Contrôlabilité de l'équation des ondes
Contrôlabilité de l'équation des ondes
1
CHAPITRE 1
agir
S : t0 = 0 7−→ t=T
état ε0 état ε1 désiré
Il s’agit de trouver un contrôle u sur le bord (contrôle frontière) tel que si y est la solution de :
∂ 2y
(t, x) − ∆y(t, x) = 0 dans QT
(1.1)
∂t2
X
(I) : γ0 y(t, x) = u(t, σ) sur (1.2)
T
∂y
y(0, x) = y0 (x), (0, x) = y1 (x) dans Ω (1.3)
∂t
Alors
y(T, x) = z0 (x) (1.4)
0
(I ) :
∂y (T, x) = z (x) (1.5)
1
∂t
2
1.1. Position du problème
∂ 2φ
(t, x) − ∆φ(t, x) = 0 dans QT
(1.6)
∂t2
X
(II) : γ0 φ(t, x) = 0 sur (1.7)
T
∂φ
φ(0, x) = φ0 (x), (0, x) = φ1 (x) sur Ω (1.8)
∂t
Supposons que y vérifie (I) et (I’).
!
Z TZ
∂ 2y Z TZ
∂ 2y Z TZ
− ∆y φdxdt = 0 = φdxdt + −∆yφdxdt
0 Ω ∂t2 0 Ω ∂t2 0 Ω
"Z #T Z TZ Z T "Z #
∂y ∂y ∂φ Z
∂y Z
∂φ
0 = φdx − dxdt + y(−∆φ)dx − γ0 γ0 φdx + γ0 yγ0 dσ dt
Ω ∂t 0 0 Ω ∂t ∂t 0 Ω ∂Ω ∂n ∂Ω ∂n
"Z #T "Z #T
∂y ∂φ Z TZ
∂ 2φ Z TZ Z TZ
∂φ
= φdx − ydx + y 2
dxdt + y(−∆φ)dxdt + u dσdt
Ω ∂t 0 Ω ∂t 0 0 Ω ∂t 0 Ω 0 ∂Ω ∂n
Z " # " #
∂y ∂y Z
∂φ ∂φ
= (T, x)φ(T, x) − (0, x)φ(0, x) dx + (T, x)y(T, x) − (0, x)y(0, x) dx +
Ω ∂t ∂t Ω ∂t ∂t
!
Z T Z
∂ 2φ Z TZ
∂φ
− ∆ ydxdt + u dσdt
0 Ω ∂t2 0 ∂Ω ∂n
∂y
En prenant (T, x) = y(T, x) = 0 (contrôlabilité à zéro) on a :
∂t
!
Z
∂y Z
∂φ Z TZ
∂ 2φ Z TZ
∂φ
0=− (0, x)φ(0, x)dx+ (0, x)y(0, x)dx+ − ∆φ ydxdt+ u dσdt
Ω ∂t Ω ∂t 0 Ω ∂t2 0 ∂Ω ∂n
∂φ
Z Z Z
⇒ P u dσdt = y1 φ0 dx − y0 φ1 dx
T
∂n Ω Ω
∂ψ
Si u = où
∂n
∂ 2ψ
− ∆ψ = 0 dans QT
(1.9)
∂t2
X
γ0 ψ = 0 sur (1.10)
T
∂ψ
ψ(0) = ψ0 , (0) = ψ1 dans Ω (1.11)
∂t
3
1.2. Résultat d’analyse fonctionnelle
Z
∂ψ ∂φ
dσdt = h(y1 , −y0 ); (φ0 , φ1 )iF ×F
∂n ∂n
P
T
i) Λ ∈ L(H, H ∗ )
2
ii) ∃ α > 0 tel que hΛv, viH ∗ ,H > α v ( Λ est coercitive).
H
Alors Λ : H −→ H ∗ est un isomorphisme.
a : H × H −→ R
2
a(u, u) = hΛu, uiH ∗ ,H > α u
H
v 7−→ hΛf, viH ∗ ,H est linéaire et continue sur H. D’après le théorème de Lax-Milgram ∀ v ∈
H, a(u, v) = hΛf, viH ∗ ,H admet une et une seule solution u ∈ H.
hΛu, viH ∗ ,H = hΛf, viH ∗ ,H , ∀ v ∈ H alors Λu = f .
hf2 ; x2 iH ∗ ,H2 .
