0% ont trouvé ce document utile (0 vote)
3 vues23 pages

Analyse des peintures murales en Punjab

Le document traite des pratiques et des éléments culturels liés à l'art et à l'architecture dans certaines régions, en mettant l'accent sur des aspects spécifiques tels que les peintures murales et l'architecture sikh. Il aborde également les influences historiques et les changements dans ces domaines au fil du temps. Enfin, le texte mentionne des références à des œuvres et des auteurs qui ont contribué à la compréhension de ces sujets.

Transféré par

Manav179
Copyright
© All Rights Reserved
Nous prenons très au sérieux les droits relatifs au contenu. Si vous pensez qu’il s’agit de votre contenu, signalez une atteinte au droit d’auteur ici.
Formats disponibles
Téléchargez aux formats PDF, TXT ou lisez en ligne sur Scribd
0% ont trouvé ce document utile (0 vote)
3 vues23 pages

Analyse des peintures murales en Punjab

Le document traite des pratiques et des éléments culturels liés à l'art et à l'architecture dans certaines régions, en mettant l'accent sur des aspects spécifiques tels que les peintures murales et l'architecture sikh. Il aborde également les influences historiques et les changements dans ces domaines au fil du temps. Enfin, le texte mentionne des références à des œuvres et des auteurs qui ont contribué à la compréhension de ces sujets.

Transféré par

Manav179
Copyright
© All Rights Reserved
Nous prenons très au sérieux les droits relatifs au contenu. Si vous pensez qu’il s’agit de votre contenu, signalez une atteinte au droit d’auteur ici.
Formats disponibles
Téléchargez aux formats PDF, TXT ou lisez en ligne sur Scribd

nfXnkfJ^gzitK

s[bBkswe nfXn?B
s[bBkswe nfXn?B dk wjZst pj[gZyh j?. fJ; okjhA fiZE/ ebkswe
r[DK dh uzrh ;{M jk;b j[zdh j? T[~E/ ebk d/ w[bKeD bJh ;[uZih e;"Nh dk
gsk bZrdk j?. fJ; dh n;b ftXh jh fJj j? fe ftPt ftnkgh YzrK Bz{ tos
e/ ftP/ dk ;zg{oB s"o s/ nfXn?B eoBk. s[bBkswe nfXn?B tZy^tZy okiK,
e"wK s/ ;fGnkukoK d/ b'eK d/ ;kfjs, ebk nkfd pko/ ikDB dk fJZe
PeshPkbh ;kXB j?. ebk ftZu ;zpzXs fJbke/ d/ b'eK dh ;w[Zuh ;'u s/
;fGnkukoe ftP/Psk w"i{d j[zdh j?. fi; dk s[bBkswe fdqPNh s'A nfXn?B
eoe/ n;hA wjZstg{oB Bshi/ gqkgs eo ;ed/ jK. NhHn?~;HfJbhnN B/
‘s[bBk s/ ftPb/PD’ Bz{ nkb'ue d/ d' w[ZbtkB ;zd gqtkB ehs/ jB. ezX^fuZsoK
d/ y/so ftZu ;jh nkb'uBkswe ;/X d[nkok n;hA ezX^fuZsoK d/ nzso ;zpzXK
s/ ;[jikswe gZyK pko/ uzrh ;{M jk;b eo ;ed/ jK. ezX^fuZsoK dk ehsk
s[bBkswe nfXn?B ebk d/ y/so ftZu pj[s wjZst oZydk j?.
r[od[nkok g'Ehwkbk, r[o{ jo;jkfJ d/ ezX fuZsoK tKr, fjzd{ ns/ f;Zy
ftfPnK Bkb ;zpzXs ezX^fuZso j'o eJh r[od[nkfonK, nykfVnK, ;wkXK,
wzdoK ns/ XowPkbktK ftZu th fwbd/ jB. fJjBK ftfPnK Bkb ;zpzXs
fuZso nzfwqs;o d/ okik;K;h fty/ r[od[nkok pkpk pho f;zx, r[od[nkok
PjhdK ns/ nzfwqs;o dopko ;kfjp bkr/ pz[rk okwrVQhnK, r[od[nkok pkpk
pekbk, r[od[nkok pkpk nNZb okJ/ ih nzfwqs;o, nykVk pkbk Bzd
nzfwqs;o, nykVk fuZNk nzfwqs;o, nykVk ekPhtkbk ns/ ;wkX wjzs wzrBh
okw, NKvk ;fEs pkpk w'jo f;zx dh ;wkX, j[fPnkog[o ;fEs okwNNtkbh
fgzv dk p?okrhnK dk wzdo nkfd ftZu t/y/ ik ;ed/ jB, go fJjBK ftZu
eJhnK EktK d/ ezX^fuZso, fiBQK pko/ gfjb/ y'iekoK B/ fIeo ehsk j?, BPN
j' u[Ze/ jB ns/ y'i ekoi d"okB id'A ;zpzXs EktK s/ ik e/ t/fynk frnk sK
T[BQK T[~go ;|/dh c/oh ik u[Zeh j? ns/ eJh d[obZG fuZso nkgDh j'Ad jh
fwNk p?m/ jB. fJ; bJh i' ezX^fuZso pu/ jB T[jBK Bkb jh n;hA
s[bBkswe nfXn?B eo ;ed/ jK.

167
i/ n;hA ftP/ d/ nkXko *s/ rZb eohJ/ sK f;Zy ftP/ sfjs ;qh r[o{
BkBe d/t ih d/ fuZso pj[s EktK *s/ pDkJ/ rJ/ jB. 19thA Pskpdh d/
nkozG ftZu ;qh r[o{ BkBe d/t ih d/ fuZso gqkgs ;kwrZoh d/ nkXko s/ pDB/
P[o{ j' rJ/ ;B.1 ezX^fuZsoK ftZu r[o{ BkBe d/t ih d/ d' soQK d/ fuZso
fwbd/ jB. gfjbh soQK d/ fuZsoK ftZu Pqh r[o{ BkBe ;kfjp ih d/ ihtB Bz{
iBw ;kyhnK d/ nkXko s/ jh fuZsfonk frnk j?. iBw ;kyhnK *s/ nkXkos
fuZso nzfwqs;o fty/ r[od[nkok pkpk nNZb okJ/ ns/ T{B/ fty/ r[od[nkok
ebkXkoh fty/ fwbd/ jB. nzfwqs;o fty/ r[od[nkok pkpk nNZb okJ/ jh fJZe
n?;h fJwkos j? fi;dhnK ezXK T[go r[o{ BkBe d/t ih d/ ihtB Bz{ bVhpZX
o{g ftZu fuZsfonk frnk j? ns/ fJjBK T[~go fb\s th w"i{d j?.2 fJ; s'A
fpBK T{B/ fty/ r[od[nkok ebkXkoh d/ ezX^fuZso, i' fe fpbe[b BPN j' u[Ze/
jB, th iBw;kyhnK Bkb ;zzpzX fuZso ;B.3 fJ; s'A fJbktk pkpk pekbk,
pkpk w/jo f;zx dh ;wkX, NKvk, j[fPnkog[o nkfd ftZu th fuZsoB j'fJnk
j? go fInkdkso fuZsoK ftZu r[o{ BkBe d/t ih Bz{ GkJh pkbk ns/ wodkBk
ih d/ Bkb fdykfJnk frnk j?. fJ; d/ Bkb jh eJhnK EktK s/ r[o{ BkBe
d/t ih Bz{ nkgD/ ;g[ZsoK pkpk ;qhuzd ns/ bZywh uzd ih Bkb th fuZsfonk
frnk j?.
r[od[nkok g'Ehwkbk ftZu Pqh r[o{ BkBe d/t ih d/ d' fuZso jh jB.
fJZe ftZu Pqh r[o{ BkBe d/t ih Bz{ f;ZXK Bkb ;ztkd oukT[Ad/ fdykfJnk frnk
j?. fJ; soQK dk fJZe fuZso nzfwqs;o d/ nykVk pkbkBzd fty/ th fuZsfonk
j'fJnk j?. d{i/ fuZso ftZu Pqh r[o{ BkBe d/t ih Bz{ nkgD/ gZ[soK Bkb
fuZsfonk frnk j? fi; dh d{ih T[dkjoD fIbQk nzfwqs;o d/ fgzv B"ozrkpkd d/

1 Kang., Kanwarjeet Singh. (Dr.) (1985). Wall Painting of Punjab and Haryana, Atma Ram
and sons, Kashmeree Gate, H.O. New Delhi, p. 76.
2 Arshi., P.S.(1986). Sikh Architecture, Intellectual Pub. House, New Delhi, Plate No. 107
(Now Demoused)
3 okIdkB,o[gkbh, r[od[nkok pkpk nNZb e/ Gh~sh fuZso, ghn?uHvhH Ehf;;, r[o{ BkBe d/t
:{Bhtof;Nh, nzfwqs;o, gzBk^156H

