihnya (J/mol)
NH3 23351
CH2O 23304
CH3OH 35270
H2O 40656,2
(CH2)6N4 230120
Reaksi:
6CH2O(l) + 4NH3 (l) (CH2)6N4 (s) + 6H2O
Panas Masuk:
Total 25972,32621
Total 132429,4986
= 158401,8248 kJ/jam
Panas Keluar:
313
N 3seny awa Cpl dT
Panas keluar alur 3 = 298.
Tabel LB 9 Panas Keluar Alur 3
N3(kmol/jam) 298. cpl
308
Komponen dT (kJ/kmol) Q (kJ/jam)
Total 149329,03
Panas reaksi:
Reaksi : 6CH2O(l) + 4NH3 (l) (CH2)6N4 (s) + 6H2O
r = 219,042 kmol/jam
Hr298 = Hf produk-Hfreaktan
dQ
(219,042 )(3920,24) (149329,03-158401,8248 )
dt
= 996823,9311 KJ/jam
Air yang di perlukan jaket:
m = Q/cp
m = 1155225,756 /996823,9311
= 1,158906523 kg/jam
Tabel LB 10 Neraca Panas Reaktor
Komponen Masuk Keluar
Umpan 158401,8248
Produk 149329,03
Panas reaksi 1005897
Steam 996823,9311
Total 1155225,756 1155225,756
308 308
Cp dT
3 14
Panas Masuk = N Cp dT + N Air
298 298
Panas masuk
Total 149329,03
Total 6046,2878
3
FCH3OH 18,1227 kg/jam , F(CH2)6N4
3
1022,1981 kg/jam
14
FAir 29,315 kg/jam , FCH2O
14
0,0001 kg/jam FCH3OH
14
0,0025 kg/jam
,
14
F(CH2)6N4 243,486 kg/jam
G 1000
Tbcampuran 1 x kB
BM 1 P
dimana: G1 = Berat zat terlarut
P = Berat pelarut
kb = Konstanta air = 0,52
G G G G 1000
Tbcampuran 1
2
3
4
x kB
BM 2 BM 3
BM 1 BM 4 P
1,8 0 C
Panas keluar
Panas keluar alur 5:
bp 374,8
N Cpl dT H vl Cpg dT
5
senyawa
298 bp
374,8
Panas keluar alur 4 N Senyawa
4
Cpl dT
298
Tabel LB.14 Panas keluar alur 4
N4(kmol/jam) 298.
374,8
Komponen cpl dT Q (kJ/jam)
(kJ/kmol)
H2O 17,143029 5809,08976 99585,39693
CH2O 0,001788 7109,48534 12,7125
CH3OH 0,006796 6951,91022 47,25166249
(CH2)6N4(l) 4,068270 21305,856 86677,9850
(CH2)6N4(s) 4,9723305 17742,336 88220,76001
Total 274544,1062
dQ
(7921218,6 501 ) (155375,32 26 ) kJ/jam )
dt
dQ
7765843,3275 kJ/jam
dt
= 2117,2 kJ/kg
dQ/dt.
m
7765843,3275 kJ/jam
2117,2 kJ/kg
3667,978144 kg/jam
F5 0,55961 kg/jam
CH3OH
Tb laru tan Tb pelarut Tb campuran
G 1000
Tbcampuran 1 x kB
BM 1 P
dimana: G1 = Berat zat terlarut
P = Berat pelarut
kb = Konstanta air = 0,52
G G G 1000
Tbcampuran 1
2
3
x kB
BM 2
BM 1 BM 3 P
0,4 0 C
Panas keluar
Panas keluar alur 6:
bp 373,4
Cpl dT H vl Cpg dT
6
N senyawa
298 bp
dQ
(7620728 ) (7646675) kJ/jam )
dt
dQ
-25946,2 kJ/jam
dt
= 2117,2 kJ/kg
dQ/dt.
m
25946,2 kJ/jam
2117,2 kJ/kg
12,255 kg/jam
Panas Masuk
Panas masuk alur 6 = 7543673 kJ/jam
Panas keluar
Asumsi suhu keluar kondensor 100 oC
Panas keluar alur 7 N 7 H
senyawa vl
dQ
(6327182,885) (7543673)
dt
dQ
-1216489,8716 kJ/jam
dt
Tanda Q negatif, berarti sistem melepas panas sebesar 1216489,8716 kJ/jam. Maka
untuk menyerap panas ini digunakan air pendingin.
Data air pendingin yang digunakan:
T masuk = 30oC
T keluar = 60oC
Air pendingin yang diperlukan adalah:
dQ/dt.
m
Air pendingin masuk - Air pendingin keluar
1216489,8716 kJ/jam
- 125,4 kJ/kg
9700,876169 kg/jam
Produk - 6327182,885
Panas yang dilepas - 1216489,8716
Total 7543673 7543673
T = 101,8C T = 115,24C
P = 0,11 atm P = 0,11 atm
Panas masuk
G 1000
Tbcampuran 1 x kB
BM 1 P
dimana: G1 = Berat zat terlarut
P = Berat pelarut
kb = Konstanta air = 0,52
G G G 1000
Tbcampuran 1
2
3
x kB
BM 2
BM 1 BM 3 P
15,24 0 C
Tblaru tan Tb pelarut Tbcampuran
100 0 C 15,24 0 C
115,24 0 C
388,24 0 K
Panas keluar
Total 207859,7617
dQ
(988248,9028 ) (274544,106 ) kJ/jam )
dt
dQ
713704,7966 kJ/jam
dt
= 2117,2 kJ/kg
dQ/dt.
m
713704,7966 kJ/jam
2117,2 kJ/kg
337,0984303 kg/jam
Umpan 274544,106 -
Produk - 988248,9028
Steam 713704,7966 -
Total 988248,9028 988248,9028
9
FCH3OH 0,2149 kg/jam
G 1000
Tbcampuran 1 x kB
BM 1 P
dimana: G1 = Berat zat terlarut
P = Berat pelarut
kb = Konstanta air = 0,52
G G 2 1000
Tb campuran 1
x kB
BM 1 BM 2 P
0,010 C
Panas keluar
dQ
(754288) (780389,14 11kJ) kJ/jam )
dt
dQ
-26100,9 kJ/jam
dt
= 2117,2 kJ/kg
dQ/dt.
m
24370 kJ/jam
2117,2 kJ/kg
12,328kg/jam
Produk - 754288
Steam 26100,9 -
Total 754288,2 754288,2
dQ
(627551,82 87) (745764 )
dt
dQ
-126736,4086 kJ/jam
dt
Tanda Q negatif, berarti sistem melepas panas sebesar 118212,1388 kJ/jam. Maka
untuk menyerap panas ini digunakan air pendingin.
Data air pendingin yang digunakan:
T masuk = 30oC
T keluar = 60oC
Air pendingin yang diperlukan adalah:
dQ/dt.
m
Air pendingin masuk - Air pendingin keluar
- 126736,4086 kJ/jam
- 125,4 kJ/kg
1010,657166kg/jam
Produk - 627551,829
Panas yang dilepas - 126736,409
Total 754288,2374 754288,2374
Panas Masuk
Panas masuk alur 8 = 207859,7617 kJ/jam
Panas Keluar
313
Panas keluar alur 12 senyawa Cpl dT
N 12
298
dQ
23020,7556 207859,761 7
dt
dQ
- 184839,006 kJ/jam
dt
Tanda Q negatif, berarti sistem melepas panas sebesar 184839,006 kJ/jam. Maka
untuk menyerap panas ini digunakan air pendingin.
Data air pendingin yang digunakan:
T masuk = 30oC
T keluar = 60oC
Air Pendingin yang diperlukan adalah:
dQ/dt.
m
Air pendingin masuk - Air pendingin bekas
-184839,006 kJ/jam
-125,4 kJ/kg
1473,995264 kg/jam
Panas masuk
= 1,91x 105
T2 T2
dQ
N CpdTout N CpdTin
dt T 1 T 1
dQ
1,91x 105 16974,4879
dt
dQ
1,7 x 10 5kJ/jam
dt
1,91x 105kJ/jam
m
2117,2
82,2215 kg/jam
Umpan 17143,48182
1,9121 x105
Produk
Data perhitungan:
Kondisi penyimpanan : P = 11,5 atm = 169,0040 psi
T = 35C = 308 K
Kebutuhan penyimpanan : t = 30 hari
Laju alir massa : F = 3623,9966 kg/jam
3
Densitas bahan dalam tangki : = 1105,68 kg/m
V total =
Direncanakan membuat 2 tangki dengan faktor kelonggaran : 20%
Volume tangki, Vt = = 1415,93076 m3
= 11,8577 m = 466,8382068 in
d= 5,7292 in
d=
Dipilih tebal head standar = 5,7 in
Tabel LC 1
Massa liq
Komponen Wi
kg/jam kg/m3
NH3 506,6288 0,9950 623,3329
H2O 2,5459 0,0050 992,85662
Total 509,1747 1,0000
Perhitungan Desain
1. Menghitung Kapasitas Tangki
Kebutuhan Amonia = 506,6288 kg/jam
Lama Penyimpanan = 30 hari
Jadi total persediaan amoniak selama 30 hari adalah :
kg jam
mamonia = 506,6288 x 24 x 30 hari
jam hari
1 ( )(21 ft )
4
= 71,4662 ft (857,5941 in atau 21,7830 m)
3. Menghitung Tinggi Cairan (HL)
VL = 1 D i2 H L
4
Maka,
1/ 3
HL =
VL
= 24753,0654
1 .D 2 1 . .(21)
4 i 4
= 2,2417 in
Digunakan ts standar = 2 1/4 in
6. Desain Head (atap)
Karena bahan baku yang digunakan mudah menguap, maka dapat digunakan bentuk
head yaitu torisperhical dished head
O D
b = tin g i
ic r d is h
B A
OA
th
sf
Keterangan :
ID
t = tebal head, in t
a
r
icr = inside corner radius, in
r = radius of dish, in
OD = outside diameter, in
ID = inside diameter, in OD Ch
b = depth of dish, in
OA = overall dimension, in
Sf = Straight flange
Menentukan tebal head
Untuk menentukan tebal head, persamaan yang digunakan adalah :
0,885xPL
th = C (Brownell & Young, 1959)
FE 0,8P
= 3,9514 in
Digunakan th standar = 4 in
Menghitung tinggi head
Tinggi head (OA) = th + b + sf
Untuk torispherical head, sf = 1,5 (megyesy, hal 314)
IDh = rc -2 x th
= 256,5 2 (3,9514)
= 248,5973 in
IDh
= rc (rc icr) ( icr) 2
2
b
2
248,5973
= 256,5 in - (256,5 15,39) 2 ( 15,39) 2
2
= 41,3885 in
V0 = 4,973984955 m3/jam
Laju alir mol formaldehid, NAo = 1341,0763 kg/jam
= 44,70 kmol/jam
30 kg/kgmol
Konsentrasi awal formaldehid, N Ao 44,70 kmol/jam
=
CA0 V 4,973984955 m 3 /jam
4 4
Maka , Vs = D 3
4
Tutup dan alas ellipsoidal :
= /4 D Hh 2
2
volume 2 tutup, Vh (Brownell dkk,1959)
= /4 D ( /6 D) 2
2 1
= /12 D3
Vt = Vs + Vh
Vt = (/4 D3) + (/12 D3)
Vt = 1,0467 D3
2. Tekanan Desain
Tinggi cairan dalam tangki
3
Volume tangki = 2,9843909 m
Volume cairan = 2,4869924 m3
Tinggi tangki = 2,0721994 m
volume cairan dalam tangki tinggi tangki
Tinggi cairan dalam tangki =
volume tangki
2,4869924 m 3 2,0721994 m
Tinggi cairan dalam tangki =
2,9843909 m 3
= 1,726832876 m
Tekanan hidrostatis = g tinggi cairan dalam tangki
831,0651 kg/m 9,8 m/det 1,726832876 m
3 2
Tekanan hidrostatis =
= 14,06408 kPa
Tekanan udara luar = 1 atm = 101,325 kPa
Poperasi = 101,325 kPa + 14,06408 kPa
Poperasi = 115,3890829 kPa
Faktor kelonggaran = 20 %
Maka, Pdesign = (1,2) x (115,3890829 kPa)
1 psia
=138,4668995 kPa = 20,08292 psia
6,89476 kPa
Fluida dingin
Laju alir cairan masuk = 4406,5090 kg/jam = 9714,74018 lbm/jam
Temperatur awal (t1) = 40C = 104F
Temperatur akhir (t2) = 101,8C = 215,24F
Panas yang diserap (Q) = 7749152,56984 kJ/jam = 7344750,60171 Btu/jam
t 2 t 1 111,24
LMTD 134,81653 F
t 2 198
ln ln
t 86,76
1
T1 T2
R 0
t 2 t1
t 2 t 1 111,24
S 0,56182
T1 t 1 302 104
t 1 t 2 104 215,24
t c 159,62 F
2 2
a. Dari Tabel 8 (Kern, 1965) heater untuk fluida panas steam dan fluida dingin
light organics, diperoleh nilai UD = 100-200 Btu/jamft2F dan faktor
pengotor (Rd) = 0,003
Diambil UD = 132 Btu/jamft2F
Luas permukaan untuk perpindahan panas,
Q 7344750,60171 Btu/jam
A 412,72423ft 2
U D t Btu
132 134.81653o F
jam ft 2 o F
Luas permukaan luar (a) = 0,2618 ft2/ft (Tabel 10, Kern, 1965)
2
A 412,72423ft
Jumlah tube, N 131,37 buah
L a" 12 ft 0,2618 ft 2 /ft
t
b. Dari Tabel 9 (Kern, 1965) nilai yang terdekat adalah 131 tube dengan ID
shell 17,25 in.
c. Koreksi UD
A L N t a"
(6) Taksir jH dari Gbr. 24 Kern (1965), di peroleh jH = 100 pada Ret = 1039,57092
(7) Pada tc = 159,62F
c = 0,95 Btu/lbm.F (Gbr.2, Kern, 1965)
k = 0,33 Btu/jam lb m ft.F (Tabel 4, Kern, 1965)
1 1
c. 3 0,95 2,41668 3
1,90902
k 0,33
1
h k c. 3
jH
i
(8)
ID k
t
hi 0,33
100 1,90902 838,10476
t 0.0752
hi o hi ID
t t OD
hi o 0,902
838,10476 755,97049
t 1
(9) Karena viskositas rendah, maka diambil t = 1 (Kern, 1965)
hi o
hio t
t
hio 755,97049 1 755,97049
Fluida panas: sisi shell
(3) Flow area shell
D s C' B 2
a s ft (Pers. (7.1), Kern)
144 PT
Ds = Diameter dalam shell = 17,25 in
B = Baffle spacing = 2 in
PT = Tube pitch = 11/4 in
C = Clearance = PT OD
= 11/4 1 = 0,25 in
17,25 (1/4) 2 2
a s 0,04792ft
144 (1 1/4)
8069,16981 lb m
Gs 168400,06557
2
0,04792 jam ft
(6) Taksir JH dari Gbr. 28, Kern, diperoleh J H = 48 pada Res = 4180,94252
(7) Pada Tc = 3020F
c = 0,56 Btu/lbmF
k = 0,3 Btu/jam lb m ft.F
1 1
c 3 0,56 2,41668 3
1,65232
.
