bdkbZ 13 Hkkjr esa {ks=h; fo"kerk,¡

lajpuk
13-0 mís';
13-1 çLrkouk
13-2 {ks=h; fo"kerk % voè[Link] ,oa fl)kar
13-3 {ks=h; fo"kerk vkSj ?kjsyw mRikn
13-4 d`f"kd fodkl vkSj {ks=h; fo"kerk
13-5 vkS|ksfxd fodkl vkSj {ks=h; fo"kerk
13-6 vkèkkjHkwr lajpukRed fodkl vkSj {ks=h; fo"kerk
13-6-1 vkèkkjHkwr lkekftd lajpukxr lqfoèkk,¡
13-6-2 vkèkkjHkwr HkkSfrd lajpukxr lqfoèkk,¡

13-7 {ks=h; fo"kerkvksa ds dkj.k

13-8 {ks=h; fo"kerk fuokj.k ds mik;
13-8-1 eq[; =qfV;k¡@lhek,¡

13-9 larqfyr {ks=h; fodkl ds fy, lq>ko

13-10 vfHklj.k izes; (Convergence theorem)
13-11 lkjka'k
13-12 vH;kl iz'u
13-13 dqN mi;ksxh iqLrdsa
13-14 'kCnkoyh
13-15 cksèk iz'uksa ds mÙkj@ladsr

13-0 mís';
bl bdkbZ ds vè;;u ds ckn vki bl ;ksX; gksaxs fd %
 {ks=h; fo"kerk dk vFkZ crk ldsa(
 {ks=h; fo"kerk fo"k;d lS)kafrd :ijs[kk ij ppkZ dj ldsa(
 lao`f) nj] izfr O;fDr th-Mh-ih- vkSj th-Mh-ih- ds {ks=h; ;ksxnku vkfn ds
ekè;e ls {ks=h; fo"kerk dk fo'ys"k.k dj lds(a
 d`f"k esa {ks=h; fo"kerk dh leh{kk dj ldsa(
 vkèkkjHkwr lajpukRed fodkl esa {ks=h; fo"kerk dh igpku dj ldsa( vkSj
58  ekuoh; fodkl esas {ks=h; fo"kerk dk ewY;kadu dj ldsaA
 Hkkjr esa {ks=h;
13-1 çLrkouk fo"kerk,¡
Hkkjr esa varjkZT;h;@ {ks=h; fo"kerk fu;kstu vkSj uhfr fuekZrkvksa ds fy, cM+h
pqukSrh cuh gqbZ gSA vusd fodkl dk;ZØeksa dks ykxw djus ds ckn Hkh ;s fo"kerk
cuh gqbZ gSA Lora=rk iwoZ dh vofèk esa miyCèk lqfoèkkvksa ds vuqlkj ÅtZLoh {ks=ksa
vkSj vkarfjd {ks=ksa ds chp cgqr cM+h [kkbZ FkhA bldh Hkh vkfFkZd vkSj ekuoh;
fodkl dh egkekurk esa >yd fn[kkbZ iM+h gSA fofHkUu iapo"khZ; ;kstukvksa ds nkSjku
Hkh {ks=h; fo"kerk,¡ cuh jgha gSaA Hkkjr esa bl fo"k; ij vfèkd lS)kafrd dk;Z
ugha gks ik;k gS] fdarq fodkl ds iz'uksa ij dbZ vkadM+ksa ij vkèkkfjr vè;;u fd,
x, gSaA izks- ekFkqj ¼1987½ us {ks=h; fo"kerk dh O;k[;k dh gSA vk; vkSj miHkksx
esas {ks=h; fo"kerk ds vfèkdka'k vè;;uksa esa fo"kerk o`f) dh izo`fŸk dh vksj ladsr
gq, gSaA nkl vkSj c#vk ¼1996½ dk er gS fd Hkkjrh; vFkZO;oLFkk dh o`f) dh
{ks=h; fo"kerk dh o`f) ds :i esa ykxr pqdkuh iM+ jgh gSA nzht vkSj lsu ¼1995½
dk er gS fd {ks=h; fodkl esa Hkkjh varjksa ds dkj.k cgqr vfèkd vkarfjd fofoèkrk,¡
vk jgh gSaA nŸk vkSj jsosfYy;u dk fopkj gS fd xzkeh.k thou esa nh?kZdkfyd izxfr
esa Hkkjrh; jkT;ksa esa dkQh varj gSA
blh izdkj jk"Vªh; ekuo fodkl fjiksVZ] 2001 us Hkh 1981-2001 dh vofèk esa fofHkUu
Hkkjrh; jkT;ksa esa ekuo fodkl esa cgqr cM+s varj Li"V fd, gSaA ml fjiksVZ us
crk;k gS fd fcgkj] mŸkj izns'k] eè; izns'k] jktLFkku vkSj mM+hlk dk ekuo fodkl
lwpd dsjy ds lwpd ls vkèks ls Hkh de jgk gSA blh i`"BHkwfe esa ge bl bdkbZ
esa Hkkjr esa {ks=h; fo"kerkvksa ij fopkj djsaxsA bl fo"kerk ij ge lef"V vkfFkZd
ledksa] lajpukRed fodkl] d`f"kd] vkS|ksfxd vkSj ekuoh; fodkl ds varjksa dk
iz;ksx dj] ppkZ djsaxsA