2
4
1.3. Existence, unicité et régularité de la solution de l’équation des ondes avec conditions au
bord nulles
∂ 2φ
− ∆φ = f dans QT
(1.12)
∂t2
X
(E) : γ0 φ = 0 sur (1.13)
T
∂φ
φ(0) = φ0 , (0) = φ1 sur Ω (1.14)
∂t
∂φ
(φ(0, x) = φ0 (x); (0, x) = φ1 (x), ∀ x ∈ Ω)
∂t
Soit A un opérateur non borné de L2 (Ω).
n o
D(A) = u ∈ H01 (Ω)/ − ∆u ∈ L2 (Ω)
Théorème 1.3.1 Si φ0 ∈ D(A), φ1 ∈ H01 (Ω) et si f ∈ L2 (0, T, H01 (Ω)) alors (E) admet
une et une seule solution φ ∈ C([0, T ]; D(A)) ∩ C 1 ([0, T ]; H01 (Ω)). De plus il existe CT (Ω) > 0
ne dépendant que de Ω et T telle que :
" #
φ + φ0 6 CT (Ω) φ0 + φ1 + f
C([0,T ];D(A)) C([0,T ];H01 (Ω)) D(A) H01 (Ω) L2 (0,T,D(A))
Théorème 1.3.2 Si φ0 ∈ H01 (Ω), φ1 ∈ L2 (Ω) , f ∈ L2 (0, T, L2 (Ω)) = L2 (QT ) alors (E)
admet une et une seule solution φ ∈ C([0, T ]; H01 (Ω)) ∩ C 1 ([0, T ]; L2 (Ω)). De plus il existe
CT (Ω) > 0 telle que :
" # " #
2 2 2 2 2
max φ + φ0 6 CT (Ω) ∇φ0 + φ1 + f
06t6T C([0,T ];D(A)) C([0,T ];H01 (Ω)) (L2 (Ω))N L2 (Ω) L2 (0,T,L2 (Ω))
Corollaire 1.3.1 Si φ0 ∈ D(A), φ1 ∈ H01 (Ω) et f = 0 alors (E) admet une et une seule
solution φ telle que φ ∈ C([0, T ]; D(A)) ∩ C 1 ([0, T ]; H01 (Ω)) ∩ C 2 ([0, T ]; L2 (Ω)). De plus si
" #
1 Z 2 Z
0 2
E(t) = ∇φ(t, x) N dx + (φ (t, x)) dx
2 Ω R Ω
" #
1 2 2
= 0
∇φ(t) 2 N + φ (t) 2 2
2 (L (Ω)) L (Ω)
5
1.4. Problème équivalent
" #
1 2 2
alors E(t) = E(0) = E0 = ∇φ0 + φ1 où E(t) est l’énergie du système à
2 (L2 (Ω))N L2 (Ω)2
l’instant t.
Remarque 1.3.1
Remarque 1.3.2 Si (φ0 , φ1 , f ) ∈ H01 (Ω) × L2 (Ω) × L2 (0, T, L2 (Ω)) alors ∃ (φ0n , φ1n , fn ) ∈
D(A) × H01 (Ω) × L2 (Ω) × L2 (0, T, H01 (Ω)) telle que (φ0n , φ1n , fn ) −→ (φ0 , φ1 , f )
H01 (Ω)×L2 (Ω)×L2 (QT )
Si φ est la solution de (E) pour les données (φ0 , φ1 , f ) alors φn est la solution de (E) pour les
données (φ0n , φ1n , fn )
donc on peut remplacer φ par φn plus régulier et faire le calcul puis passer à la limite.
