A propos de ce livre

Ceci est une copie numérique d’un ouvrage conservé depuis des générations dans les rayonnages d’une bibliothèque avant d’être numérisé avec
précaution par Google dans le cadre d’un projet visant à permettre aux internautes de découvrir l’ensemble du patrimoine littéraire mondial en
ligne.
Ce livre étant relativement ancien, il n’est plus protégé par la loi sur les droits d’auteur et appartient à présent au domaine public. L’expression
“appartenir au domaine public” signifie que le livre en question n’a jamais été soumis aux droits d’auteur ou que ses droits légaux sont arrivés à
expiration. Les conditions requises pour qu’un livre tombe dans le domaine public peuvent varier d’un pays à l’autre. Les livres libres de droit sont
autant de liens avec le passé. Ils sont les témoins de la richesse de notre histoire, de notre patrimoine culturel et de la connaissance humaine et sont
trop souvent difficilement accessibles au public.
Les notes de bas de page et autres annotations en marge du texte présentes dans le volume original sont reprises dans ce fichier, comme un souvenir
du long chemin parcouru par l’ouvrage depuis la maison d’édition en passant par la bibliothèque pour finalement se retrouver entre vos mains.

Consignes d’utilisation

Google est fier de travailler en partenariat avec des bibliothèques à la numérisation des ouvrages appartenant au domaine public et de les rendre
ainsi accessibles à tous. Ces livres sont en effet la propriété de tous et de toutes et nous sommes tout simplement les gardiens de ce patrimoine.
Il s’agit toutefois d’un projet coûteux. Par conséquent et en vue de poursuivre la diffusion de ces ressources inépuisables, nous avons pris les
dispositions nécessaires afin de prévenir les éventuels abus auxquels pourraient se livrer des sites marchands tiers, notamment en instaurant des
contraintes techniques relatives aux requêtes automatisées.
Nous vous demandons également de:

+ Ne pas utiliser les fichiers à des fins commerciales Nous avons conçu le programme Google Recherche de Livres à l’usage des particuliers.
Nous vous demandons donc d’utiliser uniquement ces fichiers à des fins personnelles. Ils ne sauraient en effet être employés dans un
quelconque but commercial.
+ Ne pas procéder à des requêtes automatisées N’envoyez aucune requête automatisée quelle qu’elle soit au système Google. Si vous effectuez
des recherches concernant les logiciels de traduction, la reconnaissance optique de caractères ou tout autre domaine nécessitant de disposer
d’importantes quantités de texte, n’hésitez pas à nous contacter. Nous encourageons pour la réalisation de ce type de travaux l’utilisation des
ouvrages et documents appartenant au domaine public et serions heureux de vous être utile.
+ Ne pas supprimer l’attribution Le filigrane Google contenu dans chaque fichier est indispensable pour informer les internautes de notre projet
et leur permettre d’accéder à davantage de documents par l’intermédiaire du Programme Google Recherche de Livres. Ne le supprimez en
aucun cas.
+ Rester dans la légalité Quelle que soit l’utilisation que vous comptez faire des fichiers, n’oubliez pas qu’il est de votre responsabilité de
veiller à respecter la loi. Si un ouvrage appartient au domaine public américain, n’en déduisez pas pour autant qu’il en va de même dans
les autres pays. La durée légale des droits d’auteur d’un livre varie d’un pays à l’autre. Nous ne sommes donc pas en mesure de répertorier
les ouvrages dont l’utilisation est autorisée et ceux dont elle ne l’est pas. Ne croyez pas que le simple fait d’afficher un livre sur Google
Recherche de Livres signifie que celui-ci peut être utilisé de quelque façon que ce soit dans le monde entier. La condamnation à laquelle vous
vous exposeriez en cas de violation des droits d’auteur peut être sévère.

À propos du service Google Recherche de Livres

En favorisant la recherche et l’accès à un nombre croissant de livres disponibles dans de nombreuses langues, dont le frano̧ais, Google souhaite
contribuer à promouvoir la diversité culturelle grâce à Google Recherche de Livres. En effet, le Programme Google Recherche de Livres permet
aux internautes de découvrir le patrimoine littéraire mondial, tout en aidant les auteurs et les éditeurs à élargir leur public. Vous pouvez effectuer
des recherches en ligne dans le texte intégral de cet ouvrage à l’adresse [Link]
Phys . sp .

151

質
 <36624508440018
S

<36624508440018

Bayer. Staatsbibliothek
OFF
4. Phys . Spec : to 151

Phy
re
De tellu Sky3
3557

Leibnicius .

R
 SVMMI POLYHISTORIS

GODEFRIDI GVILIELMI

LEIBNITII

PROTOG
AEA

SIVE DE PRIMA FACIE TELLVRIS ET ANTIQVIS-

SIMAE HISTORIAE VESTIGIIS IN IPSIS NA-

TVRAE MONVMENTIS DISSERTATIO

EX SCHEDIS MANVSCRIPTIS

VIRI ILLVSTRIS

IN LVCEM EDITA

VI
CHRISTIANO LVDOVI CO
CO SCHEIDIO .

I
QV
T
SOI

PEN
E S

D T
I I
E O
U R
D
ET MON

GOETTINGAE
SVMPTIBUS IGH GVIL STYMINTY , FIBLIOFOLAE VNIVERSIT.
A. S. H. clɔIɔ cc XxxxvIIII.
BIBLIOTHECA

REGIA
MONACENSIS
 Fager

Q. D. B. V.

LECTORI HONORATISSIMO

S. P. D.

CHRIST. LVD. SCHEIDIVS.

D uo funt in afpectabili hac rerum vniuerfitate , Coe-

lum atque Terra , in quibus quam maxume DE-
9000 Vs O. M. rationi noftrae atque fenfibus ita per-
fpicue confpiciendam & quafi palpandam propo-
fuit, ac veluti depinxit fui quandam imaginem , vt obbrutuerint
neceffe fit homines ,
-- vacuo qui currere femina motu
affirmant , magnumque nouas per inane figuras
fortuna, non arte , regi.
Vnde merito nos ad horum contemplationem non tantum Scri-
ptura Sacra adhortatur , fed vel ipfa humana natura inftigat. Sa-
ne illi ipfi Sacri Scriptores , quorum auctoritate & diuinitus ac-
ceptis
II ) 0 (

ceptis effatis noftra , qui Chriftiani fumus , perfuafio nititur, fub-

inde hinc argumentum ducunt infinitae atque immenfae gloriae
DEI. Quantam enim cogitabimus effe SVPREMI NVMINIS Sapi-
entiam , quantam Prouidentiam , quantam Potentiam , quantam
Bonitatem , fi animo rite percipiamus admirabilem coeli atque
terrae faciem , quaeue in ea contemplanda occurrunt opera, quae
ab Vniuerfitatis huius Auctore atque Effectore , DEO , quo tem-
poris puncto ipfi placuit , fine vllis većtibus , fine vllis ferramen-
tis , fine vlla materia , verbo tantum ac nutu fuo condita ad hunc
vsque diem ita conferuantur & gubernantur ? Quare ficuti veris-
fimum eft , quod Sanctiffimus Regum dixit : Coelos enarrare glo-
riam DEI:( ) fic de hac terra, communi noftro domicilio, non mi-
nus vere dicere poffumus : Quam plena eft , Domine , terra pos-
fellionibus Tuis ! Quam magnificafunt & admirabilia opera Tua,
omnia in fapientiafecifli (**)!

Et coeli quidem atque terrae exactiorem contemplationem

hic inftituere nec otii mei , nec praefentis fcriptionis ratio pati-
tur. Calamum enim arripui , paucula praefari iuffus opufculo
doctiffimo , quod diuturna hactenus obliuione in forulis Biblio-
thecae Regiae delituit , iam vero primum a me in lucem editur.
Illud ficuti GODEFRIDI GVILIELMI LEIBNITII , innumeris
ingenii monumentis aeternum fibi fuperftitis auctoris foetus eft,
ita honorificentiffimum mihi duco , in partem felicitatis me vo-
catum effe, vt nafcenti obftetricarer. Neque tamen fola Magni
Parentis recordatio editionem libelli huius mihi fuafit , verum
quemadmodum Chriftiani hominis eft, mirabiles diuinae fapien-
tiae atque potentiae in ordinando mundo ductus crebro perpende-
re, fic in fchediasmate hoc magna accuratione, ex ipfis primis fonti-
bus plurima a Summo Viro deduci mihi vifa funt , quae pietatem &
admirationem diuinorum operum in probae mentis Lectore acue-
re queant. Quare inuidere illud diutius rerum harum amatori-
bus nefas duxi; praecipue pofteaquam ab ILLVSTRISSIMIS ET
EXCELLENTISSIMIS PROCERIBVS noftris venia mihi data ,
vt

(*) Pfalm . XIX.

(**) Pfalın. CIV.
 ) ( → III

vt editionem poftumorum Leibnitianorum Operum procurem.

Nec aliena eft à munere Hiftoriographi praefentis argumenti tra-
&tatio , nec indigna , vt ab ea officii clementiffime mihi deman-
dati publice quafi aufpicium capiam. Quamuis enim admiran-
dam vniuerfae naturae oeconomiam , eiusque occultos conien-
fus , pro maieftate Diuini Artificis, penetrare humana conditio non-
ferat, ita tamen LEIBNITII eruditio in rimandis Macrocosmi
vifceribus , praecipue quantum ad nos , qui paruum hunc orbis
terrarum angulum inhabitamus , attinet , occupari videtur feli
ciffime , vt antiquiffimuin terrae noftrae ftatum ex naturae ve-
ftigiis, quae , vt veriffime dixit Summus Vir , nobis pro hiftoria
funt , ingeniofiffime prorfus & egregie ob oculos pofuiffe dici
poffit.

Nec tamen inficior , omnes Viri Egregii coniecturas mihi

non probari. Sic vt prolato vno alteroue exemplo mentem me-
am clarius pandam , imminentes vallibus praeruptas rupes & al-
tiffima montium iuga tam manifefte mihi arguere videntur opus
ab Ente ineffabili pariter fapientia & potentia inftructo profectum ,
vt omnem hanc vaftorum montium difpofitionem & figuram cum
ipfo & Celeberrimo auctore theoriae facrae telluris , THOMA
BVRNETIO, diluuio adícribere nollem. Montes fane , vt alias in-
fignes , quas ex iis percipimus , vtilitates fufius non recenfeam ,
(vtpote quas poft alios Viros doctos in compendio delineauit 10.
GEORG LIEBKNECHT in elementis Geographiae generalis p.303.)
& varia intra vifcera fua humano generi neceffaria metalla alunt,
quae ex vallibus , fi in iis reclufà eflent , ob copiam aquae afflu-
entis ad decliuiora loca deriuari nefciae erui numquam poffent, &
fontibus etiam originem praebent , dum non folum , vt EDM V N-
DO HALLEIO vifum eft , vapores ad vertices fuos in guttulas
coëuntes , verum etiam rorem & pluuiam aeftate , niuem auten
tempore hyberno tanta copia recipiunt, vt perennes inde fluuios
emittere poffint. Praeterea fi vel maxume illa montium , fcopu-
lorum & laxorum moles fubitaneam quafi ruinam hinc inde mi-
nitans vni alteriue mortalium aſpectu fatis horrida videatur, funt
tamen alii , quos fi audias , tantum abeft , vt promontoria , mon-
tes , fcopuli terram informem & ruinarum ac ruderum aceruo fi-
a 2 milem
IV ' ) 0.(

milem reddant , vt potius rudis haec & indigefta moles humanis

oculis iucundiffimum praebeat fpectaculum. Et ego quidem , fi
quod fentio candide dicere iuberer , quemadmodum in genere e-
legantiam telluris & ordinationem atque perfectionem orbis non
ex artificis alicuius humani cerebro (*) , admodum fallaci & ni-
mis iniqua menfura , aeftimandam puto , fic profecto montium
cum fuis vallibus varietatem ita mirifice afpectum iuuare credo,
vt nefciam , an ex fuperficie perfecte plana idem oblectamentum
humanus oculus vmquam capere poffit. Nihil igitur heic de-
prehendo maieftate Diuini Artificis indignum ; nihil quod prohi-
beat afferere , quod DEVS in hoc vniuerfo , vtcunque longe la-
teque pateat , vt eft Sapientiae IX. Пávτα μéτew, noi andμa nay
sadμ diétage , omnia in menfura , numero & pondere difpofuerit,
atque commenfus quafi fit , ideoque veriffime a Platonicis dictum
fit : Tov Deòv det Yewμerger, DEVM affiduum effe geometram. Et
profecto , non leue eft pro aetate montium diluuio maiore argu-
mentum , quod rupes & montes modicae altitudinis conchas ex-
hibeant & marinarum belluarum dentes offaue , quae ipfa in fum-
mis Alpium iugis fruftra quaefiueris. (**) Vt iam taceam , & ex
Scriptura Sacra notum effe , quod ante diluuium flumina exftite-
rint, & ex ratione ipfa colligi poffe ; quoniam fi Aluminibus ca-
ruiffet orbis primaeuus , is reuera multis rebus , quae ad mundi
perfectionem faciunt , fuiffet deftitutus. Etenim quot genera pi-
fcium numquam falfo mari , fed fola aqua dulci , qualis fluuiati-
lis eft , nutriuntur ? quot plantas alunt amnes & fluuii alibi loco-
rum haut obuias ? Quodfi vero flumina fuerunt , montes etiam
fuiffe neceffe eft. Nam omnia flumina maiora ex montibus niue
tectis fcaturiunt & promanant. Sed non nifi altiffimi montes,prae-
fertim

(*) Egregia eft obferuatio , quam habet ill. Auctor Diarii Bibliothe
que Raifonnée dicti T. XXXVI. p. 7. quando dicit: Ilfaut toûjours
Je défier d'un Systême , qui explique les vues d'un Createur, par
une idée, quifaute aux yeux d'une Creature : C eft confulter un
enfant fur les raifons , qui conduifent les travaux d'un grand
Architecte.

(**) Conf. Bibliotheque Raiſonnée T. XXXVI. p. 9. & p. 326.ſq.

 1

) 0 (

fertim in regionibus fub coelo propitio & temperato fitis , tantam-

niuis copiam feruare poffunt , quae demum tempore aeftiuo calo-
re folis fenfim liquefacta aquis continua fua incrementa det, & fa-
cilem earum curfum promoueat. Praeterea vt flumen per lon-
giffimum terrarum tractum pleno alueo fluat, & in mare tandem,
facpe poft immenfos anfractus , effluat , vt perenne & nauigiis fe-
rendis aptum fit , nec potius ftagnantis aquae vitio in paludes de-
generet , id omne fcaturigo eius in loco edito efficit. Prolixior
eft argumenti huius tractatio , quam vt pro dignitate fua exhau-
riri hoc loco poffit. Sed plurima , quae huc facere poffunt , pro
fingulari , qua pollet , eruditione congeffit Celeberrimus Vir, D.
IOH. GEORG. SVLZERVS , ( * ) quae legiffe apud eumdem ne-
minem poenitebit Licet caeteroquin illud nec negem , nec in
dubium vocem , fuperueniffe orbi noftro montes , qui in prima.
eius creatione non aderant ; idque fiue ex diluuio vniuerfali, fiue,
ex terrae motibus , fiue ex aliis cauffis naturalibus contigiffe ;
Quemadmodum etiam exemplo famofi fatis montis , qui vulgo ,
Pico di Tenariffa vocatur , patet, cuius exactam relationem de- 1
dit Magni ROBERTI BOYLI fchediasma poftumum , quo ge-
neralis aëris hiftoria defignatur , quemque ex conflagratione eam,
quam nunc habet , formam acquifiuiffe Pracftantiffimus Auctor
non fine maxuma probabilitate coniecit ; Et terrae motus monti-
bus dare poffe, originem IOH. RAIVS exemplo montis , qui Ita-
lis Monte di Cenere vocatur , docuit.