k 0,3
1
h k c. 3
(8) o
J
s
H
De k
ho 0,3
48 1,65232 396,55790
s 0,06
(9) Karena viskositas rendah, maka diambil s = 1 (Kern, 1965)
ho
ho s 396,55790 1 396,55790
s
4n V 2
Pr .
s 2g'
(2).(4)
.0,05
1,1
0,00727 psi
PT = Pt + Pr
= 0,0028 psi + 0,00727 psi
= 0,01007 psi
Pt yang diperbolehkan = 10 psi
Fluida dingin
Laju alir cairan masuk = 1574,5298 kg/jam = 3471,26215 lbm/jam
Temperatur awal (t1) = 101,8C = 215,24F
Temperatur akhir (t2) = 115,24C = 239,43F
Panas yang diserap (Q) = 713704,79658 kJ/jam = 676458,96592 Btu/jam
(3) t = beda suhu sebenarnya
Fluida Panas Fluida dingin Selisih
T1 = 302F Temperatur yang lebih tinggi t2 = 239,43F t1 = 62,568 F
T2 = 302F Temperatur yang lebih rendah t1 = 215,24F t2 = 86,76F
Selisih t2 t1 = t2 t1 =
T1 T2 = 0F
24,192F 24,192F
t 2 t 1 24,192
LMTD 74,00616 F
t 2 86,76
ln ln
t 62,568
1
T1 T2
R 0
t 2 t1
t 2 t 1 24,192
S 0,27884
T1 t 1 302 215,24
d. Dari Tabel 8 (Kern, 1965) heater untuk fluida panas steam dan fluida dingin
light organics, diperoleh nilai UD = 100-200 Btu/jamft2F dan faktor
pengotor (Rd) = 0,003
Diambil UD = 113 Btu/jamft2F
Luas permukaan untuk perpindahan panas,
Q 676458,96592 Btu/jam
A 80,89006ft 2
U D t Btu
113 74,00616o F
jam ft 2 o F
Luas permukaan luar (a) = 0,2618 ft2/ft (Tabel 10, Kern, 1965)
2
A 80,89006 ft
Jumlah tube, N 61,79531 buah
L a" 10 ft 0,2618 ft 2 /ft
t
e. Dari Tabel 9 (Kern, 1965) nilai yang terdekat adalah 62 tube dengan ID shell
10 in.
f. Koreksi UD
A L N t a"
10 ft 62 0,2618ft 2 /ft
2
81,158 ft
Q 676458,96592 Btu/jam Btu
UD 112,62694
A t 81,158 ft 2
70,0061F jam ft 2 F
N t at
at (Pers. (7.48), Kern)
144 n
62 0,127
at 0,02734 ft2
144 2
0,02734
(8) Taksir jH dari Gbr. 24 Kern (1965), di peroleh jH = 80 pada Ret = 1759,98914
(9) Pada tc = 227,336F
c = 0,95 Btu/lbm.F (Gbr.2, Kern, 1965)
k = 0,33 Btu/jam lb m ft.F (Tabel 4, Kern, 1965)
1
c. 3 0,95 2,41668
1 3
1,90902
k 0,33
1
h c. 3
k
jH
i
(8)
ID k
t
hi 0,33
80 1,90902 1504,41889
t 0.0752
hi o hi ID
t t OD
hi o 0,902
1504,41889 1209,55279
t 1
(9) Karena viskositas rendah, maka diambil t = 1 (Kern, 1965)
hi o
hio t
t
hio 1209,55279 1 1209,55279
Fluida panas: sisi shell
(3) Flow area shell
D C' B 2
a s s ft (Pers. (7.1), Kern)
144 PT
743,17871 lb m
Gs 11466,18578
2
0,06481 jam ft
(6) Taksir JH dari Gbr. 28, Kern, diperoleh J H = 25 pada Res = 284,67604
(7) Pada Tc = 3020F
c = 0,56 Btu/lbmF
k = 0,3 Btu/jam lb m ft.F
1 1
c 3 0,56 2,41668 3
1,65232
.
k 0,3
1
h k c. 3
(8) o
J
s
H
De k
ho 0,3
25 1,65232 206,54057
s 0,06
(9) Karena viskositas rendah, maka diambil s = 1 (Kern, 1965)
ho
ho s 206,54057 1 206,54057
s
4n V 2
Pr .
s 2g'
(2).(4)
.0,05
1,1
0,00727 psi
PT = Pt + Pr
= 0,41902 psi + 0,00727 psi
= 0,42629 psi
Pt yang diperbolehkan = 10 psi
2 (0,8333) (60)
P
0,0013 (11466,18578)
s
5,22.1010 (0,06) (1,1) (1)
= 0,00248 psi
Ps yang diperbolehkan = 10 psi
Fluida dingin
Laju alir cairan masuk = 1023,7412 kg/jam = 2256,97472 lbm/jam
Temperatur awal (t1) = 35C = 95F
Temperatur akhir (t2) = 45C = 113F
Panas yang diserap (Q) = 174064,80454 kJ/jam = 164980,95325 Btu/jam
(5) t = beda suhu sebenarnya
Fluida Panas Fluida dingin Selisih
T1 = 302F Temperatur yang lebih tinggi t2 = 113F t1 = 189 F
T2 = 302F Temperatur yang lebih rendah t1 = 95F t2 = 207F
Selisih t2 t1 = t2 t1 =
T1 T2 = 0F 18F
18F
t 2 t1 18
LMTD 197,86356 F
t 2 189
ln ln
t 207
1
T1 T2
R 0
t 2 t1
t 2 t 1 18
S 0,08696
T1 t 1 302 95
t 1 t 2 95 113
t c 104 F
2 2
g. Dari Tabel 8 (Kern, 1965) heater untuk fluida panas steam dan fluida dingin
light organics, diperoleh nilai UD = 100-200 Btu/jamft2F dan faktor
pengotor (Rd) = 0,003
Diambil UD = 107 Btu/jamft F
2
jam ft 2 o F
Luas permukaan luar (a) = 0,1309 ft2/ft (Tabel 10, Kern, 1965)
A 7,79263ft 2
Jumlah tube, N 23,81248 buah
L a" 2,5 ft 0,1309 ft 2 /ft
t
h. Dari Tabel 9 (Kern, 1965) nilai yang terdekat adalah 24 tube dengan ID shell
8 in.
i. Koreksi UD
A L N t a"
Dari tabel 12-22 (perry, 1999) untuk kondisi operasi di atas diperoleh :
Diameter rotary dryer : 0,965 m
Panjang rotary dryer : 4,572 m
Putaran rotary dryer : 6 r/min
Daya motor : 2,2 hp
Tube steam OD : 114
Jumlah tube steam : 14
1 kg
= 56758,01 lb/jam = 25745,26 kg/jam
2,2046 lb
Gambar LC. Steam ejector ([Link], 2010)
Untuk ukuran dan dimensi steam ejector dapat dilihat pada tabel dibawah ini :
Tabel LC. Ukuran dan Dimensi Standar Steam Ejector.
43
- Panjang total steam ejector (A) = 31 in
64
7
- Panjang diffuser body (B) = 26 in
16
15
- Panjang booster body (C) = 5 in
16
5
- Lebar Suction Chamber (D) = 4 in
8
- Diameter lubang inlet bahan masuk (E) = 3 in
- Diameter lubang discharge (F) = 3 in
- Diameter lubang inlet steam (G) = 2 in
41
- Panjang total steam ejector (A) = 26 in
64
1
- Panjang diffuser body (B) = 22 in
16
37
- Panjang booster body (C) = 4 in
64
7
- Lebar Suction Chamber (D) = 3 in
8
1
- Diameter lubang inlet bahan masuk (E) = 2 in
2
1
- Diameter lubang discharge (F) = 2 in
2
1
- Diameter lubang inlet steam (G) = 1 in
2
1
= 0,007454 = 0,089444 ft3/sekon
1 / 12
Daya conveyor :
C xLxWxF
P=
33.000
3
Dimana: C = kapasitas conveyor (ft /sekon)
L = panjang conveyor (ft)
W= berat material (lb/ft3) = 40 lb/ft3 (Walas, 1988)
F = Faktor material = 2 (Walas, 1988)
0,089444 ft 3 / sekon 32,808 ft 40lb / ft 32
P= 0,007114 Hp
33.000
Digunakan daya conveyor standar 0,007114 Hp.
Fluida dingin
Laju alir cairan masuk = 1447,0425 kg/jam = 3190,19927 lbm/jam
Temperatur awal (t1) = 30C = 86F
Temperatur akhir (t2) = 60C = 140F
Panas yang diserap (Q) = 184839,006 kJ/jam = 175192,88571 Btu/jam
(7) t = beda suhu sebenarnya
Fluida Panas Fluida dingin Selisih
T1 = 239,432F Temperatur yang lebih tinggi t2 = 140F t1 = 99,432 F
T2 = 95F Temperatur yang lebih rendah t1 = 86F t2 = 9F
Selisih t2 t1 = t2 t1 =
T1 T2 = 0F -90,432F
54F
Universitas Sumatera Utara
t 2 t1 - 90,432
LMTD 737,64472 F
t 2 9
ln ln
t 99,432
1
T1 T2
R 2,67467
t 2 t1
t 2 t 1 54
S 0,35195
T1 t 1 239,432 86
t 1 t 2 86 140
t c 113 F
2 2
jam ft 2 o F
Luas permukaan luar (a) = 0,1309 ft2/ft (Tabel 10, Kern, 1965)
A 61,23487 ft 2
Jumlah tube, N 51,97765 buah
L a" 9 ft 0,1309 ft 2 /ft
t
k. Dari Tabel 9 (Kern, 1965) nilai yang terdekat adalah 52 tube dengan ID shell
10 in.
l. Koreksi UD
A L Nt a"
9 ft 52 0,1309 ft 2 /ft
61,26120 ft 2
N t at
at (Pers. (7.48), Kern)
144 n
52 0,127
at 0,02293 ft
2
144 2
(10) Taksir jH dari Gbr. 24 Kern (1965), di peroleh jH = 30 pada Ret = 4327,22239
(11) Pada tc = 113F
c = 0,95 Btu/lbm.F (Gbr.2, Kern, 1965)
k = 0,33 Btu/jam lb m ft.F (Tabel 4, Kern, 1965)
1 1
c. 3 0,95 2,41668 3
1,90902
k 0,33
1
h k c. 3
jH
i
(8)
ID k
t
hi 0,33
30 1,90902 251,43143
t 0.0752
hi o hi ID
t t OD
hi o 0,902
251,43143 453,58230
t 1/ 2
(9) Karena viskositas rendah, maka diambil t = 1 (Kern, 1965)
hi o
hio t
t
hio 453,58230 1 453,58230
2858,40587 lb m
Gs 44101,11919
2
0,06481 jam ft
(6) Taksir JH dari Gbr. 28, Kern, diperoleh J H = 20 pada Res = 1094,91789
(7) Pada Tc = 167,2160F
c = 0,56 Btu/lbmF
k = 0,3 Btu/jam lb m ft.F
1 1
c 3 0,56 2,41668 3
1,65232
.
k 0,3
1
h k c. 3
(8) o
J
s
H
De k
ho 0,3
20 1,65232 165,23246
s 0,06
(9) Karena viskositas rendah, maka diambil s = 1 (Kern, 1965)
ho
ho s 165,23246 1 165,23246
s
(10) Clean Overall Coefficient, UC
h h 453,58230 165,23246
U C io o 121,11301 Btu/[Link] 2 .F
h io h o 453,58230 165,23246
4n V 2
Pr .
s 2g'
(2).(4)
.0,05
1,1
0,00727 psi
PT = Pt + Pr
= 0,03632 psi + 0,00727 psi
= 0,04360 psi
Pt yang diperbolehkan = 10 psi
Gambar LC. 8 Centr ifugal discha rge buckets (Sumber : Perry dkk, 1999)
Perhitungan desain bucket e levator maka diperoleh :
a) Spesifikasi peralatan
Laju bahan yang diangkut (F) = 1010,1010 kg/jam = 0,280584 kg/det
Faktor kelonggaran (fk) = 12 % (Perry dkk, 1999)
Kapasitas = (1 + 0,12) x 1010,1010 kg/jam
= 1131,313 kg/jam = 0,314254 kg/det
Untuk bucket elevator dengan kapasitas 14 ton/jam, spesifikasi peralatan
sebagai berikut (Perry dkk, 1999) :
1) Tinggi elevator = 25 ft = 7,6196 m
2) Ukuran bucket = 102 in = 2,5908 m
3) Jarak antar bucket = 12 in = 0,3048 m
4) Kecepatan bucket = 225 ft/menit = 68,5766 m/menit
= 1,1429 m/det
5) Kecepatan putaran = 43 putaran per menit
6) Lebar belt = 7 in = 0,1778 m =17,78 cm
Kondisi operasi:
Tekanan : 11,5 atm = 169,0040 Psi
Temperatur : 35C = 308,15 K
Laju alir massa : F = 3623,99661 kg/jam = 2,2193 lbm/detik
Data komposisi komponen:
- Formaldehid : 37 %
- Air : 62,5 %
- Methanol : 0,5 %
Densitas campuran:
= (1,119 + 0,003(F 45) 0,0027.M) (1,0 + 0,00055(55 T) (Othmer, 1999)
Dimana: F = formaldehid
M = methanol
T = temperatur
campuran = (1,119 + 0,003(37 45) 0,0027(0,5)) (1,0 + 0,00055(55 35)
= 1105,68 kg/m3 = 69,02761 lbm/ft3
Viskositas campuran:
campuran = 1,28 + 0,039 F + 0,05 M 0,024T (Othmer, 1999)
= 1,28 + 0,039 (37) + 0,05 M 0,024(35)
= 1,908 cP = 4,615643 lbm ft/jam = 0,001908 Pa.s
Laju alir volumetrik, Q:
F 3623,99661kg/jam 3
Q = = = 3,27762 m /jam
1105,68 kg/m 3
= 9,1 10-4 m3/detik = 0,032151 ft3/detik
-5
Laju alir volume pompa sentrifugal berkisar dari 6,67 x 10 sampai dengan
3
6,3 m /detik (Geankoplis, 1997). Maka dengan nilai Q di atas dapat menggunakan
pompa sentrifugal.
Perencenaan pompa:
Penentuan diameter optimum untuk pipa:
Diameter pipa optimum dihitung dengan persamaan:
Di = 3,9 x Q0,45 x 0,13 .............................................................. (Walas, 1988)
Dimana D dalam inchi, Q dalam ft3/s dan dalam lb/ft3.