γ0 y = u sur
P
T
⇒
y 0 (T )
= z1
0
y(0) = y0 , y (0) = y1 sur Ω
6
1.5. Régularité cachée de la dérivée normale de la solution de l’équation des ondes
2
∂ z
− ∆z = 0 dans QT ε(t) = z(T − t)
∂t2
∂ε(t) ∂z ∂ 2 ε(t) ∂ 2z
= − (T − t); = (T − t)
P
γ0 z = 0 sur
T
Soit z telle que . Posons ∂t ∂t ∂t2 ∂t2
z(T ) = z0 ε(0) = z(T ) = z0
∂z
z 0 (T ) ε0 (0) = − (T ) = −z1
= z1
2 ∂t
∂ y
− ∆y = 0 dans QT
∂t 2
P
γ0 y = u sur
T
On pose y(t, x) = y(t, x)−z(t, x) solution de :
y(0, x) = y(0, x) − z(0, x) = y0 (x) − z0 (x) = y 0
∂y ∂y ∂z
(0, x) − (0, x) = y1 (x) − z1 (x)
(0, x) = = y1
∂t ∂t ∂t
y(T, x) = y(T, x) − z(T, x) = z0 (x) − z0 (x) = 0 y(T ) = 0
⇒ donc
∂y ∂y ∂z ∂y
(T, x) = (T, x) − (T, x) = z1 (x) − z1 (x) = 0 (T ) =0
∂t ∂t ∂t ∂t
∂ 2y
2
− ∆y = 0 dans QT
∂t
y(T ) = z0
Trouver u ∈ L2 ( ⇒
P
T) tel que si y est solution de γ0 y = u sur PT
y 0 (T )
= z1
0
y(0) = y0 , y (0) = y1 sur Ω
E0 ∼ (φ0 , φ1 , f ) .
H01 (Ω)×L2 (Ω)×L2 (QT )
Remarque 1.5.1 (i) et (ii) ne sont pas des conséquences des résultats de régularité. Soit φ ∈
−∆φ = −φ00 dans QT
C(0, T, H01 (Ω)) telle que alors
P
γ
0φ = 0 sur
T
φ0 ∈ L2 0, T, L2 (Ω) , φ00 ∈ H −1 0, T, L2 (Ω)
φ ∈ H −1 0, T, H −2 (Ω) , γ0 φ ∈ H −1 0, T, H 1/2 (∂Ω)
7
1.5. Régularité cachée de la dérivée normale de la solution de l’équation des ondes
!2
Z TZ T 2
1Z TZ ∂φ
Z
f m.∇φdxdt = φ0 m.∇φdx + div m − ∇φ dxdt +
0 Ω Ω 0 2 0 Ω ∂t RN
N X
N
!2
Z TZ X
∂mk ∂φ ∂φ 1Z TZ ∂φ
dxdt − m.n dσdt
0 Ω k=1 j=1 ∂xj ∂xj ∂xk 2 0 ∂Ω ∂n
(φ0 , φ1 , f ) ∈ H01 (Ω) × L2 (Ω) × L2 (QT ) et φsolution de (E) correspondante .
∂ 2φ
2
− ∆φ = f dans QT
∂t
Preuve 1.5.1 Soit P
γ0 φ = 0 sur T
∂φ
φ(0) = φ0 , (0)
= φ1 sur Ω
∂t
On va supposer (φ0 , φ1 , f ) ∈ D(A)×H0 (Ω)×L2 (0, T, H01 (Ω)), φ ∈ C(0, T, D(A))∩C 1 (0, T, H01 (Ω)) =
1
Z TZ Z TZ
f m.∇φdxdt = (φ00 − ∆φ)dxdt
0 Ω 0 Ω
Z TZ Z TZ
= φ00 m.∇φdxdt + (−∆φ)m.∇φdxdt
0 Ω 0 Ω
X1 X2
Z TZ Z T Z TZ
X1 = φ00 m.∇φdxdt = φ0 m.∇φdx − φ0 m.∇φ0 dxdt
0 Ω Ω 0 0 Ω
N 0
!
Z T Z T Z
∂φ
0 0
X
= φ m.∇φdx − φ (t, x) mk (x) (t, x)dx dt
Ω 0 0 Ω k=1 ∂xk
N Z T
∂φ0
Z !