Sed ita agitur cum ingenio humano , praecipue in huiusmo-

di fcriptionis genere , vt varia & diuerfiffima plane cum aliqua
probabilitatis fpecie , opinari , ad certum demonftrationis vero redu-
cere poffimus nihil. Hinc quemadmodum nemo alteri opinio-
nes fuas inuidere debet , fic obelifcis iugulare , quae a noftris re-
cedunt , par non eft. Quod folum fufficere poteft , fi quis forte
rationem a nobis exigat , cur nihil annotationum & animaduer-
fionum adiecerimus libello , quem tot recentiores virorum doćto-
rum obferuationes ampliorem multo atque locupletiorem redde-
a 3 re

(*) In fchediasmate von Ursprung der Berge und anderer damit

verknüpfter Dinge Tigur, 1746. edito.
re potuiffent. Etenim commentatio haec , quemadmodum eam
typis nunc exire iuffimus, ( vt ex opufculi huius §. 19. patet , ) iam
anno fuperioris faeculi nonagefimo primo in chartam coniectat
eft , (*) a quo tempore multa , quae Auctor occafione inquifitionis
in indolem regionum intra Hercynios montes & Oceanum fitarum .
meditatus eft, alii viri docti fuís comprobarunt meditationibus,
& nouis inuentis illuftrarunt. Quare fi vmquam , hic profecto
fponte fua nafci nobis potuiffet ampliffimi commentarii moles,
nifi Leibnitianae meditationi addere quicquam, vel demere , eam-
que fingendo aut refingendo aliter , quam in opere poftumo fas
eft, emancipare religio prohibuiffet.

De fola dicam Lithographia , fiue ftudio inquirendi in

lapides figuratos , vel infectiformes , vel aliis prodigiofis imagini-
bus fupra Phidiae aut Apellis artem haut raro exornatos , quot,
quaefo, DEVS immortalis , illud hodie incrementa cepit ? Ne-
que enim amplius Germaniae noftrae exprobrari poteft, docto-
rum, quos alit, virorum hic defeciffe induftriam. Sed ficut o-
lim ex noftris habuimus GEORGIVM AGRICOLAM , CONRADVM GES-
NERVM , VALERIVM CORDVM , GEORGIVM FABRICIVM , ATHANASIVM
KIRCHERVM , CHRISTOPHORVM ENCELIVM , MICHAELEM BERNHARDVM
VALENTINI, LAZARVM ERKEKVM , BERNH. IOH. KENTMANNVM , PHI-
LIPPVM IACOBVM SACHS A LOEWENHEIM , GEORG . HIERONYMVM WEL-
SCHIVM , JOH. DANIELEM MAIOREM , heroes in hoc eruditionis ge
nere cum CASPARO BARTHOLINO, OLAO WORMIO , NICOLAO STENO-
NIS , PHILIPPO BONANNO , ALBERTO SEBA , IOH, SCHWAMMERDAMIO,
EDVARDO LVIDIO, CAROLO LEIGHIO , THOMA SHERLEYO , IOHANNE
WOODWARDO & aliis , quotquot orbis eruditus nouit , naturalis hi-
ftoriae fedulis indagatoribus merito fuo comparandos ; fic quac
laus Germanis fere propria eft , nulla hodie prouincia eius fuper-
eft , in qua tion docti extiterint Lithophili , qui fiue in extima fo-
li facie apud fe reperta , fiue in profundis fodinarum receffibus,
rupiumque cauernis, atque ex intimo terrae finu effoffa huiusmo-
di

(*) Anno clǝ locxcIII. poftea , menfe Ianuario , LEIBNITIVS breuem

eius recenfionein & fciagraphiam quafi , Actis eruditorum Lipfi-
enfibus inferi curauit. vid. ibid. p. 40. Sq.
 ) 0 ( VI

di faxa fuis meditationibus illuftrarunt , & cum orbe erudito,

non inutili opera , communicarunt . Confiderate dixi , non inutili
opera: Nam , quae hic occurrunt , figurae oculos intuentium non
decipiunt, vt mufcae illae , viperae , forices & alia portenta, quae
fuccinum interdum quafi inuoluta fibi mentitur (*); fed illae diuerfis-
fimorum corporum imagines , quas in huiusmodi faxis defcriptas
deprehendimus , citra figmentum ita exacte lapidi inhaerent , ac
fi fculptoria , vel pictoria arte ibidem expreffa effent. Vnde pro-
fecto operam non perdiderunt naturae fcrutatores , lithologi, qui
hic aliquid olei impendendum cenfuerunt ; Et laudandus omnino
eft CAROLVS NICOL. LANGIVS , qui hanc teftaceorum animalium hi-
floriam, quae fua quoque , ac aliae res naturales , fuauitate ani-
mum recreat , fcientifice tractare , & figuratos , quos vidit , lapi-
des in certas claffes , claffiumque fectiones diftribuere aufus eft(**).

Paucos tantum nominabo ex multis , quos Bibliotheca Regia

mihi fubminiftrat , auctoribus. Sic enim 1OH. IACOB. SCHEVCHZE-
RVS, &, quem modo laudauimus , CAROLVS NICOLAVS LANGIVS Hel-
uetiae , BALTHASAR ERHARD & SALOMON REISELIVS Sueuiae , GO-
DEFRIDYS MYLIVS Saxoniae , IOH. HENRIC. SCHVTTEVS agri lenen-
fis , PETRVS WOLFARTVS , JOH . IVSTVS WINCKELMANNVS & MICHAEL
BERNHARDVS VALENTINI Haffiae , IOH . IACOBVS BAIERVS Norici, GE-
ORGIVS ANTONIVS VOLCKMANNVS , CASPARVS SCHWENCKFELDIVS , &
10H. CHRISTIANVS KVNDMANNVS Silefiae , BOHVSLAVS BALBINVS BO-
S
hemiae , IOH. FERDINANDVS HERTODVS Morauiae , FRIDERICVS LACH-
MVNDVS

(*) Haec quidem mera ludibria effe , nec vbi fuccini frufta , quibus
inhaerere videntur , frangantur , amplius apparere ADALBERTVS
TYLKOWSKY , Iefuita , in Philofophia curiofa teftatur : Sed licet
frequentiores forte fint huiusmodi lufus in fuccino , arte potius,
quam natura facti , omnes tamen animalium , quae fuccino in-
clufa deprehenduntur , figuras mera ludibria effe Iefuitae , qui
parum ingenii Philofophici in hac Philofophia curiofa prodidit,
contra teftimonium PHIL, IAC. HARTMANNI vix crediderim. conf.
huius Hiftor. Succini Pruffici L. I. c. 5. & L. II. c.5. §. 8.

(**) Confer Ephemerides Nat. Curiof. Germ. anni IX. & X. de-
cur. III.
VIII

MVNDVS Hildesheimenfis dioecefis , IOH. KENTMANNVS & PETRVS

ALBINVS Mifniae , DAVID SIGISMVNDVS BÜTNERVS Querfurtenfis
tractus, IACOBVS A MELLE littoris Lubecenfis & Wagriae , GEOR-
GIVS ANDREAS HELWINGVS Angerburgici agri in hoc naturalium
rerum genere diuitias luculentis commentariis orbi ad rei nouita-
tem & elegantiam attonito expofuerunt. Immo nec illius ipfius
prouinciae , quam habitamus , lithographiam doctiffimorum vi-
rorum FRANCISCI ERNESTI BRVCKMANNI , 10. REISKII, IOH. GEORGIL
BEHREN , FRID. CHRISTIANI LESSERI , MICHAELIS REINHOLDI ROSINI,
& ALBERTI RITTERI induftria defiderari paffa eft. Ex quorum o.
mnium lucubrationibus, & immenfa huiusmodi lapidum copia,
quae tum in Bibliotheca Regia curae noftrae credita , tum in alio-
rum illuftrium & litteratorum virorum technophyfiotameis (*)
apud nos feruatur , fupplere hoc opus, auctiusque in lucem pu-
blicam emittere res fuiffet facillima , fi quidem , vt dictum , ani-
mus mihi fuiffet , laciniam affuere Leibnitianae purpurae , nec
potius arbitratus effem , fatis iam me profuturum, quod fchedi-
asma Summi viri hactenus fepultum a blattis tineisque prelo publi-
co vindicarim.

Equidem fi iam fententiam dicere iuberer, vnde petrofa haec

naturae miracula nata effe , ac tantam nautilitarum & foffilium te-
ftaceorum , Oolithorum , concharumque marinarum copiam in
terram continentem , & ab Oceano , natali fuo folo , faepicule
immane quantum remotam perueniffe credam , fuffragiis 1011.
WOODWARDI , IOH. RAII , IOH. MORTONII , WILHELMI ERNESTI TEN-
ZELII, DAVIDIS SIGISMVNDI BÜTTNERI , IACOBI IOHANNIS SCHEVCH-
ZERI , IOH . GVILIELMI & IOH . IACOBI BAIERORVM , GEORGII ANTONIL
VOLCK

(*) De quibus videatur Clariffimi BARINGII noftri Muſeographia

Brunfuico- Luneburgica adiecta eiusd. Defcriptioni Salae Princi-
patus Calenbergici P. II. vbi etiam p. 221. fq. Doctiff. auctor me-
minit locupletiffimi Lithotamii Goettingenfis , cuius Nobiliffimus
Graezelius poffeffor eft , in quo folo tantam conchyliorum atque
rarioruin omnis generis lapidum copiam naturae curiofi offen-
dunt , vt inftructiffimis Europae Mufeis merito fuo accenferi
debeat.
 ) ( → IX

VOLCKMANNI , GODEFRIDI MYLII , NICOLAI STENONIS , CHRISTIANI

MAXIMILIANI SPENERI , PETRI WOLFARDI , IOH. GEORGII LIEBKNECH-
TI , FRIDERICI CHRISTIANI LESSERI , CAROLI LINNAEI , OLAI CELSII,
IOH. GEORGII SVLZERI , immo iam fummi noftri & immortalis
LEIBNITII qui cum laudatis hactenus doctiffimis viris eas reli-
quias diluuii vniuerfalis credidit, ſubſcribere nullus dubitarem ( *).
Licet

(*)Nouo quidem ariete hanc fententiam petiit illuftris Auctor diarii ,

quod hactenus fub nomine Bibliotheque raifonnée magno rei littera-
riae commodo in lucem prodiit T. XVIII. Part. 1. art. 4. & T.
XXX. Part.1. art. 8. cuius obiectiones non e triuio petitas foluere
praefentis fcriptionis ratio non patitur. Inftantiis autem EDV-
ARDI LVIDII , doctiffimi Angli , in ingeniofiffima ad Ioh. Raium
epiftola Lithophylacio Britannico p. 128. adiecta contra hanc fen-
tentiam prolatis , quantum nouimus , iam fatisfecit B. IOH. GVIL.
BAIERVS , Theologus Altdorfinus ; Et quae ante hos XX. circiter
annos Medicus Herbipolitanus JO. BARTHOL. ADAM. BERINGE-
RVS inLithographia Wirceburgenfi Spec. I. c. 8. contra eamdem
mouit dubia , atque ex lapidibus Hebraicis litteris , item fole, lu-
na & ftellis infignitis vtcunque ftabilire voluit, illud quidem , fi
omnia rite fe haberent , euincere poffent , effe quaedam petrifi-
cata , non vniuerfali diluuio , fed aliis cauffis adfcribenda; fen-
tentiam tamen noftram , cui amicas inuicem manus porrigunt
Sacra Scriptura & natura , prorfus non euerterent. Quamuis , vt
ingenue fatear, femper fufpicatus fim , imponi fibi ab impoftore
quodam paffum effe BERINGERVM , & pro veris emiffe, qui non ita
in terra nati erant, fed artificio facti , lapides pictos. Neque ma-
le mihi heic fraudem fuboluiffe poftea ex epiftola quadain didici,
quain V. C. 10H. GEORG. ECCARDVS ad Perilluftrem apud nos Me-
dicum exarauit. Quam ob rem inter celebrioresGermaniaeLithophi-
los, quos fupra p. 7. laudaui, nullam eius mentionem feci ; quoniam
qui nimis credulum fe praebuit vir doctiffimus , fumos vendidit Le-
ctoribus fuis , naturae miracula non reclufit. Licet dari veros lapi-
des folis vel ftellarum imaginem referentes doctorum viroruin,
WELSCHII cumprimis & SPENERI ( vid. Miſcellan. Berolin. T.I.p.
106.) auctoritas dubitare me non patiatur.
b
 X

Licet enim vnum hoc argumentum fufficere non opiner , vt illos

erroris fui conuincamus , qui cum ISAACO PEYRERIO , infigni illo
de Praeadamitis fabulatore , ISAACO VOSSIO, EDVARDO STILLING-
FLETO , & IOH. CLERICO diluuii inundationem ad omnes orbis pla-
gas pertinuiffe vel negant , vel dubitant ; mihi tamen , fi ea , quae
de vniuerfalitate diluuii ex aliis argumentis , praecipue interna ter-
rae ftructura , peti poffunt , coniungamus inuicem , atque his ra-
tionibus etiani Ethnicorum narrationes addamus , quod vnum
argumentum rem non conficit , coniunctum cum aliis conuictio-
nem parere videtur. Sane de interna telluris ftructura viri rerum
harum periti & oculatiffimi teftes affirmant, metallicolarum mani-
bus interdum totos lapidum craffiorum parietes , nunc obliquius &
verticaliter , nunc horizontaliter , nunc mire inuicem cohaerentes
occurrere, iisque diffractis denuo oculis terram aliam , quam qui-
dem antea habuerunt , perfodiendam adparere. Et quamquam for-
1 te cataclyfinum Noachicum toti terrae exitio fuifle ad argumenta
fidei Chriftianae neceffario non pertineat , queinadmodum iam
ex Theologis noftris obferuauit GEORGIVS CALIXTVS ; ipfique et-
iam gentiles, ( apud quos, vt ex fcriptis eorum GROTIVS in not. ad
L. I. de verit. relig. Chrift. animaduertit , per conftantem tradi-
tionem memoria feueriffimae huius diuinae poenae vtcunque
conferuata eft,) non de vno, fed de pluribus diluuiis loqui foleant,
·
quae fi vera funt, particularia profecto fuerunt; tamen in ipfa il-
la de diluuio Deucalionis hiftoria Noachicum diluuium (*) accura-
te

(*) Vnde etiam Deucalionem ita differentem inducit OVIDIVS L. I.

Metamorph. v.363.
O vtinam poffem populos repararepaternis
artibus &c.

vt pateat reparati per lapides a Deucalione generis humani fabula

Noachicam periodum defignari. Immo Huetius in demonftr. E-
uang. Propof. IV. §. 6. p. 256. Graecos Deucalione fuo Noachum ex-
preffiffe credidit, cui & alii docti viri calculum haut denegarunt,
licet quae de nomine Deucalionis & etymologia habet THEOPHI-
LVS ad Autolycum l. 3. p. 129. cum Noacho nomen Deucalionis in-
ditum ait , quia dixerit hominibus : Δεῦτε , καλῶ ὑμᾶς ὁ Θεὸς
218
 XI

te fatis defcriptum deprehenderunt viri docti, prouti iam a SCALI-

GERO ad Eufebium , SALMASIO de Hellenistica P. II. c. 1. & vossio in
Ilagoge Chronolog. facrae diff. IV. c. 3. obferuatum eft : Vt igitur
haec ipfa Ethnicorum traditio veritatem diluuii vniuerfalis magis
adftruat , quam deftruat.