= 0,693412 m/detik
Bilangan Reynold, NRe:
NRe = (Geankoplis, 1997)
= 16434,8405
Karena NRe > 2100, maka aliran turbulen
Untuk pipa Commercial Steel, harga = 0,000046 m (Geankoplis, 2003)
Pada NRe = 16434,8405dan /D = 0,000046 m / 0,0409 m = 0,001125
diperoleh harga faktor fanning, f = 0,0065 (Fig.2.10.3) (Geankoplis, 2003)
Friction Loss
1. Contraction loss pada keluaran tangki
Dimana:
..............................................................................................................
diameter pipa konstan, v1 = v2
..............................................................................................................
selisih tinggi pipa,
..............................................................................................................
tekanan konstan, p2 = p1
Sehingga,
-Ws = = 60,0332603 J/kg
Kondisi operasi:
Densitas campuran:
campuran = 0,995(587 kg/m3) + 0,005(993,965 kg/m3)
campuran = 586,0529 kg/m3 = 36,58728 lbm/ft3
= 0,000103 kg/m.s
Laju alir volumetrik, Q:
F 509,174694 kg/jam 3
Q = = = 0,86882032 m /jam
586,0529 kg/m 3
= 2,4134 x 10 -4 m3/detik = 8,5224 x 10 -3 ft3/detik
Laju alir volume pompa sentrifugal berkisar dari 6,67 x 10 -5 sampai dengan
3
6,3 m /detik (Geankoplis, 1997). Maka dengan nilai Q di atas dapat menggunakan
pompa sentrifugal.
Perencenaan pompa:
Penentuan diameter optimum untuk pipa:
Diameter pipa optimum dihitung dengan persamaan:
Di = 3,9 x Q0,45 x 0,13 .............................................................. (Walas, 1988)
3 3
Dimana D dalam inchi, Q dalam ft /s dan dalam lb/ft .
Di = 3,9 x (8,5224 x 10 -3)0,45 x (69,02761)0,13
= 0,72954 in
= 0,70136 m/detik
Bilangan Reynold, NRe:
NRe = (Geankoplis, 1997)
= 83311,3319
Karena NRe > 2100, maka aliran turbulen
Untuk pipa Commercial Steel, harga = 0,000046 m (Geankoplis, 2003)
Pada NRe = 83311,3319 dan /D = 0,000046 m / 0,0209 m = 0,001125
diperoleh harga faktor fanning, f = 0,007 (Fig.2.10.3) (Geankoplis, 2003)
Friction Loss
1. Contraction loss pada keluaran tangki
Dimana:
..............................................................................................................
diameter pipa konstan, v1 = v2
..............................................................................................................
selisih tinggi pipa,
..............................................................................................................
tekanan konstan, p2 = p1
Sehingga,
-Ws = = 91,2584037 J/kg
Energi pompa, W p:
Ws = -. Wp (Geankoplis, 1997)
Jika efisiensi pompa 75%, maka:
Wp = = 121,677872 J/kg
Daya pompa, P:
P = [Link] (Geankoplis, 1997)
Laju lair massa, m = 509,174694 kg/jam = 0,14144 kg/detik
Sehingga daya pompa adalah:
P = 0,14144 kg/detik x 121,677872 J/kg
= 0,0172098 hp
Dipilih pompa dengan daya 1/24 hp
= 0,81595 m/detik
Bilangan Reynold, NRe:
NRe = (Geankoplis, 1997)
= 9964,917893
Karena NRe > 2100, maka aliran turbulen
Untuk pipa Commercial Steel, harga = 0,000046 m (Geankoplis, 2003)
Pada NRe = 7474,68844 dan /D = 0,000046 m / 0,0409 m = 0,001125
diperoleh harga faktor fanning, f = 0,0087 (Fig,2,10,3) (Geankoplis, 2003)
Friction Loss
6. Contraction loss pada keluaran tangki
t2 t1 69,12
LMTD 2 2 ,9964 F
t2 72,72
ln ln
t 3,6
1
T1 T2 126,72
R 2,2
t 2 t1 57,6
t 2 t 1 57,6
S 0,4420
T1 t 1 212,72 86
a. Dari Tabel 8, hal. 840, Kern, 1965, kondensor untuk fluida panas light
organics dan fluida dingin air, diperoleh UD = 75 150, faktor pengotor (Rd)
= 0,003
Diambil UD = 150 Btu/jamft2F
Luas permukaan untuk perpindahan panas,
1889,7029 ft 2
Q 5996988,6591 Btu/jam
A
U D t Btu
150 21,1567 o F
[Link] 2 . o F
Luas permukaan luar (a) = 0,2618 ft2/ft (Tabel 10, Kern)
A 1889,7029 ft 2
Jumlah tube, N 601,5097 buah
L a" 12 ft 0,2618 ft 2 /ft
t
b. Dari Tabel 9, hal 842, Kern, 1965, nilai yang terdekat adalah 608 tube dengan
ID shell 35 in.
c. Koreksi UD
A L Nt a"
N t at
at (Pers. (7.48), Kern)
144 n
608 0,639
at 0,6745 ft2
144 4
(12) Taksir jH dari Gbr. 24 Kern (1965), diperoleh jH = 1000 pada Ret =
87302,9593
(13) Pada tc = 111,2F
c = 0,46 Btu/lbm.F (Gbr.2, Kern, 1965)
k = 0,3680 Btu/jam lb m ft.F (Tabel 4, Kern, 1965)
1 1
c. 0.46 0,0120
3 3
0,3311
k 0,3680
1
h k c. 3
jH
i
(8)
ID k
t
hi 0,3680
1000 0,3311 1620,8303
t 0.0752
hi o hi ID
t t OD
hi o 0,902
1620,8303 1461,9890
t 1
(9) Karena viskositas rendah, maka diambil t = 1 (Kern, 1965)
hi o
hio t
t
hio 1461,9890 1 1461,9890
Fluida panas: sisi shell
(3) Flow area shell
D C' B 2
a s s ft (Pers. (7.1), Kern)
144 PT
6243,4776
Gs 18348,1789 lb m/jam.ft2
0,34028
(6) Taksir JH dari Gbr. 28, Kern, diperoleh J H = 670 pada Res = 68015,0883
(7) Pada Tc = 149,36 0F
c = 32,76 Btu/lb mF
k = 0,0098 Btu/jam lb m ft.F
1 1
c 3 32,76 0,0223 3
4,2349
.
k 0,0098
1
h k c. 3
(8) o
J
s
H
De k
ho 0,0098
679 4,2349 330,1644
s 0,0825
(9) Karena viskositas rendah, maka diambil s = 1 (Kern, 1965)
ho
ho s 330,1644 1 330,1644
s
Pressure drop
Fluida dingin : sisi tube
(1) Untuk Ret = 87302,9593
f = 0,00013 ft2/in2 (Gbr. 26, Kern)
s = 0,89 (Tabel.6, Kern)
t = 1
4n V 2
Pr .
s 2g'
(4).(4)
.0,05
0,89
0,8989 psi
PT = Pt + Pr
= 0,002 psi + 0,8989 psi
= 0,9009 psi
Pt yang diperbolehkan = 10 psi
2
0,0019 (18348,1789) (2,91667) (20,5714)
P
s
5,22.1010 (0,0825) (0,033) (1)
= 0,2701psi
Ps yang diperbolehkan = 10 psi
t2 t1 69,12
LMTD 2 2 ,9964 F
t2 72,72
ln ln
t 1 3,6
T1 T2 126,72
R 2,2
t 2 t1 57,6
t 2 t 1 57,6
S 0,4420
T1 t 1 212,72 - 82,4
t 1 t 2 82,4 140
tc 111,2 F
2 2
a. Dari Tabel 8, hal. 840, Kern, 1965, kondensor untuk fluida panas light
organics dan fluida dingin air, diperoleh UD = 75 150, faktor pengotor (Rd)
= 0,003
Diambil UD = 77 Btu/jamft2F
Luas permukaan untuk perpindahan panas,
Universitas Sumatera Utara
75,3755 ft 2
Q 126736,4086 Btu/jam
A
U D t Btu
77 2 o
20,6968 o F
[Link] . F
Luas permukaan luar (a) = 0,2618 ft2/ft (Tabel 10, Kern)
A 75,3755 ft 2
Jumlah tube, N 31,9903 buah
L a" 9 ft 0,2618 ft 2 /ft
t
b. Dari Tabel 9, hal 842, Kern, 1965, nilai yang terdekat adalah 32 tube dengan
ID shell 10 in.
c. Koreksi UD
A L Nt a"
9 ft 32 0,2618 ft2/ft
75,39840 ft 2
Q 126736,4086 Btu/jam Btu
UD 76,97665
A t 75,39840 ft 20,6968F
2
[Link] 2 .F
N t at
at (Pers. (7.48), Kern)
144 n
32 0,639
0,1420 ft2
at
144 1
(14) Taksir jH dari Gbr. 24 Kern (1965), diperoleh jH = 850 pada Ret = 40629,5739
(15) Pada tc = 111,2F
c = 0,46 Btu/lbm.F (Gbr.2, Kern, 1965)
k = 0,3680 Btu/jam lb m ft.F (Tabel 4, Kern, 1965)
0,3311
k 0,3680
1
h k c. 3
jH
i
(8)
ID k
t
hi 0,3680
850 0,3311 1.377,7058
t 0.0752
hi o hi ID
t t OD
hi o 0,902
1.377,7058 1.242,6906
t 1
(9) Karena viskositas rendah, maka diambil t = 1 (Kern, 1965)
hi o
hio t
t
hio 1.242,6906 1 1.242,6906
k 0,0056
1
h k c. 3
(8) o
J
s
H
De k
ho 0,0056
470 4,9180 156,8983
s 0,0825
(9) Karena viskositas rendah, maka diambil s = 1 (Kern, 1965)
ho
ho s 156,89831 156,8983
s
Pressure drop
Fluida dingin : sisi tube
(1) Untuk Ret = 40629,5739
f = 0,00017 ft2/in2 (Gbr. 26, Kern)
s = 0,86 (Tabel.6, Kern)
t = 1
2
f G t L n
(2) Pt (Pers. (7.53), Kern)
5,22 1010 ID s t
(0,00017) (15691,0514 ) 2 (8) (1)
Pt = 0,0001 psi
(5,22 1010 ) (0,0752) (0,86) (1)
2
V
(3) Dari Gbr. 27, Kern, 1965 pada diperoleh = 0,05
2g'
4n V 2
Pr .
s 2g'
(4).(1)
.0,05
0,86
0,2326 psi
Kondisi operasi:
Tekanan : 0,11 atm
Temperatur : 35C = 308,15 K
Laju alir massa : F = 1574,5298 kg/jam = 0,9642 lbm/detik
Data komposisi komponen:
- Formaldehid : 37 %
- Air : 62,5 %
- Methanol : 0,5 %
Densitas campuran:
= (1,119 + 0,003(F 45) 0,0027.M) (1,0 + 0,00055(55 T) (Othmer, 1999)
Dimana: F = formaldehid
M = methanol
T = temperatur
campuran = (1,119 + 0,003(37 45) 0,0027(0,5)) (1,0 + 0,00055(55 35)
= 1263,6907 kg/m3 = 78,8895 lb m/ft 3
Universitas Sumatera Utara
Viskositas campuran:
campuran = 1,28 + 0,039 F + 0,05 M 0,024T (Othmer, 1999)
= 1,28 + 0,039 (37) + 0,05 M 0,024(35)
= 0,999 cP = 4,615643 lbm ft/jam = 0,001908 Pa.s
Laju alir volumetrik, Q:
F 1574,5298 kg/jam
Q = =
1263,6907kg/m 3
= 3,46121 10-4 m3/detik = 0,0122 ft3/detik
Laju alir volume pompa sentrifugal berkisar dari 6,67 x 10 -5 sampai dengan
3
6,3 m /detik (Geankoplis, 1997). Maka dengan nilai Q di atas dapat menggunakan
pompa sentrifugal.
Perencenaan pompa:
Penentuan diameter optimum untuk pipa:
Diameter pipa optimum dihitung dengan persamaan:
Di = 3,9 x Q0,45 x 0,13 .............................................................. (Walas, 1988)
Dimana D dalam inchi, Q dalam ft3/s dan dalam lb/ft3.
Di = 3,9 x (0,0122)0,45 x (78,8895)0,13
= 0,9482 in
= 0,62096 m/detik
Bilangan Reynold, NRe:
NRe = (Geankoplis, 1997)
= 20928,8653
Karena NRe > 2100, maka aliran turbulen
Friction Loss
11. Contraction loss pada keluaran tangki
Kc = 0.55 = 0,55
Dimana:
..............................................................................................................
diameter pipa konstan, v1 = v2
..............................................................................................................
selisih tinggi pipa,
..............................................................................................................
tekanan konstan, p 2 = p1
Sehingga,
-Ws = = 25,3831 J/kg
Universitas Sumatera Utara
Energi pompa, Wp:
Ws = -. Wp (Geankoplis, 1997)
Jika efisiensi pompa 75%, maka:
Wp = = 33,84407 J/kg
Daya pompa, P:
P = [Link] (Geankoplis, 1997)
Laju lair massa, m = 1574,5298 kg/jam = 0,437369396 kg/detik
Sehingga daya pompa adalah:
P = 0,437369396 kg/detik x 33,84407 J/kg
= 0,01480236 kW
= 0,019850289 hp
Dipilih pompa dengan daya 1/50 hp
Viskositas campuran:
campuran = 0,378 cP = 0,000378 kg/m.s
Laju alir volumetrik, Q:
F 1296,5443 kg/jam
Q = =
1322,8371kg/m 3
= 0,0003 m3/detik = 0,0096 ft3/detik
Laju alir volume pompa sentrifugal berkisar dari 6,67 x 10 -5 sampai dengan
3
6,3 m /detik (Geankoplis, 1997). Maka dengan nilai Q di atas dapat menggunakan
pompa sentrifugal.
Perencenaan pompa:
Penentuan diameter optimum untuk pipa:
Diameter pipa optimum dihitung dengan persamaan:
Di = 3,9 x Q0,45 x 0,13 .............................................................. (Walas, 1988)
Dimana D dalam inchi, Q dalam ft3/s dan dalam lb/ft3.
Di = 3,9 x (0,0096)0,45 x (82,5819)0,13
= 0,8562 in
v= (Timmerhause, 1991)
= 0,48846 m/detik
Bilangan Reynold, NRe:
NRe = (Geankoplis, 1997)
= 45546,5877
Karena NRe > 2100, maka aliran turbulen
Untuk pipa Commercial Steel, harga = 0,000046 m (Geankoplis, 2003)
Pada NRe = 45546,5877dan /D = 0,000046 m / 0,122 m = 0,0017
diperoleh harga faktor fanning, f = 0,075 (Fig.2.10.3) (Geankoplis, 2003)
Friction Loss
16. Contraction loss pada keluaran tangki
Kc = 0.55 = 0,55
Dimana:
..............................................................................................................
diameter pipa konstan, v1 = v2
..............................................................................................................
selisih tinggi pipa,
..............................................................................................................
tekanan konstan, p 2 = p1
Sehingga,
-Ws = = 99,5025 J/kg
Perencenaan pompa:
Penentuan diameter optimum untuk pipa:
Diameter pipa optimum dihitung dengan persamaan:
Di = 3,9 x Q0,45 x 0,13 .............................................................. (Walas, 1988)
3 3
Dimana D dalam inchi, Q dalam ft /s dan dalam lb/ft .