168
r[od[nkok pkpk pho f;zx fty/ fwbdh j?. fJ; fuZso ftZu r[o{ BkBe d/t ih
d/ d'jK g[ZsoK Bz{ fuZsfonk j'fJnk j?. r[o{ BkBe d/t ih d/ tZv/ ;g[Zso ;qhuzd
ih dk iBw ;zws 1551 (1494 JhL) ftZu ;[bskBg[o fty/ ns/ d/jKs 118 toQ/
dh nk:{ ftZu ;zws 1669(1612 JhL) Bz{ j'fJnk ;h. T[j T[dk;h wZs d/
gqukoe wjkB f;ZX j'J/ jB. S'N/ ;g[Zso bZywh uzd dk iBw ;zws 1553
(1496 JhL) Bz{ ;[bskBg[o fty/ ns/ d/jKs eoskog[o fty/ ;zws 1612 (1555
Jh) Bz{ j'fJnk. fJ; fuZso dk ;z:'iB r[od[nkok g'Ehwkbk d/ fuZso Bkb'A
tZyok j?. fiZE/ r[od[nkok g'Ehwkbk d/ fuZso ftZu r[o{ BkBe d/t ih dh
nkfeqsh Bz{ ftu'A^ftZu fuZsfonk j'fJnk j? id fe B"ozrkpkd d/ r[od[nkok
pkpk pho f;zx d/ ezX^fuZso ftZu r[o{ ;kfjp B{z yZp/ jZE fdykfJnk j? ns/
bZywh uzd ih ns/ ;qhuzd ih Bz{ T[~go EZb/ do;kfJnk frnk j?. bZywh uzd
ih d/ ;kjwD/ GkJh wodkBk ih dh nkfeqsh ;|/d fbpk; ftZu fuZsfonk frnk
j?, T[BQK d/ fgSb/ gk;/ fJZe f;Zy i' gq;kd b? e/ nkfJnk j?, dh nkfeqsh j?.
r[o{ ;kfjp d/ fgZS/ GkJh pkbk Bz{ u"o eod/ fuZsfonk frnk j?. d'jK fuZsoK
ftZu ;qhuzd ih B{z T[dk;h o{g ns/ bZywh dk; P;sopZX fuZso/ rJ/ jB. pkpk
pho f;zx d/ fuZso ftZu T[jBK d/ jZE r[o{ BkBe d/t ih tZb i'V/ j'J/ jB.
fJZe tZv/ nkb/ ekoD fJj fuZso d' GkrK ftZu T[bhfenk frnk ;h. fJwkos
d/ nkgD/ Io{oh nzrK p{j/, pkohnK s/ nkfbnK ekoD eJh fuZso d' fjZf;nK
ftZu tzv e/ T[bhe/ jB. r[od[nkok g'Ehwkbk d/ fuZso ftZu pkpk ;qh uzd ns/
bZywh uzd d/ f;o fgS/ gqekP wzvb BjhA fuZsfonk j?. pkpk ;hquzd ih B/ rb/
ftZu goBk gkfJnk j'fJnk j?, id fe d{i/ fuZso ftu ezBK ftZu f;o|
tkbhnK gkJhnK jB. d'jK fuZsoK ftZu g'Eh fdykJh rJh j?. r[od[nkok
g'Ehwkbk d/ fuZso ftZu r[o{ ;kfjp dhnK yVktK ns/ fJZe rzrk;kro th
fuZsfonk j?. id'A fe pkpk pho f;zx ih d/ r[od[nko/ fty/ fuZso ftZu d'
rzrk;kro fuZso/ rJ/ jB. GkJh wodkBk dh nkfeqsh ;Zi/ gk;/ tZb d/y ojh j?

169
id fe r[od[nkok g'Ehwkbk ftZu GkJh wodkBk ih dh yZp/ gk;/ tZb BIo j?.
;kohnK nkfeqshnK fJZe uPw fuZsohnK rJhnK jB. e/tb r[o{ ih dh
nkfeqsh jh ;BwZ[y j?. d{ik ftPk r[o{ BkBe d/t ih dk f;ZXK Bkb ;ztkd dk j?
i' fe pj[s gqw[Zy ns/ gquZbs ftPk fojk j?. fJj ftPk gzikp d/ eJhnK EktK
s/ fuZsfonk frnk j?, fiBQK ftu'A fJZe nykVk pkbk Bzd th j? fi; ftZu f;ZX
r'PfN dk fuZso j?. fJjBK d'jK fuZsoK d/ ;z:'iB, nkfeqsh fuZsoB, o{g G/d
nkfd ftZu pj[s n;wkBsk j?. d'jK ezX^fuZsoK ftZu r[o{ BkBe d/t ih ns/
f;ZXK dk gqw[Zy nkjw'^;kjwD/ p?m/ jB. d'jK Bz{ jh r'PfN dh GktBK nB[;ko
pokpo nzfes ehsk frnk j? d'jK fuZsoK ftZu d't/A uNkJh T[~s/ p?m/ jB, go
r[od[nkok g'Ehwkbk d/ fuZso ftZu e/tb r[o{ ih d/ jh u"o ehsk ik fojk j?,
id fe nykVk pkbk Bzd d/ fuZso ftZu f;ZXK d/ Bkw nzfes BjhA ehs/ rJ/
f;ZXK dk ;/tkdko u"o th eo fojk j?. d'jK d/ fgZS/ sehJ/ jB. d'BK fuZsoK
ftZu d'jK d/ f;o d[nkb/ gqekP^wzvb j?. fuZsoK d/ ;z:'iB dh b'V nB[;ko
GkJh pkb/ ns/ j'o f;ZXK Bkb :'rhnK Bz{ j/mK do;kfJnk frnk j?. nykVk
pkbk Bzd d/ fuZso ftZu doZ\s Bkb fJZe fgziok th bNe fojk j?. f;ZXK
dhnK fJj nkfeqshnK ;zGts fe;/ eqw nB[;ko jh T[bhehnk j'DrhnK.
brGr ;kohnK f;ZX nkfeqshnK fdnK ezBK ftZu eBg/N :'rhnK tkbhnK
w[zdoK gkJhnK j'JhnK jB. fJj T[BQK dk ;Ekfgs gozgoktkdh fuzBQ ;h. d'jK
fuZsoK ftZu gqw[Zy nkfeqsh i' r[o{ BkBe ;kfjp dh j?, fgZS/ SKdko doZ\s
fuZsfonk j'fJnk j?. d'jK ftZu'A fJZe nkfeqsh n;wkB ftZu T[~vdh fdykJh
rJh j?.
r[o{ BkBe d/t ih Bz{ do;kT[Ad/ ezX^fuZsoK ftZu T[BQK d/ ;kEh GkJh pkb/
ns/ wodkB/ Bz{ fdykT[Dk, r[o{ ;kfjp d/ s;thoh o{g Bz{ ;keko eoB bJh fJZe
ftP/P nzr pD frnk ;h. e/tb T[jBK fuZsoK ftZu jh fJjBK dh nDj'Ad j?
fiBK ftZu ;ko/ f;Zy r[o{ ;kfjpkB B{z fJZefmnK fuZsfonk frnk j't/.

170
r[od[nkok g'Ehwkbk fty/ r[o{ BkBe d/t ih ns/ wodkBk d'BK Bz{ fpoX
nt;Ek ftZu fdykfJnk frnk j? id fe pkbk ih Bz{ itkB fuZsfonk frnk
j?. fJ;/ soQK ;wkX nykVk fuZNk, ;wkX wjzs wzrBh okw, B"ozrkpkd ;fEs
pkpk pho f;zx, nykVk pkbk Bzd nzfwqs;o, Pqh nekb s\s ;kfjp dh BPN
j' u[Zeh dhtko *s/ th r[o{ ;kfjp ns/ wodkBk d'jK Bz{ fpoX ns/ GkJh pkbk
Bz{ :[tk nt;Ek ftZu ftykfJnk frnk ;h. fJ; s'A T[bN jfor'fpzdg[ok d/
r[od[nkok ;fs eoskohnK ftZu GkJh wodkBk Bz{ :[tk fdykfJnk frnk j?.
;qh jfowzdo ;kfjp ;fEs okwrVQhnk p[zrk dh BPN j' u[Zeh fJwkos d/
ezX^fuZso ftZu r[o{ ;kfjp Bz{ fpoX ns/ wodkBk Bz{ :[tk fdykfJnk frnk
;h.4
;qh r[o{ BkBe d/t ih s'A pknd ;G s'A fInkdk ezX^fuZso ;qh r[o{
r'fpzd f;x ih d/ jh fwbd/ jB. ;qh r[o{ r'fpzd f;x ih d/ ezX^fuZso
r[od[nkok g'Ehwkbk s'A fJbktk j[fPnkog[o d/ okwNNtkbh, |fsjpkd ns/
okj'A fty/ skok f;zx r?pk dh ;wkX s/ fwbd/ jB. Pqh dopko ;kfjp,
nzfwqs;o ns/ o;{bg[o ftZu th r[o{ r'fpzd f;zx ih dk fJZe fuZso fwbdk
j?, fi; ftZu r[o{ ih Bz{ f;zxK d/ Bkb fuZsfonk frnk j? (fuZso 182). eJh
ezX^fuZsoK ftZu r[o{ r'fpzd f;zx ih Bz{ uko/ ;kfjpIkfdnK Bkb iK fco gzi
fgnkfonK Bkb fuZsfonk frnk. r[od[nkok g'Ehwkbk ftZu th r[o{ r'fpzd
f;zx ih Bz{ f;zxK d/ Bkb g{oh PkB'^P"es Bkb fuZsfonk frnk j?. fJ; ftZu
j'oBK Bkb'A fJZe \k; nzso fJj j? fJ; ftZu EZb/ fJZe f;zx Bz{ pzd{e Bkb
do;kfJnk frnk j?. o;{bg[o fty/ T[bhe/ fJ; ftP/ d/ fuZso d/ ozr r{V/,
uwedko jB ns/ nZi th fJjBK dh uwe poeoko j?. fJ; ftZu fInkdkso
;[fBjoh, e/;oh ozr dh gqXkBsk j?. r[o{ ;kfjp d/ ;[fBjoh ozr dk u'}k