Sed vt ad fofilia noftra , de quibus dicere incepimus , re-

uertamur , fi quid recte intelligo , melior haec , quae a diluuio pe-
titur de lapidefcentium animalium caufla opinio eft , quam com-
menta eorum , qui vel terram margaceam folius iocantis cum ho-
minibus naturae lufu figuratam effe crepant ; Vel qualitatibus oc-
tultis , communi ignorantiae apud Philofophos Peripateticos aly-
lo, totum myfterium tribuunt ; Vel Archaeum quendam , acfpi-
ritum mundi, qui lapides offibus animalis , figurae intuitu , pror-
fus fimiles efficere & formare poffit , adeoque naturam naturan-
tem ab operofiffima Sapientiffimi Numinis mente ac voluntate v-
nice dependentem , iuffuque & deftinatione Directoris fui Poten-
tiffimi haec perficientem allegant ; Vel ex refractione , diftorfione,
confufione lucis , cui virtutem quandam actiuam & plafticam tribu-
unt , imagines quafcunque corporum , quibus modificata eft , aptae
materiae in limofá , lutea , arenofa ac molli , fed poftea in lapi-
dem fenfim indurefcente gleba imprimendi totum hoc myfterium
deriuant , illudque poftea fuppofita analogia quadam inter vterum
mulieris grauidae , in quo monftrofas in foetibus tenellis notas
formari poffe tot exemplis docemur , & vterum terrae , quae
communis omnium parens eft , commode a fe explicari poffe pu-
tant ; Vel quod ante paucos annos ANTONIVS LAZARVS MORVS in
peculiari libello Italico Venetiis edito fecit , montibus igniuomis
conchyliarum aliorumque petrefactorum originem tribuunt ; Vel
genios fubterraneos lapidum pictorum & figuratorum artifices di-
cunt, ( vt a CONRINGIO factum effe LEIBNITIVS §. XXIX. notauit,
licet fententiam hanc CONRINGIO longe vetuftiorem effe ex LIBA-
VII L. V. de Bituminibus doceamur ; ) Vel femina in emortuis corpo-
ribus relicta , & cum his per totam terram diffufa , ex quibus etiam
b 2 lapides

Es perάvov, ridicula fatis & inepta fint, vt mirum omnino fit,

tam docto Patri huiusmodi quid excidere potuiffe,
XII 10 (

lapides figurati generentur fomniant ; Vel etiam vim quandam pla

fticam delitefcentium in terrae vifceribusfalium fingunt ; Vel ad/y-
derum influxus & tacita coeleftium cum terreftribus commercia re-
currunt ; Vel denique cum vaporibus maris atque pluuiis feminia
teftaceorum atque pifcium in terram deferri , ibidemque pro datafe-
minii portione & congruentia matricis mox integros pifces , mox
lineamenta tantum eorum, aut officula, dentes, mandibulas, vertebras
formari exiftimant ; Vel nefcio quid non abfurdi comminifcuntur,
ne in re explicatu adeo difficili nihil omnino dixiffe videantur.
Quorfum illi cumprimis pertinent , qui finxerunt , Diabolum
Anachoretis & Eremitis , quo terrorem ipfis , & in facris fuis me-
ditationibus perturbationem animi inferat, varia infectorum ge-
nera , turpiffima faepe & venenata , obieciffe , hos vero hac
prae-
ditos fuiffe virtute, vt, quoties cruce fe fignarent , & daemonem
a fe abegerint , & animalia ifta in faxa conuerterint, eaque ad per-
ennem huius diuini praefidii memoriam hodiedum in his pictis
lapidibus agnofci.
Quodfi igitur picturis , nummis , Jculpturis in hiſtoria antiqua
fides aliqua , nec fine ratione habetur, quo , quaefo , pacto co-
piofam illam fupellectilem concharum , cochlearum, &, quibus me-
rito primum locum tribuimus , lapidum tot diuerfis pifcibus mari-
nis fignatorum , quam in Mufeis collectam deprehendimus , &
quae veftigia feueriffimae poenae, quam DEVS , iuftus peccato.
rum vindex , ab hominibus fumfit , non obfcure exprimit, omni
fua fide priuare volumus (*)? Sane quemadmodum alias res ho-
minibus

(*) Vfus iam eft fimili ratiocinio Illuftris Actorum Regiae Gallicae
feientiarum focietatis Collector , dicens : Voila des nouvelles efpe-
ces des medailles , dont les dates font & fans comparaison plus
anciennes , & plus importantes , & plusfures , que celles de tou-
tes les medailles Grecques & Romaines. Vid. L'Hiftoire de l'Aca-
demie Royale 1710. p. 28. Edit. Belgic. Atque ipfe Celeberri-
inus diarii fupra p. 9. laudati Auctor, quem tamen non pauca eorum
argumentorum , quae pro vniuerfali diluuio vulgo afferri folent,
reieciffe audiuimus , quando de pifcibus faxo expreffis fermo
eft , pedibus in hanc fententiam ire non erubuit : Favoue , in-
quit
 ) 0 ( ❤ XIII

minibus iucunda effe folet , quando aliena pericula vident falui

ipfi atque incolumes , iuxta illud LVCRETII :

Suaue, mari magno turbantibus aequora ventis ,

e terra magnum alterius fpectare laborem ,
non quia vexari quemquam eft iucunda voluptas ,
fed , quibus ipfe malis careas , quia cernere fuaue eft :

Sic in tanto , quod diuinae bonitati debemus , doctrinarum

atque artium incremento horrendus ille impiorum exitus
nos , quos DEVS O. M. in extrema hac cultiffima fimul & de-
prauatiffima mundi fenecta in meliora tempora feruauit, ad pieta-
tem magis magisque excitare,idque efficere debet,ne foedis Atheis-
mi , Naturalismi & Scepticismi dogmatibus , quae , ceu infelix
lolium & fteriles auenae , in animis hominum mifere hodie vbi-
uis locorum dominantur , turpiter abrumpi nos patiamur. Quam
ipfam meditationem , tum Chriftianae religionis , quam perDEI
gratiam profiteor, tum publici , cui totus iam vaco , muneris
ratio mihi fuggerit. Etenim Hiftoricum decet , non hominum
tantum , fed DEI opera fideli ftilo confignare , immo prouiden
tiam diuinam , quae non aliunde magis , quam ex hiftoria elucet,
quauis data occafione pio celebrare animo. Vt recte omnino fen-
ferint , qui Hiftoricos olim vocandos putarunt diuiuae prouiden-
tiae miniftros , & fcribas quafi atque actuarios eorum , quae DEVS
fecit. Immo ipfi cineres & offa Viri Summi , a quo haec differ-
tatio fcripta eft , votum hoc mihi [Link] enim LEIBNITIVS
vt otiofus fpectator naturam rerum explorauit, fed laudabile alio-
b 3 rum

quit , que les arbres & les offemens d'animaux trouvés bien avant
fous terre, nous offrent un phénomene , que l'on peut attribuer à
quelques autres caufes particulieres ; mais à l'egard de ces Pois-
Jons de toutes efpeces , quife trouvent comme femés & repandus
fur toute lafurface de la terre, & dans fonfein , & dont quelques
un viennent des Mers les plus eloignées , je ne vois pas jusqu'à
prefent qu'on puiffe expliquer leur difperfion , que par un deluge
univerfel. Quelle affreufe catastrophe ! Biblioth. Raifonnée T.
XXX. P. II. p. 274 .
XIV ) o ( +

rum doctorum virorum exemplum (*) imitatus , DEVM, eius-

que fummas perfe&tiones in hoc ftudiofuo miratus eft , ceu egregia,
quam ad CLAVDIVM PHILIPPVM GRIMALDVM , Societatis Iefu Theo-
logum , & Mathematici tribunalis in imperio Sinenfi Praefidem,
dedit epiftola (**) inter alia plura , quae in medium proferri pos-
fent , teftimonia euidenter probat.

Haec vero dum fcribo , contendere cum iis nolo , qui prae-
ter diluuium alias lapidum figuratorum cauffas proferunt. Neque
enim ipfemet de omnium horum lithozoorum origine idem fentio.
Sed ficuti illos , qui peregrinas belluas , quas folus nobis ignotior
orbis , & alia mundi plaga nutrit , aut halipneumones , aftacos,
balanos , & quotquot funt pifcium & monftrorum marinorum ge-
nera in faxa indurata exhibent , aeque ac oftreas , & conchy-
lia modo in altiffimis montibus , modo in vifceribus terrae
mira multitudine occurrentia inundationi & cataclysmo adfcri-
bo , fic nihil prohibet , apud nos natos dicere eos lapides , qui
obuiorum in terris noftris animalium , florum item, plantarum
& foliorum arborum domefticarum figuras atque imagines exhi-
bent. Certe diuitis Nili , aliorumque monftrofis corporibus foe-
cundorum littorum incolas , balaenas, crocodillos , elephantos,
ignotos terris noftris hofpites , atque huius generis beftias , quas
fola animalium multiformium partu apud veteres iam nobilitata
Africa , vel Afia parit , mutatis laribus , in media Germania inue-
niri , & ex arenofis collibus , ac altiffimis montibus effodi , ad-
eoque non iam amplius in regno animali , fed in minerali centum
fibi vindicare , ibique tanta elegantia comparere , vt arte nulla ad
viuum

(*) Prolixum catalogum virorum doctorum , qui ftudia rerum na-

turalium ad acuendam in animis hominum pietatem excoluerunt,
dedit B. 10. ALBERT. FABRICIVS in Praefat. ad verfionem Germa-
nicam WILLIAMI DERHAMI Aftrotheologiae , eumdemque nouis
fupplementis auxit in Praefat. ad ■ IVSD, Phyfico Theologiam.

(**) Exftat ea in Mifcellaneis , quae ex ore & fchedis illuftris LEIB-

NITII fub titulo Otii Hannouerani edidit IOACHIM. FRIDERIC.
FELLERVS p. 18.
 ) 0 ( XV

viuum magis exprimi poffent , miraculum eft , quod foli polydae-

dalac naturae , fine vlla addità ratione adfcribere nollem. Et E-
bur foffile quidem in terra poffe procreari , atque offa , lapidesque
offeos e terra nafci , ceu ex THEOPHRASTO de lapidibus PLINIVS Hi-
[Link]. L. XXXVI. c. 18., perhibuit , & cum eo GEORG . AGRI-
COLA, ANDREAS LIBAVIVS, ADALBERTVS TYLKOWSKY,MARTINVS SCHOO-
KIVS aliique crediderunt , non minus contra naturam , eiusque
leges nobis cognitas eft , ac quidem dicere , ipfa haec animalia e
terra , vt pepones & fungos , produci. Omnia enim in iis obuia
pro regno animali , vt Phyfici loquuntur , pugnare iam ante qua-
draginta & quod excurrit annos inftitutis multis experimentis
pro folerti fuo ingenio probauit Venerandus mihique Amiciffi-
mus Senex Dn. IOH. SAMVEL CARL Potentiffimi Daniae Regis Ar-
chiatrorum Comes , in Opufculo , quod infcripfit : Lapis lydius
Philofophica Pyrotechnicus ad offium fofilium docimafiam analytice
demonftrandam adhibitus. Ac valde vereor , ne acutis Philofopho-
rum naribus moleftiam faceffant , aut rugas pariant , qui pro lapi-
dibusfiguratis naturae vindicandis eo confugiunt , vt hos lapides
fui generis ab Auctore naturae fic conditos afferant. Nam licet
nullus dubitem , quin DE VS , pro liberrimo fuo arbitrio & omni-
potentia , non minorem lapidum , quam vegetabilium & animan-
tium varietatem producere potuerit , vix tamen negare pof-
fum , fi fimul in illa Nautilorum, cornuum Ammonis , oftrea-
rum & conchyliorum lapidefcentium agmina , quae vna cum pi-
étis his lapidibus apud nos effodi folent, oculos coniicio , quin
hic maius lateat myfterium. Ceterum cum lapides ex materia
fluida , vifcidiore modo atque tenace, produci iam oftenderit RO-
BERTVS BOYLIVS , argillam & limum , cui figurae hae inhaerent,
fucceffiue tandem lapidis naturam induiffe, fingere non erit ab-
furdum. Quod ipfum vero fi concefferis , euenire profecto po-
tuit , vt bufones , ranae , aranei , cancri , lacertae , aliaque ani-
malcula huiusmodi limo immortua figuras fuas ei adhuc teneri
imprefferint, quas deinde in lapidem coagmentatus vel feruauit,
vel etiam integra eorum corpora obduxit , & inhaerentia fibi, va-
lido fatis compreffu , propter vifciditatem tenuit ; vnde iam faxa
quaedam licet nuper forte apud nos nata , poft indurationem fub-
fecutam fpectantium oculis fimile fere oblectamentum , ac qui-
dem
XVI 10 (

dem petrefalta diluuiana exhibere poffunt. Quemadmodum ex-

emplum longe nobiliffimum, fi BOHVSLAVM BALBINVM (*) adire vo-
lumus , in Bohemia cernere licet , vbi via faxea in lapideo monte
ex lapidis mollis & pumicofi genere defcribitur , quae impreffa
fibi omnis generis animantium veftigia per immenfam forte an-
norum feriem fine omni confufione feruauit , & hodiedum ípe-
Etanda exhibet.

De caufis naturalibus , quibus diluuium effectum effe vide-

tur, quae in hac fcriptione commentatus eft illuftris LEIBNITIVS,
nec reiicio penitus , nec penitus probo. Non me fugit , THOMAM
BVRNETIVM naturalem diluuii cauffam exinde deriuare voluiffe,
quod mundus ille primigenius , quem cataclysmus haufit , ex a-
qua & per aquas (**) conftiterit , vel per modum orbis fuperfaci-
em abyli paratus fuerit (***). Vnde , accedente terrae motu,
delapfum in fubiectam magnam abyffum effe , fi viro ingeniofis-
fimo credimus , haud fecus mirari debemus , quam quidem quan-
do tellus voraginofa & cauernofa motu terrae difrumpitur, quod
multis eueniffe vrbibus nemo , qui hiftorias legit , facile ignorat.
Et vt PLVCHII , excellentis ingenii viri , peculiarem fententiam re-
cenfere praetermittam , ex ipfo elegantiffimo libro , (****) qui fi-
ne voluptate legi poteft a nemine , hauriendam ; non quidem me
praeterit, quae a 1он. HEYNIO nuper, & ante cum a WILHELMO
WHISTONIO de cometa diluuii caufa difputata fuerunt; Noui prae-
terea a nonnullis dici Philofophiam in rebus naturalibus effe Scri-
pturae Sacrae interpretem, & eius folius ope explicari debere,
quae λαοδογματικῶς vel ἀνθρωποπαθῶς hinc inde Scriptores Sacri
locuti funt ; Immo nec id penitus ignoro , Mofen ipfùm non tam
reprehendi , ( quod animi impii & profani effet, quam potius
excufari a viris quibusdam doctis , qui ea , quae ipfemet de hu-
iusmodi rebus tradidit , aliter intelligenda exiftimant ; idque
fub

(*) Miſcellan. Hiſtorica Regni Bohemici decad. I. libr. I. e. 51.

(**) II. Petri III. v. 5.
(***) Prouerb. VIII. v. 27.

(****) Spectacle de la nature Tom. III. Part. 2. p. 526. fq.

 ) 0:(. XVII

fub fpeciofo praetextu , quod ad craffam & rudem populi Iu-

daici indolem nullis litteris , nullis artibus , nulla animi cultura
expolitam , fi intelligi voluerit , neceffario fe accommodauerit
diuinorum oraculorum interpres. Verum enim vero fint
haec vtcunque fplendide dicta , & iis praecipue mirifice placeant,
quibus , quae in Sacris Pandectis regnat , fimplicitas difplicet ; Ego
tamen non vereor , ne quid religione noftra , quae cum ratione
omnino confpirare debet , indignum admittam , fi, quod facere
etiam non puduit magni & acerrimi iudicii virum,IOH. RAIVM , fum-
pliciter Sacrae paginae quoad litteram inhaeream , quae omnes ma-
gnae abylifontes ruptos & feneftras coeli apertas fuiffe (* ) comme-
morat. Atque hinc remota omni comminifcendi procacitate per
apertas coelifeneftras cum laudato RAIO omnis aquae , quae in
aëre , vniuerfo continenti & vaftiffimo Oceano circumfufo , hae-
rebat , in pluuiam condenfationem fide Philofopho non indigna
credo; ruptis autem magnae abylifontibus ita totius Oceani fu-
perficiem a DEO depreffam indigitari exiftimo , vt vi quadam
nobis ignota , accedente fupremo omnipotentis naturae ar-
bitri decreto , aquas fubterraneas , quantum toti telluri coope-
riendae fufficiebat , horrendum in modum euomuerit , quod
qua ratione accidere potuerit ipfe doctiffimus RAIVS (**) latius,
nec ineleganter demonftrauit. Et profecto cum ne de minoribus
quidem illis inundationibus , quibus leuis aliqua telluris pars
fubmergitur, certi quid definiri queat , an vi interna, atque aliquat
quafi aquarum fermentatione, an vero infolitis procellis& tempe-
ftati-

(*) Genef. VII. II.

(**) Vide Eiusdem Mifcellaneous difcourfes concerning the diffolution

andchanges ofthe World. Adde MARTINI SCHOOCKII diluuium
Noachi vniuerfale c. 3. & quam primo loco nominare debuis-
fem , egregiam JOH. WOODWARDI Geographiam phyficam, vbi
multa praeclare dicta offendes, quibus Mofaica de diluuio narra-
tio aduerfus THOMAE BVRNETI hypothefes in hanc diluuji hiſto-
riam infurias , aliaque huius commatis fcripta , vindicatur.
XVIII
) (

ftatibus, hoc eft ,fucceffione periodica, an cafu contigerint , quoni

qui lethea illa pocula effugiunt mortales , in extremo ifto pericu-
lo conftituti , cauffas , vnde tam horrenda calamitas nata , obfer
uare recte non potuere ; argutatiunculae potius fint neceffe eft,
quam Philofophicae rationes, quae de cataclysmo, qui totum terrae
globum haufit, eiusque cauffis naturalibus in medium proferuntur,
praefertim cum miraculi quid hic concurrifle difficulter negari
queat,ceu in docta de ftultitia & irrationabilitateAtheismiCommen-
tatione luculenter demonftrauit RICHARDVS BENTLEIVS. Vt operam
fere ludere videantur , qui cum NICOLAO STENONIS , acutiffimi a-
lias &fubtiliffimi iudicii viro, diluuii vniuerfalis, vt cum Philofophis
·loquar, poffibilitatem apodicticis mathematicis rationibus euincere
volunt : Quamquam & in his certo modo laudari poffit induftria,
quod verifimilitudine demonftrata habemus, quae temerariis Sacra-
rum litterarum impugnatoribus opponi queant.