0
X
(∗) = mk (x)φ (t, x) (t, x)dx dt
k=1 0 Ω ∂xk
N Z T
!
Z
1 ∂
(φ0 )2 dx dt
X
= mk (x)
k=1 0 Ω 2 ∂xk
N Z T
" #
Z
1 ∂mk 0 2 Z
1
mk nk (φ0 )2 dσ dt
X
= − (φ ) dx +
k=1 0 Ω 2 ∂xk ∂Ω 2
N N
! !
1Z TZ X ∂mk 0 2 1Z TZ
mk nk (φ0 )2 dσdt
X
= − (φ ) dxdt +
2 0 Ω k=1 ∂xk 2 0 ∂Ω k=1
8
1.5. Régularité cachée de la dérivée normale de la solution de l’équation des ondes
1Z TZ 1Z T Z
(∗) = − div m(φ0 )2 dxdt + m.n(φ0 )2 dσdt
2 0 Ω 2 | 0 ∂Ω {z }
=0
Z TZ Z T Z Z
∂φ
X2 = (−∆φ)m.∇φdxdt = ∇φ.∇(m.∇φ)dx − m.∇φdσ dt
0 Ω 0 Ω ∂Ω ∂n
Y
N
Z X
∂φ ∂ Z
∂φ
Y = (m.∇φ)dx − m.∇φdσ
Ω j=1 ∂xj ∂xj ∂Ω ∂n
N N
!
Z X
∂φ ∂ X ∂φ Z
∂φ
= mk dx − m.∇φdσ
Ω j=1 ∂xj ∂xj k=1 ∂xk ∂Ω ∂n
N N
!
Z X
∂φ X ∂ ∂φ Z
∂φ
= mk dx − m.∇φdσ
Ω j=1 ∂xj k=1 ∂xj ∂xk ∂Ω ∂n
N Z
N X
" #
X ∂mk ∂φ ∂ 2φ Z
∂φ
= + mk dx − m.∇φdσ
j=1 k=1 Ω ∂xj ∂xk ∂xj ∂xk ∂Ω ∂n
N Z
N X N X N Z
!2
X ∂mk ∂φ ∂φ X ∂φ ∂ ∂φ Z
∂φ
= dx + mk dx − m.∇φdσ
j=1 k=1 Ω ∂xj ∂xj ∂xk j=1 k=1 Ω ∂xj ∂xk ∂xj ∂Ω ∂n
N X
N N X N Z
!2
Z X
∂mk ∂φ ∂φ X ∂φ ∂ ∂φ Z
∂φ
= dx + mk dx − m.∇φdσ
Ω j=1 k=1 ∂xj ∂xj ∂xk j=1 k=1 Ω ∂xj ∂xk ∂xj ∂Ω ∂n
α
!2 !2
N X
N
X 1 Z ∂mk ∂φ Z
1 ∂φ
α = − dx + mk .nk dx
j=1 k=1 2 Ω ∂xk ∂xj ∂Ω 2 ∂xj
N N
! !2 N N
! !2
1Z X ∂mk X ∂φ 1Z X X ∂φ
= − dx + nk .mk dσ
2 Ω k=1 ∂xk j=1 ∂xj 2 ∂Ω k=1 j=1 ∂xj
1Z 2 1Z 2
= − div m ∇φ dx + m.n ∇φ dσ
2 Ω RN 2 ∂Ω RN
Z T 2 N X
N
1Z TZ Z TZ X
∂mk ∂φ ∂φ
Y dt = − div m ∇φ dxdt + dxdt
0 2 0 Ω RN 0 Ω j=1 k=1 ∂xj ∂xj ∂xk
Z TZ
∂φ 1 Z TZ 2
− m.∇φdσdt + m.n ∇φ dσdt
0 ∂Ω ∂n 2 0 ∂Ω RN
9
1.5. Régularité cachée de la dérivée normale de la solution de l’équation des ondes
Ω →
−
n =n
x
Soit (τ1 , τ2 , · · · , τN −1 , n) une base orthonormée directe de RN telle que (τ1 , τ2 , · · · , τN −1 ) une
base orthonormée du plan tangent au point x. τk = (τk1 , · · · , τkN ), 1 6 k 6 N − 1, on a :
N −1
∂φ ∂φ X ∂φ
= nj + τlj
∂xj ∂n l=1 ∂τl
∂φ
, l = 1, · · · , N − 1 sont les dérivées tangentielles, elles ne dépendent que des valeurs de φ
∂τl
∂φ ∂φ ∂φ
sur le bord. Si φ ∈ C(0, T, H01 (Ω)) ⇒ γ0 φ = 0 donc = 0 sur ∂Ω. Ainsi = nj d’où
∂τl ∂xj ∂n
∂φ
∆φ = n.