4 Singh, Patwant. The Golden Temple, Time Books International New Delhi, Painting
Published, p. 24.

171
gfjfBnk j'fJnk j? ns/ fJ;/ soQK dk u'}k nZr/^nZr/ uZb oj/ f;Zy ;/tkdko d/
th gfjfBnk j'fJnk j?, fi; B/ e/;oh fBPkB ;kfjp u[Zfenk j'fJnk j?. u"o
eo oj/ ;/tkdko B/ r/o{J/ ozr dh u{Vhdko gikwh gfjBh j'Jh j? ns/ jo/ ozr
dk u'}k gfjfBnk j?, idfe r[o{ ih ns/ nZr/ ub oj/ ;/tkdko d/ jo/ ozr dh
u{Vhdko gikwh gfjBh j'Jh j?. fJ; d/ ftgohs id'A n;hA r[od[nkok
g'Ehwkbk dk fuZso t/yd/ jK sK T[; ftZu Bhb/ ozr dh gqXkBsk BIo nkT[Adh
j? ns/ T[; fgZS'A ;[fBjoh ozr nkT[Adk j?. r[o{ ;kfjp d/ ;[fBjoh u'}k ns/
;|/d ozr dh gikwh gfjBh j'Jh j?. fJ; fuZso ftZu ;c?d ozr dk x'Vk
fuZsfonk j?, fi; eoe/ fgZmG{wh s'A fJj fInkdk T[~Go e/ pkjo BjhA
nkT[Adk. d{i/ gk;/ x'Vk jbek Bhb/ ozr dk fuZsfonk frnk j?. r[od[nkok
g'Ehwkbk d/ fJ; fuZso ftZu uko ;/tkdkoK B/ sK u'bk ns/ eSfjok gfjfBnk
j'fJnk j? ns/ e/tb fJZe B/ u{Vhdko gikwh gfjBh j'Jh j?. i/eo o/ykswe
;[zdosk dh rb ehsh ikt/ sK d'jK fuZsoK ftZu fJj ;[zdosk b?n Gog{o j?.
r[od[nkok g'Ehwkbk d/ fuZso ftZu fuZsoeko B/ gfog/y Bz{ fdykT[D dh g{oh
e'fPP ehsh j?, go o;{bg[o d/ fuZso dh fgZmG{wh fpbe[b ;kdh j?.
Pqh r[o{ r'fpzd ih Bz{ do;kT[Adk fJZe j'o fuZso fIbQk ;zro{o ftZu
poBkb/ fty/ ;fEs pkpk fdnkb dk; dh ;wkX fty/ th t/yD Bz{ fwfbnk j?.
fJ; fuZso ftZu r[o{ ih Bz{ nzfes eoB bJh fBoXkos s;thoh fB:wK dh
gkbDk ehsh rJh j?. fJ; ;z:'iB nB[;ko T[~bhe/ Pqh r[o{ r'fpzd f;zx d/ j'o
ezX^fuZsoK dhnK T[dkjoDK fibQk j[fPnkog[o ftZu NKvk ;fEs pkpk w'jB
f;zx dh ;wkX ns/ okwNNtkbh d/ p?okrh mke[od[nko/ ftZu d/yhnK rJhnK
jB, i' fe nZi uzrh jkbs ftZu BjhA jB. fJ; dh fJZe j'o pj[s T[~sw
T[dkjoD dopko ;kfjp, nzfwqs;o ftZu ;[oZfyns j?. fJjBK fuZsoK ftZu
x'V/ T[~s/ ;tko r[o{ ;kfjp Bz{ T[BQK d/ Pk;soK, Ykb, sbtko, sho^ewkB,
nkfd Bkb b?; fuZsfonk frnk j?. r[o{ ih Bkb uko gzi f;zx ;/tkdko ti'A

172
T[bhe/ rJ/ ;B fiBQK *u'A fJZe jw/Pk nrKj fBPkB ;kfjp u[Zeh iKdk fuZsfonk
j'fJnk j?. o;{bg[o ;fEs fuZso/ fuZso ftZu e/tb d' ;/tkdkoK Bz{ fuZsfonk
frnk j?. ;kohnK nkfeqshnK fJZe uPw jh jB. fJ;/ ;z:'iB dh ;wo{gsk
gzikp ftZu gqubs fotkfJs s'A ezX^fuZs/fonk dh go;go fBoGosk dk ;ze/s
fwbdk j?.
r[od[nkok g'Ehwkbk ftZu pkeh r[o{nK d/ ezX^fuZso th pDkJ/ rJ/ jB
gozs{ pkeh f;Zy r[o{nK Bz{ do;kT[Ad/ ezX^fuZso fInkdk EktK *s/ BjhA jB.
fJj fiZE/ fes/ th fuZso/ BIo nkT[Ad/ jB fJjBK B{z nkgD/ f;ZyK d/ Bkb p?m/
j'J/ fdykfJnk frnk j?, fgSb/ gk;/ fJZe f;Zy u"o eo fojk j[zdk j?. fJj
fJZe gqeko dk gqwkfDe fuZsowJh Yzr ;h fi;Bz{ pj[s/ fuZsoekoK B/ ;theko
ehsk j'fJnk ;h. d;K r[o{ ;kfjpkB dk fuZsoB p/Pe j'o th ;EkBK *s/ ehsk
frnk j? gozs{ r[od[nkok g'Ehwkbk ftZu fInkdkso r[o{nK Bz{ x'V/ *s/ ;tko
do;kfJnk frnk j?. fJZe fuZso ftZu Pqh r[o{ nzrd d/t ih ns/ Pqh r[o{
nwodk; ih Bz{ fJZe g?Bb ftZu fJeZm/ do;kfJnk frnk j?.
f;Zy r[o{nK s'A pknd fiBQK ftfPnK Bz{ fInkdk fuZsfonk frnk T[j jB
f;Zy PjhdK, ;odkoK ns/ ;ogq;sK d/ fuZso. fJjBK ftZu fJZe gqf;ZX ftPk
r[o{ r'fpzd f;zx ih d/ uko/ ;kfjpIkfdnK dk fuZso j?. r[od[nkok g'Ehwkbk
fty/ ;kfjpIkdk nihs f;zx, i[Mko f;zx, |fsj f;zx ns/ I'okto f;zx Bz{
do;kT[Adk fJZe fuZso j?, fi; ftZu fJjBK Bz{ x'V;tkoh eod/ j'J/ do;kfJnk
frnk j?. ;kfjpIkfdnK dk x'V;tkoh dk fJZe fuZso nzfwqs;o fty/
r[od[nkok pkpk nNZb okJ/ dh dhtko *s/ th fwfbnk j? go fJ; ftZu
;kfjpIkfdnK Bz{ fJZe esko ftZu do;kfJnk frnk j?. f;Zy ;odkoK d/
fuZsoK ftZu wjkokik yVe f;zx, ezto B"fBjkb f;zx, ;zXktkbhnk ;odkoK,
;odko Pkw f;zx nNkohtkbk ns/ ;odko bfjDk f;zx wihmhnk Bz{ fuZsfonk
j?. fJjBK d/ ftneshrs fuZso BjhA fwbd/, go nzfwqs;o d/ nykVk pkbk

173
Bzd fty/ wjkokik oDihs f;zx d/ Bkb wjkokik yVe f;zx ns/ ezto
B"fBjkb f;zx d/ fuZso Io{o T[gbZpX jB.
r[od[nkok g'Ehwkbk d/ ezX^fuZsoK ftZu feZf;nK Bz{ th ftP/P EK fdZsh
rJh j?. fJ; ftZu ;'jDh wjhAtkb, jho oKMk ns/ ;Z;h g[zB{ Bz{ fuZsfonk
frnk j?. gzikp d/ gqhs feZ;/ fiBQK ftZu jho oKMk, fwoIk ;kfjpk, ;'jDh
wjhAtkb, okik o;kb{ eJh fJwkosK dhnK ezXK T[~go pD/ d/y/ ik ;ed/ jB.
fJjBK ftfPnK B{z r[od[nkok g'Ehwkbk s'A fJbktk, ;wkX pkpk wkB f;zx
;'Yhtkbk Ihok ftZu th t/fynk ik ;edk j?. fJ; s'A fpBK e[ZM gqhs feZ;/
xB{g[o (fuZso 183), nfjwdrVQ d/ B/V/ fgzv Sgko d/ r[Zrk gho, gzu wzdo
|fsjrQV u{VhnK (fuZso 184) fty/ th d/y/ ik ;ed/ jB.5 fIbQk nzfwqs;o,
ftZu soBskoB^gZNh ;Ve T[~s/ fgzv i"Vk B/V/ ;fEs gbfenkDk ;kfjp wzfdo
dk fJZe ezX^fuZso fwoIk ;kfjpk d/ gqf;ZX feZ;/ Bz{ fuZsos eodk j? ns/
fwoI/ Bz{ ;kfjpk d/ GoktK d[nkok wko d/D dh gqw[Zy xNBk Bz{ fpnkBdk j?.
r[od[nkok g'Ehwkbk ftZu jho oKMk, ;'jDh wjhAtkb ns/ ;Z;h g[Bz{ d/ feZf;nK
dhnK gqw[Zy xNBktK Bz{ bVhtko fuZsfonk frnk j?.
feZ;k fuZsoB dh j'o T[dkjoD xB{g[o (fIbQk nzfwqs;o) ftZu ;odko
bkb f;zx dh ;wkX fty/ th t/yD Bz{ fwbdh j?. fJ; fuZso ftZu wjhAtkb Bz{
pz;oh tikT[Ad/ j'J/ ftykfJnk frnk j? ns/ wZMK dk fuZsoB th tZyo/ jh Yzr
Bkb ehsk j'fJnk j?. fJj pZeohnK tKr nkeko ftZu S'NhnK jB ns/ fJjBK
d/ f;zr th e[zvbdko jB id fe g'Ehwkbk fty/ fuZso/ ;'jDh wjhAtkb d/ fuZso
ftZu ikBtoK Bz{ fuZsfonk jh BjhA frnk. wjhAtkb Bdh d/ feBko/ M"gVh nZr/
doh s/ p?mk j? ns/ ;'jDh B/ rfjD/ th gfjB/ j'J/ jB, id fe xB{g[o fty/
fuZso/ fuZso ftZu ;'jDh d/ ezBK ftZu tkbhnK jh gfjBhnK j'JhnK jB ns/
jZEK ftZu u{VhnK jB. fJ; fuZso ftZu fJZe j'o nkfeqsh d{i/ pzB/ *s/ M"gVh