Quae de Cofinopoeia & futuro orbis terrarum interitu , eius-

que modo & ratione LEIBNITIVS in hoc libello difputauit , inge-
nium quidem Summi viri produnt , fed promittere fibi omni-
. Quemadmodum enim PORPHYRIO , vt-
um calculos vix poffunt
pote pagano Philofopho , fi modo ab aliis impiis dogmatibus ab-
Atinuiffet , facillime ignofcerem , quod PLATONEM fuum fecutus
mundum quidem coepiffe , aft non interiturum dixerit , quoniam dif-
ficulter, quantum ego quidem mente comprehendo, exfola ra-
tione demonftrari poteft , mundo huic imminere decretorium
diem , quo ipfi penitus pereundum fit ; fic quicquid de diſſolutio-
ne orbis terrarum alii Ethnici Philofophi , praecipue vt мINVTIVS
FELIX obferuat , illi , qui ex EPICVRI & ZENONIS . fchola prodierant,
tradiderunt , nondum mihi fufficere videtur , vt fublime hoc reli-
gionis reuelatae dogma Philofophiae vindicandum puteni. Vnde
quando innotuiffe aliquid rois dev oopois de exuftione mundi,
vt alia taceam , ex memorabili illo oviD loco docemur :
i

Effe quoque in fatis reminiſcitur , affore tempus,

quo mare, quo tellus , correptaque regia coeli

ardeat
 ) ∞ ( XIX

ardeat , & mundi moles operofa laboref:

quando OVIDIO fuccinere LVCANVM audio :

Communis mundo fupereft rogus , offibus aftra

mixturus (*) ,

hoc omne potius a Maioribus fuis , Noachi fcilicet pofteris, didiciffe

mihi videntur, quam folius rationis ope haufiffe. His enim tam-
quam generis humani reſtauratoribus ficuti illius , quae in diluuio
cernitur, fic & huius , quae totum aliquando terrarum orbem
perdet , feuerae diuinae vindictae memoriam in pofteros propa-
gare religio forte erat .Vnde quicquid in his fententiis miramur
hodie,poit praeuiam aliquam diuinam reuelationem quafi per ma
nus traditum fuiffe , neutiquam vero ex folis rectae rationis riuu-
lis deriuatum effe opinor. In quo ipfo fi adftipulari nobis non
graueris , Humaniffime Lector , concedas etiam neceffe eft, quae-
ftionem qua ratione fatalis ille ictus fieri debeat , longe effe diffi
eiliorem , quam vt fibi relictus humanus intellectus eam definiat.
Ecquid enim habemus nos mifelli homunculi , vnde quas de re-
bus

(*) Taceo locum CENSORINI , qui forte , ex multorum iudicio o-

mnium , qui hic recitetur , digniffimus eft, quoniam de diluuio
aeque , ac mundi conflagratione tractat. Eft, inquit is , Capite
18. de Die natali , praeterea annus , quem ARISTOTELES ma-
xumum potius , quam magnum appellat , quem Solis & Lunae
vagarumque quinque ftellarum orbes conficiunt , cum ad idem fi-
gnum , vbi quondam fimulfuerunt , vna referuntur , cuius anni
biems fumma eft cataclyfmus , quam noftri diluuionem vocant ;
aeftas autem eft profis , quod eft mundi incendium. Nam his
alternis temporibus mundus tam exignefcere , quam exaquefcere
videtur. Quamuis forte ex his CENSORINI verbis pateat , de-
ftructionem quidem & renouationem mundi agnouifle veteres
Philofophos ab eo laudatos , fed periodicam , fiue per vices fem-
per anni cuiusque maxumi- hieme vel aeftate fuccedentein, non
uniuerfalem totius telluris interitum.

c 2...
bus intelligibilibus fouemus perfuafiones noftras deriuemus , nifi
ratiocinationem & experientiam : feu , vt alias in fcholis loqui fo-
lent Philofophi , argumenta vel a priori vel a pofteriori ? Iam au-
tem nec ratio, nec experientia in hac quaeftione nobis facem prae-
fert. Non illa, quia , vt dictum, mundo neceffario pereundum el-
le nefcit ; non haec , quia vnius hominis , & multorum millium ae-
tates non fufficiunt ad has obferuationes. Obiecti enim vaftitas , vt
rectiffime dixit MORHOFIVS (*), & infinitas & longinquitas , & diu-
turnitas magna funt Philofophantium obftacula , qui in particulis
tantumfaepe laborant , & vixfapiunt , quoniam vniuerfi huius con-
nexio illos latet , vnde multae dependent operationes , multa phaeno-
mena naturae, in quorum cauffis inueniendis aetatem & vitam con-
Jumimus, oleumque & operam perdimus. Quapropter nec immo-
rabor recenfendis illis ( nugas dicam & fomnia , an philofophema-
ta ?) quae in hanc rem a viris eruditis prolata funt ; Nec inuidebo
Cartefianae fcholae Philofophis,vt fe folos rem acu tetigiffe exifti-
ment , quandofolem aliquando , vbi maculae , quas fenfim attra-
hit, ita praeualuerint,vt cruftam aliquam terream ipfi obducant, in
planetam vel terram , & terram viciffim , quando ignis , quem in
eius meditullio pofitum arbitrantur , corticem ruperit , & fic ob-
uias inflammabiles quascumque partes corripiendo telluri vniuer-
fae circumfufus omnia deuaflauerit atque exufferit , in folem mu-
tari poffe dicunt , hac vero ratione conflagrationem terrae con-
cipi poffe opinantur. Me enim, vt ingenue fatear , numquam
inceffit libido , vt de modo interitus huius vniuerfi iufto fuerim
follicitior.

Et quod ad cofmogeniam attinet , licet non nefciam diuinum,

qui mundi nafcentis primordia nobis delineauit Scriptorem , мo-
SEN, pro inftituti fui ratione fuccincte admodum fcripfiffe , at-
que hinc, vt videtur , Philofophis reliquiffe , in quo vĺtra, quam
ille ducit , progrediendo connati ingenii vis fefe exerceat ; Im-
mo licet me non lateat , effe pios pariter & eruditos viros , qui
Sacrum Hiftoricum mundi Creationem non tam Queixas , quam
Dinas

(*) In Polybiftore T. II. L. II. Part. II. C. V. §. 3.

 ) 0 ( ΧΧΙ

Dias deferipfiffe exiftimant ; ego tamen verbis eius vnice inhae-

reo, & , fi modum creationis percontari pergas , ingenue fateor,
nihíl mé habere , quod tibi reponam, nifi illud effatum Diui PAVL
τι : Πίζει νοῦμεν κατηρτίσθαι τὲς αἰῶνας ῥήματι Θε8 , εἰς τὸ μὴ ἐκφαινο
μένων τὰ βλεπόμενα γεγονέναι (* ). Otiola enim eft apud antiquos
quosdam Ecclefiae Patres difputatio , annon mundi huius partes
& regiones fuperiores , ac ille praecipue , quem Angeli inhabi-
tant , beatiffimus mundus orbi noftro per ignota multa faecula
praeextiterit ? Otiola etiam Cartefiana hypothefis , quafi paratus
iam & omnibus vitae commodis inftructus orbis in aëre per mul
ta faecula fluitauerit ante , quam Adam , primus eius incola , a
DEO ad illum habitandum conderetur. Ecquid , quaefo , fi haec
omnia cognita penitus atque exploratiffima haberemus, meliores
inde reddi poffemus ? Sed in illo , quem Moses nobis in fua Co-
fmopoeia infinuat, conceptu quod DEVS Vniuerfum hoc ex nihilo
condiderit, nihil otiofi latitat. Potius hic omnia ad pietatem , o-
mnia ad religionem confpirant. Quantam enim diuinae poten-
tiae admirationem conceptus hic in animis noftris excitare de
bet? Quantum timorem erga Potentiffimum NVMEN nobis in-
fpirare ? Quantum fiduciam noftram in DEVM acuere ? Et pro-
fecto Idea, quod DEVS vaftum hunc terrarum orbem ex nihilo
produxerit , quod voluntas Eius , quae , vt ita dicam , vnico verbo
FIAT declarata fuit , tot innumeris,vt Philofophi loquuntur,mo-
dificationibus, & partium , quibus componitur , difpofitionibus non
poffibilitatem tantum , fed exiftentiam dederit , fonge maior eft,
quam vt humanus intellectus pro dignitate illam affequi valeat.
Rapuit ea iam in fummam admirationem paganum Philofophum,
DIONYSIVM LONGINVM, cuius verba vulgo funt notiora ,quam vt heic
adfcribi debeant. Nec quando opera haec in dies difpertiuit vetu-
ftiffimus & fallere nefcius eorum Narrator , MOSES , id ita intelli-
gendum eft, quafi operofa hac diligentia opus habuiffet SVM-
MVM NVMEN , vt non vno temporis articulo, vno momen-
to, vno denique nutu efficere potuiffet haec omnia ; Sed heic
potius campum nobis apertum cenfeamus largiorem, laudandi
cele-

Hebr. XI. v. 3.
C 3
XXIV ) ,0.(

nimo habuerit. Cauffa igitur cur in lucem publicam opufculum

hoc non prius antea prodierit , alia non eft , quam quia , vt mor-
talibus euenire folet faepicule , in ipfo magni operis molimine
Celeberrimo Auctori , licet iam feptuagenario , mors improuifa
fuperuenit. Etenim fi res LEIBNITIO ex voto ceffiffent , ex defti-
natione eius differtatio haec Prodromus effe debuiffet magni illius
operis , quod tum de Topographia terrarum Brunfuicenfium, tum
de Genealogia SERENISSIMORVM NOSTRORVM
DVCVM Vir Eruditiffimus meditatus eft , fed in quo vltimam
lineam ducere fata eum prohibuerunt. Perfecit poftea 10н. GE-
ORGII ECCARDI V. C. induftria coeptum magnum & immortale de
originibus Guelficis opus , eique vltimam manum impofuit Prae-
deceffor meus IOH . DANIEL GRVBERVS I. C. Sacrae Regiae Maie-
ftati a confiliis iuftitiae fanétioribus , Bibliothecae quae Hanno-
uerde eft Praefectus , & Sereniffimae domus, Brunfuico-Lunebur-
gicae Hiftoriographus , Vir in tantum laudandus , in quantum
ipfa recondita doctrina & morum integritas laudari poteft. Ne
igitur tot virorum eruditiffimorum lucubrationes pereant ,
REVERENDISSIMVS ET ILLVSTRISSIMVS STA-
TVVM PROVINCIALIVM PRINCIPATVS CA-
LENBERGICI ORDO , pro eo , quo in PATRIAM & PATRIAE
PATREM fertur amore ad ferendos fumtus , quos prolixum hoc
opus requirebat , fponte fua nobis fe non tantum obtulit , verum
etiam editionem operis quouis modo maturare promifit. Qua-
re fi vitam nobis & valetudinem concefferit DEVSO. M. fpon-
dere iam tuto poffumus & promittere , breui tempore , noftra
quidem cura, prodituras in lucem Origines Guelficas , idque non
vulgari , fed fplendidiffimo, quantum fieri poteft, habitu ; Quodfi
has , vt fperamus , benigne exceperint Leibnitiani nominis amici,
recipimus in nos , Bono cum Deo , hanc obligationem , vt mox
etiam coeptum a LEIBNITIO incomparabile Annalium Occidentalis
Imperii opus publici iuris faciamus. De aliis minoribus Viri.
Summi fcriptis, quae , ne cum magna politioris eruditionis iactu-
ra pereant, in fafciculos colligere, atque fic minutatim ex diuturna
captiuitate manumittere decreui,nunc prolixe non dicam. Facile e-
nim perfpicio, nec meliorem a me prouinciam fufcipi,nec litterato
orbi praeclarius quid exhiberi poffe, quam fi in gratiam noftratium
ea
 O XXV

ea quantocyus typis mandem , quae tam confummatae eruditio-

nis & limati iudicii Vir mediatus eft. Et licet dolendum , nec
praefens opufculum , nec reliqua maiora , quae iam promifimus,
opera ita limata , & omnibus partibus perfecta confirmataque
proditura effe , ac quidem fi LEIBNITIO ipfi vltimam manum ad-
hibere illis conceffum fuiffet , patebit tamen ex iis facile , quam
multa viderit LEIBNITIVS in omni eruditionis genere , in quibus
alii caecutiunt. Etenim in omnibus eius operibus poftumis,
quod fine praeconcepta opinione vel adulatione dico,

- tenui rerum fub imagine multum

naturae fatique fubeft , & grandis origo.
Caeterum vt ad Protogaea reuertamur, quo vno titulo infcri-
ptum erat LEIBNITII,quod ad manus erat,autographum , adiecimus
nos incapite libelli paraphrafin de prima telluris facie & antiquiffi-
mae hiftoriae veftigiis in ipfis naturae monumentis, quoniam & opu-
fculo egregie refpondet , & ab ipfo Auctore ita ex parte infcriptio
eius formata eft. (*) Illud praeterea in edenda differtatione hac'
fedulo curauimus , vt licet propriis nitens fplendoribus mutato
lumine non indigeat , chartae tamen & characterum elegantia,
quantum fieri poteft , decora prodeat. De figurarum pulchritu-
dine nihil dicam , quippe in quas , cum LEIBNITIO adhuc fuper-
ftite aeri incifae fint , nihil amplius mihi iuris fuit. Quamquam
autem eam in iis deprehendi elegantiam , quam in fua conchy-
liorum hiftoria MARTINVS LISTERVS aliique exhibuere , fpondere
vanum omnino & inutile foret , id tamen egit fculptor nofter, Ni-
colaus Seelaenderus , vir fua laude non omnino priuandus , &
iam placide defunctus , vt ad viuum omnia exprimeret, & ita ima-
gines redderet , vti id poftulabant res fibi propofitae. Ego ve-
ro vt memoriae Lectoris confulam , hanc etiam mihi in LEIBNI
TII autographum poteftatem fumfi,quod paragraphos numeris di-
ftinxerim , & fingulis breuem fynopfin in margine adfcripferim ,
quo fine multo labore & vno quafi oculo quilibet mox peruideat
& intelligat , quid vberior eius tractatio promittat.
Iam

(*) In Mifcell. Berolin. 1. c.

XXVI ) 0 (

Iam vero finiam in voto , vt tandem aliquando exiftant Pro-

ceres , orbis terrarum Domini , qui ita praeclare de litteris , de
artibus pacis , ad quas excolendas nati funt homines , adeoque
de ipfo genere humano mereri , velint , vt fua liberalitate , fuis
fumptibus, fua munificentia , ( aliter enim grande hoc opus per-
fici nequit,) prouocent illos mercatores lucis , depraedatores,fof-
fores , diuifores, euergetas , lampades , infitores , interpretes na-
turae, vti vir quidam ingeniofiffimus (*) fuo aeuo eos nominauit.
Haec fola enim fterili fundo Philofophico melioris culturae
1pes reftat , vt Reges Principesque ficut turpe fibi non ducunt
nominari Patres caftrorum , Patres exercituum , fic litterarum
Patres , Promotores artium , fcientiarum Nutritores falutari non
modo non grauentur , verum etiam malint. Quod autem fuper-
eft, Lector Humaniffime , haec fiue Prodromi , hue tabellae obli-
gatoriae inftar de edendis propediem maioribus operibus habe , &,
fi his faues, nunquam mihi ad conanda aeque & perficienda re-
cta quaeque voluntatem defuturam crede. Vale. Scribebam
Hannouerae d. VIII. Febr. A. R. S. clǝlǝ CCXLIX.

(*) FRANCISCVS BACO VERVLAMIVS in Noua Atlantide.

CONSPE-
 CONSPECTVS TOTIVS OPERIS.