∂n
Z TZ
∂φ 1Z TZ 2
− m.∇φdσdt + m.n ∇φ dσdt
0 ∂Ω ∂n !
2 0 ∂Ω RN
∂φ 2
Z TZ
∂φ ∂φ 1Z TZ
= − m. n dσdt + m.n n dσdt
0 ∂Ω ∂n ∂n 2 0 ∂Ω ∂n RN
Z TZ !2 !2
∂φ 1Z TZ ∂φ
= − [Link]σdt + m.n n dσdt, car n =1
0 ∂Ω ∂n 2 0 ∂Ω ∂n RN
!2
1Z TZ ∂φ
= − m.n dσdt
2 0 ∂Ω ∂n
10
1.5. Régularité cachée de la dérivée normale de la solution de l’équation des ondes
Z Z T Z
f m.∇φdxdt 6 f m.∇φdx dt
QT 0 Ω
Z T Z 1/2 Z 1/2
6 f 2 dx (m.∇φ)2 dx dt
0 Ω Ω
1/2 !1/2
Z T Z Z 2 2
2
6 f dx m ∇φ dx dt
0 Ω Ω RN RN
!1/2 !1/2
Z TZ Z TZ 2 2
6 f 2 ddxdt m ∇φ dxdt
0 Ω 0 Ω RN RN
"Z #1/2
T Z 2
6 M f ∇φ
L2 (QT ) 0 Ω RN
"Z #1/2
T 2
6 M f φ(t)
L2 (QT ) 0 H01 (Ω)
2 2
où M = max m(x) et φ(t) = ∇φ(t)
x∈Ω RN H01 (Ω) (L2 (R)N
!
2 2 2
D’après le théorème de régularité, φ(t) + φ0 (t) 6 CT (Ω) E0 + f . Ainsi
H01 (Ω) L2 (Ω) L2 (QT )
"Z ! #1/2
Z T 2
f m.∇φdxdt 6 M f CT (Ω) E0 + f dt
QT L2 (QT ) 0 L2 (QT )
" !#1/2
2
6 M f CT (Ω)T E0 + f
L2 (QT ) L2 (QT )
!1/2
√ q 2
6 M T CT (Ω) f E0 + f
L2 (QT ) L2 (QT )
!
2
6 CT0 (Ω) E0 + f
L2 (QT )
v
u
u 2
car f 6 tE
0 + f
L2 (QT ) L2 (QT )
11
1.6. Inégalité inverse
Ω x
x0 ∈ R N
x
Γ− (x0 ) = {x ∈ ∂Ω | (x − x0 ).n 6 0}
X
(x0 ) = ]0, T [×Γ(x0 ); R(x0 ) = max x − x0
T x∈Ω RN
Théorème
1.6.1 Il existe T (x0 ) > 0 tel que pour (φ0 , φ1 ) ∈ H01 (Ω) × L2 (Ω), si φ est solution
φ00
− ∆φ = 0 dans QT
de γ0 φ = 0 sur PT alors φ ∈ C(0, T, H01 (Ω)) ∩ C 1 (0, t, l2 (Ω)). De plus
φ(0) = φ0 , φ0 (0) = φ1 sur Ω
!2
Z
∂φ 2
dσdt > (T − T (x0 )) E0 (∗)
∂n R(x0 )
P
T
(x0 )
Corollaire 1.6.1 Si T > T (x0 ), si pour tout (φ0 , φ1 ) ∈ F ⊂ H01 (Ω) × L2 (Ω) et
Z
∂φ ∂ψ
(ψ0 , ψ1 ) ∈ F, h(φ0 , φ1 ); (ψ0 , ψ1 )iF = P dσdt alors (F, [Link] ) est un espace de Hilbert
T (x0 )
∂n ∂n
∂φ
de norme associée (φ0 , φ1 ) = P équivalente à la norme de H01 (Ω) × L2 (Ω).