5 Kang, Kanwarjeet Singh. (Dr) (1985).Wall Paintings of Punjab & Haryana, Atma Ram and
Sons, p. 87.

174
ftZu p?mh fdykJh d/ ojh j?. fuZsoB fpbe[b ;kdk j?. r[od[nkok g'Ehwkbk
fty/ pD/ ;'jDh wjhAtkb fuZso d/ w[ekpb/ fJj fuZso fInkdk gqGktPkbh BjhA
j?. feZf;nK Bkb ;zpzXs fuZso p/Pe fInkdk EktK s/ BjhA fwbd/ gozs{ fiZE/
fes/ th fJj fuZsoB t/yD Bz{ fwfbnk j?, T[BQK ftu'A \{p;{os ns/ gqGktPkbh
fuZsoB g'Ehwkbk d/ ezX^fuZso ftZu j?. xB{g[o dk fJj fuZso bx{ fuZsoK d/
tX/o/ B/V/ j?. ;[fBjoh ozr d/ nkb/yB ekoB fuZso pj[s gqGktPkbh pD iKdk
j? ns/ fuZso ftZu ;[fBjoh ozr dh gqXkBsk j? fJ;d/ ftgfos g'Ehwkbk dk
fuZso ftZu Bhb/ ozr dh ns/ jbe/ ozr dh gqXkBsk j?. xB{g[o dk fuZso
;wsb nkeko ftZu j? ns/ r[od[nkok g'Ehwkbk dk fuZso yVQt/A nkeko ftZu
j?. fJ; fuZso ftZu o/ykswe ;[zdosk ;k| BIo nkT[Adh j? ns/ o/yk
b?nGog{o j?. dfonk d/ gkDh Bz{ x[wktdko o/yktK Bkb do;kfJnk frnk j?
ns/ fgZmG{wh *s/ S'N/^S'N/ doZ\sK Bz{ fuZsfonk frnk j?. xB{g[o d/ fuZso ftZu
x[wktdko o/yktK dh EK s/ f;ZXhnK o/yktK Bz{ fuZsfonk frnk j?. dfonk ftZu
ikBtoK dhnK nkfeqshnK th fuZsohnK rJhnK jB. fuZso Bz{ ;[fBjoh ns/
bkb p/b p{fNnK d/ jkPhJ/ Bkb fPzrkfonk j?, id fe g'Ehwkbk d/ fuZso bkb
ozr d/ ;kd/ jkPhJ/ ftZu jB. xB{g[o d/ w[ekpb/ r[od[nkok g'Ehwkbk d/
ezX^fuZso d/ ozr ek|h x;w?b/ j' u[Ze/ jB.
jho oKM/ d/ feZ;/ Bz{ do;kT[Adk fJZe j'o fuZso gzu wzfdo, |fsjrQV
u{VhnK nzfwqs;o fty/ pfDnk j'fJnk j?. fJ; fuZso ftZu oKM/ Bz{ r'oyBkE
d/ Bkb fdykfJnk frnk j?, id'A fe r[od[nkok g'Ehwkbk ftZu jho ns/ oKM/ Bz{
izrb ftZu do;kfJnk j? ns/ e?d'A u{oh b? e/ GZi fojk j?. fuZso dk ;z:'iB
ns/ nkfeqshnK dh pDso fpbe[b ;jh j?. d{i/ fuZsoB Bkb s[bBk ehsh ikt/
sK r[o{d[nkok g'Ehwkbk d/ fuZsoeko d[nkok fuso/ feZ;/ ftZu fInkdk
;[Gkftesk BIo nkT[Adh j?. feZf;nK Bz{ fuZsos eodk fwoIk ;kfjpk dk
feZ;k r[od[nkok gbfenkDk ;kfjp nzfwqs;o fty/ th fuZsfonk frnk j? fJ;

175
ftZu ;kfjpk d/ GoktK tb'A fwoI/ Bz{ wkoB dk fdqP fuZsfonk frnk j?. gzu
wzdo, |fsjrVQ u{VhnK d/ fuZso ftZu oKM/ dk i'r b?D bJh r'oyBkE e'b
ikD dk fdqP fuZsfonk j? gozs{ r[od[nkok g'Ehwkbk d/ fuZso ftZu j'o xNBk
Bz{ fuZsfonk j?. fJ; ftZu oKM/ B/ f;o s/ grVh, X'sh, goBk ns/ rb/ ftZu
w'shnK dhnK wkbktK th gfjBhnK j'JhnK jB, id fe gzu wzdo d/ fJ;
fuZso ftZu oKM/ dk f;o w[zfBnk j'fJnk j? ns/ Poho s/ eZgV/ th xZN jB,
rb/ ftZu wkbk Io{o gfjBh j?. ebkswe s"o s/ r[od[nkok g'Ehwkbk dk
fuZso tX/o/ ;[zdo j? ns/ rsh Gog{o j?, go ozr, ;z:'iB d/ nXko ’s/ gzu
wzdo dk fuZso tX/o/ Y[ZetK j?. fuZso ftZu uNe r/o{JA/ ozr dh gqX kBsk ;k|
BIo nk ojh j?. jkPhJ/ dk fuZsoB th gzu wzdo d/ fuZso dk tX/o/ \{p;{os
j? fi; d/ w[ekpb/ r[od[nkok g'Ehwkbk d/ fuZso d/ ozr x;w?b/ g? u[Ze/ jB
ns/ jkPhJ/ th ;kd/ jB.
r[od[nkok g'Ehwkbk d/ ftZu GrsK d/ eJh fuZso jB fiBK ftZu fJZe
fuZso Grs epho dk th j?. fJ;d/ Bkb fwbdk^i[bdk fuZso o;{bg[o fty/
pfDnk j'fJnk j? (fuZso 185). i/ fJ;dh s[bBk r[o{d[nkok g'Ehwkbk ftZu
pD/ Grs epho d/ fuZso Bkb eohJ/ sK gsk bZrk j? fe fJj fuZso nkg;
ftZu ek|h ;wkBsk oZyd/ jB go fJj fuZso, d{i/ s'A T[bN fuZsfonk frnk j?
ns/ fJjBK d/ ;z:'iB ftZu n;wkBsk j?. r[od[nkok g'Ehwkbk d/ fuZso ftZu
epho ih yZp/ gk;/ Bz{ yZvh s/ eZgVk p[D oj/ jB idfe d{i/ fuZso ftZu fJj
;Zi/ gk;/ Bz{ j?. r[o{d[nkok g'Ehwkbk tkb/ fuZso ftZu d' ;kX{ ;Zi/ gk;/ p?m/ jB
gozs{ d{i/ fuZso ftZu yZp/ gk;/ jB. d'jK ftZu Grs epho dh gsBh b'Jh
uo\k eZs ojh j?. fJj Grs Bkwd/t s/ Grs epho dk ;KMk fuZso j?. fJZe
j'o fuZso Grs epho dk nykVk pkbk Bzd s'A fwbdk j? (fuZso 186). fJj
th r[od[nkok g'Ehwkbk d/ fuZso Bkb ek|h ;wkBsk oZydk j?. fJ; ftZu
g'Ehwkbk d/ fuZso tKr opkph Ppd rkT[Ad/ do;kJ/ rJ/ jB go fJj ;kX{nK