§. 1. Introitus . a motu aquarum , vt rotunda

§. 2. Globus terrae regulari primum inter lapides & metalla.
formafuit , & ex liquido indu-. $.15. Quaedam in aquis concrefcunt.
ruit , motrix cauffa luxfiue ignis. §. 16. Tophaceus lapis a guttis caª¸
8. 3. Diftinctior de globi terrei cre- dentibus. De Stalactite antri
atione fententia , & de bafi illius. Baumanniani , de cauitatibus in-
§. 4. Origo aquae marinae & flu- gemmatisfaxorum, &de cauernis.
viaticae; lapidum item & diuer- §. 17. Quaedam a caloris & aquae
forum terrae ftratorum. coniunctione oriuntur.

$.5. Plurimae globi noftri muta- §. 18. Pifcium variorum formae in

tiones poft primam creationem ardefia vnde prouenerint ?
ex variis cauffis. §. 19. Ignem ineffe globo noftro mo-
§. 6. Vnde fuerit aqua , quae ter- tus terrae , Vulcani , pumices,
deuenerit? bitumen , & alia oftendunt.
ram obtegit, & quo
nec non de variis diluuii cauffis . §. 20. Pifces in ardefia ex veris èx-
§. 7. De Brucero monte , & fon- preffos lufus naturae non effe
tium origine. oftenditur.
§. 8. Metallorum in terra fitus, §. 21. De variis terrae ftratis, eo-
venarumque defcriptio & ex- rum fitu , & de origine falium,
plicatio. aquarumque falfarum.
§. 9. Mineralium generationem §. 22. Montium & collium origo.
Chemia illuftrat. partim ex aquae materiem mol-
F. 10. Recenfentur productiones la- lioremfecum abripientis defluxu
boratoriis & fodinis communes . partim ex ventorum vi & ter-
§. 1. Gemmarum generatio & na- rac motibus.
turalis & artificialis eft. S. 23. Conchyliamarina in noflrare-
§. 12. Sublimationes naturales . Am- gione & alibipaffim inueniuntur.
moniaci praeparatio. §. 24. Varia conchyliorum genera
S. 13. Argentum & aurum alia- mire permifta, infaxo & glarea
que metalla, quae ftatimfuafunt, non effe nata , & forma non mu
vi ignis prodiere in venis. tata & fitus ipfe oftendit.
§. 14. Formas quaedam accipiunt S. 25. Conchylia & offa animalium
marinc-
 marinorum , quae effodiuntur, & alibi etiam apud nos inueni-
untur.
examinari &refolui poffunt acque,
ac verorum animalium partes. S. 35. De cornu Monocerotis , & in-
§. 26. Antiquiffimis temporibus ma- genti animali Quedlinburgi effoffo.
ria vicina habuerunt animalia & S. 36. Defcriptio antri Scharzfel-
conchylia , quae iam ibi non in- denfis & offium in eo repertorum.
veniuntur. S. 37. Defcriptio antri Baumanni-
§. 27. Glof fope trae li
, bacu S. Pauli ani & in eo contentorum.

& ferpentes Melitenfes , lapides §. 38. De Succini natura , & quod

Judaici , Afteriae , Trochitae & etiamin noftris terris reperiatur.
Entrochi &[Link] dentes teftae, §. 39. De mutationibus terrarum
exuuiae & officula animalium per flumina , & de ruinarum in-
marinorum , non vero lufus na- gentium apud nos veftigiis.
turae. S. 40. Vifurgis prope Mindam mon-
§. 28. Huc tamen non pertinent po- tes perrupiffe videtur. Ad hanc
lygonorum figurae in Cryftalliis vsque vrbem olim paludes ab 0-
aliisque rebus; nec ea, quae in ccano irrigui pertigiſſe dicuntur.
faxis praeoccupata imaginatio §. 4. Vbi nunc Venetiarum &
folummodo videt. Principum Eftenfium regiones,
§. 29. Exploditur ignaua quorundam ibi antiquiffimis temporibus ma-
folertia, quae ludicra imaginatio- re & paludes fuere.
nis vi quicquid vult in lapidibus S. 42. Fontium Mutinenfium mi-
figuratis deprehendit , aliaque a raculum exponitur.
veritate aliena comminifcitur . $.43. Cauffa borumfontiumproditur.
§. 30. Vbi Gloffopetrae Lunebur- §. 44. Defcriptioftratorum terrae
- genfes inueniantur ? Joli Roftorpienfis prope Goettin-
8. 31. Gloffopetrae funt dentes Car- gam , Mutinenfi aliquo modofi
chariarum. milis.
§. 32. Vfus Gloffopetrarum Medi- §. 45, De obrutis terra arboribus,
cus illuftratur. & faffili ligno.
§. 33. De Belemnitis , Ofteocolla, Co- S. 46. De Torfa ciusque origine.
rallio , Strombitis , Conchytis, S. 47. Singularis de arboribus ter-
Trochitis , Entrockis , Eborefoffili. ra abrutis obferuatio.
§. 34. De offibus, maxillis, craniis §. 48. Enumeratio ftratorum ter-
& dentibus minoribus & maiori- rae Amftelodami in putci folio-
bus, quae in antro Baumanniano, [Link].
6. I.
AVGVSTISSIMI ET POTENTISSIMI

MAGNAE BRITANNIAE

REGIS

t ELECTORALIBVS
IN TERRIS

BRVNSVICO LVNEBVRGICIS

SVMMIS STATVS

ADMINISTRIS

VIRIS ILLVSTRISSIMIS ATQVE

EXCELLENTISSIMIS

DOMINIS MEIS GRATIOSISSIMIS

"
 <36624508440018

< 36624508440018

но Bayer. Staatsbibliothek
 AN
4t Bags : Spec : the 151 "

Bhy

ura
De tell Ply3
3 557

Leibnicius.

R
 ORIS
SVMMI POLYHIST
RIDI ELMI
GODEF GVILI

II
LEIBNIT

TO A
PRO GAE

SIVE DE PRIMA FACIE TELLVRIS ET ANTIQVIS-

SIMAE HISTORIAE VESTIGIIS IN IPSIS NA-
O
TVRAE MONVMENTIS DISSERTATI
IS
EX SCHEDIS MANVSCRIPT

S
VIRI ILLVSTRI

IN LVCEM EDITA

CHRISTIANO LVDOVICO SCHEIDIO .

I
QV AL
LIOS

PEN
SE

T
I
O
D R
I O D
E H N
U MO
ET

NGAE
GOETTI
SVMPTIB VS IOM GVIL SYMIDI , FIBLIOPOLAE VNIVERSIT .

A. S. H. clɔɔ cc XXXXVIIII.
BIBLIOTHECA

REGIA
MONACENSIS
 Fager

Q. D. B. V.
IMO
RI ATISS
LECTO HONOR

S. P. D.
S
CHRIST. LVD. SCHEIDIV .

*宅 * uo funt in afpectabili hac rerum vniuerfitate , Coe-

lum atque Terra , in quibus quam maxume DE-
D
Vs O. M. rationi noftrae atque fenfibus ita per-
m
fpicue confpicienda & quafi palpandam propo-
fuit , ac velu ti depi nx it fui qu an da m imaginem , vt obbrutuerint

neceff e t homine s
- -fi- vacuo qu, i currere femina motu
affirmant , magnumque nouas per inane figuras
ionem non tantum Scri-
Vnde rtri
fome a , no
unto nosnadarho . ntemplat
remgico
te ,ru
ptura Sacra adhortatur , fed vel ipfa humana natura inftigat . Sa-
ne illi ipfi Sacri Scriptores , quorum auctoritate & diuinitus ac-
ceptis
 1

II ) 0 (
( 1

ceptis effatis noftra , qui Chriftiani fumus , perfuafio nititur, fub-

inde hinc argumentum ducunt infinitae atque immenfae gloriae
DEI . Quantam enim cogitabimus eſſe SVPRÉMI NVMINIŠ Sapi-
entiam, quantam Prouidentiam , quantam Potentiam , quantam
Bonitatem , fi animo rite percipiamus admirabilem coeli atque
terrae faciem , quaeue in ea contemplanda occurrunt opera, quae
ab Vniuerfitatis huius Auétore atque Effectore , DEO , quo tem-
• poris puncto ipfi placuit , fine vllis vectibus , fine vllis ferramen-
tis , fine vlla materia , verbo tantum ac nutu fuo condita ad hunc
vsque diem ita conferuantur & gubernantur ? Quare ficuti veris-
fimum eft , quod Sanctiffimus Regum dixit : Coelos enarrare glo-
riam DEI : (*) fic de hac terra, communi noftro domicilio, non mi-
nus vere dicere poffumus : Quam plena eft , Domine , terra pos-
fefionibus Tuis ! Quam magnificafunt & admirabilia opera Tua,
omnia in fapientiafecifli (**)!

Et coeli quidem atque terrae exactiorem contemplationem

hic inftituere nec otii mei , nec praefentis fcriptionis ratio pati-
tur. Calamum enim arripui , paucula praefari iuffus opufculo
doctiffimo , quod diuturna hactenus obliuione in forulis Biblio-
thecae Regiae delituit , iam vero primum a me in lucem editur.
Illud ficuti GODEFRIDI GVILIELMI LEIBNITII , innumeris
ingenii monumentis aeternum fibi fuperftitis auctoris foetus eft,
ita honorificentiffimum mihi duco , in partem felicitatis me vo-
catum effe , vt nafcenti obftetricarer. Neque tamen fola Magni
Parentis recordatio editionem libelli huius mihi fuafit , verum
quemadmodum Chriftiani hominis eft , mirabiles diuinae fapien-
tiae atque potentiae in ordinando mundo ductus crebro perpende-
re, fic in fchediasmate hoc magna accuratione,ex ipfis primis fenti-
bus plurima a Summo Viro deduci mihi vifa funt , quae pietatem &
· admirationem diuinorum operum in probae mentis Lectore acue-
re queant. Quare inuidere illud diutius rerum harum amatori-
bus nefas duxi; praecipue pofteaquam ab ILLVSTRISSIMIS ET
EXCELLENTISSIMIS PROCERIBVS noftris venia mihi data ,
vt

( *) Pfalm. XIX.
(**) Pfalın. CIV.
 III

t editionem poftumorum Leibnitianorum Operum procurem.

Nec aliena eft a munere Hiftoriographi praefentis argumenti tra-
étatio , nec indigna , vt ab ea officii clementiffime mihi deman-
dati publice quafi aufpicium capiam. Quamuis enim admiran-
dam vniuerfae naturae oeconomiam , eiusque occultos conien-
fus , pro maieftate Diuini Artificis, penetrare humana conditio non
ferat , ita tamen LEIBNITII eruditio in rimandis Macrocosmi
vifceribus , praecipue quantum ad nos , qui paruum hunc orbis
terrarum angulum inhabitamus , attinet , occupari videtur feli
ciffime , vt antiquiffimuin terrae noftrae ftatum ex naturae ve-
ftigiis , quae , vt veriffime dixit Summus Vir , nobis pro hiftoria
funt , ingeniofiffime prorfus & egregie ob oculos poluiffe dici
poffit.

Nec tamen inficior , omnes Viri Egregii coniecturas mihi

non probari. Sic vt prolato vno alteroue exemplo mentem me-
am clarius pandam , imminentes vallibus praeruptas rupes & al-
tiffima montium iuga tam manifefte mihi arguere videntur opus
ab Ente ineffabili pariter fapientia & potentia inftructo profectum,
vt omnem hanc vaftorum montium difpofitionem & figuram cum
ipfo & Celeberrimo auctore theoriae facrae telluris , THOMA
BVRNETIO, diluuio adícribere nollem. Montes fane , vt alias in-
fignes , quas ex iis percipimus , vtilitates fufius non recenfeam,
(vtpote quas poft alios Viros doctos in compendio delineauit 10.
GEORG LIEBKNECHT in elementis Geographiae generalis p.303.)
& varia intra vifcera fua humano generi neceffaria metalla alunt,
quae ex vallibus , fi in iis reclufa eflent , ob copiam aquae afflu-
entis ad decliuiora loca deriuari nefciae erui numquam poffent, &
fontibus etiam originem praebent , dum non folum , vt EDM VN-
DO HALLEIO vifum eft , vapores ad vertices fuos in guttulas
coëuntes , verum etiam rorem & pluuiam aeftate , niuem auteni
tempore hyberno tanta copia recipiunt, vt perennes inde fluuios
emittere poffint. Praeterea fi vel maxume illa montium , fcopu-
lorum & laxorum moles fubitaneam quafi ruinam hinc inde mi-
nitans vni alteriue mortalium afpectu fatis horrida videatur, funt
tamen alii , quos fi audias, tantum abeft , vt promontoria , mon-
tes , fcopuli terram informem & ruinarum ac ruderum aceruo fi-
a 2 milem
 ) 0. (

milem reddant , vt potius rudis haec & indigefta moles humanis

oculis iucundiffimum praebeat fpectaculum. Et ego quidem , fi
quod fentio candide dicere iuberer , quemadmodum in genere e-
legantiam telluris & ordinationem atque perfectionem orbis non
ex artificis alicuius humani cerebro (*) , admodum fallaci & ni-
mis iniqua menfura , aeftimandam puto , fic profecto montium
cum fuis vallibus varietatem ita mirifice afpectum iuuare credo,
yt neſciam , an ex fuperficie perfecte plana idem oblectamentum
humanus oculus vmquam capere poffit. Nihil igitur heic de-
prehendo maieftate Diuini Artificis indignum ; nihil quod prohi-
beat afferere , quod DEVS in hoc vniuerfo , vtcunque longe la-
teque pateat , vt eft Sapientiae IX . Πάντα μέτρῳ , καὶ ἀριθμῷ καὶ
sadμa dietate , omnia in menfura , numero & pondere difpofuerit,
atque commenfus quafi fit , ideoque veriffime a Platonicis dictum
τὸν Θεὸν
fit : Toy γεωμετρᾶν, DEVM affiduum effe geometram.
Deòv des yewμergev, Et
profecto , non leue eft pro aetate montium diluuio maiore argu-
mentum , quod rupes & montes modicae altitudinis conchas ex-
hibeant & marinarum belluarum dentes offaue , quae ipfa in fum-
mis Alpium iugis fruftra quaefiueris. (**) Vt iam taceam , & ex
Scriptura Sacra notum effe , quod ante diluuium flumina exftite-
rint , & ex ratione ipfa colligi poffe ; quoniam fi Aluminibus ca-
ruiffet orbis primacuus , is reuera multis rebus , quae ad mundi
perfectionem faciunt, fuiffet deftitutus. Etenim quot genera pi-
fcium numquam falfo mari , fed fola aqua dulci , qualis fluuiati-
lis eft , nutriuntur ? quot plantas alunt amnes & fluuii alibi loco-
rum haut obuias ? Quodfi vero flumina fuerunt , montes etiam
fuiffe neceffe eft. Nam omnia flumina maiora ex montibus niue
tectis fcaturiunt & promanant. Sed non nifi altiffimi montes,prae-
fertim

(*) Egregia eft obferuatio , quam habet ill. Auctor Diarii Bibliothe
que Raifonnée dicti T. XXXVI. p. 7. quando dicit : Ilfaut toûjours
Je défier d'un Systême , qui explique les vues d'un Createur, par
une idée, qui faute aux yeux d'une Creature : C eft confulter un
enfant fur les raifons , qui conduifent les travaux d'un grand
Architecte.

(**) Conf. Bibliotheque Raisonnée T. XXXVI. p. 9. & p. [Link].