13-2 {ks=h; fo"kerk % voè[Link] ,oa fl)kar

lekt'kkL=h; 'kksèk esa fo"kerk 'kCn dk cgqr ckj iz;ksx gksrk gSA blds vaxszt+h
lerqY; 'kCn disparity dh O;qRifŸk ysfVu ds 'kCn disparitas ls ekuh tkrh gS
ftldk vFkZ gS *foHkkftr* A vr% disparity dk 'kfCnd vFkZ vlekurk ;k fdlh
fo"k; ;k ?kVuk esa vuqikrghurk gksuk gSA n vesfjdu gsfjVst 'kCndks"k us disparity
vFkkZr~ fo"kerk dks vlekurk ;k varj gksus ¼vk;q] in] et+nwjh vkfn½ ds :i esa
ifjHkkf"kr fd;k gSA vr% {ks=h; fo"kerk dk vFkZ gksxk var{ksZ=h; ;k var%{ks=h;
¼HkkSxksfyd bdkb;ksa] xfrfofèk lewgksa½ bdkb;ksa ls tqM+s vkfFkZd ,oa xSj-vkfFkZd lwpdksa
esa varj ik;k tkukA dsjhu cksjksvj ¼2007½ us bl izdkj ls ifjHkk"kk dh gS % mi;qDr
le>s x, fdlh lanfHkZr Lo:i@è[Link] ls fdUgha LFkkfud ¼{ks=h;] lhekuqlkj½ vkèkkj
ij fu;r ekud ls foP;qfr dks {ks=h; fo"kerk dgrs gSaA vyksbl dR'ksjksvj vkfn
ds vuqlkj **{ks=h; fo"kerk fdUgha Hkw-{ks=h; vkcaVuksa ds vuqlkj ml Hkw-{ks=h; lajpuk
dh de ls de nks bdkb;ksa ds chp fofHkUu y{[Link]] izfØ;kvksa] ?kVukØeksa vkfn esa
foP;qfr ;k vlekurk gksxhA
{ks=h; fo"kerk ml voLFkk dks bafxr djrh gS tc fofHkUu {ks=ksa esa izfr O;fDr
vk;] miHkksx [kk| miyCèkrk] d`f"kd ,oa vkS|ksfxd fodkl] lajpuk lqfoèkkvksa ds
fodkl leku izk;% ugha gksAa ;g fo"kerk dh leL;k lewps fo'o esa ik;h tkrh
59
Hkkjrh; vkfFkZd uhfr % gSA gk¡] lHkh ns'kksa esa bldh xgurk leku ugha gksxhA lHkh ns'kksa dks viuh fodkl
eq[; pqukSfr;k¡ ;k=k esa bl leL;k ls tw>uk iM+rk gSA
{ks=h; fo"kerk ds lS)kafrd fo'ys"k.k esa Hkh cM+s rh[ks varj fn[kkbZ nsrs gSaA fdarq
lao`f) ds lkFk {ks=h; fo"kerkvksa ds mYVs U–vkdkj tSls lacaèk ij lkekU; lgefr
cuh gSA lkbeksu dqtusV~l ¼1963½] g"kZeSu ¼1958½ ehjk ¼1965½ tSls {ks=h; vè;;u
fonksa us lkekftd-jktuhfrd fodkl vkSj vkèkqfudhdj.k dh izfØ;k esa {ks=h;
fo"kerk,¡ mHkjuk lkekU; ekuk gSA buds fl)karksa ds vuqlkj fodkl ds izkjafHkd
[Link] esa 'kgjksa ds opZLo] lkekftd-LFkkfud vkSj oS;fDrd Lrj dh fo"kerk,¡ mHkjrh
gSa] fdarq fodkl dh vxyh lhf<+;ksa ij p<+rs gq, le; ds lkFk-lkFk buesa deh
vkus yxrh gSA feMZy vkSj g"kZeSu us i'p-izokg cuke izlkj izHkko vkSj èkzqohdj.k
cuke fu%l`fr izHkko ds fopkj izfrikfnr fd, gSaA feMZy ds fopkj esa [Link] vkSj
Rojd dh izfØ;k pgsrs {ks=ksa esa laph; o`f)eku izfrQyksa dh l`f"V dj nsrh gSA
fQj rks fodkl esa varjksa dk mHkjuk mu {ks=ksa ds i{k esa laph; izlkj dh J`a[kyk
dks tUe ns nsrh gSA feMZy us bls vU; {ks=ksa dh n`f"V ls i'p-izokg dk uke
fn;k gS vkSj blh ds dkj.k fodkl esa varj cus jgrs gSa ¼vFkkZr~ vU; {ks= fiNM+rs
tkrs gSa½A vr% i'p-izokg ds izHkko ¼ftls g"kZeSu us var{ksZ=h; fodkl ds èkzqohdj.k
dk uke fn;k Fkk½ dk fuokj.k djus ds fy, mi;qDr uhfr;ka cukbZ tkuh pkfg,aA
blh n`f"V ls mlus fu%l`fr izHkko dks lcy cukus ds fy, uhfr :ijs[kk Hkh lq>kbZ
gSA ;s izHkko fiNM+s {ks=ksa ds fodkl dk i{k ysrk gSA feMZy us bls *izlkj izHkko
dgk FkkA blesa fiNM+s {ks=ksa ds mRiknksa dh ekax esa o`f) vkSj ogk¡ izkS|ksfxdh ,oa
Kku dk izlkj lfEefyr jgrs gSaA feMZy ¼1957½ us rdZ fn;k Fkk fd i'p-izokg
izHkko izlkj izHkko dh vis{kk {kh.k gksrk gS vkSj bl ¼i'p-izokg½ ds fuokj.k ds
fy, ljdkj dks izHkkoh {ks=h; fodkl ;qfDr;k¡ cukuh gksaxhA ykWM+ ¼1990½ Hkh blh
er ds leFkZd gSaA dqy feykdj ckr ;g gS fd ;fn leL;k ds fuokj.k ds fy,
mi;qDr izfr mik; ugha fd, tkrs rks fofHkUu {ks=ksa ds chp varj yxkrkj vfèkd
foLr`r gksrs jgrs gSaA ,XyseSu vkSj eksfjl ¼1975½ us 1957-68 dh vofèk ds 74
vYifodflr ns'kksa ds vkadM+ksa dk fo'ys"k.k dj ;g ik;k fd vkfFkZd fodkl ds
Lrj vkSj xjhcre 60 izfr'kr tula[;k ds vk; esa va'k ds chp vlaxer U-vkdkj
tSlk lacaèk gksrk gSA ,fytksaM+h vkSj ØqXeSu ¼1992½ dk vè;;u crk jgk gS fd
vFkZO;oLFkk tc izfrcaèkdkjh O;kikj uhfr;ka R;kx dj eqDr O;kikj dh vksj vxzlj
gksrh gS rks {ks=h; fo"kerk,¡ de gksrh gSaA dqN Hkh gks] {ks=h; fo"kerk dks le>
ikus esa bu fl)karksa dh mikns;rk dks vLohdkj ugha fd;k tk ldrk gSA varr%
fdlh ns'k us vius uhfrxr mís'; dh ogka {ks=h; fo"kerk ds fuokj.k esa miq;ZDr
fl)karksa dh O;kogkfjd mikns;rk ds fuèkkZjd gksaxs ¼jkt'ks[kj ,oa vU;&2004½A
lao`f) vkSj fo"kerk fo"k;d vfèkdka'k ubZ jpuk,¡ mu izfrekuksa ij dsafnzr gSa tks
fofHkUu ns'kksa ds chp varj dh O;k[;k djrs gSaA buesa ;s lS)kafrd vkSj vuqHkotU;
vè;;u izeq[k gSa % cSj~jks] jkWcVZ ts ¼1990] 1991] 1999½] cSjjks] jkWcVZ ts- ,oa tksaxOgkyh
¼1994½] cSjjks] jkWcVZ ts- ,u xzsxjh eSufddo ,oa tsfo;j lkyk-, ekfVZu ¼1991] 1992d]
1992[k] 1992x] 1997] 2007½ ckWeksy ¼1986½] dSf'ku ¼1995½] dSf'kd ,oa lgk; ¼1996½]
Msyksax ¼1988½] Mksfjd ,oa U;q;su ¼1989½] bZLVfyZu ¼1960d] 1960[k½] Dokg ¼1993]
1995] 1996d] 1996[k½ vkfnA ;s lHkh vè;;u jk"Vªh; vkSj varjkZ"Vªh; Lrjksa ij
60 vfHkufr vkSj vekfuufr dh izfØ;k ls lacafèkr gSA
 Hkkjr esa {ks=h;
13-3 {ks=h; fo"kerk vkSj ?kjsy w mRikn fo"kerk,¡
fiNys 6 n'kdksa esa Hkkjrh; vFkZO;oLFkk dh vkSlr lao`f) nj 5-5 izfr'kr jgh gSA
oSls bl lao`f) nj esa mrkj-p<+ko Hkh vk, gSaA ldy ?kjsyw mik; dh lajpuk esa
Hkh bl vofèk esa cgqr ls Qsjcny gq, gSaA
dqN mi{ks=ksa esa okf"kZd o`f) njksa esa Hkkjh varj fn[kkbZ ns jgs gSaA d`f"k ,oa vkuq"kkafxd
dk;Z mi-{ks= rks cgqr cM+s mrkj-p<+koksa ls xzLr jgk gSA [kuu ,oa mRiknu Hkh
blh tSlk jgk gSA lkekU;r% fofuekZ.k dh izo`fŸk;k¡ vfèkd LFkkf;[Link] jgh gSaA bu
lcls vyx] lsok {ks= esa fujarj o`f) gh gqbZ gSA
jk"Vªh; vk; ds vkcaVu dh n`f"V ls izfr O;fDr fuoy jkT; ?kjsyw mRikn ds vkadM+ksa
dk fo'ys"k.k vfèkd mi;ksxh jgsxkA ge bl dk;Z ds fy, mi;qDr vk¡dM+s rkfydk
13-1 esa ladfyr dj jgs gSaA ;s vk¡dM+s Hkkjr o"kZ ds Lrj ij fofHkUu vofèk;ksa esa
varj vkSj ns'kksa ,oa izkarksa ds chp varj rFkk fofHkUu izkarksa ds chp varj Li"V n'kkZ
jgs gSaA
rkfydk 13-1 % izfr O;fDr fuoy jkT; ?kjsyw mRikn vkSj bldh lao`f) njsa
¼vk/kkj % 1993-94½ ¼vk/kkj %1999-2000½ ¼vk/kkj % 2004-05½
jkT;@la?k 1999- o`f) 1999- 2004- o`f) 2004- 2009- o`f)
1993-94
'kkflr jkT; 00 00 05 05 10
vka/kz izn's k 7416 9445 4-1 15427 19963 5-3 25321 36345 7-5
v:.kkpy izn's k 8733 8890 0-3 13990 19339 6-7 27271 39679 7-8
vle 5715 5785 0-2 12282 13946 2-6 16782 20279 3-9
fcgkj 3037 3282 1-3 5786 6772 3-2 7759 11558 8-3
>kj[kaM 5897 7238 3-5 11549 12869 2-2 18512 22780 4-2
xqtjkr 9796 13298 5-2 18864 23346 4-4 32021 49030 8-9
gfj;[Link] 11079 13308 3-1 23222 30690 5-7 37842 55214 7-8
fgekpy izn's k 7870 11051 5-8 20806 26244 4-8 32564 40690 4-6
tEew ,aM d'ehj 6543 7384 2-0 13816 15414 2-2 21314 26739 4-6
dukZVd 7838 10912 5-7 17502 19840 2-5 26745 37464 7-0
dsjy 7983 10430 4-6 19461 25122 5-2 31871 46511 7-9
e/; izn's k 6584 8248 3-8 12384 12032 –0-6 15442 19736 5-0
NŸkhlx<+ 6539 6692 0-4 11629 14070 3-9 18559 25835 6-8
egkjk"Vª 12183 15257 3-8 23011 26603 2-9 35915 57458 9-9
mM+hlk 4896 5742 2-7 10622 13311 4-6 17380 24098 6-8
iatkc 12710 14809 2-6 25631 27905 1-7 32948 43539 5-7
jktLFkku 6182 8555 5-6 13619 14908 1-8 18565 23669 5-0
rfeyukMq 8955 12167 5-2 19432 22975 3-4 30105 46823 9-2
mŸkj izns'k 5066 5675 1-9 9749 10421 1-3 12840 16182 4-7
mŸkjk[kaM 6896 7256 0-9 13516 19524 7-6 24740 41126 10-7
if'pe caxky 6756 9320 5-5 15888 19367 4-0 22654 30504 6-1
fnYyh 18166 24003 4-8 38913 45157 3-0 61560 89037 7-7
iwjk Hkkjr 7690 10071 4-6 15881 19331 4-0 24143 33731 6-9
lzksr % vkj-ch-vkbZA
61
Hkkjrh; vkfFkZd uhfr % izfr O;fDr fuoy jkT; ?kjsyw mRikn 2004-05 ls 2009-10 dh vofèk esa 6-9 izfr'kr
eq[; pqukSfr;k¡ dh okf"kZd nj ls c<+dj #-24143 ls #-33731 ij igq¡p x;kA nwljh vksj 1993-
2000 dh vofèk esa bl NSDP dh o`f) nj dsoy 4-6 izfr'kr FkhA mPpre NSDP
fnYyh esa ¼#-89000½ vkSj nwljs Øe ij egkjk"Vª esa ¼#-57478½ vkadh xbZ gSA fuEu
lao`f) okys izkar fcgkj ¼#-11558½ vkSj mŸkj izns'k ¼#-16000½ jgs gSaA izfr O;fDr
vk; ds vkèkkj ij jkT;ksa ds Øekad fofHkUu jkT;ksa ds chp fo"kerk n'kkZrs gSaA o"kZ
1993-94] 1999-2000 vkSj 2009-10 esa fcgkj dk Øekad U;wure vkSj rhukas gh o"kksZa
esa fnYyh dk vfèkdre jgk gSA

iatkc@fcgkj
egkjk"Vª@fcgkj
gfj;[Link]@fcgkj

fp= 13-1 % fcgkj ds izfr O;fDr fuoy jkT; mRikn dk iatkc]

egkjk"Vª vkSj gfj;[Link] ls vuqikr
fp= 13-1 vehj vkSj xjhc izkarksa ds NSDP ds izfr O;fDr Lrjksa ds chp varj
dks vuqikr :i esa fn[kk jgk gSA ;gk¡ geus fcgkj dks ,d xjhc jkT; dk mnkgj.k
ekuk gS vkSj egkjk"Vª] iatkc ,oa gfj;[Link] dks fodflr izkarksa ds izfrfufèk ekuk gSA
bu rhuksa ds NSDP dk fcgkj ds NSDP ds lkFk vuqikr bl fp= esa n'kkZ;k
x;k gSA bl vuqikr dh vfèkdrk nksuksa jkT;ksa ds chp vfèkd varj dh ifjpk;d
gSA fp= esa egkjk"Vª-fcgkj vuqikr 5 dk vFkZ gS fd fcgkj dk izfr O;fDr fuoy
?kjsyw mRikn egkjk"Vª Lrj dk ek= 20 izfr'kr gSA blh izdkj] vU; jkT;ksa@ fcgkj
vuqikr dh O;k[;k gksxhA

13-4 d`f"kd fodkl vkSj {ks=h; fo"kerk

geus igys Hkh ppkZ dh gS fd th-Mh-ih- esa d`f"k {ks= dk ;ksxnku de gks jgk
gSA ;g 1950-51 ds 51-9 izfr'kr ls fxjdj 2009-10 esa ek= 14-5 izfr'kr jg
x;k FkkA 2003-05 dh vofèk esa d`f"k dk th-Mh-ih- esa ;ksxnku 21-3 izfr'kr tcfd
2001 esa bl {ks= esa ns'k dh dk;Z'kfDr dk 58 izfr'kr dk;Z dj jgk FkkA jkT;
Lrj ds fo'ys"k.k ls irk py jgk gS fd iatkc vkSj gfj;[Link] tSls jkT;ksa esa d`f"k
dk th-Mh-ih- esa ;ksxnku rks mPp gS fdarq d`f"k esa Je'kfDr dh Hkkxhnkjh vis{kkd`r
62 de gSA
 Hkkjr esa {ks=h;
fo"kerk,¡

fp= 13-2 % d`f"k ls ?kjsyw mRikn dh lao`f) nj] 2004-2010

rkfydk 13-2 % Hkkjrh; jkT;ksa esa d`f"k dk SGDP vkSj ldy dk;Z'kfDr
esa vuqikr
GDP esa d`f"k dk va'knku d`f"k esa dk;Z'kfDr dk
¼%½ va'knku
1981-83 2003-05 1981 2001
fcgkj 43-6 30-7 79-0 77-6
mŸkj izns'k 44-4 30-4 74-5 69-2
mM+hlk 44-8 23-6 74-7 68-1
jktLFkku 43-7 24-9 68-9 67-8
if'pe caxky 27-3 21-6 55-0 47-7
e/; izn's k 36-4 24-4 76-2 75-5
dukZVd 40-0 17-3 65-0 58-1
dsjy 31-2 12-7 41-3 23-7
rfeyukMq 23-8 12-9 60-9 52-1
fgekpy izn's k 31-1 17-8 70-8 69-7
vka/kz izn's k 38-4 23-5 69-5 65-2
xqtjkr 36-3 16-2 60-1 52-7
egkjk"Vª 22-3 10-5 61-8 56-5
gfj;[Link] 47-9 27-8 60-8 52-6
iatkc 48-6 36-9 58-0 40-4
Hkkjr ¼15 jkT;½ 37-2 21-3 66-5 58-2