176
dh Ekt//A fdykJ/ rJ/ jB. fJjBK ftZu Grs epho dk g[Zso ewkb skD/ Bz{ gkD
bkT[Ad/ j'J/ do;kfJnk frnk j?. fJjBK fszBK fuZsoK ftZu epho, b'Jh s/
ewkb brGr fJZe' fij/ fuZso/ rJ/ jB. w[Zy s"o ’s/ fJjBK fszBK fuZsoK ftZu
fJZe \k; rZb t/yD ftZu nkJh j? fe nykVk pkbkBzd d/ fuZso ftZu opkph
ns/ ns/ o;{bg[o d/ fuZso ftZu ;kX{nK B{z fuZsfonk frnk j? idfe
r[od[nkok g'Ehwkbk ftZu fJZe' fuZso ftZu d'jK B{z ftykfJnk frnk j?.
ozr^:'iBk dh i/ rZb eohJ/ sK r[od[nkok g'Ehwkbk d/ fuZso d/ ozr fcZe/ g?
u[Ze/ jB, idfe o;{bg[o ns/ nykVk pkbk Bzd d/ fuZso ek|h jZd sZe
;[oZfyns jB ns/ fJjBK dh ozr^:'iBk th ewkb dh j?. r[od[nkok
g'Ehwkbk d/ fuZso ftZu fuZsoeko B/ gfog/y bJh d{o j'o M"gVhnK Bz{
T[bhfenk j?. fi; d/ ftgfos nykVk pkbkBzd d/ fuZso ftZu gfog/y tZb
e'Jh fInkdk fXnkB d/D dh e'fPP BjhA ehsh rJh ns/ o;{bg[o fty/ ftub/
fuZso dh fgZmG{wh th ;kdh jh j?. fJjBK ftZu fto'Xh ozrK dh tos'A ehsh
rJh j?. o;{bg[o d/ fuZso ezX d/ nzdob/ gk;/ nkb/ torh irQk *s/ fuZso/ jB
fi; d/ nkb/^d[nkb/ \{p;{os p/bp{fNnK d/ jkPhJ/ T[bhe/ j'J/ jB, fJj bkb
ns/ Bhb/ ozr ftZu jB. nykVk pkbkBzd dk fJj fuZso yVQt/A nkeko ftZu j?,
fi; d/ fJZe gk;/ Bhb/ ns/ d{i/ gk;/ bkb ozr d/ jkPhJ/ pDkJ/ j'J/ jB.
nykVk pkbk Bzd ns/ o;{bg[o d/ fuZso ftZu Grs epho ih ns/ T[BQK dh
gsBh dh nkfeqsh ;Zi/ gk;/ j?, idfe r[od[nkok g'Ehwkbk d/ fuZso ftZu fJj
d't/A yZp/ gk;/ jB.
r[od[nkok g'Ehwkbk ftZu fJZe fuZso Grs Bkwd/t ih dk j?. fJ;/ ftP/
dk fuZso o;{bg[o ftZu th fwbdk j? (fuZso 186). r[od[nkok g'Ehwkbk tkb/
fuZso ftZu wzdo dk dotkIk ;gZPN s"o *s/ Bkwd/t ih tZb do;kfJnk frnk
j? ns/ r[zpd r'b pDkfJnk frnk j? idfe d{i/ ftZu wzdo she'Dk j?.
r[od[nkok g'Ehwkbk tkb/ fuZso ftZu fJZe ftnesh fJZe uPw o{g ftZu

177
do;kfJnk frnk j?, id'A fe d{i/ ftZu fJ; Bz{ fgZm tZb'A fuZsfonk frnk j?
ns/ fJ; fuZso T[~gobh fbyas ;k| ns/ ;gZPN j?. r[od[nkok g'Ehwkbk tkb/
fuZso ftZu Grs Bkwd/t s'A d{i/ gk;/ fJZe gzvs fdykfJnk frnk j?, id'A fe
d{i/ fuZso ftZu d' gzvs do;kJ/ rJ/ jB. fJZe j'o th nzso j? fe Pqh feqPB,
i' fe ftPBz{ GrtkB d/ jh ntsko jB, dhnK ;gZPN s"o s/ uko pkjK jB
id fe d{i/ ftZu d' pkjK pDkJhnK rJhnK jB. d'BK fuZsoK ftZu Pqh feqPB
ns/ Grs Bkwd/t ih d/ fuZsoB ftZu fInkdk nzso BjhA j?.
r[od[nkok g'Ehwkbk dhnK ezXK *s/ Pqh okwuzdo ns/ ;qh feqPB dh
ihtB^eEk ft;Eko Bkb fuZsoh rJh j? gozs ftPBz{ ntsko pko/ ;zfygs
gfou: jh j?. r[od[nkok g'Ehwkbk d/ fuZsoK Bkb T[BQK ;kohnK fJwkosK d/
fuZsoK ftZu n;wkBsk fJ; gZy'A th j? fe pkeh fJwkosK ftZu ;qh okwuzdo
ns/ ;qh feqPB dh ihtB eEk d/ Bkb^Bkb pkeh ntskoK Bkb ;zpzXs gqw[Zy
xNBktK dk toDB th fwbdk j?. ;'Yh fwjopkB ih B/ nkgDh gqf;ZX pkDh
‘;[ywBh ;jz;qBkwk’ ftZu fJjBK d'BK gqw[Zy ntskoK dh eEk Bz{ ft;Eko
g[ote fuZsfonk j? ns/ pkeh nzfPe toDB j?. ;qqh feqPB i' fe
ezX^fuZsoekoh bJh jowB^fgnkok ftPk j?, Bkb ;zpzXs ftP/ brGr jo
fJwkos ftZu fwbd/ jB, pZ; fJjBK d/ fuZsoB ftZu jh fGzBsk BIo nkT[Adh
j?. Pqh feqPB^iBw Bkb ;zpzXs fuZso pho GkB d/ fPtkb/ ns/ mke[od[nkok
nzfwqs;o nkfd EktK s/ t/fynk ik ;edk j?(fuZso 187) ns/ (fuZso
188).r[od[nkok g'Ehwkbk ftZu fuZso/ feqPB^iBw fuZso ns/ d{i/ fuZso ftZu
nkeko dk |oe j? ns/ pho GkB d/ fPtkb/ ftZu fJj fuZso fJwkos d/ pkjo
pfDnk j'D ekoB fJ; dh w"i{dk jkbs pj[s \okp j?. fszB'A EktK d/ fuZsoK
ftZu tk;{d/t d/ t;soK ftZu pj[s nzso j?. r[od[nkok g'Ehwkbk d/ fuZso
ftZu tk;{d/t d/ t;so tX/o/ uzr/ ns/ rfjD/ gfjB/ j'J/ jB. fJ; d/ ftgohs
pho GkB fty/ fuZsos fuZso pj[s ;kdk j?. r[od[nkok g'Ehwkbk d/ fuZsoK

178
ftZu ;iktNh gZy tX/o/ BIo nkT[Adk j? gozs{ j'oBK EktK d/ fuZsoK ftZu
nfijk xZN t/yD Bz{ fwbdk j?. fJ; dk ekoB fJj th j' ;edk j? fe
r[od[nkok g'Ehwkbk d/ ezX^fuZsoK d/ fus/fonK Bz{ ;ogq;sK tb'A nkofEe s"o
s/ tX/o/ y[ZbQ ;h fi; eoe/ T[BQK B/ fJjBK fuZsoK Bz{ \{p;{osh Bkb ns/ pVh
jh ohM Bkb fuZsfonk j?. ebkswe gZy s'A t/fynk ikt/ sK r[od[nkok
g'Ehwkbk d/ fuZsoK ftZu uzr/ fuZso j'D dhnK ;kohnK \{phnK w"i{d jB.
fszBK ;EkBK d/ fuZsoK ftZu'A r[od[nkok g'Ehwkbk d/ fuZso dh ozr :'iBk tX/o/
gqGktPkbh j? gozs{ phoGkB d/ fuZso dh ozr^:'iBk pj[s jh ;kdh j?.
mke[od[nkok d/ fuZsoK ftZu r{VQ/ bkb ozr d/ gqGktPkbh jkPhJ/ Bkb ns/ Bhb/
ozr dh tos'A eoe/ gqGkt tXkT[D dh ;cb e'fPP ehsh rJh j?. mke[od[nkok
dk fJj fuZso torkeko j?, idfe r[od[nkok g'Ehwkbk ns/ phoGkB dk
fuZso ;wsb nkeko ftZu fuZsfonk frnk j?.
fJ; s'A fpBK ;qh feqPB dhnK r'ghnK Bkb bhbQktK, pkb bhbQktK,
feqPB ih d/ ftnkj dk fuZsoB, feqPB o[ewk dk :[ZX, s'A fpBK feqPB ns/
okXk d/ eJh fuZso, fiBQK ftZu fes/ T[j pk} ftZu feZebh gk oj/ jB, fes/
ghAx M[Nd/ j'J/, u"gN y/vd/ j'J/, po;ks d/ w";w dk nkBzd wkDd/ j'J/ ns/
feqPB okXk dk f;o tkj[zd/ j'J/ nkfd nfij/ fuZso th jB i' pkeh EktK s/
xZN jh t/yD Bz{ fwbd/ jB. fJZe fuZso ftZu Pqh feqPB noiB Bz{ T[gd/P d/
oj/ jB fJj ftPk pho GkB ns/ fuZNk nykVk nzfwqs;o (fuZso 189) fty/ th
fuZsfonk frnk j?. Pqh feqPB ih d/ fuZsoB ftZu T[BQK dh t/PG{Pk nkfd ftZu
;wkBsk j? gozs{ noiB Bz{ d'B'A EktK s/ tZy'^tZyo/ Yzr Bkb fuZsfonk frnk
j?. phoGkB d/ fPtkb/ fty/ th fJ; ftP/ Bz{ fuZsfonk frnk j?. nykVk fuZNk
nzfwqs;o dk fJj fuZso eJh soQK d/ jkPhJ/ Bkb fPzrkfonk frnk j?, i' fe
bkb ns/ Bhb/ ozr ftZu T[bhe/ rJ/ jB. fJ; fuZso ftubk ;[fBjoh ozr ek|h
\okp j' u[Zek j?, gozs{ nkgDh w'i{drh do;k fojk j?. d{i/ gk;/ r[od[nkok