Di = 3,9 x (0,0096)0,45 x (82,5881)0,13
= 0,8562 in
= 0,48846 m/detik
Bilangan Reynold, NRe:
NRe = (Geankoplis, 1997)
= 5902,1632
Karena NRe > 2100, maka aliran turbulen
Untuk pipa Commercial Steel, harga = 0,000046 m (Geankoplis, 2003)
Pada NRe = 5902,1632 dan /D = 0,000046 m / 0,122 m = 0,0017
diperoleh harga faktor fanning, f = 0,005 (Fig.2.10.3) (Geankoplis, 2003)
Friction Loss
Universitas Sumatera Utara
21. Contraction loss pada keluaran tangki
Kc = 0.55 = 0,55
Dimana:
..............................................................................................................
diameter pipa konstan, v1 = v2
..............................................................................................................
selisih tinggi pipa,
..............................................................................................................
tekanan konstan, p 2 = p1
Sehingga,
-Ws = = 60,9495 J/kg
Viskositas campuran:
campuran = 2,917 cP = 0,0029170 kg/m.s
Laju alir volumetrik, Q:
F 1023,7412 kg/jam
Q = =
1294,5935 kg/m 3
= 0,0002 m3/detik = 0,0078 ft3/detik
Laju alir volume pompa sentrifugal berkisar dari 6,67 x 10 -5 sampai dengan
3
6,3 m /detik (Geankoplis, 1997). Maka dengan nilai Q di atas dapat menggunakan
pompa sentrifugal.
Perencenaan pompa:
Penentuan diameter optimum untuk pipa:
Diameter pipa optimum dihitung dengan persamaan:
Di = 3,9 x Q0,45 x 0,13 .............................................................. (Walas, 1988)
3 3
Dimana D dalam inchi, Q dalam ft /s dan dalam lb/ft .
Di = 3,9 x (0,0078)0,45 x (80,8187)0,13
= 0,7752 in
= 1,12020 m/detik
Bilangan Reynold, NRe:
NRe = (Geankoplis, 1997)
= 7854,4953
Karena NRe > 2100, maka aliran turbulen
Untuk pipa Commercial Steel, harga = 0,000046 m (Geankoplis, 2003)
Pada NRe = 7854,4953dan /D = 0,000046 m / 0,122 m = 0,0021
diperoleh harga faktor fanning, f = 0,012 (Fig.2.10.3) (Geankoplis, 2003)
Friction Loss
26. Contraction loss pada keluaran tangki
Kc = 0.55 = 0,55
Dimana:
..............................................................................................................
diameter pipa konstan, v1 = v2
..............................................................................................................
selisih tinggi pipa,
..............................................................................................................
tekanan konstan, p2 = p1
Sehingga,
-Ws = = 352,1743 J/kg
Energi pompa, Wp:
Ws = -. Wp (Geankoplis, 1997)
Jika efisiensi pompa 75%, maka:
Wp = = 469,56572 J/kg
Daya pompa, P:
P = [Link] (Geankoplis, 1997)
Laju lair massa, m = 1023,7412 kg/jam = 0,284372547 kg/detik
Sehingga daya pompa adalah:
P = 0,284372547 kg/detik x 469,56572 J/kg
= 0,179068793 hp
Dipilih pompa dengan daya 1/4 hp
V total =
Direncanakan membuat tangki dengan faktor kelonggaran : 20%
Volume tangki, Vt = = 305,99003 m3
2. Diameter dan tinggi shell
= 360,3033 in
Tekanan Hidrostatik:
P Hidrostatik = x g x l
= 1331 kg/m3 x 9,8 m/det2 x 3,9532 m
= 515,6492 kPa = 7,47897 Psi
Po = 1,76352 Psi
P = 1,76352 Psi + 7,47897 Psi = 9,2425 Psi
Faktor keamanan untuk tekanan = 10 %
Pdesign = 1,10 x 9,2425 Psi = 10,1667 Psi
Tebal shell tangki:
d= 1,3795 in
d=
I II
III
C.24Kompresor (JC-101)
Fungsi : menaikkan tekanan produk gas di tangki amoniak (T-101)
Jenis : Reciprocating compressor
Jumlah : 1 unit dengan 1 stages
3,03 10 5 k p ( k 1) / k
hp p 1 fm i
q 2
1 (Timmerhaus,1991)
(k - 1). p
1
di mana: qfm i = laju alir (ft3/menit)
p1 = tekanan masuk = 279,224 lbf/ft2
p2 = tekanan keluar = 308,616 lbf/ft2
= efisiensi kompresor = 85 %
k = rasio panas spesifik = 1,4
Data:
Laju alir massa = 509,1746 kg/jam
campuran = 0,7kg/m3 = 0,0437 lbm/ft3
Laju alir volum (qfm i)=
509,1746 kg / jam m3 1 ft 3
= 727,39
0,7 kg / m 3 jam 0,02831685 m 3
= 7,1354 ft3/detik
3,03 10 5 k p ( k 1) / k
hp p1 q fmi 2 1
(k - 1). p
1
Universitas Sumatera Utara
3,03 10 5 1,2 161,656 (1, 21) / 1, 2
hp (14,696 lbf/ft 2 ) (428,12ft 3 /mnt) 1
(1,2 - 1) 0,85 14,696
= 13,39
Jika efisiensi motor adalah 85 %, maka :
13,39
P= 15,75 hp
0,85
Maka dipilih kompresor dengan daya 16 hp
1. Screening (SC)
Fungsi : menyaring partikel-partikel padat yang besar
Jenis : bar screen
Jumlah : 1 unit
Bahan konstruksi : stainless steel
Ukuran bar:
Lebar = 5 mm
Tebal = 20 mm
Bar clear spacing = 20 mm
Slope = 30
Kondisi operasi:
- Temperatur = 30C
- Densitas air () = 995,68 kg/m3 (Perry, 1997)
- Laju alir massa (F) = 3738,7631 kg/jam
3738,7631 kg/jam x 1 jam/3600 s
- Laju alir volume (Q)= 3
= 0,0010 m3/s
995,68 kg/m
Direncanakan ukuran screening:
Panjang = 2m
Lebar = 2m
2m
20 mm
2m
20 mm
= 0,00000008 m
Kondisi operasi
Temperatur = 30 oC
Tekanan = 1 atm
Laju massa air = 3738,7631 kg/jam
Densitas air = 995,68 kg/m3
3738,7631 kg/jam x 1 jam/3600 s
Laju air volumetrik, = 3
= 0,0010 m3/s
995,68 kg/m
= 2,2101 ft3/min
Desain Perancangan :
Bak dibuat dua persegi panjang untuk desain efektif (Kawamura, 1991)
Perhitungan ukuran tiap bak
Kecepatan pengendapan 0,1 mm pasir adalah (Kawamura, 1991) :
0 = 1,57 ft/min atau 8 mm/s
Desain diperkirakan menggunakan spesifikasi :
h
Desain panjang ideal bak : L = K v (Kawamura, 1991)
0
Uji desain :
Va panjang x lebar x tinggi
Waktu retensi (t) : t
Q laju volumetrik
2 x 1,5 x 11 ft 3
3 = 14,9315 menit
2,2101ft / min
Desain diterima ,dimana t diizinkan 6 15 menit (Kawamura, 1991)
Q laju volumetrik
Surface loading :
3. Klarifier (CL)
Fungsi : Memisahkan endapan (flok-flok) yang terbentuk karena
penambahan alum dan soda abu
Kondisi operasi
Temperatur = 30 oC
Tekanan = 1 atm
Laju massa air (F1) = 3738,7631 kg/jam
Laju massa Al2(SO4)3 (F2) = 0,1869 kg/jam
Laju massa Na2CO3 (F3) = 0,1009kg/jam
Laju massa total, m = 3739,0509 kg/jam
Densitas Al2(SO4)3 = 2,71 gr/ml (Perry, 1999)
Densitas Na2CO3 = 2,533 gr/ml (Perry, 1999)
Densitas air = 0,995 gr/ml (Perry, 1999)
Reaksi koagulasi:
Al2(SO4)3 + 3 Na2CO3 + 3 H2O 2 Al(OH)3 + 3 Na2SO4 + 3CO2
Perhitungan:
Dari Metcalf & Eddy, 1984, diperoleh :
Untuk clarifier tipe upflow (radial):
Kedalaman air = 3-5 m
Settling time = 1-3 jam
Dipilih : kedalaman air (H) = 3 m,
Settling time = 1 jam
3739,0509 = 995,7278 kg/m3
3738,7631 0,1869 0,1009
995,68 2710 2533
Daya Clarifier
P = 0,006 D2 (Ulrich, 1984)
dimana: P = daya yang dibutuhkan, kW
Sehingga, P = 0,006 (1,2627)2 = 0,0096 kW = 0,0128 hp
4. Sand Filter (SF)
Fungsi : Menyaring partikel-partikel yang masih terbawa dalam air
yang keluar dari klarifier
Kondisi operasi :
Temperatur = 30C
Tekanan = 1 atm
Laju massa air = 3738,7631 kg/jam
Densitas air = 995,68 kg/m3 (Perry, 1997)
Faktor keamanan = 20
Sand filter dirancang untuk penampungan 1/4 jam operasi.
Sand filter dirancang untuk volume bahan penyarng 1/3 volume tangki
Perhitungan:
a. Volume tangki
Kondisi operasi :
Temperatur = 30C
Tekanan = 1 atm
Laju massa air = 3764,6022 kg/jam
Densitas air = 995,68 kg/m3 (Perry, 1997)
Kebutuhan perancangan = 6 jam
Faktor keamanan = 20
Perhitungan:
a. Volume tangki 3764,6022 kg/jam 6 jam
Volume air, Va = 22,6856 m3
995,68 kg/m 3
b. Diameter tangki
Direncanakan perbandingan diameter dengan tinggi silinder, D : H =2 : 3
1
V D 2 H
4
1 23
27,2227 m D D
3
4 2
3
27,2227 m 3 D 3
8
Maka, D = 2,8488 m
H = 3,5610 m
22,6856 m 3
Tinggi air dalam tangki = x 4,2634 m = 3,5610 m
27,2227 m 3
c. Tebal tangki
Tekanan hidrostatik
P = xgxl
Kondisi operasi :
Temperatur = 30C
Tekanan = 1 atm
Laju massa air = 600 kg/jam
3
Densitas air = 995,68 kg/m (Perry, 1997)
Kebutuhan perancangan = 24 jam
Faktor keamanan = 20
Perhitungan:
a. Volume tangki
600 kg/jam 24 jam
Volume air, Va = 14,4625 m3
995,68 kg/m 3
c. Diameter tangki
Direncanakan perbandingan diameter dengan tinggi silinder, D : H =2 : 3
1
V D 2 H
4
1 23
17,3550 m D D
3
4 2
3
17,3550 m 3 D 3
8
Maka, D = 2,4518 m
H = 3,6777 m
14,4625 m 3
Tinggi air dalam tangki = 3,6777 m = 3,0648 m
17,3550 m 3
c. Tebal tangki
Tekanan hidrostatik
P = xgxl
= 995,68 kg/m3 x 9,8 m/det2 x 3,0648 m
= 29,9050 kPa
Tekanan operasi = 1 atm = 101,325 kPa
P = 29,9050 kPa + 101,325 kPa = 131,23 kPa
Faktor kelonggaran = 5 %
Maka, Pdesign = (1,05) (131,23 kPa) = 137,7915 kPa
Joint efficiency = 0,8 (Brownell,1959)
Allowable stress = 12,650 psia = 87.218,714 kP (Brownell,1959)
Kondisi operasi :
Temperatur = 30C
Tekanan = 1 atm
Laju massa air = 2204,5330 kg/jam
3
Densitas air = 995,68 kg/m (Perry, 1997)
Kebutuhan perancangan = 1 jam
Faktor keamanan = 20
Perhitungan:
a. Ukuran Cation Exchanger
Dari Tabel 12.4, The Nalco Water Handbook, diperoleh:
o Diameter penukar kation = 3 ft = 0,9144 m
2
o Luas penampang penukar kation = 9,62 ft
o Tinggi resin dalam cation exchanger = 2,5 ft = 0,762 m
Tinggi silinder = 1,2 2,5 ft = 3 ft = 0,9144 m
b. Tebal tangki
Tekanan hidrostatis
P = xgxl
= 995,68 kg/m3 x 9,8 m/det2 x 0,7620 m
= 7,4354 kPa
Tekanan operasi = 1 atm = 101,325 kPa
P = 7,4354 kPa+ 101,325 kPa = 108,7604 kPa
Faktor kelonggaran = 5 %
Maka, Pdesign = (1,05) (108,7604) = 114,1985 kPa
Joint efficiency = 0,8 (Brownell,1959)
Allowable stress = 12,650 psia = 87.218,714 kP (Brownell,1959)
Tebal shell tangki:
PD
t
2SE 1,2P
(114,1985kPa) (0,9144 m)
2(87.218,714 kPa)(0,8) 1,2(114,1985 kPa)
0,0007 m 0,0295 in
Faktor korosi = 1/8 in
Maka tebal shell yang dibutuhkan = 0,0295 in + 1/8 in = 0,1545 in
Tebal shell standar yang digunakan = 1/4 in
Tutup terbuat dari bahan yang sama dengan dinding tangki dan ditetapkan
tebal tutup 1/4 in.