 O

fertim in regionibus fub coelo propitio & temperato fitis , tantam-

niuis copiam feruare poffunt , quae demum tempore aeftiuo calo-
re folis fenfim liquefacta aquis continua fua incrementa det, & fa-
cilem earum curfum promoueat. Praeterea vt flumen per lon-
giffimum terrarum tractum pleno alueo fluat, & in mare tandem ,
facpe poft immeníos anfractus , effluat , vt perenne & nauigiis fe-
rendis aptum fit , nec potius ftagnantis aquae vitio in paludes de-
generet , id omne fcaturigo eius in loco edito efficit. Prolixior .
eft argumenti huius tractatio , quam vt pro dignitate fua exhau-
riri hoc loco poffit. Sed plurima , quae huc facere poffunt , pro .
fingulari , qua pollet , eruditione congeffit Celeberrimus Vir, D.
IOH . GEORG . SVLZERVS , ( * ) quae legiffe apud eumdem ne-
minem poenitebit Licet caeteroquin illud nec negem , nec in
dubium vocem , fuperueniffe orbi noftro montes , qui in prima.
eius creatione non aderant ; idque fiue ex diluuio vniuerfali, fiue,
ex terrae motibus , fiue ex aliis cauffis naturalibus contigiffe ;
Quemadmodum etiam exemplo famofi fatis montis , qui vulgo
Pico di Tenariffa vocatur , patet , cuius exactam relationem de-
dit Magni ROBERTI BOYLI fchediasma poftumum , quo ge-
neralis aëris hiftoria defignatur , quemque ex conflagratione eam,
quam nunc habet , formam acquifiuiffe Praeftantiffimus Auctor
non fine maxuma probabilitate coniecit ; Et terrae motus monti-
bus dare poffe, originem IOH . RAIVS exemplo montis , qui Ita-
lis Monte di Cenere vocatur , docuit.
Sed ita agitur cum ingenio humano , praecipue in huiusmo-
di fcriptionis genere , vt varia & diuerfiffima plane cum aliqua
probabilitatis fpecie opinari , ad certum demonftrationis vero redu-
cere poffimus nihil . Hinc quemadmodum nemo alteri opinio-
s
ne fu as in ui de re de t , fic obelifcis iugulare , quae a noftris re-
be
cedunt , par non eft. Quod folum fufficere poteft , fi quis forte
rationem a nobis exigat , cur nihil annotationum & animaduer-
fionum adiecerimus libello , quem tot recentiores virorum docto-
rum obferuationes ampliorem multo atque locupletiorem redde-
re
a3

: (*) In fchediasmate von Ursprung der Berge und anderer damit

verknüpfter Dinge Tigur. 1746. edito.
 ) 0 (
10

re potuiffent. Etenim commentatio haec, quemadmodum eam

typis nunc exire iuffimus, ( vt ex opufculi huius §. 19. patet , ) iam
anno fuperioris faeculi nonagefimo primo in chartam coniecta
eit , (*) a quo tempore multa , quae Auctor occafione inquifitionis
in indolem regionum intra Hercynios montes & Oceanum fitarum
meditatus eft, alii viri docti fuis comprobarunt meditationibus,
& nouis inuentis illuftrarunt. Quare fi vmquam , hic profecto
fponte fua nafci nobis potuiffet ampliffimi commentarii moles,
nifi Leibnitianae meditationi addere quicquam, vel demere , eam-
que fingendo aut refingendo aliter , quam in opere poftumo fas
eft, emancipare religio prohibuiffet.

De fola dicam Lithographia , fiue ftudio inquirendi in

lapides figuratos , vel infectiformes , vel aliis prodigiofis imagini-
bus fupra Phidiae aut Apellis artem haut raro exornatos , quot,
quaefo, DEVS immortalis , illud hodie incrementa cepit ? Ne-
que enim amplius Germaniae noftrae exprobrari poteft , docto-
rum , quos alit , virorum hiç defeciffe induftriam. Sed ficut o-
lim ex noftris habuimus GEORGIVM AGRICOLAM , CONRADVM GES-
NERVM , VALERIVM CORDVM , GEORGIVM FABRICIVM , ATHANASIVM
KIRCHERVM , CHRISTOPHORVM ENCELIVM , MICHAELEM BERNHARDVM
VALENTINI, LAZARVM ERKERVM , BERNH . ÍOH. KENTMANNVM , PHI
LIPPVM IACOBVM SACHS A LOEWENHEIM , GEORG . HIERONYMVM WEL-
SCHIVM , IOH. DANIELEM MAIOREM , heroes in hoc eruditionis ge
nere cum CASPARO BARTHOLINO, OLAO WORMIO , NICOLAO STENO-
NIS , PHILIPPO BONANNO , ALBERTO SEBA , IOH. SCHWAMMERDAMIO,
EDVARDO LVIDIO , CAROLO LEIGHIO , THOMA SHERLEYO , IOHANNE
WOODWARDO & aliis , quotquot orbis eruditus nouit , naturalis hi-
ftoriae fedulis indagatoribus merito fuo comparandos ; fic quac
laus Germanis fere propria eft , nulla hodie prouincia eius fuper-
eft, in qua non docti extiterint Lithophili , qui fiue in extima fo-
li facie apud fe reperta , fiue in profundis fodinarum receffibus,
rupiumque cauernis, atque ex intimo terrae finu effoffa huiusmo-
di

(*) Anno clǝ locxci . poftea , menfe Ianuario , LEIBNITIVS breuem

eius recenfionem & fciagraphiam quafi , Actis eruditorum Lipfi-
enfibus inferi curauit. vid. ibid. p. 40. Sq.
 ) ( VI

di faxa fuis meditationibus illuftrarunt , & cum orbe erudito,

non inutili opera , communicarunt. Confiderate dixi , non inutili
opera: Nam , quae hic occurrunt , figurae oculos intuentium non
decipiunt, vt mufcae illae , viperae , forices & alia portenta, quae
Succinum interdum quafi inuoluta fibi mentitur (* ); fed illae diuerfis-
fimorum corporum imagines , quas in huiusmodi faxis defcriptas
deprehendimus , citra figmentum ita exacte lapidi inhaerent , ac
fi fculptoria , vel pictoria arte ibidem expreſſa eſſent. Vnde pro-
fecto operam non perdiderunt naturae fcrutatores , lithologi, qui
hic aliquid olei impendendum cenfuerunt ; Et laudandus omnino
eft CAROLVS NICOL. LANGIVS , qui hanc teftaceorum animalium hi-
floriam , quae fua quoque , ac aliae res naturales , fuauitate ani-
mum recreat , fcientifice tractare , & figuratos , quos vidit , lapi-
des in certas claffes , claffiumque fectiones diftribuere aufus eft(**).

Paucos tantum nominabo ex multis , quos Bibliotheca Regia

mihi fubminiftrat, auctoribus. Sic enim IOH. IACOB. SCHEVCHZE-
RVS, &, quem modo laudauimus , CAROLVS NICOLAVS LANGIVS Hel-
uetiae , BALTHASAR ERHARD & SALOMON REISELIVS Sueuiae , GO-
DEFRIDYS MYLIVS Saxoniae , IOH . HENRIC. SCHVTTEVS agri lenen-
fis , PETRVS WOLFARTVS , JOH . IVSTVS WINCKELMANNVS & MICHAEL
BERNHARDVS VALENTINI Haffiae , IOH . IACOBVS BAIERVS Norici, GE-
ORGIVS ANTONIVS VOLCKMANNVS , CASPARVS SCHWENCKFELDIVS , &
JOH. CHRISTIANVS KVNDMANNVS Silefiae , BOHVSLAVS BALBINVS BO-
hemiae , IOH. FERDINANDVS HERTODVS Morauiae , FRIDERICVS LACH-
MVNDVS

(*) Haec quidem mera ludibria effe , nec vbi fuccini frufta , quibus
inhaerere videntur , frangantur , amplius apparere ADALBERTVS
TYLKOWSKY , Iefuita , in Philofophia curiofa teftatur : Sed licet
frequentiores forte fint huiusmodi lufus in fuccino , arte potius,
quam natura facti , omnes tamen animalium , quae fuccino in-
clufa deprehenduntur , figuras mera ludibria effe Iefuitae , qui
parum ingenii Philofophici in hac Philofophia curiofa prodidit,
contra teftimonium PHIL, IAC. HARTMANNI vix crediderim. conf.
huius Hiftor. Succini Pruffici L. I. c. 5. & L. II. c.5. §. 8.

(**) Confer Ephemerides Nat. Curiof. Germ. anni IX. & X. de-
cur. III.
VIII ) 0 (

MVNDVS Hildesheimenfis dioecefis , IOH, KENTMANNVS & PETRVS

ALBINVS Mifniae , DAVID SIGISMVNDVS BÜTNERVS Querfurtenfis
tractus, IACOBVS A MELLE littoris Lubecenfis & Wagriae , GEOR-
GIVS ANDREAS HELWINGVS Angerburgici agri in hoc naturalium
rerum genere diuitias luculentis commentariis orbi ad rei nouita-
tem & elegantiam attonito expofuerunt. Immo nec illius ipfius
prouinciae , quam habitamus , lithographiam doctiffimorum vi-
rorum FRANCISCI ERNESTI BRVCKMANNI , 10. REISKII , IOH. GEORGII
BEHREN , FRID. CHRISTIANI LESSERI , MICHAELIS REINHOLDI ROSINI,
& ALBERTI RITTERI induftria defiderari paffa eft. Ex quorum o-
mnium lucubrationibus, & immenfà huiusmodi lapidum copia,
quae tum in Bibliotheca Regia curae noftrae credita , tum in alio-
rum illuftrium & litteratorum virorum technophyfiotameis (*)
apud nos feruatur , fupplere hoc opus , auctiusque in lucem pu-
blicam emittere res fuiffet facillima , fi quidem , vt dictum , ani-
mus mihi fuiffet , laciniam affuere Leibnitianae purpurae , nec
potius arbitratus effem , fatis iam me profuturum , quod fchedi-
asma Summi viri hactenus fepultum a blattis tineisque prelo publi-
co vindicarim.

Equidem fi iam fententiam dicere iuberer, vnde petrofa haec

naturae miracula nata effe , ac tantam nautilitarum & foffilium te-
ftaceorum, Oolithorum , concharumque marinarum copiam in
terram continentem , & ab Oceano , natali fuo folo , faepicule
immane quantum remotam perueniffe credam , fuffragiis 101.
WOODWARDI , IOH. RAII , IOH. MORTONII , WILHELMI ERNESTI TEN-
ZELII, DAVIDIS SIGISMVNDI BÜTTNERI , IACOBI IOHANNIS SCHEVCH-
ZERI , IOH. GVILIELMI & IOH . IACOBI BAIERORVM , GEORGII ANTONIL
VOLCK

(*) De quibus videatur Clariffimi BARINGII noftri Muſeographia

Brunfuico - Luneburgica adiecta eiusd. Defcriptioni Salae Princi-
patus Calenbergici P. II. vbi etiam p. 221. fq. Doctiff. auctor me-
minit locupletiffimi Lithotamii Goettingenfis , T cuius Nobiliffimus
Graezelius poffeffor eft , in quo folo tantam conchyliorum atque
rariorum omnis generis lapidum copiam naturae curiofi offen-
dunt , vt inftructiffimis Europae Mufeis merito fuo accenferi
debeat.
 ) 0( IX

VOLCKMANNI , GODEFRIDI MYLII , NICOLAI STENONIS , CHRISTIANI

MAXIMILIANI SPENERI , PETRI WOLFARDI , IOH. GEORGII LIEBKNECH-
TI , FRIDERICI CHRISTIANI LESSERI , CAROLI LINNAEI , OLAI CELSII,
IOH. GEORGII SVLZERI , immo iam fummi noftri & immortalis
LEIBNITII , qui cum laudatis hactenus doctiffimis viris eas reli-
quias diluuiivniuerfalis credidit, fubfcribere nullus dubitarem (*).
Licet

(*) Nouo quidem ariete hanc fententiam petiit illuftris Auctor diarii ,
quod hactenus fub nomine Bibliotheque raisonnée magno rei littera-
riae commodo in lucem prodiit T. XVIII. Part. 1. art. 4. & T.
XXX. Part.1. art. 8. cuius obiectiones non e triuio petitas foluere
praefentis fcriptionis ratio non patitur. Inftantiis autem EDV-
ARDI LVIDII , doctiffimi Angli , in ingeniofiffima ad Ioh. Raium
epiftola Lithophylacio Britannico p. 128. adiecta contra hanc fen-
tentiam prolatis , quantuin nouimus , iam fatisfecit B. [Link].
BAIERVS , Theologus Altdorfinus ; Et quae ante hos XX. circiter
annos Medicus Herbipolitanus JO. BARTHOL. ADAM . BERINGE-
RVS inLithographia Wirceburgenfi Spec. I. c. 8. contra eamdem
mouit dubia , atque ex lapidibus Hebraicis litteris , item fole, lu-
na & ftellis infignitis vtcunque ftabilire voluit , illud quidem , fi
omnia rite fe haberent , euincere poffent , effe quaedam petrifi-
cata , non vniuerfali diluuio , fed aliis cauffis adfcribenda ; ſen-
tentiam tamen noftram , cui amicas inuicem manus porrigunt
Sacra Scriptura & natura , prorfus non euerterent. Quamuis, vt
ingenue fatear, femper fufpicatus fum, imponi fibi ab impoftore
quodam paffum effe BERINGERVM, & pro veris emiffe,qui non ita
in terra nati erant, fed artificio facti , lapides pictos. Neque ma-
le mihi heic fraudem fuboluiffe poftea ex epiftola quadain didici,
quain V. C. IOH. GEORG . ECCARDVS ad Perilluftrem apud nos Me-
dicum exarauit. Quam ob rem inter celebrioresGermaniaeLithophi-
los, quos fupra p. 7. laudaui, nullam eius mentionem feci ; quoniam
qui nimis credulum fe praebuit vir doctiffimus ,funos vendidit Le-
ctoribus fuis , naturae miracula non reclufit. Licet dari veros lapi-
des folis vel ftellarum imaginem referentes doctorum viroruin,
WELSCHII cumprimis & SPENERI ( vid. Mifcellan. Berolin. T.I.p.
106.) auctoritas dubitare me non patiatur.
b
X ) (

Licet enim vnum hoc argumentum fufficere non opiner , vt illos

erroris fui conuincamus , qui cum ISAACO PEYRERIO , infigni illo
de Praeadamitis fabulatore , ISAACO VOSSIO , EDVARDO STILLING-
FLETO , & IOH. CLERICO diluuii inundationem ad omnes orbis pla-
gas pertinuiffe vel negant , vel dubitant ; mihi tamen , fi ea , quae
de vniuerfalitate diluuii ex aliis argumentis , praecipue interna ter-
rae ftructura , peti poffunt , coniungamus inuicem , atque his ra-
tionibus etiam Ethnicorum narrationes addamus , quod vnum
argumentum rem non conficit , coniunctum cum aliis conuictio-
nem parere videtur. Sane de interna telluris ftructura viri rerum
harum periti & oculatiffimi teftes affirmant, metallicolarum mani-
bus interdum totos lapidum craffiorum parietes , nuhe obliquius &
verticaliter , nunc horizontaliter , nunc mire inuicem cobaerentes
occurrere , iisque diffractis denuo oculis terram_aliam , quam qui-
dem antea habuerunt , perfodiendam adparere. Et quamquam for-
te cataclyfmum Noachicum toti terrae exitio fuifle ad argumenta
fidei Chriftianae neceffario non pertineat , quemadmodum iam
ex Theologis noftris obferuauit GEORGIVS CALIXTVS ; ipfique et-
iam gentiles, ( apud quos, vt ex fcriptis eorum GROTIVS in not. ad
L. I. de verit. relig. Chrift. animaduertit , per conftantem tradi-
tionem memoria feueriffimae huius diuinae poenae vtcunque
conferuata eft,) non de vno, fed de pluribus diluuiis loqui foleant,
quae fi vera funt, particularia profecto fuerunt ; tamen in ipfa il-
la de diluuio Deucalionis hiftoria Noachicum diluuium (*) accura-
te

Vnde etiam Deucalionem ita differentem inducit OVIDIVS L. I.

Metamorph. v. 363.
O vtinam poffem populos repararepaternis
artibus &c.
vt pateat reparati per lapides a Deucalione generis humani fabula
Noachicam periodum defignari. Immo Huetius in demonftr. E-
uang. Propof. IV. §. 6. p. 256. Graecos Deucalione fuo Noachum ex-
preffiffe credidit , cui & alii docti viri calculum haut denegarunt,
. licet quae de nomine Deucalionis & etymologia habet THEOPHI-
LVS ad Autolycum l. 3. p. 129. cuin Noacho nomen Deucalionis in-
ditum ait , quia dixerit hominibus : Δεῦτε , καλῶ ὑμᾶς ὁ Θεὸς
218
 ( ) 0
XI

te fatis defcriptum deprehenderunt viri docti, prouti iam a SCALI-

GERO ad Eufebium , SALMASIO de Hellenistica [Link]. c. 1. & vossio in
Ilagoge Chronolog .facrae diff. IV. c.3. obferuatum eft : Vt igitur
haec ipfa Ethnicorum traditio veritatem diluuii vniuerfalis magis
adftruat , quam deftruat.