179
g'Ehwkbk dk fJj fuZso ek|h jZd sZe ;[oZfyns j?. fJ; dh fgZm G{wh s/
;[fBjoh ozr ehsk frnk j?. T[~go gofdnK Bz{ T[bhfenk frnk j?. fJ; ftZu
;qh fePB ns/ noiB yV/ jB. noiB ;qh feqPB nZr/ jZE i'Vh yVQk j?.
nykVk fuZNk d/ fJ; fuZso ftZu d'tK Bz{ p?m/ fuZsfonk frnk j?. noiB d/
jZE ftZu sho ewkB j? ns/ t/PG{Pk th :[ZX d"okB gfjBh ikD tkbh j?. d'tK
dhnK nkfeqshnK d/ fgZS/ r'b sehJ/ fuZso/ rJ/ jB. fJ; fuZso ftZu ;qh
feqPB B/ w[e[N gfjfBnk j'fJnk j? ns/ ;[fBjoh ozr dk u'}/ Bkb rb/ ftZu
goBk gfjfBnk j'fJnk j?, idfe r[od[nkok g'Ehwkbk d/ fuZso ftZu ;[fBjoh
ozr dh X'sh ns/ rb/ ftZu goBk ns/ w[e[N gfjfBnk j'fJnk j?. d'tK EktK d/
fuZsoeko Bz{ N'B dk g{ok frnkB j'D pko/ gsk ubdk j?.
‘Pkw ;kyh’ dk fJZe fuZso i' fe r[od[nkok g'Ehwkbk dh fJwkos ftZu
t/fynk frnk j?. fpbe[b fJ;/ soQK dk Pqh feqPB ns/ okXk dk fuZso fuZNk
nykVk nzfwqs;o ftZu t/yD Bz{ fwbdk j?. fJjBK d'jK fuZsoK d/ ;z:'iB ftZu
;wkBsktK jB, feqPB ns/ okXk d/ p?mD ns/ T[BQK d/ t;soK, nkG{PDK ns/
fuZsoB^P?bh ftZu ek|h ;wkBsk j? (fuZso 190).
wjKGkos Bkb ;zpzXs fJZe'^fJZe fuZso d'q'gdh^uhojoB dk ftPk j? i'
fe g'Ehwkbk dhnK ezXK *s/ fuZsfonk frnk j?. fJ; dh fJe j'o T[dkjoD
mke[od[nkok nzfwqs;o, nykVk pkbk Bzd nzfwqs;o fty/ th fwbdh j? (fuZso
191 ns/ 192). nykVk pkbk Bzd dk fuZso tX/o/ ;iktNh j? ns/ uzrh jkbs
ftZu j?, idfe r[od[nkok g'Ehwkbk d/ fuZso d/ ozr MV u[Ze/ jB. fuZso ftZu
d[Pk;B dq'gdh dk uhojoB eo fojk j?, gzi/ gKvt BhthA gkJh p?m/ jB,
;kjwD/ u"gN ns/ P;so th gJ/ jB. fgSb/ gk;/ wfjb dk e[ZM fjZ;k BIo
nk fojk j?. nzfwqs;o ;fEs nykVk pkbk Bzd dk fJj ezX fuZso wjKGkos
wjkekft ftZu'A j?, fi; ftZu i{J/ ftZu jko/ gKvt nkgD/ jfEnko ;[ZN e/
fBokP p?m/ fdykJ/ jB id'A fe fiZs/ j'J/ e'ot do'gdh Bz{ BrB eoB dk :sB

180
eo oj/ jB. doPeK bJh nkfeqshnK dh PBk\s bJh fuZsoeko B/ ;zpzXs Bk
th r[ow[yh nZyoK ftZu nkfeqshnK d/ Bkb^Bkb fby/ jB. ozr^:'iBk d/
nkXko s/ rZb ehsh ikt/ sK nykVk pkbkBzd d/ fuZso dh ozr^:'iBk
r[od[nkok g'Ehwkbk ns/ mke[od[nkok d/ fuZso Bkb'A tX/o/ uzrh j?. fJjBK
fszBK fuZsoK ftu'A mke[d[nkok d/ fuZso dh jkbs t/jZd so;:'r j? ns/
nkfeqshnK fInkdk ;gZPN th BjhA jB. nykVk pkbk Bzd d/ fuZso ftZu
d[o:'XB Bz{ f;zxk;B *s/ p?fmnK yZp/ gk;/ fuZsfonk j?, idfe r[od[nkok
g'Ehwkbk ftZu ;Zi/ gk;/ fuZsfonk frnk j?, d[o:'XB f;zxk;B s/ p?mk j? ns/
fgZS/ d' ;/tkdko yVQ/ jB. d'jK fuZsoK ftZu gkvtK Bz{ j/mb/ gk;/ fJZe esko
ftZu fuZsfonk frnk j?. ‘do'gdh uho^joB’ dk fJj ezX^fuZso Bkoh dh
;wki ftZu ;dhnk s'A ubh nk ojh d[odPk tb fJPkok eodk j?. Be'do
fty/ bkbk u{jV wZb d/ mke[od[nko/ ftZu th wjkGkos d/ Bkb ;zpzXs
ezX^fuZso fwbd/ jB.6
r[od[nkok g'Ehwkbk ftZu ftPBz{ d/ ntsko GrtkB go;{okw d/ d[nkok
;j;sopkj{ d/ pZX dk fuZso j?. go;{okw d[nkok ;j;sopkj{ d/ pZX Bkb
;zpzXs fJZe fuZso mke[od[nkok nzfwqs;o (fuZso 193), wjzs wzrDh okw dh
;wkX ns/ PhP wfjb gfNnkbk fty/ th fwbdk j?. fJjBK fuZsoK ftZu fiZE/
ftP/ dh ;wkBsk j?, T[~E/ ;z:'iB ftZu ek|h |oe j?. r[od[nkok g'Ehwkbk dk
fuZso ek|h jZd sZe \okp j' u[Zek j?. fuZso dhnK nkfeqshnK ;gZPN BjhA
jB. g'Ehwkbk d/ fuZso ftZu go;{okw Bz{ j/mK ;j;sopkj{ dk pZX eod/
fdykfJnk frnk j?. n;wkB ftZu ekwX/Bz{ rK ns/ ebg fpqS fdykJh d/ oj/
jB, id fe d{i/ fuZso dk ;z:'iB T[bN j?. ;z:'iB p/Pe fszB' fuZsoK ftZu
tZy^tZy j?, ;wkBsk fJ; ftZu j? fe fJZe jh ezX d/ u'yN/ ftZu fJZe ejkDh Bz{
d' iK fszB GkrK ftZu tzv e/ fuZsos eoB dk th fotki ;h. fszBK fuZsoK

6 Kang., Kanwerjeet Singh. (Dr.) (1985). Wall Paintings of Punjab and Haryana, p. 76.

181
ftZu ;koh eEk Bz{ d' gVktK ftZu nzfes ehsk frnk j?. wjzs wzrBh okw dh
;wkX d/ fJ; fuZso ftZu ;Zi/ gk;/ d/ Gkr ftZu foPh iwdrBh dh T[;d/
nkPow nZr/ fwqse d/j T[;dh gsBh o/D[ek dh r'd ftZu do;kJh rJh j?.
ekwX/Bz{ rK nkPow d/ fgZS/ fuZsos j?. fJ; fuso ftZu nkPow Bz{ gZe/ xo
tKr fusfonk frnk j? ns/ foPh iwdrBh ns/ T[; dh gsBh d/ t;so pj[s
;iktNh jB. foPh d/ f;o s/ w[eN ns/ rb/ ftZu wkbktK th gfjBhnK jB
ns/ Poho T[~go fdZsh j'Jh ukdo th gkodoPh j?, foPh d/ jZE ftZu wkbk
BIo nk ojh j?, idfe r[od[nkok g'Ehwkbk ns/ mke[od[nkok d/ fuZso fJ;
s'A fpbe[b T[bN jB. fJjBK fuZso dk ;z:'iB yV's ftZu j? idfe wjzs
wzrBh okw d/ fuZso dk ;z:'iB fdr^wzvbh j?. fiZE/ fJ; fuZso ftZu nkPow
gZe/ xo tKr fuZsfonk j? T[~E/ r[od[nkok g'Ehwkbk d/ fuZso ftZu fJj fJZe
e[Nhnk tKr fuZsfonk frnk j? ns/ mke[od[nkok d/ fuZso ftZu fJj fJZe e{Zg
tKr BIo nk fojk j?. o/D[ek ns/ iwdrBh dh nkfeqsh e[Nhnk d/ w[ekpb/
pokp[o dh jh j?. fJjBk EktK d/ fuZsoK ftZu o/De[k ns/ iwdrBh dk fuZsoB
pj[s ;kdk j? ns/ d'jK ftZu o/D[ek nkgD/ f;o s/ jZE oZyh d[yh nt;Ek ftZu
p?mh j?. mke[od[nkok d/ fuZso ftZu ekwX/Bz{ rK Bz{ ;G s'A T[~go fdykfJnk j?
idfe pkehnK ftZu eZ[Nhnk d/ fgS/ fuZso d/ d{i/ Gkr ftZu go;{okw
;j;sopkj{ Bkb :[ZX eo fojk j?. r[od[nkok g'Ehwkbk ftZu fJj :Z[X dk
fdqP j/mK fdykfJnk frnk j?, idfe mke[od[nkok d/ fuZso ftZu :[ZX dk fdqP
T[gob/ gk;/ j? ns/ wjzs wzrBh okw fty/ fuso/ fuZso ftZu fJj fdqP yZp/
gk;/ tZb j?. fJjBK fuZsoK ftZu fJZe ftP/P nzso fJj th j? fe wjzs wzrBh
okw d/ fuZso ftZu ;j;sopkj{ Bkb T[;dh ;?Bk th BIo nk ojh j?, idfe
pkeh EktK d/ d'jK fuZsoK ftZu nfijk e[ZM BjhA j?. go;{okw ;j;sopkj{ Bz{
e/;K s'A cV e/ wko oj/ jB ns/ j/mK T[;dhnK eNhnK j'JhnK pkjK BIo nk
ojhnK jB.