lzksr% CSO ds vkadM+ksa ij vkèkkfjrA

rkfydk 13-2 esa izR;sd cM+s jkT; esa d`f"k dk GSDP esa ;ksxnku fn[kk;k x;k gSA
;g 1980-81 ds 35-7 izfr'kr ls ?kVdj 2008&09 esa 15-5 izfr'kr jg x;kA fofHkUu
jkT;ksa esa Hkh ;gh fp= mHkj dj vk;k gSA o"kZ 1980-81 eas vf[ky Hkkjrh; Lrj
ij d`f"k dk th Mh ih esa va'knku 37-2 izfr'kr FkkA fdarq 1990 esa jkT; Lrj
ij vfèkdre ;ksxnku okys jkT; Øe'k% mM+hlk ¼54-59 izfr'kr½ vkSj fcgkj
¼52-45 izfr'kr½ jgsA nwljh vksj] egkjk"Vª] rfeyukMq vkSj if'pe caxky tSls fodflr 63
Hkkjrh; vkfFkZd uhfr % izkarksa esa d`f"k dk va'knku de gqvk gSA rfeyukMq esa ;g va'knku mM+hlk dh vis{kk
eq[; pqukSfr;k¡ vkèks ls Hkh de gSA rks if'pe caxky esa fcgkj ds nks-frgkbZ ls dqN vfèkdA o"kZ
2008-09 esa iwjs ns'k esa d`f"k dk th-Mh-ih- esa ;ksxnku ?kVdj 15-6 izfr'kr jg x;kA
vFkkZr~ 20-2 izfr'kr fcanqvksa dh fxjkoV vk;hA ftu jkT;ksa ds fuEu d`f"k ;ksxnku
vafdr gqvk muesa gSa % rfeyukMq ¼10 izfr'kr-fxjkoV 14-25 izfr'kr fcanq ½ vkSj
egkjk"Vª ¼13-35 izfr'kr& fxjkoV 12-18 izfr'kr fcanq ½A fcgkj esa rks 26-71 izfr'kr
fcanqvksa dh Hkkjh fxjkoV ntZ dh xbZ gSA
fp= 13-2 esa d`f"k ls ?kjsyw mRikn dh lao`f) njsa ¼2004-10½ vafdr dh xbZ gSa jk"Vªh;
Lrj ij ;g 3-1 izfr'kr jgh gSA mPpre lao`f) nj >kj[kaM vkSj fQj egkjk"Vª
esa ik;h xbZA buds foijhr dsjy vkSj fgekyp izns'k esa rks ;s nj _.kkRed jgh
gSA
dk;Z'kfDr dk {ks=okj foHkktu d`f"k ds Je va'k esa dqN fxjkoV fn[kk jgk gSA
fdarq ;g fxjkoV cgqr èkheh jgk gSA vk'kk ds vuq:i 1978-79 ls 2004-05 ds
chp d`f"k dk Je va'k 84-4 izfr'kr ls de gqvk gSA fdarq ;g 74-85 izfr'kr rd
gh fxjk gSA bl vofèk esa Je dh d`f"k ij fuHkZjrk esa 9-55 izfr'kr fcanqvksa dh
fxjkoV vk;h gSA tcfd d`f"k {ks= ds ;ksxnku esa 19-1 izfr'kr fcanqvksa dh fxjkoV
ik;h xbZA rkfydk 13-3 esa jkT; Lrj ij d`f"k {ks= dk ldy jkst+xkj 1983 ds
81-4 izfr'kr ls de ysdj 2009-10 esa 67-9 izfr'kr jg x;kA o"kZ 2009-10 esa gh
cM+s jkT;ksa esa NŸkhlx<+ vkSj eè; izns'k esa d`f"k {ks= esa vfèkdre jkst+xkj ;ksxnku
jgk tcfd dsjy vkSj if'pe caxky esa ldy jkst+xkj esa d`f"k dk ;ksxnku Øe'k%
35-7 izfr'kr vksj 56-3 izfr'kr jgkA
rkfydk 13-3 % ldy xzkeh.k jkst+xkj esa jkT;okj d`f"kd {ks= ds va'k
ifjorZu fcanq
jkT; 1983 1993-94 2004-05 2009-10 ¼1983-2009½
vka/kz izns'k 80-0 77-3 71-7 68-7 11-3
vle 79-0 78-7 74-2 70-5 8-5
fcgkj 84-4 83-1 77-9 66-9 17-5
NŸkhlx<+ 93-0 90-6 86-1 84-9 8-1
xqtjkr 84-8 79-3 77-2 78-3 6-5
gfj;[Link] 76-9 71-4 64-0 59-8 17-1
fgekpy izns'k 87-1 77-2 69-4 62-9 24-2
tEew ,aM d'ehj 79-7 72-0 63-8 59-7 20-0
>kj[kaM 81-4 76-1 69-9 54-8 26-6
dukZVd 84-3 81-7 80-9 75-7 8-6
dsjy 62-8 57-7 42-0 35-7 27-1
e/; izns'k 89-0 86-2 82-5 82-4 6-6
egkjk"Vª 85-7 79-7 79-9 79-4 6-3
mM+hlk 79-1 78-1 69-0 67-6 11-5
iatkc 82-2 77-3 66-8 61-8 20-4
jktLFkku 86-5 80-8 72-8 63-3 23-2
rfeyukMq 74-4 68-7 65-3 63-7 10-7
mŸkj izns'k 82-1 79-3 72-6 66-9 15-2
mŸkjk[kaM 81-9 65-1 78-2 69-5 12-4
if'pe caxky 73-6 73-1 62-7 56-3 17-3
lkjk Hkkjr 81-4 78-3 72-6 67-9 13-5

64 lzksr % vUtuh dqekj vkfn] 2011 ls m)`r NSSO unit level data (38th, 50th, 61st and 66th rounds)
 Hkkjr esa {ks=h;
fo"kerk,¡

fp= 13-3 % dfeZ;ksa dk izfr'kr forj.k

lzksr % fjiksVZ NSS 531 ij vkèkkfjrA jkst+xkj@csjkst+xkj dh Hkkjr esa fLFkfrA

d`f"k esa Je dh mRikfnrk esa o`f) cgqr èkheh jgh gSA ,d uohu vè;;u ds vuqlkj
1965-68 ls 2003-06 ds chp Je mRikfnrk dh f=okf"kZd lao`f) nj ek= 1-07 izfr'kr
jghA ;gh dkj.k gS fd d`f"k vkSj xSj-d`f"k GDP izfr Jfed esa gesa bruk fo'kky
varj fn[kkbZ nsrk gSA mRikfnrk dh bl èkheh o`f) ds eq[; dkj.k ;s jgs gSa %
¼i½ gfjr Økafr dk izlkj dsoy dqN jkT;ksa rd lhfer jgk( vkSj ¼ii½ d`f"k ls xSj-
d`f"k dk;ksZa dh vksj Je dk :>ku vHkh izkjaHk gqvk gh gSA vk'kk ds vuq:i Jfed
mRikfnr o`f) dh mPprj nj ¼2003-06½] iatkc ¼#-34225½ vkSj nwljs Øe ij gfj;[Link]
¼#-15447½ eas jghA d`f"k esa fuEure mRikfnrk fcgkj esa ¼#-1749½] fgekpy ¼#-2584½]
eè;izns'k ¼#-5196½ vkSj egkjk"Vª ¼#-5781½ vafdr dh xbZA ,d vkSj egÙ[Link] ckr
gS % 2003-06 esa iatkc esa d`f"k Jfed mRikfnrk fcgkj dh vis{kk 20 xquh FkhA
o"kZ 1962-65 ls ysdj 2003-06 ds chp d`f"k Jfedksa dh mRikfnrk o`f) nj ek=
0-3 izfr'kr jgh gSA
la{ksi esa dgk tk ldrk gS fd fofHkUu jkT;ksa esa d`f"k ds fu"iknu esa Hkkjh varj
jgs gSaA ;g jkT;ksa ds chp vk; fo"kerk dh vkaf'kd ,d egÙ[Link]] fdarq O;k[;k
gSA
cksèk iz'u 1
1½ {ks=h; fo"kerk dh voè[Link] crkb,A
................................................................................................
................................................................................................
................................................................................................
2½ i'p-izokg cuke izlkj izHkko D;k gS\
................................................................................................
................................................................................................
65
Hkkjrh; vkfFkZd uhfr % ................................................................................................
eq[; pqukSfr;k¡
3½ Hkkjrh; lanHkZ esa vuqHkotU; 'kksèk djus okys vè;s;rkvksa ds uke crkb,A
................................................................................................
................................................................................................
................................................................................................
4½ U;wure lao`f) nj fdl jkT; esa jgh gS\
................................................................................................
................................................................................................
................................................................................................

13-5 vkS| ksfxd fodkl vkSj {ks=h; fo"kerk

vU; fodkl'khy ns'kksa dh rjg Hkkjr esa Hkh dqN lhfer ls fgLlksa esa vkS|ksfxd
larqyu fn[kkbZ iM+rk gSA Hkkjr ljdkj us larqfyr {ks=h; fodkl ds fy, vusd
mik; viuk, gSaA uhfr;ksa esa vR;ar tfVy fu;eu ds lkFk vkS|ksxhdj.k >ydrk
gSA mlesa Hkh vusd m|ksx dsoy lkoZtfud miØeksa ds fy, vkjf{kr gaSA vc
vFkZO;oLFkk ds mnkjhdj.k ds lkFk vkS|ksfxd fodkl esa ljdkjh Hkwfedk ds U;wure
djus dh ckr mBh gSA ;g rdZ Hkh lqukbZ ns jgk gS fd fdUgha {ks=ksa esa ¼vkfFkZd
:i ls fodflr izkarksa esa½ vkS|ksfxd ladqyu rks ogka fo|eku lkekftd vkSj vkfFkZd
lajpukRed lqfoèkkvksa }kjk l`ftr rqyukRed fgrykHkksa dk [Link] gSA vU; jk"Vª
Lrjh; vè;;u Hkh bl rdZ dk leFkZu dj jgs gSaA

viathÑr
iathÑr
fofuZek.k

fp= 13-4 % Hkkjr esa ldy ?kjsyw mRikn ¼GDP½ esa fofuekZ.k ¼iathd`r ,oa
viathd`r½ {ks= dk va'k

lzksr % [Link]