F ∂n L2 T (x0 )
2
∂φ
6 CT (Ω)E0 (f = 0)
∂n
P
L2 ( T )
∂φ ∂φ q
P 6 6 CT (Ω) E0 6 CT0 (Ω) (φ0 , φ1 )
∂n ∂n
P
L2 T (x0 )
L2 ( T ) H01 (Ω)×L2 (Ω)
s
∂φ 2 q
(∗) ⇒ P > (T − T (x0 ) E0 > α0 (φ0 , φ1 )
∂n L2 T (x0 )
R(x0 ) H01 (Ω)×L2 (Ω)
∂φ
Ainsi α0 (φ0 , φ1 ) 6 P 6 CT0 (Ω) (φ0 , φ1 )
H01 (Ω)×L2 (Ω) ∂n L2 T (x0 )
H01 (Ω)×L2 (Ω)
12
1.6. Inégalité inverse
Corollaire 1.6.2 Si T > T (x0 ) et φ ∈ C(0, T, H01 (Ω)) ∩ C 1 (0, T, L2 (Ω)) solution de l’équation
∂φ
des ondes homogènes avec second membre nul alors si γ0 = 0 alors φ ≡ 0 sur QT
∂n P
T (x0 )
Corollaire 1.6.3 Si T > T (x0 ) φ, ψ ∈ C(0, T, H01 (Ω)) ∩ C 1 (0, T, L2 (Ω))solution de l’équation
∂φ ∂ψ
des ondes homogènes avec second membre nul telles que γ0 = γ0 alors
∂n P ∂n P
T (x0 ) T (x0 )
φ≡ψ .
mk (x) = xk − x0k
N
X ∂
div m = (xk − x0k ) = N
k=1 ∂xk
∂mk
= δkj , f = 0. En appliquant l’identité des multiplicateurs, on a :
∂xk
T " # N
!2
Z
NZ 2 Z
∂φ
0
(φ0 )2 − ∇φ
X
0 = φ (x − x0 ).∇φdx + dxdt + dxdt
Ω 0 2 QT RN QT j=1 ∂xj
!2
1Z ∂φ
− P (x − x0 ).n dσdt
2 T
∂n
" #
1 2 2
On sait que ∀ t ∈ [0, T ], E(t) = ∇φ 0
+ φ = E0 .
2 (L2 (Ω))N L2 (Ω)
!2 T
1Z ∂φ N −1Z 1Z
Z
0 0 2
P (x − x0 ).n dσdt = φ (x − x0 ).∇φdx + (φ ) dxdt + (φ0 )2 dxdt
2 T
∂n Ω 0 2 QT 2 QT
N −1 Z 2 1 Z 2 Z 2
− ∇φ N dxdt − ∇φ N dxdt + ∇φ N dxdt
2 QT R 2 QT R QT R
T " #
Z
N −1 Z 2
= φ0 (x − x0 ).∇φdx + (φ0 )2 − ∇φ dxdt +
Ω 0 2 QT RN
!
1Z 2
0 2
(φ ) + ∇φ dxdt
2 QT RN
T " #
Z
N − 1 Z 2
= φ0 (x − x0 ).∇φdx + (φ0 )2 − ∇φ dxdt +
Ω 0 2 QT RN
1Z T
E(t)dt
2 0 " #
T 2
N −1Z
Z
0 0 2
= φ (x − x0 ).∇φdx + (φ ) − ∇φ dxdt + T E0
Ω 0 2 QT RN
13
1.6. Inégalité inverse
On a :
Z TZ
00
φ − ∆φ = 0 ⇒ (φ00 − ∆φ)dxdt = 0
0 Ω
T Z TZ Z T "Z 2
#
Z
0 0 2
Z
∂φ
φ φdx − (φ ) dxdt + ∇φ dx − φdσ dt = 0
Ω 0 0 Ω 0 Ω RN ∂Ω ∂n
" #
Z 2 Z T
0 2
⇒ (φ ) − ∇φ dxdt = φ0 φdx .