182
fJ; s'A pknd ;w[zdo wzEB dk ftPk pj[s jh gqubs ftPk j?. fJj
ftPk nzfwqs;o d/ pho GkB d/ fPtkb/ (fuZso 194), PhP wjZb gfNnkbk,
j[fPnkog[o d/ okwNNtkbh nkfd EktK s/ t/fynk ik ;edk j?. fJjBK
;kfonK ftZu PhP wjZb gfNnkbk dk fuZso tX/o/ gqGktPkbh j? ns/
r[od[nkok g'Ehwkbk dk fuZso d{;o/ ;EkB s/ nkT[Adk j?. fuZso ;z:'iB ftZu
ek|h ;wkBsk j? fuZso ftZu 14 osBK Bzz{ gqrN j[zd/ ftykfJnk frnk j?,
ftukb/ ftPBz{ Bz{ eZS{^ntsko d/ o{g ftZu fuZsfonk frnk j?. phoGkB d/
fPtkbk ezX^fuZsoK d/ fJ; fuZso ns/ r[od[nkok g'Ehwkbk d/ fuZso ftZu
nkeko dk |oe j?, p/PZe fJj d'B' jh fdrwzvbh fuZso jB. d'jK fuZsoK ftZu
ftPBz{ dh nkfeqsh wZX ftZu fuZsoh rJh j? ns/ fJe gk;/ dkBt ns/ d{i/ gk;/
d/ts/ P/PBkr ;w[zdo wzEB eoe/ nzfwqs dh gqkgsh ftZu :sBPhb jB.
r[od[nkok g'Ehwkbk dk fuZso g{oh soQK Bkb \okp j' u[Zek j?, fJ; fuZso d/
ozr fpbe[b MV u[Ze/ jB fi; eoe/ fJj fuZso finkdk ;gZPN BjhA j?. pho
GkB d// fPtkb/ ftubk fJj fuZso pkjo tkbh dhtko s/ fuZsos j? ns/ fJj
th pj[s fInkdk ;gZPN BjhA j?, gozs{ fXnkB Bkb t/yD s/ fPt ih ns/
pqjwk ih dh nkfeqsh ns/ fJZe d' j'o d/tfsnK dhnK nkfeqshnK BIo
nkT[AdhnK jB. d'jK fuZsoK dh ozr^:'iBk ;kdh j?.
r[od[nkok g'Ehwkbk ftZu pqjwk, ftPBz{, fPt ns/ T[jBK dhnK dh
gsBhnK d/ nkdw eZd fuZso pD/ j'J/ jB. fJ;/ soQK d/ tZv/ nkeko d/ fuZso
nzfwqs;o d/ mke[od[nkok fty/ th t/y/ ik ;ed/ jB (fuZso 195 ns/ 196)
fJj Gkt/A pj[s \okp j' uZ[e/ jB, go fco th i/eo fJjBK d/ ;z:'iB ftZu
e'Jh yk; nzso BIo BjhA nkT[Adk, fJj e/tb T[bN fdPk ftZu fuZso/ rJ/
jB. r[od[nkok g'Ehwkbk ftZu fPt gkotsh, okXk feqPB, okw ;hsk s'A fpBK
GrsK ns/ d/th d/tfsnK Bz{ vkNK T[~go r'b nkeko ftZu th fuZsfonk frnk
j?.

183
;{oi dk fuZso i' fe r[od[nkok g'Ehwkbk dh SZs, vkNK ns/ fwjokpK
s/ fdykJh fdzdk j? (fuZso 143). T[jh ;kBz{ eoskog[o ;fEs ;wkX phph
GkBh, pkpk nNZb okJ/ ih ns/ nzfwqs;o ;fEs wkJh fNZeh d/ wzdo ftZu,
mke[od[nkok nzfwqs;o, nykVk fuZNk dh SZs s/ t/fynk ik ;edk j? (fuZso
197 ns/ 198), go fJjBK ;kfonK d/ nkeko, ozr, t/PG{Pk nkfd ftZu nzso
j?. fiZE/ g'Ehwkbk ns/ r[od[nkok pkpk nNZb okJ/ ih d/ ns/ nykVk fuZNk d/
;{oi d/ wZE/ *s/ fsbe ns/ ;fji Gkt jB T[ZE/ ;wkX phph GkBh d/ ;{oi d/
fujo/ s/ eq'X d/ Gkt ;k| fdykJh d/ oj/ jB. nykVk fuZNk fty/ ;{oi r'b
SZs d/ wZX ftZu pDkfJnk frnk j? pkpk nNZb okJ/ ih fty/ ;{oi SZs s/ j?
go fJj wZX ftZu BjhA j?. r[od[nkok g'Ehwkbk dk ;{oi fJZe dhtko s/ j?
ns/ SZsK d/ wZX ftZu th fuZsfonk frnk j?. fJ; Bz{ fes/^fes/ wfjokpK d/
wZX ftZu th fuZsfonk frnk j?.
r[od[nkok g'Ehwkbk d/ Xkofwe ezX^fuZsoK ftZu wjkg[oPK d/
g'oNo/N; T[BQK d/ fujfonK fgZS/ gqekP^wzvb pDkfJnk frnk j?. fJj fujo/
fgZS/ ghb/ ozr dk, fi; ftZu ;{oi dhnK feoBK gqekPwkB j[zdhnK ;B.
T[dkjoD d/ s"o s/ r[od[nkok g'Ehwkbk d/ ezX^fuZsoK ftZu e/tb r[o{nK d/
fuZsoK ftZu fujfonK d/ fgZS/ gqekP^wzvb fuZsfonk frnk j? ns/ fJj ghb/
ozr ftZu j?, gozs{ nzfwqs;o ;fEs r[od[nkok ;qh nekb s\s ;kfjp d/
ezX^fuZsoK ftZu fJj gqekP^uZeo ekb/ ozr ftZu fuZsfonk frnk ;h.7
nzfwqs;o d/ jh nykVk fuZNk ftZu r[o{ BkBe d/t ih d/ fujo/ fgS/ bkb ozr
dk gqekP^wzvb j? fi; ftu'A ghb/ ozr dhnK feoBK fBebdhnK fdykJhnK
jB.
BkohnK Bkb ;zpzXs ezX^fuZsoK ftZu fjzd{ d/thnK, gzikp dhnK
o'wK;tkdh ejkDhnK d/ w[Zy fJ;soh gkso ns/ ;EkBe wPj{oh dhnK n"osK

7 ezr, eztoihs f;zx, (vkH) (1988) gzikp d/ ezX fuZso, gpbhe/PB fpT{o', gzikph :{Bhtof;Nh,
gfNnkbk, gzBk^58H