66
ljdkj }kjk larqfyr {ks=h; fodkl ds uke ij cukbZ xbZ lHkh uhfr;ksa ds ckn Hkkjr esa {ks=h;
Hkh ns'k esa larqfyr vkS|ksfxd fodkl dh leL;k T;ksa dh R;ksa cuh gqbZ gSA Hkkjrh; fo"kerk,¡
jkT;ksa esa fofuekZ.k ds GSDP esa va'kksa esa cgqr varj gSaA iwjs ns'k esa rks fofuekZ.k
dk va'k 2004-05 ds 15-46 ls 2009-10 esa 16-1 izfr'kr gqvk gSA cM+s izkarksa eas 2004-
05 esa ;g va'k fcgkj esa 5-6 izfr'kr ls >kj[kaM esa 33-7 izfr'kr jgkA xqtjkr
vkSj egkjk"Vª tSls izeq[k vkS|ksfxd izkarksa esa Hkh fofuekZ.k dk GSDP esa ;ksxnku mPprj
jgk gSA o"kZ 2009-10 esa >kj[kaM esa ;g va'k ?kVdj 19-2 izfr'kr ij vk x;k
gSA fcgkj esa ;ksxnku fuEure vkSj xqtjkr esa mPpre jgkA ns'k ds jkT;ksa esa fofuekZ.k
{ks= dks nks oxksZa esa ckaV dj vkS|ksfxd xfrfofèk;ksa dk vkdyu djrs gSaA ;s oxZ
gSa iathd`r m|ksx vkSj viathd`r m|ksxA vf[ky Hkkjrh; Lrj ij iathd`r-viathd`r
vuqikr 67-7% %32-3% ik;k x;k gSA iathd`r ds va'k esa 64-5% ls 67-7% rd
dh ekewyh o`f) ntZ gqbZ gSA jkT;ksa dh iathd`r m|ksx va'k ds vuqlkj rqyuk Hkh
;gh fn[kkrh gS fd izk;% lHkh izkarksa esa budk ;ksxnku vis{kkd`r vfèkd FkkA fcgkj
esa 39-4 izfr'kr] tEew ,aM d'ehj esa 37-4 izfr'kr vkSj dsjy esa 44-1 izfr'kr ntZ
fd, x, iathd`r {ks= ds ldy vkS|ksfxd mRiknu va'k viathd`r dh vis{kk de
jgsA ;gh ugha] mM+hlk vkSj NÙkhlx<+ esa Hkh iathd`r fofuekZ.k ds ;ksxnku viathd`r
dh vis{kk vfèkd FksA
2004-05 ls 2009-10 ds chp Hkkjr esa viathd`r {ks= dk ;ksxnku 35-5 izfr'kr ls
de gksdj 32-3 izfr'kr jg x;kA rhu uoxfBr jkT;ksa] NÙkhlx<+] mÙkjk[kaM vkSj
>kj[kaM ds ;ksxnku vU; jkT;ksa ls mPprj gSaA mM+hlk esa Hkh viathd`r {ks= dk
;ksxnku vis{kkd`r de gSA
ifjf'k"V&1 esa fofuekZ.k vkSj vkS|ksfxd {ks= dh lao`f) nj dh lexz :i esa O;k[;k
¼2004 ls 2010 dh vofèk ds fy,½ dh xbZ gSA bl vofèk esa m|ksxksa dh lao`f)
nj 10-3 izfr'kr jghA mPpre lao`f) nj fcgkj esa ¼15-1 izfr'kr½ vkSj mÙkjk[kaM
¼15-9 izfr'kr½ jgh rks vle ¼0-5 izfr'kr½ rFkk >kj[kaM esa ¼&1-1 izfr'kr½ U;wure
o`f) ntZ dh xbZA
lHkh jkT;ksa esa lsok {ks= ds GSDP esa fLFkj enksa ¼1993-94½ ij ;ksxnku Hkh blh
izdkj ds fu"d"kZ iznku djrs gSa ¼rkfydk 13-4½A
rkfydk 13-4 % ldy jkT; ?kjsyw mRikn GSDP esa lsok {ks= dk
izfr'kr va'k ¼1993-94 dh dherksa ij½

eq[; jkT; 1980-81 1990-91 2000-01 2008-09

1 vka/kz izn's k 39-26 41-71 46-54 51-25
2 fcgkj 28-02 31-95 39-76¼43-39½ 45-41¼51-28½
3 xqtjkr 33-22 37-34 40-18 44-38
4 gfj;[Link] 25-39 29-81 40-18 46-43
5 dukZVd 31-59 39-17 46-13 54-53
6 dsjy 40-92 50-35 56-09 60-73
7 e/; izn's k 27-99 33-36 39-82¼40-55½ 38-22¼39-71½
8 egkjk"Vª 39-94 43-686 53-36 57-20
67
Hkkjrh; vkfFkZd uhfr %
eq[; pqukSfr;k¡
9 mM+hlk 27-16 34-76 43-38 45-07
10 iatkc 36-18 33-48 36-92 41-27
11 jktLFkku 33-94 35-12 41-15 41-90
12 rfeyukMq 36-73 39-98 47-93 57-10
13 mŸkj izns'k 33-94 37-90 40-30¼40-34½ 42-00¼42-44½
14 if'pe caxky 40-38 43-34 49-35 53-50
Hkkjr 36-60 40-60 46-90 59-30

lzksr % iiksyk vkfn] 2011 ls m)`rA

rkfydk 13-4 esa 14 cM+s jkT;ksa esa ldy jkT; ?kjsyw mRikn ¼GSDP½ esa lsok {ks=
ds ;ksxnku fn[kk, x, gSaA ;s ;ksxnku 1980-81 ds 36-60 izfr'kr ls c<+dj 2008-
09 esa 57-30 izfr'kr gks x;k FkkA nwljs 'kCnksa esa] mDr vofèk esa 20 izfr'kr fcanqvksa
dh 'kkunkj o`f) gqbZ gSA o"kZ 1980-81 eas if'pe caxky esa lsok {ks= dk ;ksxnku
mPpre ¼40-38 izfr'kr½ Fkk vkSj gfj;[Link] esa U;wure FkkA fdarq 2008-09 esa dsjy
vkSj egkjk"Vª esa lsok {ks= dk ;ksxnku mPp jgkA mlh o"kZ ds iatkc vkSj jktLFkku
esa ;g va'k U;wure FkkA ;fn izfr'kr fcanq ifjorZu ij fopkj djsa rks dukZVd vkSj
gfj;[Link] esa mPpre lqèkkj ¼Øe'k% 22-94 vkSj 21-04½ ntZ fd;k x;k gSA nwljh
vksj iatkc o jktLFkku esa lsok {ks= ds va'knku esa cgqr U;wu ¼5-04 vkSj 7-96 fcanqvksa
dk½ lqèkkj ns[kk x;k gSA dqy feykdj fcgkj] xqtjkr] gfj;[Link]] dsjy] egkjk"Vª]
mM+hlk] rfeyukMq vkSj mÙkjk[kaM esa lao`f) nj jk"VªO;kih vkSlr ls vfèkd jgh gSA
nwljh vksj] vkUèkz] vle] fgekpy] tEew-d'ehj] >kj[kaM] dukZVd] eè; izns'k] iatkc]
jktLFkku] mÙkj izns'k vkSj if'pe cakxy dh lao`f) nj ns'k dh lao`f) nj ls de
jgh gSA bl vfoèk esa U;wure nj tEew-d'ehj ¼7-3 izfr'kr½ rFkk mPpre ¼15-9
izfr'kr½ mÙkjk[kaM esa jghA

13-6 vkèkkjHkwr lajpukRed fodkl vkSj {ks=h; fo"kerk

vusd fo}kuksa us vkfFkZd fodkl] O;kikj] jkst+xkj c<+kus vkSj {ks=h; fo"kerk,¡ ?kVkus
esa lajpukRed lqfoèkkvksa ds egÙo dks Lohdkj fd;k gSA bdcky vkSj lqyseku] 2010(
flÌhdh vkSj glu] 2010( ljdkj] 2009( gaxjkxh] 2008( ujsUnz vkSj vustk] 2008(
dqUMq vkfn] 1999A vkius bdkbZ 4 esa tkuk gS fd lajpukRed ¼fo'ks"kdj HkkSfrd½
lqfoèkkvksa dh lqyHkrk rks è[Link]; vkfFkZd vkSj lkekftd fodkl dh iwo-Z 'krZ gksrh
gSA bu lqfoèkkvksa dh vi;kZIrrk ;k vuqifLFkfr lao`f) ds fy, ,d xaHkhj [krjk
cu tkrh gSA vkb,] Hkkjr ds fofHkUu jkT;ksa esa lajpuk lqfoèkk lqyHkrk dh orZeku
voLFkk ij fopkj djsaA
13-6-1 vkèkkjHkwr lkekftd lajpukxr lqfoèkk,¡
lkekftd lajpukxr lqfoèkkvksa ls eq[; :i ls gekjk vfHkizk; f'k{kk LokLF; vkSj
LoPNrk ls jgrk gSA Hkkjr esa f'k{kk lqfoèkkvksa ds ekid ds :i esa jkT;ksa esa cqfu;knh
¼izkFkfed vkSj mPp izkFkfed½ Ldwyksa dh la[;k dk iz;ksx gksrk gSA jkT;ksa esa rqyuk
ds fy, bl la[;k dks izfr 10000 tula[;k ds vuqlkj vkdfyr fd;k tkrk gSA

68
f'k{kk Hkkjr esa {ks=h;
fo"kerk,¡
lHkh ekurs gSa fd lk{kjrk dk fdlh Hkh {ks= ds fodkl Lrj ij ldkjkRed izHkko
jgrk gSA ;g O;fDr;ksa dks lekt esa lqyHk fofHkUu u, voljksa esa Hkkxhnkjh ds
;ksX; cukrh gSA [Link] vkadM+ksa ds vuqlkj 1951 esa lk{kjrk nj ek= 18 izfr'kr
Fkh tks 2011 esa 74-04 izfr'kr rd tk igq¡phA fdarq fofHkUu jkT;ksa esa vkarfjd vkSj
muds chp lk{kjrk esa cgqr fo"kerk,¡ gSaA blh izdkj Hkkjr esa L=h vkSj iq#"k dh
lk{kjrk njksa esa Hkh cgqr vfèkd varj ik, x, gSaA
fofHkUu izkarksa esa lk{kjrk Lrjksa esa varj Hkh {ks=h; fo"kerk dh >yd ns jgs gSaA
blds fy, ge 2011 dh iq#"k lk{kjrk nj ls efgyk lk{kjrk dk varj Kkr djrs
gSaA fp= 13-5 esa jkT;okj lk{kjrk fyaxkuqlkj varjky fn[kk;k x;k gSA bl fp=
esa ,d izo`fÙk Li"V :i ls mHkj dj vk;h gSA fnYyh] dsjy vkSj iatkc tSls fodflr
jkT;ksa esa ;g varjky de gS tcfd de fodflr jkT;ksa] jktLFkku] >kj[kaM]
NÙkhlx<+ vkfn esa lk{kjrk esa fyax vkèkkfjr varjky vfèkd foLr`r gSA cM+s jkT;ksa
ds vfèkdre fyax lk{kj.k varjky ¼28 izfr'kr½ jktLFkku esa vkSj U;wure ¼4 izfr'kr½
dsjy esa ik;k x;k gSA

fp= 13-6 % iq#"k-L=h lk{kjrk nj varjky ¼izfr'kr fcanq varj½ 2011

lzksr % Hkkjr dh [Link]] 2011

fdlh Hkh {ks= dh lk{kjrk nj ds fuèkkZj.k esa ogka miyCèk f'k{kk dh lqfoèkkvksa dh
cM+h Hkwfedk jgrh gSA Ldwyksa dh miyCèkrk] vPNs Hkou] i;kZIr la[;k esa f'k{kd]
'kkSpky; vkSj is;ty dh O;oLFkk vkfn fdlh {ks= esa 'kSf{kd [Link]Ùkk ds izeq[k
vkiwfrZ i{kh; dkjd gksrs gSaA fp= 13-7 esa izfr ,d yk[k tula[;k ds vkèkkj ij
2009-10 esa izkFkfed ,oa ekè;fed Ldwyksa dh vafre la[;k fn[kkbZ xbZ gSA ns'k Hkj
esa ;g la[;k 127 gSA v#.kkpy ¼423½] fgekyp ¼283½ vkSj tEew-d'ehj ¼253½ mPp
fu"iknd jkT; jgs gSa rks fcgkj] dsjy vkSj fnYyh esa ;g la[;k fuEu jghA