Kondisi operasi :
Temperatur = 30C
Perhitungan
a. Ukuran Anion Exchanger
Dari Tabel 12.4, The Nalco Water Handbook, diperoleh:
o Diameter penukar anion = 3 ft = 0,9144 m
2
o Luas penampang penukar anion = 9,62 ft
o Tinggi resin dalam penukar anion = 2,5 ft = 0,762 m
Tinggi silinder = 1,2 2,5 ft = 3 ft = 0,9144 m
Diameter tutup = diameter tangki = 0,9144 m
Direncanakan perbandingan diameter dengan tinggi tutup D : H = 4:1
1
Tinggi tutup = x(0,9144 m) 0,2286 m
4
Tinggi tangki total = 0,9144 + 2(0,2286) = 2,0574 m
b. Tebal tangki
Tekanan hidrostatis
P = xgxl
3 2
= 995,68 kg/m x 9,8 m/det x 0,7620 m
= 7,4354 kPa
Tekanan operasi = 1 atm = 101,325 kPa
P = 7,4354 kPa+ 101,325 kPa = 108,7604 kPa
Faktor kelonggaran = 5 %
Maka, Pdesign = (1,05) (108,7604) = 114,1985 kPa
Joint efficiency = 0,8 (Brownell,1959)
Allowable stress = 12,650 psia = 87.218,714 kP (Brownell,1959)
Kondisi operasi:
Temperatur = 30C
Tekanan = 1 atm
Al2(SO4)3 yang digunakan = 50 ppm
Al2(SO4)3 yang digunakan berupa larutan 30 ( berat)
Laju massa Al2(SO4)3 = 0,1882 kg/jam
Densitas Al2(SO4)3 30 = 1363 kg/m3 = 85,0898 lbm/ft3 (Perry, 1999)
Kebutuhan perancangan = 30 hari
Faktor keamanan = 20
Perhitungan:
a. Ukuran Tangki
0,1882 kg/jam 24 jam/hari 30 hari
Volume larutan, Vl = 0,3314 m3
0,3 1363 kg/m 3
0,3977 4 2
3
m 3 D 3
8
Maka: D = 0,6964 m ; H = 1,0446 m
0,3314
Tinggi cairan dalam tangki = 1,0446 = 0,8705 m
0,3977
b. Tebal Dinding Tangki
Tekanan hidrostatik
P = x g x l
c. Daya pengaduk
Jenis pengaduk : flat 6 blade turbin impeller
Jumlah baffle : 4 buah
Untuk turbin standar (McCabe, 1999), diperoleh:
Universitas Sumatera Utara
Da/Dt = 1/3 ; Da = 1/3 x 0,6948 m = 0,2321 m = 0,7616 ft
E/Da = 1 ; E = 0,2321 m
L/Da = ; L = 1/4 x 0,2321 m = 0,0580 m
W/Da = 1/5 ; W = 1/5 x 0,2321 m = 0,0464m
J/Dt = 1/12 ; J = 1/12 x 0,6948 m = 0,058 m
dengan :
Dt = diameter tangki
Da = diameter impeller
E = tinggi turbin dari dasar tangki
L = panjang blade pada turbin
W = lebar blade pada turbin
J = lebar baffle
N D a 2
N Re (Geankoplis, 1997)
N Re
85,089810,76162
73447,1467
6,72 10 4
KT = 6,3 (McCabe,1999)
6,3 (1 put/det) 3 .(0,7616 ft) 5 (85,0898 lbm/ft 3) 1 hp
P 2
x
32,174 [Link]/[Link] 550 ft lbf/det
0,0078 hp
Kondisi operasi :
Temperatur = 30C
Tekanan = 1 atm
Na2CO3 yang digunakan = 27 ppm
Na2CO3 yang digunakan berupa larutan 30 ( berat)
Laju massa Na2CO3 = 0,1009 kg/jam
Densitas Na2CO3 30
3 3
= 1327 kg/m = 82,8423 lb m/ft (Perry, 1999)
Kebutuhan perancangan = 30 hari
Faktor keamanan = 20
Perhitungan
a. Ukuran Tangki
0,1009 kg/jam 24 jam/hari 30 hari
Volume larutan, Vl = 0,1826 m3
0,3 1327 kg/m 3
N D a 2
N Re (Geankoplis, 1997)
N Re
82,842310,6243 2 87507,3635
3,69 10 4
KT = 6,3 (McCabe,1999)
6,3.(1 put/det) 3 .(0,6243 ft) 5 (82,8423 lbm/ft 3) 1 Hp
P 2
x
32,174 [Link]/[Link] 550 ft lbf/det
0,0028 hp
Kondisi operasi:
Temperatur = 30C
Tekanan = 1 atm
NaCl yang digunakan mempunyai konsentrasi 50 ( berat)
Laju massa NaCl = 0,3418 kg/hari
Densitas NaCl 50 = 1575 kg/m3 = 98,3246 lb m/ft3 (Perry, 1997)
Kebutuhan perancangan = 30 hari
Faktor keamanan = 20
Perhitungan
Universitas Sumatera Utara
a. Ukuran Tangki
0,3418 kg/jam 24 jam/hari 30 hari
Volume larutan, Vl = 0,3125 m3
0,5 1575 kg/m 3
N D a 2
N Re (Geankoplis, 1997)
N Re
98,324610,2276 2 13319,9579
4,1775 10 3
KT = 6,3 (McCabe,1999)
6,3.(1 put/det) 3 .(0,6829 ft) 5 (98,3246 lbm/ft 3) 1hp
P 2
x
32,17 [Link]/[Link] 550 [Link]/det
0,0081 hp
Kondisi operasi:
Temperatur = 30C
Tekanan = 1 atm
NaOH yang dipakai berupa larutan 50 % (% berat) (Perry, 1999)
Laju alir massa NaOH = 1,2618 kg/jam
Densitas larutan NaOH 4% = 1518 kg/m3 = 94,7662 lbm/ft3
Kebutuhan perancangan = 30 hari
Faktor keamanan = 20%
Perhitungan
a. Ukuran Tangki
(1,2618 kg / jam)(24 jam / hari)(30 hari)
Volume larutan, (V1) = = 1,1969 m3
(0,5)(1518 kg / m 3 )
c. Daya Pengaduk
Jenis pengaduk : flat 6 blade turbin impeller
Jumlah baffle : 4 buah
Untuk turbin standar (McCabe, 1999), diperoleh:
Da/Dt = 1/3 ; Da = 1/3 x 1,0685 m = 0,3562 m = 1,1685 ft
E/Da = 1 ; E = 0,3562 m
L/Da = ; L = 1/4 x 0,3562 m = 0,089 m
W/Da = 1/5 ; W = 1/5 x 0,3562 = 0,0712 m
J/Dt = 1/12 ; J = 1/12 x 1,0685 m = 0,089 m
dengan :
Dt = diameter tangki
Universitas Sumatera Utara
Da = diameter impeller
E = tinggi turbin dari dasar tangki
L = panjang blade pada turbin
W = lebar blade pada turbin
J = lebar baffle
N D a 2
N Re (Geankoplis, 1997)
N Re
94,7662 10,3562 2 300763,61
4,302 10 4
KT = 6,3 (McCabe,1999)
6,3.(1 put/det) 3.(0,3562 ft) 5 (94,7662 lbm/ft 3) 1hp
P 2
x
32,174 [Link]/[Link] 550 [Link]/det
0,0735hp
Kondisi operasi:
Temperatur = 30C
Universitas Sumatera Utara
Tekanan = 1 atm
Ca(ClO)2 yang digunakan = 2 ppm
Ca(ClO)2 yang digunakan berupa larutan 70 ( berat)
Laju massa Ca(ClO)2 = 0,0023 kg/jam
Densitas Ca(ClO)2 70 = 1272 kg/m3 = 79,4088 lbm/ft3 (Perry, 1997)
Kebutuhan perancangan = 90 hari
Faktor keamanan = 20
Perhitungan
a. Ukuran Tangki
0,0023 kg / jam 24 jam / hari 90 hari
Volume larutan, Vl = 0,0055 m3
0,7 1272 kg / m 3
b. Tebal tangki
Tekanan hidrostatik
P = xgxl
Faktor kelonggaran = 5 %
Maka, Pdesign = (1,05) (104,1004 kPa) = 109,3054 kPa
c. Daya Pengaduk
Jenis pengaduk : flat 6 blade turbin impeller
Jumlah baffle : 4 buah
Untuk turbin standar (McCabe, 1993), diperoleh:
Da/Dt = 1/3 ; Da = 1/3 x 0,1781 m = 0,0594 m = 0,1948 ft
E/Da = 1 ; E = 0,0594
L/Da = ; L = 1/4 x 0,0594 m = 0,0148 m
W/Da = 1/5 ; W = 1/5 x 0,0594 m = 0,0119 m
J/Dt = 1/12 ; J = 1/12 x 0,0594 m = 0,0148 m
dengan :
Dt = diameter tangki
Da = diameter impeller
E = tinggi turbin dari dasar tangki
L = panjang blade pada turbin
W = lebar blade pada turbin
J = lebar baffle
N Re
79,408810,05942
4483,7661
6,7194 10 4
N Re g c gc
KT = 71
1,9926.10
8
Daya motor penggerak = = 2,4908.10 -8 hp
0,8
Maka daya motor yang dipilih 1/20 hp
Kondisi operasi :
Suhu air masuk menara (TL2) = 60C = 140F
Suhu air keluar menara (TL1) = 28C = 82,4F
Suhu udara (TG1) = 28C = 82,4F
Dari Gambar 12-14, Perry, 1999, diperoleh suhu bola basah, T w = 78F.
Dari kurva kelembaban, diperoleh H = 0,022 kg uap air/kg udara kering
Dari Gambar 12-14, Perry, 1999, diperoleh konsentrasi air = 1,25 gal/ft 2menit
Densitas air (60C) = 983,24 kg/m3 (Perry, 1999)
Universitas Sumatera Utara
Laju massa air pendingin = 12709,3544 kg/jam
Laju volumetrik air pendingin = 12709,3544 / 983,24 = 12,9260 m3/jam
Kapasitas air, Q = 12,9260 m3/jam 264,17 gal/m3 / 60 menit/jam
= 56,9110 gal/menit
Faktor keamanan = 20%
Luas menara, A = 1,2 x (kapasitas air/konsentrasi air)
= 1,2 x (56,9110 gal/menit /(1,25 gal/ft2. menit)= 54,6346 ft2
(12709,3544 kg/jam).(1 jam).(3,2808 ft) 2
Laju alir air tiap satuan luas (L) =
(54,6346 ft 2 ).(3600 s).(1m 2 )
= 0,6955 kg/s.m2
Perbandingan L : G direncanakan = 5 : 6
Sehingga laju alir gas tiap satuan luas (G) = 0,5796 kg/s.m2
600
500
400
entapi.10^-3
garis kesetimbangan
300
garis operasi
200
100
0
10 20 30 40 50 60 70
suhu
Gambar LD.2 Grafik Entalpi dan Temperatur Cairan pada Cooling Tower (CT)
Hy1 Hy * Hy
[Link].a.P
0.035
0.03
0.025
1/(hy*-hy)
0.02
0.015
0.01
0.005
0
100 150 200 250 300
hy
Kondisi operasi :
Temperatur = 30C
Tekanan = 1 atm
Laju massa air = 5731,7857 kg/jam
Densitas air = 995,68 kg/m3 (Perry, 1997)
Kebutuhan perancangan = 1 hari
Faktor keamanan = 20
Perhitungan:
a. Ukuran tangki
5731,7857 kg / jam 24 jam / hari 1hari
Volume air, Vl 3
= 138,1597 m3
995,68 kg / m
Kondisi operasi :
Uap jenuh yang digunakan bersuhu 150C
Universitas Sumatera Utara
Dari steam table, Smith, 1987, diperoleh kalor laten steam 978,9530 Btu/lbm
Kebutuhan uap = 391,7343 kg/jam = 863,6309 lb m/jam
Perhitungan:
Menghitung Daya Ketel Uap
34,5 P 970,3
W
H
dimana: P = daya boiler, hp
W = kebutuhan uap, lb m/jam
H = kalor laten steam, Btu/lb m
Maka,
863,6309 978,9530
P = 25,2560 hp
35,4 970,3
Kondisi operasi :
P = 1 atm
2,3054 lbm / s
Laju alir volumetrik (Q) = 3
= 0,0371 ft3/s
62,1586 lbm / ft
Desain pompa :
Di,opt = 3,9 (Q)0,45()0,13 (Timmerhaus,1991)
= 3,9 (0,0371 ft3/s )0,45 ( 62,1586 lbm/ft3)0,13
= 1,5149 in
Dari Appendiks A.5 Geankoplis,1997, dipilih pipa commercial steel :
Ukuran nominal : 1 in
Schedule number : 40
Diameter Dalam (ID) : 1,049 in = 0,0874 ft
Diameter Luar (OD) : 1,315 in = 0,1096 ft
Inside sectional area : 0,006 ft2
0,0371 ft 3 / s
Kecepatan linear, v = Q/A = = 6,1816 ft/s
0,006 ft 2
v D
Bilangan Reynold : NRe =
Friction loss :
A v2
1 Sharp edge entrance= hc = 0,5 1 2
A1 2
Universitas Sumatera Utara
6,1816 2
= 0,5 1 0 = 0,2969 [Link]/lbm
2132,174
v2 6,1816 2
2 elbow 90 = hf = [Link]. = 2(0,75) = 0,8908 [Link]/lbm
2.g c 2(32,174)
2 2
6,1816
v
1 check valve = hf = [Link]. = 1(2,0) = 1,1877 [Link]/lbm
2.g c 2(32,174)
L.v 2
Pipa lurus 30 ft = Ff = 4f
D.2.g c
= 4(0,005)
70.6,1816 2 = 4,0759 [Link]/lbm
0,0874.2.32,174
2
A v2
1 Sharp edge exit = hex = 1 1
A2 2. .g c
6,1816 2
= 1 0 = 0,5938 [Link]/lbm
2132,174
2
2 1 2 1 s
dimana : v1 = v2
P1 = P2
Z = 30 ft
32,174 ft / s 2
maka : 0 30 ft 0 7,0451 [Link] / lbm Ws 0
32,174 [Link] / lbf .s 2
Ws = 37,0451 [Link]/lbm
Effisiensi pompa , = 80 %
Ws = x Wp
37,0451 = 0,8 x Wp
Wp = 46,3060 [Link]/lbm
Universitas Sumatera Utara
Daya pompa : P = m x Wp
=
3764,6022 1 hp
lbm / s 46,3060 [Link] / lbm x
0,453593600 550 [Link] / s
= 0,1941 hp
Kondisi operasi :
P = 1 atm
T = 30 oC
Laju alir massa (F) = 3764,6022 kg/jam = 2,3054 lbm/s
3 3
Densitas air ( ) = 955,68 kg/m = 62,1586 lbm/ft
Viskositas air ( ) = 0,8007cP = 0,0005 lbm/ft.s
2,3054 lbm / s 3
Laju alir volumetrik (Q) = 3
= 0,0371 ft /s
62,1586 lbm / ft