QT RN Ω 0
Ainsi
!2 T T
1Z ∂φ N −1Z 0
Z
0
P (x − x0 ).n dσdt = T E0 + φ (x − x0 ).∇φdx + φ φdx
2 T
∂n Ω 0 2 Ω 0
Z Z
= T E0 + φ0 (T )(x − x0 ).∇φ(T )dx − φ0 (0)(x − x0 ).∇φ(0)dx
Ω Ω
N −1Z 0 N −1Z 0
+ φ (T )φ(T )dx − φ (0)φ(0)dx
2 ZΩ 2 Ω
Z
> T E0 − φ0 (T )(x − x0 ).∇φ(T )dx − φ1 (x − x0 ).∇φ(0)dx
Ω Ω
N −1 Z 0 N −1 Z
− φ (T )φ(T )dx − φ1 φ0 dx
2 Ω 2 Ω
On a : ∀ t ∈ [0, T ],
Z Z 1/2 Z 1/2
[∗ φ0 (t)(x − x0 ).∇φ(t)dx 6 φ02 t)dx [(x − x0 ).∇φ(t)]2 dx
Ω Ω Ω
1/2 !1/2
Z Z 2 2
02
6 φ (t)dx x − x0 ∇φ dx
Ω Ω RN RN
1/2 !1/2
Z Z 2
6 R(x0 ) φ02 (t)dx ∇φ dx
Ω Ω RN
" #
1 Z 02 1Z 2
6 R(x0 ) φ (t)dx + ∇φ dx = R(x0 )E(t) = R(x0 )E0
2 Ω 2 Ω RN
∗]
Z Z 1/2 Z 1/2
0 02 2
[∗ φ φdx 6 φ t)dx φ t)dx
Ω Ω Ω
1/2 !1/2
Z Z 2
02
6 C(Ω) φ t)dx ∇φ dx
Ω Ω RN
" #
1 Z 02 1Z 2
6 C(Ω) φ (t)dx + ∇φ dx = C(Ω)E0
2 Ω 2 Ω RN
∗]
14
1.7. Méthode H.U.M : Hilbert Uniqueness Methods (Jacques-Louis-Lions)
Ainsi
!2
1Z ∂φ N −1 N −1
P (x − x0 ).n dσdt > T E0 − R(x0 )E0 − R(x0 )E0 − C(Ω)E0 − C(Ω)E0
2 T
∂n 2 2
> (T − 2R(x0 ) − (N − 1)C(Ω))E0
!2
1Z ∂φ
⇒ [T − (2R(x0 ) + (N − 1)C(Ω))] E0 6 P (x − x0 ).n dσdt
2 T
∂n
Or
!2 !2
1Z ∂φ 1Z ∂φ
(x − x0 ).n dσdt 6 x − x0 n dσdt
2 ∂n 2 ∂n
P P
T (x0 ) T (x0 ) RN RN
!2
R(x0 ) Z ∂φ
6 dσdt
2 ∂n
P
T (x0 )
!2
Z
∂φ 2
⇒ P dσdt > (T − T (x0 ))E0 où T (x0 ) = 2R(x0 ) + (N − 1)C(Ω)
T (x0 )
∂n R(x0 )
y 00
− ∆y = 0 dans QT
(I) : γ0 y = u sur T
P
y(0) = y0 , y 0 (0) = y1 sur Ω
admet une et une seule solution y ∈ C(0, T, L2 (Ω)) ∩ C 1 (0, T, H −1 (Ω)). De plus : ∀ (φ0 , φ1 , f ) ∈
H01 (Ω) × L2 (Ω) × L2 (QT ) si φ est la solution de l’équation des ondes
φ00
− ∆φ = f dans QT
(II) : γ0 φ = 0 sur PT
φ(0) = φ0 , φ0 (0) = φ1 sur Ω
15
1.7. Méthode H.U.M : Hilbert Uniqueness Methods (Jacques-Louis-Lions)
Z Z
∂φ
alors yf dxdt = hy1 , φ0 iH −1 (Ω),H 1 (Ω) − hy0 , φ1 iL2 (Ω) − P u dσdt (Ef )
QT 0
T
∂n
De plus
! " #
M ax y(t) + y 0 (t) 6C y0 + y1 + u
06t6T
P
L2 (Ω) H −1 (Ω) L2 (Ω) H −1 (Ω) L2 ( T )
Remarques
Opérateur de H.U.M
∃! y ∈ C(0, T, L2 (Ω)) ∩ C 1 (0, T, H −1 (Ω)). Il en résulte que y(0) ∈ L2 (Ω), y 0 (0) ∈ H −1 (Ω) d’où
Λ(φ0 , φ1 ) ∈ H −1 (Ω) 2 ∗
× L (Ω) = F .