69
Hkkjrh; vkfFkZd uhfr %
eq[; pqukSfr;k¡

fp= 13-7 % izkFkfed vkSj mPp izkFkfed Ldwy izfr ,d yk[k tula[;k 2009-10
¼vuafre½

uksV % ;s ljdkjh vkSj futh nksuksa izdkj ds izkFkfed] mPp izkFkfed Ldwyksa dh la[;k gSA

f'k{kk dh {ks=h; fo"kerkvksa dk ekiu dqN vU; lwpdksa }kjk Hkh gks ldrk gS% ,d
dejs okys Ldwyksa dk izfr'kr] ,d f'k{kd okys Ldwyksa dk izfr'krA Hkkjr esa 6 izfr'kr
izkFkfed Ldwyksa esa dsoy ,d f'k{k.k d{kk gSA vkaèkz vkSj v#.kkpy izns'k esa ,sls
Ldwyksa dk vuqikr mPp gS rks fnYyh] dsjy] gfj;[Link] vkSj NÙkhlx<+ esa de gSA
Hkkjr esa 9-3 izfr'kr izkFkfed Ldwy dsoy ,d f'k{kd ds lgkjs py jgs gSaA ,sls
Ldwyksa dk vuqikr v#.kkpy vkSj jktLFkku esa mPp jgkA dsjy vkSj xqtjkr esa
bu Ldwyksa dk vuqikr fuEu Fkk ¼2009-10½A
Ldwyksa esa dqN vkèkkjHkwr lqfoèkk,¡ gksuk Hkh f'k{kk ds fodkl dks izHkkfor djrk gSA
;s lqfoèkk,a gSa % 'kkSpky; lqfoèkk] is;ty] ckfydkvksa ds fy, 'kkSpky;] Ldwy ds
Hkou dh voLFkk vkfnA ns'k esa dsoy 45 izfr'kr Ldwyksa esa 'kkSpky; gSaA if'pe
caxky vkSj mM+hlk esa lka>s 'kkSpky; okys Ldwyksa dk vuqikr mPpre gSA nwljh
vksj] >kj[kaM] NÙkhlx<+ vkSj v#.kkpy esa lka>s 'kkSpky; okys Ldwyksa dk vuqikr
fuEu gSA
f'k{kkFkhZ-f'k{kd vuqikr ¼PTR½ f'k{kk dk ,d egÙ[Link] lwpd gSA mPp PTR f'k{kk
ds fuEu [Link] dk ekid ekuk tkrk gSA Hkkjr esa 3-5 izfr'kr Ldwyksa esa PTR
100 ls vfèkd gSA fcgkj ¼14-8 izfr'kr½] mÙkj izns'k ¼8-9½ tSls fiNM+s gq, jkT;ksa
esa PTR>100 okys Ldwyksa ds vuqikr mPp gSaA Ldwy ds Hkou dh n'kk Hkh Ldwyh
lajpuk lqfoèkkvksa dk ,d egÙ[Link] lwpd gSA Hkkjr esa 73-5 izfr'kr cqfu;knh Ldwy
ds Hkouksa esa py jgs gSaA jktLFkku vkSj mÙkjk[kaM esa ,sls Ldwyksa dk vuqikr mPprj
gSA v#.kkpy] if'pe caxky vkSj mM+hlk esa iDds Hkou okys Ldwyksa dk vuqikr
fuEu jgkA yxHkx 11 izfr'kr Ldwyksa ds Hkou rks gSa gh ughaA NÙkhlx<+] vkaèkz izns'k]
fcgkj] >kj[kaM vkSj if'pe caxky esa Hkoughu Ldwyksa dk vuqikr mPp ik;k x;kA
gekjs mi;qZDr fooj.k ls nks ckrsa Li"V gks jgh gSa % ¼i½ orZeku lkekftd lajpuk
lqfoèkk <kapk dkQh detksj gS( vkSj ¼ii½ jkT;ksa ds chp dkQh fo"kerk Hkh fo|eku
gSA

70
13-6-2 vkèkkjHkwr HkkSfrd lajpukRed lqfoèkk,¡ Hkkjr esa {ks=h;
fo"kerk,¡
buesa ifjogu] lapkj vkSj fo|qr ÅtkZ dh miyCèkrk 'kkfey gSA geus bdkbZ 4 esa
Hkh ns[kk gS fd Hkkjr esa izR;sd dlkSVh ds vkèkkj ij HkkSfrd lqfoèkk,¡ vi;kZIr gh
gSaA u dsoy ;s lajpuk vi;kZIr vkSj detksj gSa] cfYd lHkh jkT;ksa esa ;s leku
:i ls lqyHk Hkh ugha gSaA ;gka rd fd ,d gh jkT; ds lHkh tuinksa esa bruh
lqyHkrk ds Lrjksa esa cM+s varj gSaA
fctyh dh izfr O;fDr [kir dks fodkl dk ,d cM+k lwpd ekuk tkrk gSA Hkkjr
esa bldk Lrj 776-71 KWH Fkk tks dukMk ds 17053] phu ds 2471 vkSj la;qDr
jk"Vª vesfjdk ls 13647KWH ls dkQh de gSA fo'o Hkj esa Hkh vkSlr fctyh
dh [kir 2783 KWH gSA Hkkjr ds fofHkUu jkT;ksa esa fctyh dh [kir ds vkadM+ksa
esa cM+s varj fn[kkbZ nsrs gSaA fnYyh] xqt+jkr] iatkc tSls fodflr izns'kksa esa ;s [kir
mPpre gS rks fcgkj dh fctyh dh [kir ns'kO;kih vkSlr dk lkroka va'k vkSj
iatkc dh vkSlr dk ianzgoka va'k ek= gSA
ifjokjLrjh; fctyh iz;ksx dh tkudkjh ds vuqlkj ns'k esa 55 izfr'kr ifjokjksa
dks fctyh lqyHk gSA xzkeh.k {ks=ksa esa ;s vuqikr 43-5 vkSj 'kgjh {ks=ksa esa 83-5 ifr'kr
gSA fcgkj ¼5-13 izfr'kr½] >kj[kaM ¼9-99 izfr'kr½] mÙkj izns'k ¼19 izfr'kr½ os jkT;
gSa tgka xzkeh.k {ks= esa cls ifjokjksa dks fctyh dh lqyHkrk fuEu gSA nwljh vksj
fgeky ¼94-48 izfr'kr eè; izns'k ¼92-76 izfr'kr½ esa vfèkdre ifjokjksa dks fctyh
lqyHk gSA Hkkjr dh [Link]] 2011A

fp= 13-8 % jkT;ksa esa tula[;k va'k vkSj jkT;okj xjhcksa dh tula[;k ds
jk"Vªh; xjhc tula[;k esa va'kA

uksV % tula[;k ds vkadM+s [Link]] 2001 vkSj xjhch vuqikr NSSO ds 2004-05 vkèkkj ijA

;g fp= ns'k dh dqy tula[;k esa fofHkUu jkT;ksa ds va'k vkSj ns'k ds xjhcksa dh
dqy tula[;k esa fofHkUu jkT;ksa dh xjhc tula[;k ds va'k fn[kk jgk gSA ;g
ckr ,dne Li"V gks tkrh gS fd fiNM+s gq, jkT;ksa ds xjhcksa dk vuqikr muds
ldy tula[;k va'k ls dgha T;knk gSA fcgkj vkSj mÙkj izns'k esa ns'k dh tula[;k
71
Hkkjrh; vkfFkZd uhfr % ds Øe'k% 10-01 izfr'kr vkSj 17-75 izfr'kr va'k cls gSa fdarq xjhcksa esa ls 15-2
eq[; pqukSfr;k¡ izfr'kr vkSj 21-4 izfr'kr Hkh bUgha jkT;ksa esa gSaA blds foijhr vkaèkz izns'k esa leLr
tula[;k dk 7-5 izfr'kr clk gS fdarq ns'k Hkj ds xjhcksa es als dsoy 2-9 izfr'kr
vkaèkz izns'k ds xzkeh.k {ks=ksa esa jgrs gSaA
;fn ekuo fodkl lwpd HDI ds vkèkkj ij ckr djsa rks igys rhu nkSjksa esa dsjy
us vius izFke LFkku dks cuk, j[kk gSA mlds HDI Øekad 0-500] 0-591 vkSj
0-631 jgs gSaA nwljh vksj] fcgkj Hkh vius fuEure LFkku ls fgy ugha ik;k gSA
mlds HDI Øekad bUgha rhu vofèk;ksa esa Øe'k% 0-237] 0-308 vkSj 0-367 jgs gSaA
bu vofèk;ksa esa jktLFkku us dqN izxfr fn[kkbZ gSA igys losZ{k.k nkSj esa bldk
Øekad 12] ¼1981½] nwljs esa 11¼1991½ rFkk rhljs esa 9¼2001½A nwljh vksj vle
dh fLFkfr esa gzkl gqvk gSA ;g 1981 ds 10 ls 2001 esa 15 jkT;ksa esa 14osa LFkku
ij igq¡p x;kA rhuksa vè;;uksa esa pkj jkT; vius LFkku ij LFkkfir jgs gSa %
fcgkj&15] dsjy&1] iatkc&2 vkSj if'pe caxky&8A
rkfydk 12-5 % jkT;ksa ds HDI eku vkSj Øekad 1981-2001
jkT; 1981 1991 2001
HDI [Link] HDI [Link] HDI [Link]
vka/kz izn's k 0-298 9 0-377 9 0-416 10
vle 0-272 10 0-348 10 0-386 14
fcgkj 0-237 15 0-308 15 0-367 15
xqtjkr 0-360 4 0-431 6 0-479 6
gfj;[Link] 0-360 4 0-443 5 0-509 5
dukZVd 0-346 6 0-412 7 0-478 7
dsjy 0-500 1 0-591 1 0-638 1
e/; izn's k 0-245 14 0-328 13 0-394 12
egkjk"Vª 0-363 3 0-452 4 0-523 4
mM+hlk 0-267 11 0-345 12 0-404 11
iatkc 0-411 2 0-475 2 0-537 2
jktLFkku 0-256 12 0-347 11 0-424 9
rfeyukMq 0-343 7 0-466 3 0-531 3
mŸkj izns'k 0-255 13 0-314 14 0-388 13
if'pe caxky 0-305 8 0-404 8 0-472 8