Desain pompa :
Di,opt = 3,9 (Q)0,45()0,13 (Timmerhaus,1991)
3 0,45 3 0,13
= 3,9 (0,0371 ft /s ) ( 62,1586 lbm/ft )
= 1,5149 in
Dari Appendiks A.5 Geankoplis,1997, dipilih pipa commercial steel :
Ukuran nominal : 1 in
Schedule number : 40
Diameter Dalam (ID) : 1,049 in = 0,0874 ft
Diameter Luar (OD) : 1,315 in = 0,1096 ft
Inside sectional area : 0,006 ft2
Friction loss :
A v2
1 Sharp edge entrance= hc = 0,5 1 2
A1 2
6,1816 2
= 0,5 1 0 = 0,2969 [Link]/lbm
2132,174
v2 6,1816 2
2 elbow 90 = hf = [Link]. = 2(0,75) = 0,8908 [Link]/lbm
2.g c 2(32,174)
2 2
6,1816
v
1 check valve = hf = [Link]. = 1(2,0) = 1,1877 [Link]/lbm
2.g c 2(32,174)
L.v 2
Pipa lurus 30 ft = Ff = 4f
D.2.g c
= 4(0,005)
70.6,1816 2 = 4,0759 [Link]/lbm
0,0874.2.32,174
A v2
2
6,1816 2
= 1 0 = 0,5938 [Link]/lbm
2132,174
2
2 1 2 1 s
dimana : v1 = v2
P1 = P2
Z = 30 ft
32,174 ft / s 2
maka : 0 30 ft 0 7,0451 [Link] / lbm Ws 0
32,174 [Link] / lbf .s 2
Ws = 37,0451 [Link]/lbm
Effisiensi pompa , = 80 %
Ws = x Wp
37,0451 = 0,8 x Wp
Wp = 46,3060 [Link]/lbm
Daya pompa : P = m x Wp
=
3764,6022 1 hp
lbm / s 46,3060 [Link] / lbm x
0,453593600 550 [Link] / s
= 0,1941 hp
Kondisi operasi :
P = 1 atm
T = 30 oC
Laju alir massa (F) = 2,1510 kg/jam = 0,0013 lbm/s
Universitas Sumatera Utara
Densitas alum ( ) = 1363 kg/m3 = 85,0898 lbm/ft3 (Othmer, 1967)
-4 -7
Viskositas alum ( ) = 6,72 10 cP = 4,5158.10 lbm/ft.s (Othmer, 1967)
0,0013 lbm / s -5 3
Laju alir volumetrik (Q) = 3
= 1,5481 10 ft /s
85,0898 lbm / ft
Desain pompa :
0,45 0,13
Di,opt = 3,9 (Q) () (Timmerhaus,1991)
-5 3 0,45 3 0,13
= 3,9 (1,5481 10 ft /s ) ( 85,0898 lbm/ft )
= 0,0476 in
Dari Appendiks A.5 Geankoplis,1997, dipilih pipa commercial steel :
Ukuran nominal : 3/4 in
Schedule number : 40
Diameter Dalam (ID) : 0,824 in = 0,07 ft
Diameter Luar (OD) : 1,05 in = 0,09 ft
Inside sectional area : 0,0004 ft2
1,5481.10 5 ft 3 / s
Kecepatan linear, v = Q/A = = 0,0387 ft/s
2
0,0004 ft
v D
Bilangan Reynold : NRe =
0,0387 2
= 0,5 1 0 = 1,16388. 10-5 [Link]/lbm
2132,174
v2 0,0387 2
2 elbow 90 = hf = [Link]. = 2(0,75) = 3,49165. 10-5 [Link]/lbm
2.g c 2(32,174)
Universitas Sumatera Utara
v2 0,0387 2
1 check valve = hf = [Link]. = 1(2,0) = 4,65553. 10-5 [Link]/lbm
2.g c 2(32,174)
L.v 2
Pipa lurus 30 ft = Ff = 4f
D.2.g c
0,0387 2
= 1 0 =2,327710 -5 [Link]/lbm
2132,174
2
2 1 2 1 s
dimana : v1 = v2
P1 = 112,9530 kPa = 2359,0863 lbf/ft
P
P2 = 130,5994 kPa = 2727,6399 lbf/ft ; = 4,3314 [Link] f/lb m
Z = 20 ft
maka :
32,174 ft / s 2
0 20 ft 4,3314 [Link] / lbm 1,1113210 - 4 [Link] / lbm W s 0
32,174 [Link] / lbf .s 2
Ws = -24,3325 [Link]/lbm
Effisiensi pompa , = 80 %
Ws = - x Wp
-24,3325 = -0,8 x Wp
Wp = 30,4156 [Link]/lbm
Daya pompa : P = m x Wp
Universitas Sumatera Utara
2,1510 1 hp
= lbm / s 30,4156 [Link] / lbm x
0,453593600 550 [Link] / s
= 7,28464. 10-5 hp
Maka dipilih pompa dengan daya motor 1/20 hp
21. Pompa Soda Abu (JU-204)
Kondisi operasi :
P = 1 atm
T = 30 oC
Laju alir massa (F) = 1,1616 kg/jam = 0,0007 lbm/s
Densitas soda abu ( ) = 1327 kg/m3 = 82,8423 lbm/ft3 (Othmer, 1967)
Viskositas soda abu ( ) = 3,69 10-4 cP = 2,4797.10-7 lbm/ft.s (Othmer, 1967)
0,0007 lbm / s
Laju alir volumetrik (Q) = 3
= 8,5869 10-6 ft3/s
82,8423 lbm / ft
Desain pompa :
Di,opt = 3,9 (Q)0,45()0,13 (Timmerhaus,1991)
-6 3 0,45 3 0,13
= 3,9 (8,5869 10 ft /s ) ( 82,8423 lbm/ft )
= 0,0364 in
Friction loss :
A v2
1 Sharp edge entrance= hc = 0,5 1 2
A1 2
0,00232
=0,5 1 0 = 4,1626. 10-8 [Link]/lbm
2132,174
v2 0,00232
2 elbow 90 = hf = [Link]. = 2(0,75) = 1,2488 10-7 [Link]/lbm
2.g c 2(32,174)
2
0,00232
v
1 check valve = hf = [Link]. = 1(2,0) = 1,6650 10-7 [Link]/lbm
2.g c 2(32,174)
L.v 2
Pipa lurus 30 ft = Ff = 4f
D.2.g c -6
= 4(0,007)
30.0,0023
2
= 3,56528.10
0,0224.2.32,174
[Link]/lbm
A v2
2
0,00232
= 1 0 -8
= 8,3252 10 [Link]/lbm
2132,174
2
2 1 2 1 s
Universitas Sumatera Utara
dimana : v1 = v2
P1 = 110,6265 kPa = 2310,4958 lbf/ft
P
P2 = 130,5994 kPa = 2727,6399 lbf/ft ; = 5,0354 [Link] f/lb m
Z = 20 ft
:
32,174 ft / s 2
0 20 ft 2,09 [Link] / lbm 3,98154.10 - 6 [Link] / lbm W s 0
32,174 [Link] / lbf .s 2
Ws = -25,0354 [Link]/lbm
Effisiensi pompa , = 80 %
Ws = - x Wp
-25,0354 = -0,8 x Wp
Wp = 31,2943 [Link]/lbm
Daya pompa : P = m x Wp
1,1616 1 hp
= lbm / s 31,2943 [Link] / lbm x
0,453593600 550 [Link] / s
= 4,04755. 10-5 hp
Maka dipilih pompa dengan daya motor 1/20 hp
Desain pompa :
0,45 0,13
Di,opt = 3,9 (Q) () (Timmerhaus,1991)
3 0,45 3 0,13
= 3,9 (0,0371 ft /s ) ( 62,1586 lbm/ft )
= 1,5149 in
Friction loss :
A v2
1 Sharp edge entrance= hc = 0,5 1 2
A1 2
6,1816 2
= 0,5 1 0 = 0,2969 [Link]/lbm
2132,174
v2 6,1816 2
2 elbow 90 = hf = [Link]. = 2(0,75) = 0,8908 [Link]/lbm
2.g c 2(32,174)
L.v 2
Pipa lurus 30 ft = Ff = 4f
D.2.g c
= 4(0,0048)
30.6,1816 2 = 4,0759 [Link]/lbm
0,0874.2.32,174
A v2
2
6,1816 2
= 1 0 = 0,5938 [Link]/lbm
2132,174
2
2 1 2 1 s
dimana : v1 = v2
P1 = 130,5994 kPa = 2727,6399 lbf/ft
P
P2 = 181,9566 kPa = 3800,2636 lbf/ft ; = 5,2640 [Link] f/lb m
Z = 30 ft
32,174 ft / s 2
0 30 ft 5,264 ft / lbf / lbm 7,0451 [Link] / lbm Ws 0
32,174 [Link] / lbf .s 2
Ws = -42,3091 [Link]/lbm
Effisiensi pompa , = 80 %
Ws = - x Wp
-42,3091 = -0,8 x Wp
Wp = 52,8864 [Link]/lbm
Daya pompa : P = m x Wp
Maka dipilih
3754,6022
= lbm / s 52,8864 pompa dengan
0,453593600 daya motor
hp
= 0,2217 hp
[Link] / lbm x
1 hp 550 [Link] / s
Kondisi operasi :
P = 1 atm
o
T = 30 C
Laju alir massa (F) = 3764,6022 kg/jam = 2,3054 lbm/s
Densitas air ( ) = 955,68 kg/m3 = 62,1586 lbm/ft3
Viskositas air ( ) = 0,8007cP = 0,0005 lbm/ft.s
2,3054 lbm / s
Laju alir volumetrik (Q) = = 0,0371 ft3/s
62,1586 lbm / ft 3
Desain pompa :
Di,opt = 3,9 (Q)0,45()0,13 (Timmerhaus,1991)
3 0,45 3 0,13
= 3,9 (0,0371 ft /s ) ( 62,1586 lbm/ft )
= 1,5149 in
Dari Appendiks A.5 Geankoplis,1997, dipilih pipa commercial steel :
Ukuran nominal : 1 in
Schedule number : 40
Diameter Dalam (ID) : 1,0490 in = 0,0871 ft
Diameter Luar (OD) : 1,3150 in = 0,1096 ft
Inside sectional area : 0,006 ft2
0,0371 ft 3 / s
Kecepatan linear, v = Q/A = = 6,1816 ft/s
0,006 ft 2
v D
Bilangan Reynold : NRe =
Friction loss :
A2 v 2
1 Sharp edge entrance= hc = 0,5 1
A1 2
6,1816 2
= 0,5 1 0 = 0,2969 [Link]/lbm
2132,174
2
6,18162
v
3 elbow 90 = hf = [Link]. = 3(0,75) = 1,3361 [Link]/lbm
2.g c 2(32,174)
v2 6,18162
1 check valve = hf = [Link]. = 1(2,0) = 1,1877 [Link]/lbm
2.g c 2(32,174)
L.v 2
Pipa lurus 30 ft = Ff = 4f
D.2.g c
30.6,18162 = 4,0759 [Link]/lbm
0,0874.2.32,174
= 4(0,0048)
A v2
2
6,18162
= 1 0 = 0,5938 [Link]/lbm
2132,174
2
2 1 2 1 s
dimana : v1 = v2
P1 = 146,2660 kPa = 3054,8448 lbf/ft
P
P2 = 136,0716 kPa = 2841,9307 lbf/ft ; = -3,4253 [Link] f/lbm
Z = 30 ft
Universitas Sumatera Utara
maka :
32,174 ft / s 2
0 30 ft 3,4253 [Link] / lbm 7,4905 [Link] / lbm Ws 0
32,174 [Link] / lbf .s 2
Ws = -34,0651 [Link]/lbm
Effisiensi pompa , = 80 %
Ws = - x Wp
-34,0651 = -0,8 x Wp
Wp = 42,5814 [Link]/lbm
Daya pompa : P = m x Wp
3764,6022 1 hp
= lbm / s 42,5814 [Link] / lbm x
0,453593600 550 [Link] / s
= 0,1785 hp
Maka dipilih pompa dengan daya motor 1/2 hp
Kondisi operasi :
P = 1 atm
T = 30 oC
Laju alir massa (F) = 760,0692 kg/jam = 0,4655 lbm/s
Densitas air ( ) = 955,68 kg/m3 = 62,1586 lbm/ft3
Viskositas air ( ) = 0,8007 cP = 0,0005 lbm/ft.s
0,4655 lbm / s 3
Laju alir volumetrik (Q) = 3 = 0,0075 ft /s
62,1586 lbm / ft
Desain pompa :
Di,opt = 3,9 (Q)0,45()0,13 (Timmerhaus,1991)
3 0,45 3 0,13
= 3,9 (0,0075 ft /s ) ( 62,1586 lbm/ft ) = 0,7374 in
Universitas Sumatera Utara
Dari Appendiks A.5 Geankoplis,1997, dipilih pipa commercial steel :
Ukuran nominal : 0,3750 in
Schedule number : 40
Diameter Dalam (ID) : 0,4930 in = 0,0411 ft
Diameter Luar (OD) : 0,6750 in = 0,0563 ft
Inside sectional area : 0,0013 ft2
0,0075 ft 3 / s
Kecepatan linear, v = Q/A = = 5,6303 ft/s
0,0013 ft 2
v D
Bilangan Reynold : NRe =
5,6303 2
= 0,5 1 0 = 0,2463 [Link]/lbm
2132,174
v2 5,6303 2
2 elbow 90 = hf = [Link]. = 2(0,75) = 0,7390 [Link]/lbm
2.g c 2(32,174)
v2 5,6303 2
L.v 2
Pipa lurus 20 ft = Ff = 4f
D.2.g c
= 4(0,0048)
20.5,6303 2 = 13,1905 [Link]/lbm
0,51.2.32,174
Universitas Sumatera Utara
A v2
2
5,6303 2
= 1 0 = 0,4926 [Link]/lbm
2132,174
2
2 1 2 1 s
dimana : v1 = v2
P1 = 136,0716 kPa = 2841,9307 lbf/ft
P
P2 = 101,3250 kPa = 2116,2281 lbf/ft ; = -11,6750 [Link]/lbm
Z = 40 ft
maka :
2
0
32,174 ft / s
40 ft 11,6750 [Link] / lbm 15,6537 [Link] / lbm W s 0
32,174 [Link] / lbf .s 2
Ws = -43,9787 [Link]/lbm
Effisiensi pompa , = 80 %
Ws = - x Wp
-43,9787 = -0,8 x Wp
Wp = 54,9734 [Link]/lbm
Daya pompa : P = m x Wp
760,0692 1 hp
= lbm / s 54,9734 [Link] / lbm x
0,453593600 550 [Link] / s
= 0,0465 hp
Maka dipilih pompa dengan daya motor 1/20 hp
Kondisi operasi :
P = 1 atm
o
T = 30 C
Laju alir massa (F) = 2204,5330 kg/jam = 1,3501 lbm/s
3
Densitas air ( ) = 955,68 kg/m = 62,1586 lbm/ft3
Viskositas air ( ) = 0,8007 cP = 0,0005 lbm/ft.s
1,3501 lbm / s
Laju alir volumetrik (Q) = = 0,0217 ft3/s
62,1586 lbm / ft 3
Desain pompa :
Di,opt = 3,9 (Q)0,45()0,13 (Timmerhaus,1991)
= 3,9 (0,0217 ft3/s )0,45 ( 62,1586 lbm/ft3)0,13 = 1,1907in
Dari Appendiks A.5 Geankoplis,1997, dipilih pipa commercial steel :
Ukuran nominal : 0,75 in
Schedule number : 40
Diameter Dalam (ID) : 0,8240 in = 0,0687 ft
Diameter Luar (OD) : 1,050 in = 0,0875 ft
Inside sectional area : 0,0037 ft2
0,0217 ft 3 / s
Kecepatan linear, v = Q/A = = 5,8543 ft/s
0,0037 ft 2
v D
Bilangan Reynold : NRe =
v2 5,8543 2
2 elbow 90 = hf = [Link]. = 2(0,75) = 0,7989 [Link]/lbm
2.g c 2(32,174)
2
5,8543 2
v