184
fuZsohnK rJhnK jB. fJj fuZsoB ;[szso th j? ns/ ;w{j ftZu th.
r[od[nkok g'Ehwkbk s'A fpBK gzikp dhnK eJh fJwkosK ftZu fJj fuZsoB
BIo nkfJnk j?. fJj fuZso fInkdkso fJZe uPw P?bh ftZu T[bhe/ rJ/
jB. tZy^tZy ftfPnK d/ gqrNkt/ d/ Bkb^Bkb jh fJj ezX^fuZso BkohnK d/
;wekbhB jko fPzrko, ftP/Peo rfjfDnK d/ gq:'r dk ;wkfie nfXn?B th
g/P eodk j?. rfjfDnK ftZu f;o^wkok, uzdB jko, pkI{pzd nkfd dhnK
;EkBe tzBrhnk d/yhnK ik ;edhnK jB. fiZE/ r[od[nkok g'Ehwkbk d/
ezX^fuZso ni/ ek|h jZd sZe mhe jB T[~E/ d{ihnK EktK d/ fJj Bkoh fuZso
fiBQK ftZu ibzXo ftZu ;fEs pkpk johjo d/ wzdo d/ fJj ezX^fuZso j[D
nkgDh ;[zdosk s'A tKM/ j' u[Ze/ jB. gqkuhB ;w/ s'A jh wzdoK, jt/bhnK ftZu
d[nkogkb dhnK w{oshnK pDkT[D dh gqEk ubh nk ojh j?. fJj d[nkogkb
fJwkos d/ w[Zy gqt/P tkbh EK s/ oZfynk bJh ;ze/se w{oshnK d/ o{g ftZu
pDkJ/ iKd/ ;B. pknd ftZu id'A w{oshnK pDBhnK pzd j' rJhnK sK
ezX^fuZsoK dh gozgok d/ I'o cVB Bkb ezX^fuZsoK d/ o{g ftZu d[nkogkb
T[bhe/ ikD bZr/ ns/ fJj fuZso e/tb wzdoK ftZu jh BjhA ;r'A ;wkXK,
nykfVnK, v/fonK, ns/ r[od[nkfonK ftZu th pDB/ nkozG j' rJ/. r[od[nkok
g'Ehwkbk s'A fpBK j[fPnkog[o d/ NKvk fty/ pkpk w'jo f;zx dh ;wkX nkfd
EktK s/ th d[nkogkb T[bhe/ rJ/ jB. f;Zy Xkofwe ;EkBK dhnK ezXK T[~s/
fJj d[nkogkb gozgok nB[;ko jh pDkJ/ rJ/. fJj ne;o fBjzrK d/ o{g
ftZu fuZso/ jB, i' ;wekbh ;wkfie sZE dh ;kyh God/ jB. fJj eJhnK
EKtK s/ nkdw^eZd d/ T[bhe/ rJ/ jB, fit/A NKvk fty/ pkpk w'jo f;zx dh
;wkX d/ fuZso t/y/ ik ;ed/ jB. r[od[nkok g'Ehwkbk d/ d[nkogkb fuZso
tZv/ ns/ S'N/ d'tA/ gqeko d/ jB. fJjBK B{z u'pdko ns/ d[nkogkb fbfynk
frnk j?. d'jK fuZsoK ftZu ftP/P nzso fJj j? fe pkpk w'jo f;zx dh ;wkX
d/ fuZso ftZu d[nkogkb Bzrh sbtko cVh yV/Q jB, idfe r[od[nkok

185
g'Ehwkbk d/ d[nkogkb jZE ftZu u'p cVh yV/ jB. d'jK d/ gfjokftnK ftZu
th pj[s nzso j?. pkpk w'jo f;zx dh ;wkX d/ fuZso ftZub/ fBjzr f;zx dh
grVh T[s/ uZeo bZr/ j'J/ jB ns/ s[obk th SZfvnk j'fJnk j?. r[od[nkok
g'Ehwkbk d/ fuZsoK ftZu u'pdko ns/ d[nkogkb tZy' tZyo/ s"o s/ fuZso/ jB.
wB[Zyh nkfeqshnK d/ Bkb Bkb nB/eK gqeko d/ gP{, gzShnK dhnK
nkfeqshnK th tZy^tZy fJwkosK dhnK ezXK s/ BIo nkT[dhnK jB. fJjBK
dh p/johB T[dkjoD r[od[nkok g'Ehwkbk ns/ dopko ;kfjp nzfwqs;o ftZu
d/yh ik ;edh j?. pj[sh t/o gzShnK B{z do;kT[d/ fuZso ezXK d/ T[jBK GkrK
T[~s/ fuZso/ iKd/ ;B fiZE/ Xoksb dh b'V nfijh j't/, fit/A ezXK dh puh xZN
EK B{z ;fuZso eoB bJh. nfijhnK S'NhnK EktK T[~s/ fsZso, x[Zrh, w'o
nkfd s'A fJbktk eJh tko pKdo, frbjohnK nkfd B{z th nk;kBh Bkb
fuZsfonk iKdk j?, go r[od[nkok g'Ehwkbk ftZu gzShnK d/ fJj
nkb/yB^fuZso ezX^fuZsoK dh gqZw[y gqtkBrh dk jh Gkr jB ns/ fJjBK B{z
th d{;o/ fuZsoK ;wkB jh EK fwbh j? ns/ fJj fuZso frDsh ftZu th tZX
jB. soBskoB B/V/ B"ozrkpkd ftZu pkpk pho f;zx, |fsjrVQ u{VhnK fty/
wjkokDh uzd e"o dk wzdo nfijhnK fJwkosK dh tXhnk T[dkjoD jB.
dopko ;kfjp nzfwqs;o ns/ r[od[nkok g'Ehwkbk fJ; gqeko dh fJwkos dh
;G s'A T[~sw T[dkjoDK jB.
r[od[nkok g'Ehwkbk ftZu ezX^fuZsoK d/ u"frod/ ehsh ikD tkbh
BZekPh, p/b p{N/, jkPhJ/ ftZu th j'oBK ezX^fuZsoK d/ Bkb ;wkBsktK d/yD
ftZu fwbdhnK jB. fJjBK d/ fuZsoB dh \{p;{os T[dkjoB r[od[nkok
doPBh fvT{Vh (fuZso 199) ns/ mke[od[nkok nzfwqs;o (fuZso 200) fty/
j?. fJjBK ftZu fJZe' ;wkB s/I bkb, Bhbk, ghbk ns/ ;|/d ozr gq:'r ehsk
frnk j?. fJjBK ezX^fuZsoK Bz{ ebgBk d/ nkXko *s/ jh fuZsfonk frnk j?,
Gkt/A T[j r[od[nkok g'Ehwkbk d/ ezX^fuZso j'D iK fco j'o fe;/ EK d/.

186
r[o{d[nkok g'Ehwkbk d/ ezX^fuZsoK ftZu fJj th d/yD ftZu nkfJnk j?
fe e[ZM fuZsoK ftZu gqw[Zy gksoK d/ Bkb ;jkfJe gksoK Bz{ th ;iktNh
fuZsfonk frnk j? fit/A fe r[ZiohnK d/ fuZso ftZu Pqh feqPB ns/ r[ZiohnK
d'jK dh t/PG{Pk \{p;{os j?. r[ZiohnK Bz{ th ehwsh fbpk; ns/ rfjfDnK
ftZu fuZsfonk frnk j?. e[ZM fuZsoK Bz{ SZv e/ pkehnK ftZu nzso ;gZPN j'
jh iKdk j?.
;', ;zg{oB s"o *s/ id'A n;hA r[o{d[nkok g'Ehwkbk d/ ezX^fuZsoK dh
s[bBk pkeh e/AdoK Bkb eod/ jK sK T[~E/ ;kB{z fJjBK fuZsoK ftZu ;wkBsk
ns/ n;wkBsk d't/A BIo nkT[dhnK jB.
;wkBsk dh rZb eohJ/ sK fJj ftP/ dh u"D ftZu j? feT[Afe jo fuZsos
fJwkos p/Pe T[j Xkofwe j't/ iK fco }?o^Xkofwe, ftPk fJe' fijk jh
fbnk frnk j?, fiBQK ftZu fjzd{ fwfEjk;e eEktK, r[o{nK, GrsK d/ fuZso,
wjkokfinK, ;ogq;sK, fw;bdkoK, izrK d/ fuZsoK d/ Bkb gqf;ZX gqhs rkEktK
B{z th fuZsfonk j?. fJjBK s'A fpBK e[ZM nfij/ fuZso th jB i' e/tb ;iktNh
Pq/Dh ftZu nkT[Ad/ jB. gqfeosh fuZsoB d/ Bkb wkBth fuZsoB th p/jZd
nuzfGs eo d/D tkb/ Yzr Bkb pDkJ/ rJ/ jB. fes/ fes/ ;[szso o{g ftZu
fJ;soh ns/ g[oP dk fuZsoB th j?. fi~E/ fJ;sohnK B{z r[ioh, ;zrhseko,
gq/fwek ns/ wK d/ o{g ftZu fuZsfonk j? T[~E/ g[oP B{z fBjzrK, u"gdkoK,
d[nkogkb iK ;/Bkgsh nkfd d/ o{g ftZu fuZsfonk j?.
ftfPnK ftZu fiZE/ ek|h jZd sZe ;wkBsk j? T[~E/ nkfeqsh fuZsoB,
;z:'iB ns/ gqfeosh fuZsoB ftZu n;wkBsk BIo nkT[Adh j?. r[od[nkok
g'Ehwkbk d/ fuZsoekoK B{z ftnesh fuZsoB, gP{^gzSh fuZsoB, T[BQK d/ ;[Gkn
pko/ uzrk frnkB jk;b ;h fi; eoe/ fJj o{g ;jh nB[gks ftZu fuZso/ j'J/
jB. nkfeqshnK d/ B?D^BeP \{p;{os jB ns/ tZv/ nkeko d/ fuZsoK ftZu
g{oh rkEk B{z pj[s ;{MtkB sohe/ Bkb bVhpZX ehsk j?. fJ; soK dk ;z:'iB

187
pkeh e/AdoK ftZu t/yD B{z xZN jh fwbdk j?. d;K r[o{ ;kfjpkB B{z nkgD/
;/teK Bkb fuZsfonk j?. fJjBK Bkb pkpk fgqEhuzd, pkpk wjKd/t, pkpk
fwjopkB B{z th ‘r[o{’ o{g ftZu fuZsfonk j?, fJ; eoe/ th r[od[nkok
g'Ehwkbk fJZe ftbZyD gfjukD oZydk j?. r[od[nkok g'Ehwkbk d/ ezX^fuZso
ebkswe gZy s'A T[~u gZXo d/ jB.

188

Vous aimerez peut-être aussi