lzksr % ;kstuk vk;ksx ¼2002½ jk"Vªh; ekuo fodkl fjiksVZ] 2001-

13-7 {ks=h; fo"kerkvksa ds dkj.k

vfèkdka'k fodkl'khy ns'kksa dh Hkkafr Hkkjr esa Hkh {ks=h; fo"kerkvksa dk izkjaHk mifuos'kh
'kklu dky esa gh gqvk FkkA ml ;qx esa leqnz rV ds nwj ds {ks= rVorhZ izkarksa
ls fiNM+us yxs FksA oSls vU; dbZ dkjd Hkh fdlh {ks= ds fodkl ds Lrj dks
izHkkfor dj ldrs gSa vkSj mu lHkh dks mifuos'kh *èkjksgj* Hkh ugha ekuk tk ldrkA
mu egÙ[Link] dkjdksa dks ge la{ksi esa] bl izdkj j[k ldrs gSa %
1½ izfr O;fDr vk; dh fo"kerkvksa dh ,d O;k[;k dksfyu DykdZ dh vkfFkZd {ks=d
72 ladYiuk }kjk laHko gSA DykdZ dk er Fkk fd mu {ks=ksa esa] tgka dk;Z'khy
 tula[;k dk vfèkd cM+k fofuekZ.k vkSj r`rh;d {ks=dksa esa dke djrk gks] izfr Hkkjr esa {ks=h;
O;fDr vk; dk Lrj Hkh mPp gksrk gSA mu jkT;ksa eas izfr O;fDr vk; vfèkd fo"kerk,¡
ik;h xbZ gSA tgk¡ tula[;k dk cM+k va'k r`rh;d dk;ksZa esa layXu gSA
2½ vkS|ksfxd bdkb;ksa dh LFkkuh;rk ij izkajfHkd jsyekxksZa ds fodkl dk xgjk
izHkko jgk gSA bu LFkkukas us xqUukj feMZy ds er ds vuq:i laxqfVdj.k
(Conglomeration) dh feŸkO;;rkvksa ds vkèkkj ij cM+s Lrj ij vkS|ksfxdhdj.k
dks viuh vksj vkd`"V fd;k gSA
3½ ,sfrgkfld n`f"V ls fodflr jkT;ksa esa dkS'ky] laosnu'khyrk vkSj fu"iknu
[Link];ksa ds vkèkkj ij iz'kklfud O;oLFkk vfèkd jgh gSA iw¡th rks cgqr vfèkd
xfr'khy gksrh gSA ,d LFkku ls nwljs LFkku tk ldrh gSA fdarq lq'kklu dk
bl izdkj LFkku ifjorZu ugha gks ikrkA ;g rks fdlh LFkku@izns'k ds vius
lkekftd-jktuhfrd ifjos'k esa] nh?kZdky esa fodflr gksrk gSA ,d iqjkuh iM+
xbZ lkekftd jpuk vkèkqfud n`f"V ls lq'kklu dks èkkj.k ugha dj ikrhA ;g
rks vius nqcZyrkdkjh ,oa Hkz"Vkpkjh izHkkoksa ds ekè;e ls ckè; :i ls lq'kklu
dh LFkkiuk ds iz;klksa dks Hkh fujk'k vkSj fu"Qy cuk nsrh gSA
4½ vU; lacafèkr ,sfrgkfld dkjd lajpukRed lqfoèkkvksa dk fodkl gSA vkt ds
vfèkd fodflr {ks= ogh gSa tgka jtokM+s 'kkgh esa gh lajpukRed fodkl dk
lw=ikr gks x;k FkkA fdrus gh vU; jkT;ksa ds jkt ifjokj vius vki dks
bZ'oj dk izfrfufèk vkSj 'kklu ds uSlfxZd vfèkdkj ls laiUu ekurs jgsA mUgksaus
lajpukRed fodkl ij dksbZ è;ku ugha fn;kA
5½ vHkh gky gh ds o"kksZa esa Hkh ¼mUgha ^nsonwrksa* ds ;qx dh Hkkafr½ ljdkjh ctV
ls lajpuk ds foŸkh;u esa dkQh fxjkoV vk jgh gSA fodflr izkarksa vkSj cM+s
uxjksa dh vksj gh vkarfjd laLFkkxr foŸk vkSj ckè; lgk;rk dk izokg gks
jgk gSA
6½ lkofèkd _.k laLFkku vkSj O;kolkf;d cSad Hkh vis{kkd`r vfèkd fodflr jkT;ksa
esa fuos'k djus dks vfèkd mRlqd fn[kkbZ nsrs gSaA
cSdksa }kjk fj;k;rh ojh;rk lk[k vkSj foŸkh; laLFkkuksa dh iqu% foŸkh;u lqfoèkkvksa
ls vehj izkarksa dks de C;kt nj ij fuos'k ;ksX; dks"k vklkuh ls ikus esa
enn feyh gSA
blh izdkj 'kgjh vkèkkjHkwr lqfoèkkvksa ds iz;ksDrkvksa ls mudh iwjh ykxr olwyus
vkSj jkT; ljdkjksa ij foŸkh; vuq'kklu ykxw djus ds fjt+oZ cSad ds iz;klksa
us Hkh fodflr jkT;ksa vkSj cM+s uxjksa esa gh fuos'k ds ladqyu dks c<+kok fn;k
gSA
7½ ns'k ds fofHkUu jkT;ksa esa f'k{kk vkSj rduhdh izf'k{k.k dh lqfoèkkvksa ds fy,
izkoèkkuksa esa cgqr gh fo'kky {ks=h; vlarqyu vkSj fo"kerk Li"V fn[kkbZ iM+
jgh gSA
8½ ns'k dh yksdfoŸk O;oLFkk dh lapkyu fofèk dk Hkh varjkZT;h; fo"kerkvksa ds
l`tu vkSj mUgsa cuk, j[kus esa cM+k ;ksxnku jgk gSA 73
Hkkjrh; vkfFkZd uhfr % & fuEu vk; jkT;ksa esa lkoZtfud fuos'k] lajpukRed lao`f) vkSj iz'kklfud
eq[; pqukSfr;k¡ lsokvksa dk Lrj mPp vk; jkT;ksa ls cgqr fiNM+k gqvk gSA vr% fo"kerk,¡
vkSj ?kuhHkwr vkSj LFkk;h gks tkrh gSaA
& fcØhdj O;oLFkk ls vehj jkT; vius djksa ds Hkkj dk xjhc jkT;ksa ds
fuokfl;ksa dks fu;kZr dj nsrs gSaA
& dsUnz }kjk jkT;ksa dks fj;k;rh _.kksa us izfrxkeh varizZ'kklfud [Link]
dks c<+kok fn;k gSA
9½ Hkkjr us c<+rs gq, oS'ohdj.k ds ifjos'k esa lao`f) dk dkS'ky xgu iFk pquk
gS vkSj dq'ky Je dh etnwjh njsa vHkh ls fu;ksDrk LièkkZ ds dkj.k mNky
ij gSA bl n'kk esa vko';d gS fd nqyZHk dkS'ky dh fu;ksDrk QeksZa ds mRiknu
dk Lrj ml dkS'ky dk Hkjiwj iz;ksx djus ;ksX; gksA fdarq mlds fy, rks
rhoz lao`f) vkSj i;kZIr lajpukRed lqfoèkkvksa ls [Link] vkS|ksfxd okrkoj.k
dh vko';drk gksxhA blds dkj.k Hkh fo"kerk,¡ vfèkd gks tkrh gSaA
10½ lqèkkjiwoZ lkoZtfud {ks= rks fiNM+s {ks=ksa esa fuos'k izokfgr dj {ks=h; lerk
cuk, j[kus esa [Link];d ;ksxnku dj jgk FkkA fdarq lqèkkj dk;ZØe us rks
lkoZtfud {ks= dk è;ku dsanz gh cny Mkyk gSA ;g {ks= vc fo"kerk fuokj.k
ds :i esa mruk lcy ugha jgk gSA
vkfFkZd lqèkkjksa us futh {ks= vkSj fu;kZrksUeq[k mRiknu dks c<+kok fn;k gSA ykxr
dVkSrh }kjk LièkkZ'khy cuus ds mRlqd ;s m|e Hkh vis{kkd`r vfèkd fodflr {ks=ksa
dh vksj vxzlj gks jgs gSaA vr% fuos'k dk;Z bUgha {ks=ksa esa vkSj ladsafnzr gks jgs
gSaA [Link]% fo"kerk vkSj xgjh gks jgh gSA
la{ksi esa ge ;gh dg ldrs gSa fd mPprj lajpukRed lqfoèkk fuekZ.k O;; us
vehj jkT;ksa dks vehj gh cuk;k gSA lajpuk vkSj izfr O;fDr vk; esa èkukRed
lglacaèk jgrk gSA ;g ckr fofHkUu jkT;ksa ds vuqHko ls gh Li"V gks jgh gSA
cksèk iz'u 2
1½ mu jkT;ksa ds uke crk,a tgk¡ d`f"k {ks= dk GSDP esa ;ksxnku 1981 ds ckn
ls de gks jgk gSA
................................................................................................
................................................................................................
................................................................................................
2½ GSDP esa d`f"k ds va'k esa de fxjkoV ds D;k izHkko gksrs gSa\
................................................................................................
................................................................................................
................................................................................................
74
3½ crkb, fd D;k le; ds O;rhr gksus ij vkS|ksfxd fodkl dh fo"kerk,¡ de Hkkjr esa {ks=h;
gqbZ gSa\ fo"kerk,¡

................................................................................................
................................................................................................
................................................................................................
4½ 'kSf{kd fodkl ds lwpd crkb,A
................................................................................................
................................................................................................
................................................................................................

13-8 {ks=h; fo"kerk fuokj.k ds mik;