1 check valve = hf = [Link]. = 1(2,0) = 1,0652 [Link]/lbm
2.g c 2(32,174)
L.v 2
Pipa lurus 20 ft = Ff = 4f
D.2.g c
= 4(0,0048)
20.5,8543 2 = 3,7232 [Link]/lbm
0,0687.2.32,174
A v2
2
5,8543 2
= 1 0 = 0,5326 [Link]/lbm
2132,174
2
2 1 2 1 s
dimana : v1 = v2
P1 = 136,0716 kPa = 2841,9307 lbf/ft
P
P2 = 108,7604 kPa = 2271,5211 lbf/ft ; = -9,1767 [Link] f/lbm
Z = 20 ft
Universitas Sumatera Utara
maka :
32,174 ft / s 2
0 20 ft 9,1767 [Link] / lbm 6,3862 [Link] / lbm W s 0
32,174 [Link] / lbf .s 2
Ws = 17,2096 [Link]/lbm
Effisiensi pompa , = 80 %
Ws = x Wp
17,2096 = 0,8 x Wp
Wp = 21,5120 [Link]/lbm
Daya pompa : P = m x Wp
1 hp
= 2204,5330lbm/ s 21,5120 [Link] / lbm x
550 [Link] / s
= 0,05120 hp
Maka dipilih pompa dengan daya motor 1/20 hp
Kondisi operasi :
P = 1 atm
o
T = 30 C
Laju alir massa (F) = 2204,5330 kg/jam = 1,3501 lbm/s
Densitas air ( ) = 955,68 kg/m3 = 62,1586 lbm/ft3
Viskositas air ( ) = 0,8007 cP = 0,0005 lbm/ft.s
1,3501 lbm / s
Laju alir volumetrik (Q) = = 0,0217 ft3/s
62,1586 lbm / ft 3
Desain pompa :
Di,opt = 3,9 (Q)0,45()0,13 (Timmerhaus,1991)
3 0,45 3 0,13
= 3,9 (0,0217 ft /s ) ( 62,1586 lbm/ft ) = 1,1907in
Friction loss :
A v2
1 Sharp edge entrance= hc = 0,5 1 2
A1 2
5,8543 2
= 0,5 1 0 = 0,2663 [Link]/lbm
2132,174
v2 5,8543 2
2 elbow 90 = hf = [Link]. = 2(0,75) = 0,7989 [Link]/lbm
2.g c 2(32,174)
v2 5,8543 2
L.v 2
Pipa lurus 20 ft = Ff = 4f
D.2.g c
= 4(0,0048)
20.5,8543 2 = 3,7232 [Link]/lbm
0,0687.2.32,174
Universitas Sumatera Utara
A v2
2
5,8543 2
= 1 0 = 0,5326 [Link]/lbm
2132,174
2
2 1 2 1 s
dimana : v1 = v2
P1 = 108,7604 kPa = 2271,5211 lbf/ft
P
P2 = 108,7604 kPa = 2271,5211 lbf/ft ; = 0 [Link] f/lb m
Z = 20 ft
maka :
32,174 ft / s 2
0 20 ft 0 6,3862 [Link] / lbm W s 0
32,174 [Link] / lbf .s 2
Ws = - 26,3862 [Link]/lbm
Effisiensi pompa , = 80 %
Ws = - x Wp
- 26,3862 = -0,8 x Wp
Wp = 32,9828 [Link]/lbm
Daya pompa : P = m x Wp
2204,5330 1 hp
= lbm / s 26,3862 [Link] / lbm x
0,453593600 550 [Link] / s
= 0,0810 hp
Maka dipilih pompa dengan daya motor 1/20 hp
27. Pompa NaCl (JU-210)
0,0002 lbm / s -6 3
Laju alir volumetrik (Q) = = 2,14902.10 ft /s
98,3246lbm / ft 3
Desain pompa :
v2 0,0006 2
2 elbow 90 = hf = [Link]. = 2(0,75) = 7,82151. 10-9 [Link]/lbm
2.g c 2(32,174)
2 2
0,0006
v
1 check valve = hf = [Link]. = 1(2,0) = 1,04287. 10-8 [Link]/lbm
2.g c 2(32,174)
L.v 2
Pipa lurus 30 ft = Ff = 4f
D.2.g c
= 4(0,008)
30.0,0006 2 = 1,25609. 10 -7 [Link]/lbm
0,0224.2.32,174
A v2
2
0,0006 2
= 1 0 = 5,21434 10 -9 [Link]/lbm
2132,174
2
2 1 2 1 s
dimana : v1 = v2
P1 = 114,5422 kPa = 2392,2771 lbf/ft
P
P2 = 108,7604 kPa = 2271,5211 lbf/ft ; = 1,2281 [Link] f/lb m
Z = 20 ft
maka :
32,174 ft / s 2
0 20 ft 1,2281 [Link] / lbm 1,5161.10 - 7 [Link] / lbm W s 0
32,174 [Link] / lbf .s 2
Ws = -21,2281 [Link]/lbm
Universitas Sumatera Utara
Effisiensi pompa , = 80 %
Ws = - x Wp
-21,2281 = -0,8 x Wp
Wp = 26,5352 [Link]/lbm
Daya pompa : P = m x Wp
0,3450 1 hp
= lbm / s 26,5352 [Link] / lbm x
0,453593600 550 [Link] / s
= 1,01944. 10-5hp
Maka dipilih pompa dengan daya motor 1/50 hp
Kondisi operasi :
P = 1 atm
T = 30 oC
Laju alir massa (F) = 1,2735 kg/jam = 0,0008 lbm/s
Densitas NaOH ( ) = 1518 kg/m3 = 94,7662 lbm/ft3 (Othmer, 1967)
Viskositas NaOH ( ) = 0,0004302 cP = 2,8909.10 -7 lbm/ft.s (Othmer, 1967)
0,0008 lbm / s
Laju alir volumetrik (Q) = = 8,22987 10 -6 ft3/s
94,7662 lbm / ft 3
Desain pompa :
0,45 0,13
Di,opt = 3,9 (Q) () (Timmerhaus,1991)
= 3,9 (8,22987 10-6 ft3/s )0,45 ( 94,7662 lbm/ft3)0,13
= 0,0363 in
Friction loss :
A v2
1 Sharp edge entrance= hc = 0,5 1 2
A1 2
0,0022 2
=0,5 1 0 = 3,82361. 10-8 [Link]/lbm
2132,174
v2 0,0022 2 -7
2 elbow 90 = hf = [Link]. = 2(0,75) = 1,14708. 10 [Link]/lbm
2.g c 2(32,174)
2 2
0,0022
v
1 check valve = hf = [Link]. = 1(2,0) = 1,52944. 10-7 [Link]/lbm
2.g c 2(32,174)
L.v 2
Pipa lurus 30 ft = Ff = 4f
D.2.g c
= 4(0,006)
30.0,0022 2 = 1,84215. 10 -6 [Link]/lbm
0,0224.2.32,174
A v2
2
2
2 1 2 1 s
dimana : v1 = v2
P1 = 121,2554 kPa = 2532,4850 lbf/ft
P
P2 = 108,7604 kPa = 2271,5211 lbf/ft ; = -2,7538 [Link] f/lbm
Z = 20 ft
maka :
32,174 ft / s 2
2
0 20 ft 2,7538 [Link] / lbm 2,22451.10 6 [Link] / lbm W s 0
32,174 [Link] / lbf .s
Ws = -17,2462 [Link]/lbm
Effisiensi pompa , = 80 %
Ws = - x Wp
-17,2462 = -0,8 x Wp
Wp = 21,5578 [Link]/lbm
Daya pompa : P = m x Wp
1 hp
= 1,2735 lbm / s 21,5578 [Link] / lbm x
550 [Link] / s
= 3,05695. 10-5 hp
Kondisi operasi :
P = 1 atm
T = 30 oC
Laju alir massa (F) = 5731,7857 kg/jam = 3,5101 lbm/s
Densitas air ( ) = 955,68 kg/m3 = 62,1586 lbm/ft3
Viskositas air ( ) = 0,8007cP = 0,0005 lbm/ft.s
3,5101 lbm / s
Laju alir volumetrik (Q) = = 0,0565 ft3/s
62,1586 lbm / ft 3
Desain pompa :
Di,opt = 3,9 (Q)0,45()0,13 (Timmerhaus,1991)
3 0,45 3 0,13
= 3,9 (0,0565 ft /s ) ( 62,1586 lbm/ft )
= 1,8304 in
Dari Appendiks A.5 Geankoplis,1997, dipilih pipa commercial steel :
Ukuran nominal : 1 in
Schedule number : 40
Diameter Dalam (ID) : 1,049 in = 0,0874 ft
Diameter Luar (OD) : 1,3150 in = 0,1096 ft
Inside sectional area : 0,006 ft2
0,0565 ft 3 / s
Kecepatan linear, v = Q/A = = 9,4118 ft/s
0,2006 ft 2
v D
Bilangan Reynold : NRe =
v2 9,4118 2
3 elbow 90 = hf = [Link]. = 3(0,75) = 3,0974 [Link]/lbm
2.g c 2(32,174)
2 2
9,4118
v
1 check valve = hf = [Link]. = 1(2,0) = 2,7532 [Link]/lbm
2.g c 2(32,174)
L.v 2
Pipa lurus 30 ft = Ff = 4f
D.2.g c
= 4(0,0048)
30.9,4118 2 = 9,0706 [Link]/lbm
0,084.2.32,174
A v2
2
9,4118 2
= 1 0 = 1,3766 [Link]/lbm
2132,174
v2 9,4118 2
1 Tee = hf = [Link]. = 1(1) = 1,3766 [Link]/lbm
2.g c 2(32,174)
2
2 1 2 1 s
dimana : v1 = v2
P1 = 164,7786 kPa = 3441,4918 lbf/ft
P
P2 = 101,325 kPa = 2116,228 lbf/ft ; = -21,3207 [Link]/lbm
Z = 40 ft
Universitas Sumatera Utara
maka :
32,174 ft / s 2
0 40 ft 21,3207 [Link] / lbm 18,3627 [Link] / lbm W s 0
32,174 [Link] / lbf .s 2
Ws = -37,0420 [Link]/lbm
Effisiensi pompa , = 80 %
Ws = - x Wp
-37,0420 = -0,8 x Wp
Wp = 46,3025 [Link]/lbm
Daya pompa : P = m x Wp
5731,7857 1 hp
= lbm / s 46,3025 [Link] / lbm x
0,453593600 550 [Link] / s
= 0,2955 hp
Maka dipilih pompa dengan daya motor 1/2 hp
Kondisi operasi :
P = 1 atm
T = 30 oC
Laju alir massa (F) = 28640,6574 kg/jam = 17,5395 lbm/s
3 3
Densitas air ( ) = 955,68 kg/m = 62,1586 lbm/ft
Viskositas air ( ) = 0,8007cP = 0,0005 lbm/ft.s
17,5395 lbm / s
Laju alir volumetrik (Q) = = 0,2822 ft3/s
62,1586 lbm / ft 3
Desain pompa :
0,45 0,13
Di,opt = 3,9 (Q) () (Timmerhaus,1991)
= 3,9 (0,2822 ft3/s )0,45 ( 62,1586 lbm/ft3)0,13
0,2468 ft 3 / s
Kecepatan linear, v = Q/A = = 1,4066 ft/s
0,2006 ft 2
v D
Bilangan Reynold : NRe =
Friction loss :
A v2
1 Sharp edge entrance= hc = 0,5 1 2
A1 2
1,21472
= 0,5 1 0
2132,174
= 0,0154 [Link]/lbm
v2 1,21472
2 elbow 90 = hf = [Link]. = 2(0,75) = 0,0461 [Link]/lbm
2.g c 2(32,174)
2
1,21472
v
2 check valve = hf = [Link]. = 2(2,0) = 0,0615 [Link]/lbm
2.g c 2(32,174)
L.v 2
Pipa lurus 50 ft = Ff = 4f
D.2.g c
1,21472
= 1 0 = 0,0307 [Link]/lbm
2132,174
2
2 1 2 1 s
dimana : v1 = v2
P1 = 179,5776 kPa = 3750,5766 lbf/ft
P
P2 = 101,325 kPa = 2166,228 lbf/ft ; = -26,2932 [Link]/lbm
Z = 40 ft
maka :
32,174 ft / s 2
0 40 ft 26,2932 [Link] / lbm 0,2207 [Link] / lbm W s 0
32,174 [Link] / lbf .s 2
Ws = -13,9275 [Link]/lbm
Effisiensi pompa , = 80 %
Ws = - x Wp
-13,9275 = -0,8 x Wp
Wp = 17,4093 [Link]/lbm
Daya pompa : P = m x Wp
28640,6574 1 hp
= lbm / s 17,4093 [Link] / lbm x
0,453593600 550 [Link] / s
= 0,5552 HP
Maka dipilih pompa dengan daya motor 3/4 HP
Universitas Sumatera Utara
31. Pompa Cooling Tower (JU-214)
Fungsi : memompa air dari cooling tower ke proses
Jenis : pompa sentrifugal
Jumlah : 1 unit
Kondisi operasi :
P = 1 atm
T = 30 oC
Laju alir massa (F) = 12801,1660 kg/jam = 7,8394 lbm/s
Densitas air ( ) = 955,68 kg/m3 = 62,1586 lbm/ft3
Viskositas air ( ) = 0,8007cP = 0,0005 lbm/ft.s
7,8394 lbm / s 3
Laju alir volumetrik (Q) = = 0,1261 ft /s
62,1586 lbm / ft 3
Desain pompa :
0,45 0,13
Di,opt = 3,9 (Q) () (Timmerhaus,1991)
= 3,9 (0,1261 ft3/s )0,45 ( 62,1586 lbm/ft3)0,13
= 2,6277 in
Dari Appendiks A.5 Geankoplis,1997, dipilih pipa commercial steel :
Ukuran nominal : 6 in
Schedule number : 40
Diameter Dalam (ID) : 6,065 in = 0,51 ft
Diameter Luar (OD) : 6,625 in = 0,55 ft
Inside sectional area : 0,2006 ft2
0,1261 ft 3 / s
Kecepatan linear, v = Q/A = = 0,6287 ft/s
0,2006 ft 2
vD
Bilangan Reynold : NRe =
Friction loss :
A2 v 2
1 Sharp edge entrance= hc = 0,5 1
A1 2
0,6287 2
= 0,5 1 0 = 0,0031 [Link]/lbm
2132,174
v2 0,6287 2
2 elbow 90 = hf = [Link]. = 2(0,75) = 0,0092 [Link]/lbm
2.g c 2(32,174)
v2
1 check valve = hf = [Link]. = 1(2,0) 0,6287 = 0,0123 [Link]/lbm
2.g c
L.v 2
Pipa lurus 30 ft = Ff = 4f
D.2.g c
A v2
2
0,6287 2
= 1 0 = 0,0061 [Link]/lbm
2132,174
2
2 1 2 1 s
dimana : v1 = v2
P1 = P2
Z = 30 ft
32,174 ft / s 2
0 30 ft 0 0,0380 [Link] / lbm W s 0
32,174 [Link] / lbf .s 2
Universitas Sumatera Utara
Ws = -30,0380 [Link]/lbm
Effisiensi pompa , = 80 %
Ws = - x Wp
-30,0380 = -0,8 x Wp
Wp = 37,5475 [Link]/lbm
Daya pompa : P = m x Wp
12801,1660 1 hp
= lbm / s 37,5475 [Link] / lbm x
0,453593600 550 [Link] / s
= 0,5352 hp
Maka dipilih pompa dengan daya motor 1/2 hp
Kondisi operasi :
P = 1 atm
o
T = 30 C
Laju alir massa (F) = 400 kg/jam = 0,2450 lbm/s
3
Densitas air ( ) = 955,68 kg/m = 62,1586 lbm/ft3
Viskositas air ( ) = 0,8007cP = 0,0005 lbm/ft.s
0,2450 lbm / s
Laju alir volumetrik (Q) = 3
= 0,0039 ft3/s
62,1586 lbm / ft
Desain pompa :
Di,opt = 3,9 (Q)0,45()0,13 (Timmerhaus,1991)
= 3,9 (0,0039 ft3/s )0,45 ( 62,1586 lbm/ft3)0,13
= 0,55 in
Friction loss :
A2 v 2