Sed vt ad fofilia noftra , de quibus dicere incepimus , re-

uertamur , fiquid recte intelligo , melior haec, quae a diluuio pe-
titur de lapidefcentium animalium caufla opinio eft , quam com-
menta eorum , qui vel terram margaceam folius iocantis cum ho-
minibus naturae lufu figuratam effe crepant ; Vel qualitatibus oc-
cultis , communi ignorantiae apud Philofophos Peripateticos aly-
lo , totum myfterium tribuunt ; Vel Archaeum quendam , ac fpi-
ritum mundi, qui lapides offibus animalis , figurae intuitu , pror-
fus fimiles efficere & formare poffit , adeoque naturam naturan-
tem ab operofiffima Sapientiffimi Numinis mente ac voluntáte v-
nice dependentem , iuffuque & deftinatione Directoris fui Poten-
tiffimi haec perficientem allegant ; Vel ex refractione, diftorfione,
confufione lucis , cui virtutem quandam actiuam & plafticam tribu-
unt , imagines quafcunque corporum , quibus modificata eft , aptae
materiae in limofa , lutea , arenofa ac molli , fed poftea in lapi-
dem fenfim indurefcente gleba imprimendi totum hoc myfterium
deriuant , illudque poftea fuppofita analogia quadam inter vterum
mulieris grauidae , in quo monftrofas in foetibus tenellis notas
formari poffe tot exemplis docemur , & vterum terrae , quae
communis omnium parens eft, commode a fe explicari poffe pu-
tant ; Vel quod ante paucos annos ANTONIVS LAZARVS MORVS in
peculiari libello Italico Venetiis edito fecit , montibus igniuomis
conchyliarum aliorumque petrefactorum originem tribuunt; Vel
genios fubterraneos lapidum pictorum & figuratorum artifices di-
cunt, ( vt a CONRINGIO factum effe LEIBNITIVS S. XXIX. notauit,
licet fententiam hanc CONRINGIO longe vetuftiorem effe ex LIBA-
VII L. V. de Bituminibus doceamur ; ) Vel femina in emortuis corpo-
ribus relicta , & cum his per totam terram diffufa , ex quibus etiam
b 2 lapides

Es μɛravov, ridicula fatis & inepta fint, vt mirum omnino fit,

tam docto Patri huiusmodi quid excidere potuiffe,
 0 ( )
XII

lapides figurati generentur fomniant ; Vel etiam vim quandam pla

fticam delitefcentium in terrae vifceribusfalium fingunt ; Vel ad/y-
derum influxus & tacita coeleftium cum terreftribus commercia re-
currunt ; Vel denique cum vaporibus maris atque pluuiis feminia
teftaceorum atque pifcium in terram deferri , ibidemque pro datafe-
minii portione & congruentia matricis mox integros pifces , mox
lineamenta tantum eorum,aut officula, dentes , mandibulas, vertebras
formari exiftimant ; Vel nefcio quid non abfurdi comminifcuntur,
ne in re explicatu adeo difficili nihil omnino dixiffe videantur.
Quorfum illi cumprimis pertinent , qui finxerunt , Diabolum
Anachoretis & Eremitis , quo terrorem ipfis , & in facris fuis me-
ditationibus perturbationem animi inferat , varia infectorum ge-
nera , turpiffima faepe & venenata , obieciffe , hos vero hac prae-
ditos fuiffe virtute , vt,quoties cruce fe fignarent , & daemonem
a fe abegerint, & animalia ifta in faxa conuerterint, eaque ad per-
ennein huius diuini praefidii memoriam hodiedum in his pictis
lapidibus agnofci.
Quodfi igitur picturis , nummis , Jculpturis in hiftoria antiqua
fides aliqua , nec fine ratione habetur, quo, quaefo, pacto co-
piofam illam fupellectilem concharum , cochlearum, &, quibus me
rito primum locum tribuimus , lapidum tot diuerfis pifcibus mari-
nis fignatorum , quam in Mufeis collectam deprehendimus , &
quae veftigia feueriffimae poenae, quam DEVS , iuftus peccato
rum vindex , ab hominibus fumfit , non obfcure exprimit, omni
fua fide priuare volumus (*) ? Sane quemadmodum alias res ho-
minibus

(*) Vfus iam eft fimili ratiocinio Illuftris Actorum Regiae Gallicae
feientiarum focietatis Collector , dicens : Voila des nouvelles efpe-
ces des medailles , dont les dates font & fans comparaison plus
anciennes , & plus importantes , & plusfures, que celles de tou-
tes les medailles Grecques & Romaines. Vid. L'Hiftoire de l'Aca-
demie Royale 1710. p. 28. Edit. Belgic. Atque ipfe Celeberri
inus diarii fupra p. 9. laudati Auctor,quem tamen non pauca eorum
argumentorum , quae pro vniuerfali diluuio vulgo afferri folent,
reieciffe audiuimus , quando de pifcibus faxo expreffis fermo
eft , pedibus in hanc fententiam ire non erubuit : Favoue , in-
quit
 ) 0( XIII

minibus iucunda effe folet , quando aliena pericula vident falui

ipfi atque incolumes , iuxta illud LVCRETII :

Suaue , mari magno turbantibus aequora ventis ,

e terra magnum alterius fpectare laborem ,
non quia vexari quemquam eft iucunda voluptas ,
fed , quibus ipfe malis careas , quia cernere fuaue eft :

Sic in tanto , quod diuinae bonitati debemus , doctrinarum

atque artium incremento horrendus ille impiorum exitus
nos , quos DEVS O. M. in extrema hac cultiffima fimul & de-
prauatiffima mundi fenecta in meliora tempora feruauit, ad pieta-
temmagis magisque excitare,idque efficere debet,ne foedis Atheis-
mi, Naturalismi & Scepticismi dogmatibus , quae , ceu infelix
lolíum & fteriles auenae , in animis hominum mifere hodie vbi-
uis locorum dominantur , turpiter abrumpi nos patiamur. Quam
ipfam meditationem , tum Chriftianae religionis , quam per DEI
gratiam profiteor, tum publici , cui totus iam vaco , muneris
ratio mihi fuggerit. Etenim Hiftoricum decet , non hominum
tantum , fed DEI opera fideli ftilo confignare , immo prouiden
tiam diuinam , quae non aliunde magis , quam ex hiftoria elucet,
quauis data occafione pio celebrare animo. Vt recte omnino fen-
ferint , qui Hiftoricos olim vocandos putarunt diuiuae prouiden-
tiae miniftros , & fcribas quafi atque actuarios eorum , quae DEVS
fecit. Immo ipfi cineres & offa Viri Summi , a quo haec differ-
tatio fcripta eft, votum hoc mihi [Link] enim LEIBNITIVS
vt otiofus fpectator naturam rerum explorauit , led laudabile alio-
b 3 rum

quit, que les arbres & les offemens d'animaux trouvés bien avant
fous terre, nous offrent unphénomene , que l'on peut attribuer à
quelques autres caufes particulieres ; mais à l'egard de ces Pois-
fons de toutes efpeces , quife trouvent comme femés & repandus
fur toute lafurface de la terre, & dans fonfein , & dont quelques
un viennent des Mers les plus eloignées , je ne vois pas jusqu'à
prefent qu' on puiffe expliquer leur difperfion , que par un deluge
vniverfel. Quelle affreufe catastrophe ! Biblioth. Raifonnée T.
XXX. P. 11. p. 274.
XIV

rum doctorum virorum exemplum (*) imitatus , DEVM, eius-

que fummas perfectiones in hoc ftudio fuo miratus eft , ceu egregia,
quam ad CLAVDIVM PHILIPPVM GRIMALDVM , Societatis Iefu Theo-
logum , & Mathematici tribunalis in imperio Sinenfi Praefidem,
dedit epiftola (**) inter alia plura , quae in medium proferri pos-
fent, teftimonia euidenter probat.

Haec vero dum fcribo , contendere cum iis nolo , qui prae-
ter diluuium alias lapidum figuratorum cauffas proferunt. Neque
enim ipfemet de omnium horum lithozoorum origine idem fentio.
Sed ficuti illos , qui peregrinas belluas , quas folus nobis ignotior
orbis , & alia mundi plaga nutrit , aut halipneumones , aftacos,
balanos , & quotquot funt pifcium & monftrorum marinorum ge-
nera in faxa indurata exhibent , aeque ac oftreas , & conchy-
lia modo in altiffimis montibus , modo in vifceribus terrae
mira multitudine occurrentia inundationi & cataclysmo adfcri-
bo , fic nihil prohibet , apud nos natos dicere eos lapides , qui
obuiorum in terris noftris animalium , florum item, plantarum
& foliorum arborum domefticarum figuras atque imagines exhi-
bent. Certe diuitis Nili , aliorumque monftrofis corporibus foe-
cundorum littorum incolas , balaenas, crocodillos , elephantos,
ignotos terris noftris hofpites , atque huius generis beftias , quas
fola animalium multiformium partu apud veteres iam nobilitata
Africa , vel Afia parit , mutatis laribus, in media Germania inue-
niri , & ex arenofis collibus , ac altiffimis montibus effodi , ad-
eoque non iam amplius in regno animali , fed in minerali centum
fibi vindicare , ibique tanta elegantia comparere , vt arte nulla ad
viuum

(*) Prolixum catalogum virorum doctorum , qui ftudia rerum na-

turalium ad acuendam in animis hominum pietatem excoluerunt,
dedit B. 10. ALBERT. FABRICIVS in Praefat. ad verfionem Germa-
nicam WILLIAMI DERHAMI Aftrotheologiae , eumdemque nouis
fupplementis auxit in Praefat. ad IVSD. Phyfico Theologiam.

(**) Exftat ea in Mifcellaneis , quae ex ore & fchedis illuftris LEIB-

NITII fub titulo Otii Hannouerani edidit 1OACHIM. FRIDERIC.
FELLERVS p. 18.
 ) 0 ( XV

viuum magis exprimi poffent , miraculum eft , quod foli polydae-

dalac naturae , fine vlla addita ratione adfcribere nollem. Et E-
bur foffile quidem in terra poffe procreari , atque offa , lapidesque
offeos e terra nafci , ceu ex THEOPHRASTO de lapidibus PLINIVS Hi-
[Link]. L. XXXVI. c. 18., perhibuit , & cum eo GEORG . AGRI-
COLA, ANDREAS LIBAVIVS, ADALBERTVS TYLKOWSKY,MARTINVS SCHOO-
KIVS aliique crediderunt , non minus contra naturam , eiusque
leges nobis cognitas eft , ac quidem dicere , ipfa haec animalia e
terra , vt pepones & fungos , produci. Omnia enim in iis obuia
pro regno animali , vt Phyfici loquuntur , pugnare iam ante qua-
draginta & quod excurrit annos inftitutis multis experimentis
pro folerti fuo ingenio probauit Venerandus mihique Amicifli-
mus Senex Dn. 10H. SAMVEL CARL Potentiffimi Daniae Regis Ar-
chiatrorum Comes , in Opufculo , quod infcripfit : Lapis lydius
Philofophica Pyrotechnicus ad offium fofilium docimafiam analytice
demonftrandam adhibitus. Ac valde vereor , ne acutis Philofopho-
rum naribus moleftiam faceffant , aut rugas pariant , qui pro lapi-
dibusfiguratis naturae vindicandis eo confugiunt , vt hos lapides
fui generis ab Auctore naturae fic conditos afferant. Nam licet
nullus dubitem , quin DE VS , pro liberrimo fuo arbitrio & omni-
potentia , non minorem lapidum , quam vegetabilium & animan-
tium varietatem producere potuerit , vix tamen negare pof-
fum , fi fimul in illa Nautilorum, cornuum Ammonis , oftrea-
rum & conchyliorum lapidefcentium agmina , quae vna cum pi-
étis his lapidibus apud nos effodi folent, oculos coniicio , quin
hic maius lateat myfterium. Ceterum cum lapides ex materia
fluida , vifcidiore modo atque tenace, produci iam oftenderit RO-
BERTVS BOYLIVS , argillam & limum , cui figurae hae inhaerent,
fucceffiue tandem lapidis naturam induiffe , fingere non erit ab-
furdum. Quod ipfum vero fi concefferis , euenire profecto po-
tuit , vt bufones , ranae , aranei , cancri, lacertae , aliaque ani-
malcula huiusmodi limo immortua figuras fuas ei adhuc teneri
imprefferint , quas deinde in lapidem coagmentatus vel feruauit,
vel etiam integra eorum corpora obduxit , & inhaerentia fibi, va-
lido fatis compreffu , propter vifciditatem tenuit ; vnde iam faxa
quaedam licet nuper forte apud nos nata , poft indurationem fub-
fecutam fpectantium oculis fimile fere oblectamentum , ac qui-
dem
XVI ) 0 (

dem petrefalta diluuiana exhibere poffunt. Quemadmodum ex-

emplum longe nobiliffimum, fi BOHVSLAVM BALBINVM (*) adire vo-
lumus , in Bohemia cernere licet , vbi via faxea in lapideo monte
ex lapidis mollis & pumicofi genere defcribitur , quae impreffa
fibi omnis generis animantium veftigia per immenfam forte an-
norum feriem fine omni confufione feruauit , & hodiedum ípe-
&tanda exhibet.

De caufis naturalibus , quibus diluuium effectum effe vide-

tur, quae in hac fcriptione commentatus eft illuftris LEIBNITIVS,
nec reiicio penitus , nec penitus probo. Non me fugit , THOMAM
BVRNETIVM naturalem diluuii cauffam exinde deriuare voluiffe,
quod mundus ille primigenius , quem cataclysmus haufit , ex a-
qua & per aquas (**) conftiterit , vel per modum orbis fuperfaci-
em abylli paratus fuerit (***). Vnde , accedente terrae motu,
delapfum in fubiectam magnam abyffum effe , fi viro ingeniofis-
fimo credimus , haud fecus mirari debemus , quam quidem quan-
do tellus voraginofa & cauernofa motu terrae difrumpitur, quod
multis eueniffe vrbibus nemo , qui hiftorias legit , facile ignorat.
Et vt PLVCHII , excellentis ingenii viri , peculiarem fententiam re-
cenfere praetermittam , ex ipfo elegantiffimo libro , (****) qui fi-
ne voluptate legi poteft a nemine , hauriendam ; non quidem me
praeterit , quae a гон. HEYNIO nuper, & ante eum a WILHELMO
WHISTONIO de cometa diluuii cauffa difputata fuerunt; Noui prae-
terea a nonnullis dici Philofophiam in rebus naturalibus effe Scri-
pturae Sacrae interpretem, & eius folius ope explicari debere,
quae λαοδογματικῶς vel ανθρωποπαθῶς hinc inde Scriptores Sacri
locuti funt ; Immo nec id penitus ignoro , Mofen ipfùm non tam
reprehendi , ( quod animi impii & profani effet, quam potius
excufari a viris quibusdam doctis , qui ea , quae ipfemet de hu-
iusmodi rebus tradidit , aliter intelligenda exiftimant ; idque
fub

(*) Miſcellan. HiftoricaRegni Bohemici decad. I. libr. I. e. 51.

(**) II. Petri III. v. 5.
(***) Prouerb. VIII. v. 27.

(****) Spectacle de la nature Tom. III. Part. 2. p. 526. fq.

 10:( XVII

fub fpeciofo praetextu , quod ad craffam & rudem populi Iu-

daici indolem nullis litteris , nullis artibus , nulla animi cultura
expolitam , fi intelligi voluerit , neceffario fe accommodauerit
diuinorum oraculorum interpres. Verum enim vero fint
haec vtcunque fplendide dicta , & iis praecipue mirifice placeant,
quibus , quae in Sacris Pandectis regnat , fimplicitas difplicet ; Ego
tamen non vereor, ne quid religione noftra , quae cum ratione
omnino confpirare debet , indignum admittam , fi, quod facere
etiam non puduit magni & acerrimi iudicii virum, IOH. RAIVM,fim-
pliciter Sacrae paginae quoad litteram inhaeream , quae omnes ma-
gnae abylifontes ruptos &feneftras coeli apertas fuifle (*) comme-
morat. Atque hinc remota omni comminifcendi procacitateper
apertas coelifeneftras cum laudato RAIO omnis aquae , quae in
aëre , vniuerfo continenti & vaftiffimo Oceano circumfufo , hae-
rebat , in pluuiam condenfationem fide Philofopho non indigna
credo; ruptis autem magnae abyffifontibus ita totius Oceani fu-
perficiem a DEO depreffam indigitari exiftimo , vt vi quadam
nobis ignota , accedente fupremo omnipotentis naturae ar-
bitri decreto , aquas fubterraneas , quantum toti telluri coope-
riendae fufficiebat , horrendum in modum euomuerit , quod
qua ratione accidere potuerit ipfe doctiffimus RAIVS (**) latius,
nec ineleganter demonftrauit. Et profecto cum ne de minoribus
quidem illis inundationibus quibus leuis aliqua telluris pars
fubmergitur, certi quid definiri queat , an vi interna, atque aliqua
quafi aquarum fermentatione, an vero infolitis procellis & tempe-
ftati-

(*) Genef. VII. II.