{ks=h; fo"kerk ds fuokj.k ds mik;ksa dh ;s fo'ks"krk gksrh gSa %
1½ dsanz ls jkT;ksa dks lalkèku varj.k esa fiNM+s jkT;ksa dk i{k fy;k
tk, % gekjs ns'k esa lkèku varj.k nks izdkj ls gksrs gSa % ¼d½ ;kstuk vk;ksx
}kjk eq[;r% ;kstuk varj.k ds :i esa( vkSj ¼[k½ foŸk vk;ksx }kjk xSj-;kstuk
varj.k ds :i esaA ;kstuk vk;ksx lac) foHkkxksa ls ijke'kZ dj dsanzh; ,oa
dsanz izk;ksftr ifj;kstukvksa ds LFkku dk p;u djrk gSA
,d uohu vè;;u us Li"V fd;k gS fd xjhc izkarksa dks fodkl dk;ksZa ds fy,
vehjksa dh vis{kk dgha vfèkd vuqikr esa èku lqyHk djk;k tk jgk gSA
2½ lewps {ks= esa 'kh?kz izlkfjr gksus okys dk;ZØeksa dks ojh;rk % d`f"k]
lkeqnkf;d fodkl] flapkbZ] fo|qr vkiwfrZ] ifjogu-lapkj vkSj lkekftd lsokvksa
ds dk;Z {ks= cgqr O;kid gksrs gSaA ;s tulkekU; dks vkèkkfjd lqfoèkk,¡ vkSj
lsok,¡ iznku djrs gSaA ;s jkT;ksa dh ;kstukvksa dk va'k gSa vkSj jkT; ;kstukvksa
dh jpuk rFkk muesa le;kuqlkj ifjorZuksa ds ekè;e ls fodkl ds Qy iwjs
ns'k esa forfjr gks ldrs gSaA
3½ vkS|ksfxd n`f"V ls fiNM+s {ks=ksa esa lsokvksa dk izkoèkku % vusd jkT;ksa
dh ;kstukvksa esa unh ?kkVh ;kstuk,¡ cgqr vge gksrh gSa vkSj bu cgqeq[kh izdYiksa
esa cM+s Lrj ij fuos'k gksrk gSA ;s ,oa vU; vusd izdYi ns'k ds mu cM+s
Hkw-Hkkxksa ds fodkl ds fy, vko';d gSa tgk¡ vHkko] csjkst+xkjh NkbZ gS ;k tks
vU; fdlh u fdlh :i esa de fodflr jg x, gSaA d`f"k mRiknu vkSj
lkeqnkf;d fodkl dk;ZØeksa] f'k{kk vkSj LokLF; ;kstuk,¡ vkfn ds ykHk nwj-
njkt ds {ks=ksa rd igqap ldrs gSaA
4½ y?kq vkSj xzkeh.k m|ksxksa ds izlkj dk;ZØe % ;s m|e ns'k Hkj esa QSys
gq, gSa vkSj dsanz ,oa jkT; ljdkjsa fofHkUu {ks=ksa esa bu m|eksa dks dbZ izdkj
dh lgk;rk iznku djrh gSA lHkh jkT;ksa esa tks vks|kSfxd cfLr;k¡ cukbZ xbZ
gSa] mudh LFkkiuk izk;% xzkeh.k@d`f"kd {ks=ksa esa gqbZ gSA
75
Hkkjrh; vkfFkZd uhfr % 5½ vkS|ksfxd xfrfofèk;ksa dk folj.k ¼izlkj½ % lkoZtfud m|eksa ds LFkku
eq[; pqukSfr;k¡ dk p;u djus esa vko';d rduhdh vkSj vkfFkZd dlkSfV;ksa dks ut+jvankt
fd, fcuk tgka rd laHko gqvk vis{kkd`r fiNM+s {ks=ksa ds fgrksa dk è;ku j[kk
x;k gSA vusd izdYi rks fo'ks"kKksa ds vè;;uksa vkSj vkfFkZd dlkSfV;ksa ds vuqlkj
LFkkfir gq, gSaA fdarq mUgsa vkS|ksfxd n`f"V ls fiNM+s {ks=ksa esa yxk;k x;k gS
vkSj mu {ks=ksa dks Hkfo"; esa cgqr ykHk igq¡psxkA
ewyHkwr iwath vkSj mRiknd inkFkksZa ds m|e dPps eky ds lzksrksa ds ikl vU;
vkfFkZd fu;eksa dk vuqlj.k djrs gq, yxk, x, gSaA vc ;g Hkh vuqHko fd;k
tk jgk gS fd cM+s Lrj ij miHkksDRkk inkFkksZa dk fuekZ.k djus okys m|ksxksa
ls Hkh {ks=h; fodkl ds ,d u, Lo:i dh izkfIr laHko gks ldrh gSA
fdlh lhek rd ubZ izfØ;kvksa ds fodkl vkSj dPps eky ds u, iz;ksx lkeus
vkus ls Hkh vkS|ksxhdj.k dks izksRlkgu feyk gSA ,sls fodkl dks c<+kok nsrs
le; {ks=h; forj.k vkSj mRiknu dh ferO;;rk ds chp ,d lgh larqyu
cuk, j[kus dh vko';drk gksxhA
6½ fiNM+s {ks=ksa ds fy, fodkl ;kstuk,¡ % orZeku uhfr ds vuqlkj fiNM+s
{ks=ksa ds fodkl ds fy, lkekU; {ks=dh; dk;ZØeksa ds vfrfjDr vkSj vfèkd
èku jkf'k;ka fo'ks"k :i ls vkcafVr gksrh gSaA bu fo'ks"k ;kstukvksa ds ;s oxZ
gSa %
& fo'ks"k y{[Link] okys {ks=ksa ds fy, % e: Hkwfe fodkl dk;ZØe] vuko`f"V
vk'kadk xzLr {ks= fodkl dk;ZØe] tylaxzg {ks= fodkl] ioZrh; {ks=
fodkl ,oa mi;kstuk,¡] mŸkj-iwoZ fodkl ifj"kn] tutkrh; {ks= fodkl
,tsalh vkfnA
& fof'k"V lewg dsafnzr ;kstuk,¡ % NksVs fdlkuksa] SC oxksZa ds fodkl
ds fy, fo'ks"k ,tsafl;ka vkfnA
& izksRlkgu ,oa fj;k;r ;kstuk,¡ % fiNM+s {ks=ksa esa fo'ks"k ;kstukvksa ds
fy, foŸkh; laLFkkvksa ls fj;k;rh _.k] dj-jkgr] fuos'k lkgk¸;] ifjogu
lkgk¸;] dPps eky ds vkcaVu esa ojh;rk] e'khuksa dh fd'rksa ij [kjhnnkjh]
¼246 vkS|ksfxd n`f"V ls fiNM+s ftyksa ds fy,½] vFkZ{kerk dh uke dlkSfV;ka
rFkk xzkeh.k fo|qrhdj.k fuxe }kjk bu {ks=ksa dks fo|qr vkiwfrZ ds fufer
iw¡th O;; ds fy, _.k dh vnk;xh esa fj;k;rsa vkfnA
& jk"Vªh; xzke fodkl ;kstuk % ;g ;kstuk 150 tuinksa esa py jgh
gSA ,d #-25000 djksM+ dk fiNM+s jkT; dks"k LFkkfir gqvk gS tks o"kZ
2005-06 dke izkjaHk dj pqdk gSA
13-8-1 eq[; =qfV;k¡@lhek,¡
1½ bu lHkh ;kstukvksa dh lcls cM+h =qfV rks ;gh gS fd okLrfod èkjkry ij
budh izxfr dh dksbZ tkudkjh laiszf"kr ugha gksrhA vke è[Link] cu jgh gS
fd ;s ;kstuk,¡ dkxth 'kksj gksrh gSa& buds rduhdh vkfFkZd nkar Hkh ugha
gksrs vkSj okLro esa bu ij dksbZ dke ugha gksrkA vfèkdka'k èku ukSdj'kkgh
vkSj LFkkuh; lŸkkèkh'kksa dh frtksfj;ksa esa pyk tkrk gSA
76
2½ ;|fi {ks= fodkl ;kstukvksa ds fy, vkcafVr èkujkf'k;ka cM+h Hkkjh Hkjde fn[kkbZ Hkkjr esa {ks=h;
nsrh gSa fdarq ;fn izfr O;fDr èku lqyHkrk ds vuqlkj rqyuk djsa rks ;s fodflr fo"kerk,¡
{ks=ksa dh rqyuk esa de jg tkrh gSaA
3½ vkS|ksfxd vkSj ifjogu lkgk¸;ksa ds izHkkoksa dk vHkh ewY;kadu ugha fd;k x;k
gSA fdarq tks FkksM+h cgqr tkudkjh fey jgh gS] mlls ;gh Kkr gksrk gS fd
lkgk¸;ksa ds ldkjkRed [Link] ugha fey ikrs gSa tgk¡ lajpuk lqfoèkk,¡ lqyHk
gks aA
4½ fofHkUu izkarksa vkSj dsanz 'kkflr izns'kksa esa fiNM+s {ks=ksa dh igpku ds fy, dksbZ
le:i ,oa [Link] dlkSfV;ka ugha cukbZ xbZa u vk; NwV ds fy,] u dsanzh;
fuos'k lgk;rk ;kstuk ds fy, vkSj u gh ykblsal [Link] ds fy,A vr% bu
{ks=ksa dh igpku dh orZeku dlkSfV;ka vf[ky Hkkjrh; n`f"V ls fiNM+s {ks=ksa
ds fodkl dh lgh laHkkoukvksa dh laizkfIr esa l{ke ugha gks ik;h gSaA

13-9 larqfyr {ks=h; fodkl ds fy, lq>ko

bl fo"k; ij ,d u;s vè;;u us larqfyr {ks=h; fodkl ds fy, ;s lq>ko fn,
gSa%
1½ d`f"k esa fuos'k dk c<+kuk t:jh gSA fiNM+s {ks=ksa esa rks bldh fo'ks"k t:jr
gSA xjhc {ks=ksa esa d`f"k ds vxz- ,oa i'p-xkeh lacaèk lw=ksa ij fo'ks"k è;ku
fn;k tkuk pkfg,A o"kkZ-ty laxzg] e`nk laj{k.k] xzkeh.k lM+dksa] xksnkeksa]
izlaLdj.k lqfoèkkvksa vkSj vfèkd nke fnykus okyh Qlyksa ij fo'ks"k cy nsuk
pkfg,A fofHkUu {ks=ksa esa d`f"kd lao`f) esa Hkh dkQh varj gSA mudk 'keu Hkh
fu'p; gh {ks=h; vlarqyu ?kVkus esa lgk;d gksxkA
2½ vc rks lsok {ks= lao`f) dk uke lkjFkh cu jgk gSA vusd jkT;ksa esa cSafdax]
chek vkSj lajpuk lqfoèkkvksa dk lao`f) foLrkj esa cM+k ;ksxnku jgk gSA fiNM+s
{ks=ksa esa bu lHkh xfrfofèk;ksa dks izksRlkfgr djus dh cM+h vko';drk gSA
3½ fiNM+s {ks=ksa ds fuokfl;ksa ds thouLrj ds mUu;u vkSj ogka è[Link]; fodkl
dks laHko cukus ds fy, mu {ks=ksa esa fo|qr] ifjogu] nwjlapkj rFkk flapkbZ dh
lqfoèkkvksa dk fodkl djuk rks ,d iwoZ'krZ gh gSA ;gka futh fuos'k dks vkdf"kZr
djus esa fu;fer ,oa lqfuf'pr fo|qr vkiwfrZ] fodflr ifjogu ra= vkSj vkèkqfud
nwjlapkj lqfoèkkvksa dks egŸ[Link] dkjd ekuk tkrk gSA
4½ foŸkh; lalkèkuksa dk varj.k % dsanz }kjk ,d= dj vkfn ds varj.k ds forj.k
lw= dks vkSj vfèkd izxfr'khy cuk;k tkuk pkfg,A foŸk vk;ksx vkSj ;kstuk
vk;ksx }kjk iz;ksx gks jgs lw= esa ;s eq[; dkjd gSa% ¼d½ tula[;k] ¼[k½
dj laxzg] ¼x½ fiNM+siu dh dksbZ dlkSVh] vkSj ¼?k½ cM+s flapkbZ@fo|qr ;k fdlh
vU; lsok ds mUu;u ds fy, foŸk dh vko';drkA tula[;k dks 70 ls 90
izfr'kr dk Hkkjeku fn;k tkuk rks le> vkrk gS fdarq dj laxzg vkSj cM+s
izdYi ds fy, èku dh vko';drk izfrxkeh yxrh gSA èkuh jkT;ksa dk dj
laxzg vkSj cM+s izdYi dh jpuk {kerk vfèkd gksrh gS ¼D;ksafd mudh izfr
O;fDr vk; vfèkd gS½A vr% forj.k lw=ksa esa ls bUgsa iwjh rkSj ij fudkyuk
77
Hkkjrh; vkfFkZd uhfr % mfpr yxrk gSA lkjs dsanzh; lalkèkuksa dk foHkktu dsoy tula[;k vkSj
eq[; pqukSfr;k¡ fiNM+siu ds vkèkkj ij gksuk pkfg,A
5½ ,d vkSj ckr ij xkSj gksuk pkfg, % dsanz }kjk varj.k jkf'k r; djrs le;
fdlh jkT; ds vanj vYifodflr {ks=ksa dh vksj dksbZ è;ku ugha fn;k tkrkA
nwljs xjhch dks rks varfjr lkèkuksa dk vkdkj ugha cfYd muds iz;ksx dk Lo:i
izHkkfor djrk gSA vr% varj.k fuèkkZj.k dh bdkbZ izkar ugha cfYd tuin gksuh
pkfg,A fiNM+s gq, ftyksa dks gh vfèkd èku dk vkcaVu gksuk pkfg,A ;gka
Hkh èku :ih fuos"k dh iryh-lh rg lHkh vksj QSykus dh vis{kk vkS|ksfxd
fiNM+siu ds vkèkkj ij fuos'k ojh;rkvksa dh igpku dj xgu iz;ksx djuk
vfèkd ykHkizn gksxkA
6½ dsanzh; ctV ds lajksèkksa ds dkj.k dsanz }kjk jkT;ksa esa izR;{k fuos'k rks èkhjs-
èkhjs can gh gks tk,xkA bu gkykr esa fdlh jkT; dh vkfFkZd izxfr dks izHkkfor
djus okyk lcls cM+k dkjd ogka iz'kklu dh [Link]Ÿkk gks tkrh gSA ,d csgrj
iz'kklu vfèkd jktLo tqVkus vkSj mldk csgrj iz;ksx djus esa lQy jgrk
gSA ;gh jkT; ns'kh; vkSj fons'kh lzksrksa ls vfèkd fuos'k Hkh vkdf"kZr dj ik,axsA
;gh jkT; vfèkd vFkZ{ke izdYiksa ds fopkj@izk:i rS;kj djus vkSj dsanzh;
lgk;rk ;k ckg~; èku ikus ds iz;kl esa lQy gks ldrs gSaA vr% fiNM+s jkT;ksa
esa rks fo'ks"k :i ls iz'kklu dks lqn`<+ djus ij è;ku fn;k tkuk pkfg,A
7½ vkus okys o"kksZa esa fdlh jkT; esa fuos'k ds [Link]; ij mldh i;[Link]; uhfr;ksa
dk cgqr izHkko jgus okyk gSA oSf'od fu;e vkSj vuqcaèk i;kZoj.k lacaèkh uhfr;ksa
ds rdZlaxr leqPp;ksa dh ekax dj jgs gSaA fonksgudkjh m|ksxksa] rsy vkSj èkkfRod
[kfutksa vkfn ds fo"k; esa rks i;kZoj.k fo"k;d vis{kk,a cgqr egŸ[Link] gksrh
tk jgh gSaA jkT;ksa dks bl i{k ij vfèkd è;ku nsuk gksxkA
varr% larqfyr {ks=h; fodkl dsoy fdlh {ks= esa vfèkd lalkèku >ksad nsus ls ugha
gksxkA blds fy, rks vfèkd lalkèku vkdf"kZr djus ds mi;qDr okrkoj.k dk fuekZ.k
djuk gksxk tks fuos'kdksa dks Hkh mfpr izkfIr djkrs gq, mu lalkèkuksa dk lgh iz;ksx
Hkh lqfuf'pr dj ldsaA