1 Sharp edge entrance= hc = 0,5 1
A1 2
1,0622 2
1 0 = 0,0088 [Link]/lbm
=0,5
2132,174
v2 1,0622 2
2 elbow 90 = hf = [Link]. = 2(0,75) = 0,0132 [Link]/lbm
2.g c 2(32,174)
2
v 2 = 1(2,0) 1,0622
1 check valve = hf = [Link]. = 0,0351 [Link]/lbm
2.g c 2(32,174)
L.v 2
Pipa lurus 20 ft = Ff = 4f
D.2.g c
= 4(0,0075)
20.1,0622 2 = 0,1532 [Link]/lbm
0,07.2.32,174
Universitas Sumatera Utara
A v2
2
1,0622 2
1 0
2
= 0,0175 [Link]/lbm
2132,174
=
2
2 1 2 1 s
dimana : v1 = v2
P1 = 179,5776 kPa = 3750,5766 lbf/ft
P
P2 = 127,4494 kPa = 2661,8506 lbf/ft ; = -17,[Link] f/lb m
Z = 20 ft
maka :
32,174 ft / s 2
0 20 ft 17,5153 [Link] / lbm 0,2277 [Link] / lbm W s 0
32,174 [Link] / lbf .s 2
Ws = -2,7125 [Link]/lbm
Effisiensi pompa , = 80 %
Ws = - x Wp
-2,7125 = -0,8 x Wp
Wp = 3,3906 [Link]/lbm
Daya pompa : P = m x Wp
400 1 hp
= lbm / s 3,3906 [Link] / lbm x
0,453593600 550 [Link] / s
= 0,0015 hp
Maka dipilih pompa dengan daya motor 1/20 hp
Kondisi operasi :
P = 1 atm
T = 30 oC
Laju alir massa (F) = 0,002285714 kg/jam = 1,39977. 10-6 lbm/s
Densitas kaporit ( ) = 1272 kg/m3 = 79,4088 lbm/ft 3
Viskositas kaporit ( ) = 6,7197.10-4 cP = 4,5156.10-7 lbm/ft.s
1,39977.10 - 6 lbm / s
Laju alir volumetrik (Q) = = 1,76274. 10-8 ft3/s
79,4088 lbm / ft 3
Desain pompa :
Di,opt = 3,9 (Q)0,45()0,13 (Timmerhaus,1991)
= 3,9 (1,76274. 10 -8 ft3/s )0,45 ( 79,4088 lbm/ft3)0,13
= 0,0022 in
(4,7513.10 6 ) 2
1 0 = 3,5082. 10-13 [Link]/lbm
=0,5
20,532,174
v (4,7513.10 6 ) 2
2
2 elbow 90 = hf = [Link]. = 2(0,75) =5,26239.10-13 [Link]/lbm
2.g c 2(32,174)
v2 (4,7513.10 6 ) 2
1 check valve = hf = [Link]. = 1(2,0) = 7,016.10 -13 [Link]/lbm
2.g c 2(32,174)
L.v 2
Pipa lurus 30 ft = Ff = 4f
D.2.g c
30 .4,7513.10 -6 2 = 1,5024.10
-11
[Link]/lbm
= 4(0,5577)
0,07 .2.32,174
A v2
2
6 2
(2,376.10 )
1 0 = 7,0165. 10-13 [Link]/lbm
2
20,532,174
=
2
2 1 2 1 s
dimana : v1 = v2
P1 = 104,1004 kPa = 2174,1940 lbf/ft
P
P2 = 131,23 kPa = 2740,81 lbf/ft ; = 7,[Link] f/lb m
Z = 20 ft
Effisiensi pompa , = 80 %
Ws = - x Wp
-27,1354 = -0,8 x Wp
Wp = 33,9193 [Link]/lbm
Daya pompa : P = m x Wp
0,0022857 1 hp
= lbm / s 33,9193 [Link] / lbm x
0,453593600 550 [Link] / s
= 8,63257.10 -8 hp
Maka dipilih pompa dengan daya motor 1/20 hp
Kondisi operasi :
P = 1 atm
T = 30 oC
Laju alir massa (F) = 800 kg/jam = 0,4899 lbm/s
3
Densitas air ( ) = 955,68 kg/m = 62,1586 lbm/ft3
Viskositas air ( ) = 0,8007cP = 0,0005 lbm/ft.s
0,4899 lbm / s
Laju alir volumetrik (Q) = = 0,0079 ft3/s
62,1586 lbm / ft 3
Desain pompa :
Di,opt = 3,9 (Q)0,45()0,13 (Timmerhaus,1991)
= 3,9 (0,0079 ft3/s )0,45 ( 62,1586 lbm/ft3)0,13
= 0,7546 in
Friction loss :
A v2
1 Sharp edge entrance= hc = 0,5 1 2
A1 2
5,9261 2
=0,5 1 0 = 0,2729 [Link]/lbm
2132,174
v2 5,9261 2
2 elbow 90 = hf = [Link]. = 2(0,75) = 0,4093 [Link]/lbm
2.g c 2(32,174)
2 2
5,9261
v
1 check valve = hf = [Link]. = 1(2,0) = 1,0915 [Link]/lbm
2.g c 2(32,174)
L.v 2
Pipa lurus 40 ft = Ff = 4f
D.2.g c
= 4(0,0075)
40.5,9261 2 = 5,[Link]/lbm
0,0411.2.32,174
Universitas Sumatera Utara
A v2
2
5,9261 2
1 0
2
= 0,5458 [Link]/lbm
2132,174
=
2
2 1 2 1 s
dimana : v1 = v2
P1 = P2
tinggi pemompaan Z = 30 ft
maka :
32,174 ft / s 2
0 30 ft 0 8,1646 [Link] / lbm W s 0
32,174 [Link] / lbf .s 2
Ws = -28,1646 [Link]/lbm
Effisiensi pompa , = 80 %
Ws = - x Wp
-28,164 = -0,8 x Wp
Wp = 35,2058 [Link]/lbm
Daya pompa : P = m x Wp
800 1 hp
= lbm / s 35,2058 [Link] / lbm x
0,453593600 550 [Link] / s
= 0,0314 hp
Maka dipilih pompa dengan daya motor 1/20 hp
35. Blower (JB-101)
Fungsi : memompa steam dari ketel uap menuju evaporator
Jenis : blower sentrifugal
Jumlah : 1 unit
Bahan konstruksi : carbon steel
Universitas Sumatera Utara
Kondisi operasi : 150 C dan 101,325 kPa
i i i i
0,98 = 1
b
n X i Yi X i Y i
n X i 2 X i 2
Yi. Xi 2 Xi. [Link]
a
[Link] 2 (Xi) 2
Maka :
Gambar LE.1 Harga Peralatan untuk Tangki Penyimpanan (Storage) dan Tangki
Pelarutan.(Peters [Link]., 2004)
Indeks harga tahun 2012 (Ix) adalah 1290,48791. Maka estimasi harga tangki untuk
(X2) 704,4548284 m3 adalah :
0, 49
704,4548284 1290,48791
Cx = US$ 6700 x
1 1103
Cx = US $ 194.850,39 x (Rp9400,-)/(US$ 1)
Cx = Rp [Link] ,-/unit
Dengan cara yang sama diperoleh perkiraan harga alat lainnya yang dapat dilihat
pada Tabel LE 3 untuk perkiraan peralatan proses dan Tabel LE 4 untuk
perkiraan peralatan utilitas.
Untuk harga alat impor sampai di lokasi pabrik ditambahkan biaya sebagai berikut:
- Biaya transportasi = 5
G. Biaya Insulasi
Diperkirakan biaya insulasi 2 % dari total harga peralatan (Peters, 2004)
Biaya insulasi = 0,02 x Rp. [Link]
= Rp [Link]
J. Sarana Transportasi
A. Pra Investasi
Diperkirakan 7 dari total harga peralatan (Peters, 2004)
Pra Investasi (A) = 0,07 x Rp [Link]
= Rp [Link]
C. Biaya Legalitas
Diperkirakan 1 dari total harga peralatan (Peters, 2004)
Biaya Legalitas (C) = 0,01 Rp [Link]
= Rp [Link]
D. Biaya Kontraktor
Diperkirakan 2 dari total harga peralatan (Peters, 2004)
Biaya Kontraktor (D) = 0,02 Rp [Link]
= Rp [Link]
2. Modal Kerja
Modal kerja dihitung untuk pengoperasian pabrik selama 3 bulan (90 hari).
2. Amoniak
Kebutuhan = 506,628807 kg/jam
Harga = Rp 10000
Harga total = 90 hari 24 jam/hari 506,628807 kg/jam 10000
= Rp. [Link]
2. NaCl
Kebutuhan = 0,34184866 kg/jam
Harga = Rp 11500 /kg ([Link], 2012)
Harga total = 90 hari 24 jam/hari 0,34184866 kg/jam Rp 11500 /kg
= Rp 8.491.521
3. NaOH
Kebutuhan = 1,261761078 kg/jam
= Rp [Link]
Total biaya persediaan bahan baku proses dan utilitas selama 3 bulan (90 hari) adalah
: = Rp [Link]+ Rp [Link]
= Rp [Link]
2.2 Kas
2.2.1 Gaji Pegawai
Tabel LE.6 Perincian Gaji Pegawai
Jabatan Jumlah Gaji/bulan Total Gaji/bulan
Dewan Komisaris 2 Rp35.000.000 Rp70.000.000
Direktur 1 Rp25.000.000 Rp25.000.000
Staf Ahli 2 Rp15.000.000 Rp30.000.000
Sekretaris 2 Rp 6.000.000 Rp12.000.000
Manajer Produksi 1 Rp15.000.000 Rp15.000.000
Manajer Teknik 1 Rp15.000.000 Rp15.000.000
1. Gaji lembur
Diperkirakan seluruh karyawan bekerja lembur, dimana gaji lembur dihitung
dengan rumus : 1/173 x gaji perbulan, dimana untuk 1 jam pertama dibayar 1,5 kali
gaji perjam dan jam berikutnya 2 kali gaji perjam (Kep. Men. 2003). Diperkirakan
dalam 1 tahun, 12 hari libur dengan 8 jam kerja untuk setiap harinya, artinya dalam
satu bulan memiliki 1 hari libur yang dimanfaatkan sebagai lembur, maka gaji
lembur untuk 8 jam kerja yaitu :
1 jam pertama : 1,5 x 1 x (1/173 x Rp 697.000.000) = Rp 6.043.353
(Belum siap) Perincian modal kerja dapat dilihat pada tabel di bawah ini.
Tabel LE.8 Perincian Modal Kerja
No. Jenis Biaya Jumlah (Rp)
1. Bahan baku proses dan utilitas [Link]
2. Kas [Link]
3. Start up [Link]
4. Piutang Dagang [Link]
[Link]
Tabel LE.9 Aturan depresiasi sesuai UU Republik Indonesia No. 17 Tahun 2000
[Link]
Permanen 20 5 Bangunan sarana dan penunjang
Tidak Permanen 10 10
Depresiasi dihitung dengan metode garis lurus dengan harga akhir nol.
dimana:
D = depresiasi per tahun P
= harga awal peralatan L
= harga akhir peralatan
n = umur peralatan (tahun)
Tabel LE.10 Perhitungan Biaya Depresiasi sesuai UU Republik Indonesia No. 17
Tahun 2000
Umur
(tahun
No. Komponen Biaya (Rp) ) Depresiasi (Rp)
1 Bangunan [Link] 20 194.120.000
Peralatan proses dan
2 utilitas [Link] 10 [Link]
Instrumentrasi dan
3 pengendalian proses [Link] 10 [Link]
4 Perpipaan [Link] 10 [Link]
5 Instalasi listrik [Link] 10 [Link]
6 Insulasi [Link] 10 640.276.633
7 Inventaris kantor [Link] 5 640.276.633
Perlengkapan keamanan
8 dan kebakaran [Link] 5 [Link]
9 Sarana transportasi [Link] 10 457.600.000
TOTAL [Link]
Semua modal investasi tetap langsung (MITL) kecuali tanah mengalami
penyusutan yang disebut depresiasi, sedangkan modal investasi tetap tidak langsung
3. Perawatan kendaraan
Diperkirakan 8 dari harga kendaraan (Peters, 2004).
= 0,08 Rp [Link]
= Rp 366.080.000
5. Perawatan perpipaan
Diperkirakan 8 dari harga perpipaan (Peters, 2004).
= 0,08 Rp [Link]
7. Perawatan insulasi
Diperkirakan 8 dari harga insulasi (Peters, 2004).
= 0,08 Rp [Link]
= Rp 512.221.307
K. Biaya Asuransi
1. Biaya asuransi pabrik adalah 3,1 % dari MITL (Asosiasi Asuransi Jiwa
Indonesia-AAJI, 2011).
= 0,031 Rp [Link]
= Rp [Link]
B. Pajak Penghasilan
Berdasarkan UURI Nomor 17 ayat 1 Tahun 2000, Tentang Perubahan Ketiga
atas Undang-undang Nomor 7 Tahun 1983 Tentang Pajak Penghasilan adalah
(Rusjdi, 2012):
Penghasilan sampai dengan Rp 50.000.000 dikenakan pajak sebesar 5 .
Penghasilan Rp 50.000.000 sampai dengan Rp 100.000.000 dikenakan pajak
sebesar 15 .
Rp312.568.375.208
PM = x100 % = 43.41227 %
Rp [Link]
Biaya Tetap
BEP = 100
Total Penjualan Biaya Variabel
[Link]
BEP = x100 % = 42,58 %
[Link] -[Link]
1
POT = x 1 tahun
0,2752
POT = 3,63 tahun
E. Internal Rate of Return (IRR)
Untuk menentukan nilai IRR harus digambarkan jumlah pendapatan dan
pengeluaran dari tahun ke tahun yang disebut Cash Flow. Untuk memperoleh cash
flow diambil ketentuan sebagai berikut:
- Laba kotor diasumsikan mengalami kenaikan 10 tiap tahun
- Masa pembangunan disebut tahun ke nol
- Jangka waktu cash flow dipilih 10 tahun
- Perhitungan dilakukan dengan menggunakan nilai pada tahun ke 10
- Cash flow adalah laba sesudah pajak ditambah penyusutan.
Dari Tabel LE.12, diperoleh nilai IRR = 40,45 , bila bunga deposito bank saat
ini sebesar 6% (Bank Sumut, 2012) dan laju inflasi tahunan sebesar 7,31%
([Link], 2012) maka MARR (minimum Acceptable Rate of Return)
adalah :
MARR = (1 + bunga deposito)(1 + laju inflasi tahunan)-1
= (1 + 0,06)(1 + 0,0731) 1
= 13,75 % = 14 %
IRR > MARR, maka pra rancangan ini layak.