00
φ − ∆φ = 0 dans QT
φ est solution de γ0 φ = 0, sur PT
= φ0 , φ0 (0) = φ1 sur Ω
φ(0)
Z
∂φ P ∂φ
0 = hy 0 (0), φ0 iH −1 (Ω),H 1 (Ω) − hy(0), φ1 iL2 (Ω) − P χ (x0 ) dσdt
0
T
∂n T ∂n
!2
Z
∂φ
⇒ P dσdt = h(y 0 (0), −y(0)), (φ0 , φ1 )iH −1 (Ω)×L2 (Ω),H 1 (Ω)×L2 (Ω)
T
(x0 ) ∂n 0
Inégalité inverse
2
(T − T (x0 ))E0 6 hΛ(φ0 , φ1 ), (φ0 , φ1 )iF ∗ ,F
R(x0 )
16
1.7. Méthode H.U.M : Hilbert Uniqueness Methods (Jacques-Louis-Lions)
2 2
T > T (x0 ) alors α = (T − T (x0 )) > 0, E0 = (φ0 , φ1 ) . Il en résulte que :
R(x0 ) F
2
hΛ(φ0 , φ1 ), (φ0 , φ1 )iF ∗ ,F > α (φ0 , φ1 ) , ∀ (φ0 , φ1 ) ∈ F
F
Donc Λ est un isomorphisme de F sur F ∗ c’est-à-dire de H01 (Ω) × L2 (Ω) sur H −1 (Ω) × L2 (Ω).
Théorème 1.7.2 Si T > T (x0 ), pour tout (y0 , y1 ) ∈ L2 (Ω) × H −1 (Ω), il existe u ∈ L2 (
P
T) à
telle que si y ∈ c(0, T, L2 (Ω)) ∩ C 2 (0, T, H −1 (Ω)) est la solution
P
support contenu dans T (x0 )
de
y 00
− ∆y = 0 dans QT
P
γ0 y = u sur T
y(0) = y0 , y 0 (0) = y1 sur Ω
Preuve 1.7.1 (y0 , y1 ) ∈ l2 (Ω)×H −1 (Ω) donc (y1 , −y0 ) ∈ H −1 (Ω)×L2 (Ω) = F ∗ . Λ : F −→ F ∗
1 2
1 ) ∈ H0 (Ω) × L (Ω) telles que Λ(φ0 , φ1 ) = (y1 , −y0 ) =
est un isomorphisme. Il existe (φ0 , φ
y 00
− ∆y = 0 dans QT
∂φ P
(y 0 (0), −y(0)) où y est la solution de γ0 y = P
χ (x0 ) sur T
∂n T
y(T ) = 0, y 0 (T ) = 0 sur Ω
∂φ P
χ (x0 ) ∈ L2 ( T ) et supp(u) ⊂ T (x0 ).
P P
Posons u =
∂n T
D’autre part, on a :
y 00
− ∆y = 0 dans QT
γ0 y = u sur T
P
et y(T ) = y 0 (T ) = 0 sur Ω
y(0) = y0 , y 0 (0) = y1 sur Ω
17