13-10 vfHklj.k izes;

bl izes; ds vuqlkj fdlh vFkZO;oLFkk dh vkfFkZd lao`f) esa foLrkj vkus ij csgrj
lalkèku laiUu {ks= vU; {ks=ksa ls vfèkd rst xfr ls izxfr djrs gSaA fdarq dqN
le; ckn ogk¡ âkleku izfrQy dk fu;e ykxw gks tkrk gSA vis{kkd`r fiNM+s {ks=ksa
esa iw¡th dh lhekar mRikfnrk nj vfèkd mPp gksxh vkSj ;gh loaf) ns'kksa dks ,dleku
djus yxsxhA blh izfØ;k esa fofHkUu {ks=ksa ds chp vk; ds varj dh [kkbZ Hkh iVus
yxsxhA
fdarq Hkkjr esa vHkh rd ,sls vfHklj.k izHkko ds dksbZ ladsr ugha fey jgs gSaA
cksèk iz'u 3
1½ dksfyu DykdZ dh ladYiuk ds vkèkkj ij {ks=h; fo"kerkvksa ds dkj.k crkb,A
78 ................................................................................................
 ................................................................................................ Hkkjr esa {ks=h;
fo"kerk,¡
................................................................................................
2½ {ks=h; fo"kerk,¡ de djus esa lkofèkd _.k nsus okys laLFkkuksa dh Hkwfedk
crkb,A
................................................................................................
................................................................................................
................................................................................................
3½ Hkkjr ljdkj us {ks=h; fo"kerkvksa ds fuokj.k ds fy, D;k-D;k dne mBk,
gS\
................................................................................................
................................................................................................
................................................................................................

13-11 lkjka'k
Hkkjr esa {ks=h; fo"kerk ;kstuk vkSj uhfr fuekZrkvksa ds fy, ,d cM+h pqukSrh cuh
gqbZ gSA o"kksZa ls vusd dk;ZØe ykxw gksus ds ckn Hkh ;g leL;k cuh gqbZ gSA
;s fo"kerk,¡ lao`f) nj] izfr O;fDr SDP] izfr O;fDr miHkksx O;;] GSDP esa
{ks=kuqlkj ;ksxnku] d`f"kd fodkl] vkS|ksfxd vkSj lajpuk lqfoèkkvksa ds fodkl ,oa
ekuoh; fodkl esa Hkh izfrfcafcr gksrh gSaA {ks=h; fo"kerkvksa ds ;s egŸ[Link] dkjd
gSa % lajpukRed fodkl esa ,sfrgkfld varj] lajpuk ds fy, ctVh; leFkZu esa
fxjkoV] foŸkh; laLFkkuksa] f'k{kk ,oa izf'k{k.k lqfoèkkvksa ds izkoèkku vkfnA bu
fo"kerkvksa ds fuokj.k ds fy, vusd dk;ZØe ykxw fd, x, gSaA fdarq bu lHkh
dk;ZØeksa dks vusd =qfV;ka >syuh iM+h gSa vkSj vHkh Hkh larqfyr {ks=h; fodkl
lqfuf'pr djus ds fy, cgqr dqN fd;k tkuk ckdh gSA

13-12 vH;kl iz'u

1½ {ks=h; fo"kerkvksa ds lanHkZ esa [Link] izfrfØ;kvksa dk D;k vFkZ gksxk\ fdlh
ns'k esa {ks=h; fo"kerkvksa dh vki fdl izdkj leh{kk djsaxs\
2½ {ks=h; fo"kerk dk D;k vfHkizk; gS\ Hkkjr esa {ks=h; fo"kerkvksa dk vkdyu
djsaA
3½ Hkkjr esa {ks=h; fo"kerkvksa dh O;k[;k esa lajpukRed lqfoèkkvksa ds fodkl dh
Hkwfedk dk ewY;kadu djsaA
4½ Hkkjr ljdkj }kjk {ks=h; fo"kerk,¡ feVkus ds fy, fd, x, mik;ksa dh leh{kk
djsaA vki bu vlarqyuksa ds fuokj.k ds fy, D;k lq>ko nsaxs\

79
Hkkjrh; vkfFkZd uhfr % 13-13 dqN mi;ksxh iqLrdsa
eq[; pqukSfr;k¡
Vorauer, K. Europäische Regionalpolitik Regionale Disparitäten. Theoretische
Fundierung, empirische Befunde und politische Entwürfe. Passau: Münchener
Geographische Hefte, 1997. ISBN 3-932820-01.
Alois Kutscherauer, Hana Fachinelli, Miroslav Huèka, Karel Skokan, Jan Sucháèek,
Petr Tománek, Pavel Tuleja, (2010) ‘Regional disparities in regional development of
the Czech Republic’, 2010WD-55-07-1, VŠB-Technical University of Ostrava,
Faculty of Economics.
Mera, K (1975): Income Distribution and Regional Development, University of Tokyo
Press, Tokyo.
Myrdal, Gunner (1957): Economic Theory and Underdeveloped Regions, Gerald
Duckworth and Co Ltd, London.
Hirschman, A.(1958): The Strategy of Economic Development, Yale University Press,
New Haven.
Kuznets, S (1963): Quantitative Aspects of the Economic Growth of Nations, VIII.
Distribution of Income by Size, in Economic Development and Cultural Change Vol
XI, No 2, Part 11, pp 1-45.
Bhattacharya BB, Sakthivel S. (2004): Regional Growth and Disparity in India:
Comparison of Pre- and Post-Reform Decades. Economic and Political Weekly,
39(10): 1071-77.
Kar S, Sakthivel S. (2007): Reforms and Regional Inequality in India. Economic and
Political Weekly, 42(47): 69-77.
Puga D. (1999): The Rise and Fall of Regional Inequalities. Eur. Econ. Rev., 43:
303-34.
Kim S. (2008): Spatial Inequality and Economic Development: Theories, Facts, and
Policies. Commission on Growth and Development Working, Washington DC. 16.
Papola, T.S, Nitu Maurya, Narendra Jena(November 2011): Inter Regional Disparities
in Industrial Growth and Structure, Institute for Studies in Industrial Development,
New Delhi
Anjani Kumar, Sant Kumar, Dhiraj K. Singh and Shivjee (2011): ‘Rural Employment
Diversification in India: Trends, Determinants and Implications on Poverty’ Agricultural
Economics Research Revie, Vol. 24 (Conference Number) 2011 pp 361-372
Postel, Sandra. (1999): Pillar of Sand: Can the Irrigation Miracle Last?, New York
& London: WW Norton & Company.

13-14 'kCnkoyh
{ks=h; fo"kerk % fdlh Lo:i] izfØ;k ;k ?kVukØe ds vkèkkj
ij fo'ks"k HkkSxksfyd {ks=okj foHkktuA ;s varj

80
 ml o`grj lajpuk dh de ls de nks bdkb;ksa Hkkjr esa {ks=h;
ds chp vo'; gksuk pkfg,A fo"kerk,¡

i'p izokg vkSj izlkj izHkko % fdlh pgsrs {ks= esa vkfFkZd vkSj lkekftd
'kfDr;ksa dk ladqyu vlarqyu iSnk djrk gSA
feMZy dk er gS fd ftl vFkZO;oLFkk dks
lao`f) ykHk izkIr gks tkrk gS] og mls cuk,
j[krk gSA Je] iw¡th vkSj O;kikj ds detksj
{ks=ksa dh vksj izokg dks gh i'p izokg dgk
x;k gSA O;kikj ls estcku {ks= ykHkkfUor gksrk
gSA izlkj izHkko ;k ldkjkRed ckg~;rk,¡ vU;
{ks=ksa esa Hkh lao`f) dh ubZ rjaxksa dks lapfjr
djus esa lgk;d gSaA ;s fiNM+s {ks=ksa ds mRiknu
dh ekax esa o`f)] ogka Hkh izkS|ksfxdh vkSj Kku
ds izlkj vkfn dk :i ys ldrh gSaA fdarq
izlkj izHkko i'p izokg izHkko ls {kh.k gksrs gSa&
var{ksZ=h; varj fQj Hkh foLr`r cus jgrs gSaA
fopj.k [Link] % fdlh tula[;k ds varfuZfgr varjksa dks ekius
dh ,d fofèkA ;g ekud fopyu vkSj vkSlr
dk vuqikr gS ftls izfr'kr ds :i esa vfHkO;Dr
fd;k tkrk gSA mPp fopj.k [Link] dk vFkZ
fdlh lewg esa vfèkd vkarfjd fofHkUurk gksrk
gSA
th Mh ih vkSj ,u Mh ih % th Mh ih ,d fuf'pr vofèk esa ns'k esa
mRikfnr oLrqvksa vkSj lsokvksa ds vafre mRiknu
dk cktkj ewY; gSA fuoy ?kjsyw mRikn ¼NDP½
oLrqr% th Mh ih esa ls ns'k ds iwa¡th HkaMkj dk
ewY; gzkl dks ?kVkdj izkIr gksrk gSA
lk[k-tek vuqikr % cSad O;olk; esa iz;qDr lwpdA ;g mRiknd
{ks=ksa dks izksRlkfgr djus vkSj vkfFkZd lao`f) esa
cSafdax {ks= dk ;ksxnku ekuk tkrk gSA cSad
vkèkkfjr foŸkh; O;oLFkk esa ;g vuqikr lk[k
iznk; O;oLFkk dh izHkkoksRikndrk dk ,d
egŸ[Link] ekid ekuk tkrk gSA bl vuqikr dk
mPp Lrj cSadksa dh lk[k iznku djus dh mPp
rRijrk dk lwpd gSA
ekuo fodkl lwpd ¼HDI½ % ekuoh; fodkl ds vkèkkj ij ns'kksa dks Øfedrk
lw= esa ckaèkus dh ,d fofèkA *ekuo fodkl* 'kCn
dk iz;ksx vc iwoZorhZ thou Lrj ds LFkku ij
gksus yxk gSA ;g thok'kk] lk{kjrk] f'k{kk vkSj
thou Lrj dk ,d lka>k ekid gSA 81
Hkkjrh; vkfFkZd uhfr %
eq[; pqukSfr;k¡
13-15 cksèk izz'uksa ds mŸkj@ladsr
cksèk iz'u 1
i½ Hkkx 13-2 ns[ksa
ii½ Hkkx 13-2 ns[ksa
iii½ Hkkx 13-1 ns[ksa
iv½ Hkkx 13-1 rFkk 10-2

cksèk iz'u 2
i½ Hkkx 13-4 ns[ksa
ii½ Hkkx 13-4 ns[ksa
iii½ Hkkx 13-5 ns[ksa
iv½ miHkkx 13-6-1 ns[ksaA

cksèk iz'u 3
i½ Hkkx 13-7 ns[ksa
ii½ Hkkx 13-7 ns[ksa
iii½ Hkkx 13-8 ns[ksaA

82