(**) Vide Eiusdem Miſcellaneous difcourfes concerning the diffolution

andchanges of the World. Adde MARTINI SCHOOCKII diluuium
Noachi vniuerfale c. 3. & quam primo loco nominare debuis-
fem , egregiam IOH. WOODWARDI Geographiam phyficam, vbi
multa praeclare dicta offendes, quibus Mofaica de diluuio narra
tio aduerfus THOMAE BVRNETI hypothefes in hanc diluuii hifto
riam infurias , aliaque huius commatis fcripta , vindicatur.
XVIII ) 0 (

ftatibus, hoc eft ,fucceffione periodica, an cafu contigerint , quoni

qui lethea illa pocula effugiunt mortales , in extremo ifto pericu-
lo conftituti , cauffas , vnde tam horrenda calamitas nata , obfer
uare recte non potuere ; argutatiunculae potius fint neceffe eft,
quam Philofophicae rationes,quac de cataclysmo,qui totum terrae
globum haufit, eiusque cauffis naturalibus in medium proferuntur,
praefertim cum miraculi quid hic concurrifle difficulter negari
queat,ceu in docta deftultitia & irrationabilitateAtheismiCommen-
tatione luculenter demonftrauit RICHARDVS BENTLEIVS. Vt operam
fere ludere videantur , qui cum NICOLAO STENONIS , acutiffimia-
lias & fubtiliffimi iudicii viro, diluuii vniuerfalis, vt cum Philofophis
·
loquar, poffibilitatem apodicticis mathematicis rationibus euincere
volunt: Quamquam & in his certo modo laudari poffit induftria,
quod verifimilitudine demonftrata habemus, quae temerariis Sacra-
rum litterarum impugnatoribus opponi queant.

Quae de Cofinopoeia & futuro orbis terrarum interitu , eius-

que modo & ratione LEIBNITIVS in hoc libello difputauit , inge-
nium quidem Summi viri produnt , fed promittere fibi omni-
. Quemadmodum enim PORPHYRIO , vt-
lum calculos vix poffunt
pote pagano Philofopho , fi modo ab aliis impiis dogmatibus ab-
Atinuiffet , facillime ignofcerem , quod PLATONEM fuum fecutus
mundum quidem coepiffe , aft non interiturum dixerit , quoniam dif-
ficulter, quantum ego quidem mente comprehendo, exfola ra-
tione demonftrari poteft , mundo huic imminere decretorium
diem , quo ipfi penitus pereundum fit ; fic quicquid de diſſolutio-
ne orbis terrarum alii Ethnici Philofophi , praccipue vt мINVTIVS
FELIX obferuat , illi , qui ex EPICVRI & ZENONIS , fchola prodierant,
tradiderunt , nondum mihi fufficere videtur , vt fublime hoc reli-
gionis reuelatae dogma Philofophiae vindicandum putem . Vnde
quando innotuiffe aliquid rois dev opois de exuftione mundi,
vt alia taceam , ex memorabili illo OVIDII loco docemur :

Effe quoque in fatis reminifcitur , affore tempus,

quo mare , quo tellus , correptaque regia coeli

ardeat
 XIX

ardeat , & mundi moles operofa laboref:

quando OVIDIO fuccinere LVCANVM audio :

Communis mundo fupereft rogus , offibus aftra

mixturus (*) ,

hoc omne potius a Maioribus fuis , Noachi fcilicet pofteris, didiciffe

mihi videntur, quam folius rationis ope haufiffe. His enim tam-
quam generis humani reftauratoribus ficuti illius , quae in diluuio
cernitur, fic & huius , quae totum aliquando terrarum orbem
perdet , feuerae diuinae vindictae memoriam in pofteros propa-
gare religio forte [Link] quicquid in his fententiis miramur
hodie,poit praeuiam aliquam diuinam reuelationem quafi per ma-
nus traditum fuiffe , neutiquam vero ex folis rectae rationis riuu-
lis deriuatum effe opinor. In quo ipfo fi adftipulari nobis non
graueris, Humaniffime Lector , concedas etiam neceffe eft, quae-
ftionem qua ratione fatalis ille ictus fieri debeat , longe effe diffi-
eiliorem , quam vt fibi relictus humanus intellectus eam definiat.
Ecquid enim habemus nos mifelli homunculi , vnde quas de re-
bus

(*) Taceo locum CENSORINI , qui forte , ex multorum iudicio o-

mniun , qui hic recitetur , digniffimus eft, quoniam de diluuio
aeque , ac mundi conflagratione tractat. Eft , inquit is , Capite
18. de Die natali , praeterea annus , quem ARISTOTELES ma-
xumum potius , quam magnum appellat , quem Solis & Lunae
vagarumque quinque ftellarum orbes conficiunt , cum ad idem fi-
gnum , vbi quondam fimulfuerunt , vna referuntur , cuius anni
biems fumma eft cataclyfmus , quam noftri diluuionem vocant ;
aeftas autem eft pyrofis , quod eft mundi incendium. Nam his
alternis temporibus mundus tam exignefcere , quam exaquefcere
videtur. Quamuis forte ex his CENSORINI verbis pateat , de-
ftructionem quidem & renouationem mundi agnouifle veteres
Philofophos ab eo laudatos , fed periodicam , fiue per vices fem-
per anni cuiusque maxumi- hieme vel aeftate fuccedentein, non
uniuerfalem totius telluris interitum.
 0 )
XX

bus intelligibilibus fouemus perfuafiones noftras deriuemus , nifi

ratiocinationem & experientiam : ſeu , vt alias in fcholis loqui fo-
lent Philofophi , argumenta vel a priori vel a pofteriori ? Iam au-
tem nec ratio,nec experientia in hac quaeftione nobis facem prae-
fert. Non illa, quia , vt dictum , mundo neceffario pereundum el-
fe nefcit; non haec , quia vnius hominis , & multorum millium ae-
tates non fufficiunt ad has obferuationes. Obiecti enim vaftitas , vt
rectiffime dixit MORHOFIVS (*) , & infinitas & longinquitas , & diu-
turnitas magna funt Philofophantium obftacula , qui in particulis
tantum faepe laborant , & vixfapiunt , quoniam vniuerfi huius con-
nexio illos latet , vnde multae dependent operationes , multa phaeno-
mena naturae , in quorum cauffis inueniendis aetatem & vitam con-
Jumimus, oleumque & operam perdimus. Quapropter nec immo-
rabor recenfendis illis ( nugas dicam & fomnia , an philofophema-
ta ? ) quae in hanc rem a viris eruditis prolata funt ; Nec inuidebo
Cartefianae fcholae Philofophis,vt fe folos rem acu tetigiffe exifti-
ment, quandofolem aliquando , vbi maculae , quas fenfim attra-
hit, ita praeualuerint, vt cruftam aliquam terream ipfi obducant, in
planetam vel terram , & terram viciffim , quando ignis , quem in
eius meditullio pofitum arbitrantur , corticem ruperit , & fic ob-
uias inflammabiles quascumque partes corripiendo telluri vniuer-
fae circumfufus omnia deuaflauerit atque exufferit , in folem mu-
tari poffe dicunt , hac vero ratione conflagrationem terrae con-
cipi poffe opinantur. Me enim , vt ingenue fatear , numquam
inceffit libido , vt de modo interitus huius vniuerfi iufto fuerim
follicitior.

Et quod ad cofmogeniam attinet , licet non nefciam diuinum,

qui mundi nafcentis primordia nobis delineauit Scriptorem , мo-
SEN, pro inftituti fui ratione fuccincte admodum fcripfiffe , at-
que hinc, vt videtur , Philofophis reliquiffe , in quo vltra, quam
ille ducit , progrediendo connati ingenii vis fefe exerceat ; Im-
mo licet me non lateat , effe pios pariter & eruditos viros , qui
Sacrum Hiftoricum mundi Creationem non tam Queras , quam
ηθικῶς

(*) In Polybiftore T. II. L. II

. Part. II. C. V. §. 3.
 ) 0( XXI

Dis defcripfiffe exiflimant ; ego tamen verbis eius vnice inhae-

reo, & , fi modum creationis percontari pergas , ingenue fateor,
nihil me habere , quod tibi reponam, nifi illud effatum Diui PAVL
τι : Πίζει νοῦμεν κατηρτίσθαι τὰς αἰῶνας δήματι Θε8 , εἰς τὸ μὴ ἐκφαινο
μένων τὰ βλεπόμενα γεγονέναι (*). Otiola enim eft apud antiquos
quosdam Ecclefiae Patres difputatio , annon mundi huius partes
& regiones fuperiores , ac ille praecipue , quem Angeli inhabi-
tant , beatiffimus mundus orbi noftro per ignota multa faecula
praeextiterit ? Otiola etiam Cartefiana hypothefis , quafi paratus
iam & omnibus vitae commodis inftructus orbis in aëre per mul-
ta faecula fluitauerit ante , quam Adam , primus eius incola , a
DEO ad illum habitandum conderetur. Ecquid , quaefo , fi haec
omnia cognita penitus atque exploratiffima haberemus, meliores
inde reddi poffemus ? Sed in illo , quem Moses nobis in fua Co-
fimopoeia infinuat, conceptu quod DEVS Vniuerfum hoc ex nihilo
condiderit, nihil otiofi latitat. Potius hic omnia ad pietatem , o-
mnia ad religionem confpirant. Quantam enim diuinae poten-
tiae admirationem conceptus hic in animis noftris excitare de
bet ? Quantum timorem erga Potentiffimum NVMEN nobis in-
fpirare ? Quantum fiduciam noftram in DEVM acuere ? Et pro-
fecto Idea , quod DEVS vaftum hunc terrarum orbem ex nihilo
produxerit, quod voluntas Eius , quae , vt ita dicam , vnico verbo
FIAT declarata fuit , tot innumeris,vt Philofophi loquuntur,mo-
dificationibus, & partium , quibus componitur , difpofitionibus non
poffibilitatem tantum , fed exiftentiam dederit , fonge maior eft,
quam vt humanus intellectus pro dignitate illam affequi valeat.
Rapuit ea iam in fummam admirationem paganum Philofophum ,
DIONYSIVM LONGINVM , cuius verba vulgo funt notiora,quam vt heic
adfcribi debeant. Nec quando opera haec in dies difpertiuit vetu-
ftiffimus & fallere nefcius eorum Narrator , MOSES , id ita intelli-
gendum eft , quafi operofa hac diligentia opus habuiffet SVM-
MVM NVMEN , vt non vno temporis articulo, vno momen-
to , vno denique nutu efficere potuiffet haec omnia ; Sed heic
potius campum nobis apertum cenfeamus largiorem , laudandi
cele-

Hebr. XI. v. 3.
C 3
XXII

celebrandique diuinam Maieftatem , quae non folum effecit, vt

cohaerentia & connexio rerum in vniuerla earum architectura
bona fit , fed quae etiam fingulas partes , ex quibus Vniuerfum
hoc conftat , in fe fpectatas , immo minutiffimam quamlibet ea-
rum particulam extra fuam ad vniuerfam compagem relationem
fapientiffimam , ita ordinauit , ita fabricauit mirifice , vt & per-
fectiffima fit, & intentioni atque deftinationi diuinae exactiffimè fa-
tisfaciat. Pía reuerentia & humilitate hic adorari debet Omni-
potens Architectus , qui effecit , vt quemadmodum dixerat , ita
co ipfo momento factum fit Immo , quod plus eft , quiex nul-
la materia, quod iam ex Ethnicis vnus forte agnouit SENECA (*)
adeoque ex nihilo, vaftam hanc & immenfam Vniuerfitatis molem
produxit , & quod omnium maxume admirationem noftram at-
que pietatem augere debet , non produxit tantum , fed ita fapien-
tiffime cuncta ordinauit , vt , quae pro intentione fua effecit, o-
mnia rite , omnia optume fecerit. Nec enim mundum habitamus
qualemcunque , fed optumus eft mundus , cuius fumus incolae (**).
Diutius cogitationi huic immorarer , nifi quilibet Lector vel me
tacente intelligeret , quam multa hic cogitari poffint , quibus ex-
primendis omnis humana eloquentia impar eft.

Denique quod mundi huius afpectabilis interitum concernit,

fiue is iam eo modo , vt Cartefianis obferuatum , fiue , vt alii
volunt , ficcitate & inflammatione terrae in zona torrida cum
omnium igniuomorum montium furore coniuncta fiat ; fiue So-
lis

(*) Sic enim in Naturalium Quaeftionum Praefat. quam vtile inquit,

exiftimas , ifta cognofcere , & rebus terminos ponere quantum DE-
VSpoffit ? materiam ipfe fibi formet , an data vratur ?

(**) Qua ratione mundus hic iam olim a grauiffimis Ecclefiae no-
ftrae Theologis optumus dictus fuerit, inimo optumus dici o-
mnino debeat , quo vero fenfu erronee ita dicatur , nuper pro
:
vafta , qua pollet , doctrina & fummo iudicii acumine peculiari
& eruditiffimo fchediafmate docuit meus quondam in Academia
Haunienfi Collega Coniunctiffimus, Vir fumme Venerabilis D.
IEREMIAS FRIDERICVS REVSSIVS.
 XXIII

lis extinétione omnia perpetuo gelu rigente interire debeant ; fi-

ue alterum aliquod diluuium vniuerfale extremam nobis diem, &
tremendum illud iudicium inferat ; fiue Cometa aliquando terrae
vaftationem , & interitum efficiat ; fiue denique quod folum ora-
culis diuinis confentaneum eft,ignis , qui Vniuerfuni hoc deftruat,
extraordinarium DEI opus fit , mortalium nemo, vt credo, ex fola
ratione definire poterit. Mihi fane , vt fupra dictum , mundi diffi-
patio ex cauffis naturalibus pendere hactenus non videtur. Quare
quando omnes veterum & recentiorum opiniones perpendo, val-
de laudo AVGVSTINI modeftiam , quod in libro de ciuitate Dei , li-
cet doctiffimo Ecclefiae antiftiti non defuiffet larga coniectura-
rum feges , tamen nouiffe haec neminem ingenue profiteri , (*)
quam genio fuo indulgere aliquid maluerit.

Sed heic filum abrumpimus , ne praefatio noftra in molem

iufto longiorem excrefcat. Haec enim tumultuaria prorfus ope-
ra in chartam coniecimus , vt Lectorem Humaniffimum praemo-
neamus , quo confilio a nobis haec LEIBNITII differtatio vulgata
fit. Neque enim putandum eft , quoniam ea poft tot annos a
Summi Viri obitu in lucem demum & mortalium confpectum
prodit , nec ab ipfo, XXIII. adhuc annos , pofteaquam in fche-
diasmate Actis Lipfienfibus , vt dictum , olim inferto primas eius
lineas duxerat , fuperftite typis credita eft , quafi operae ei
impenfae puduerit Virum Illuftrem , isque idéo hunc ingenii fui
partum abiecerit , nec pro fuo amplius agnofcere voluerit. Lon-
ge enim aliud difcimus ex Mifcellaneis Berolinenfibus 1710. publici
iuris factis , quippe in quibus difertis verbis ad hanc differtatio-
nem fuam prouocat (**) , & eam nondum editam nominat , cer-
tiffimo indicio , quod edere eamdem tunc temporis adhuc in a-
nimo

(*) L. XX. c. 16.

(**) In epiftola ad CHRIST. MAXIM. SPENERVM fcripta p. 119. Idem

fecit in epiftola ad Dn. LIEBKNECHT 1711. exarata. Vide huius di-
fcurf. de diluuio maxumo occafione inuenti in Comitatu Laubacenfi
ex mirametamorphofi in mineram ferri mutati ligni edit. 1714.
P. 76.

1
XXIV :) , 0 , (

nimo habuerit. Cauffa igitur cur in lucem publicam opufculum

hoc non prius antea prodierit , alia non eft , quam quia , vt mor-
talibus cuenire folet faepicule , in ipfo magni operis molimine
Celeberrimo Auctori , licet iam feptuagenario , mors improuifa
fuperuenit. Etenim fi res LEIBNITIO ex voto ceffiffent , ex defti-
natione eius differtatio haec Prodromus effe debuiffet magni illius
operis , quod tum de Topographia terrarum Brunfuicenfium, tum
de Genealogia SERENISSIMORVM NOSTRORVM
DVCVM Vir Eruditiffimus meditatus eft , fed in quo vltimam
lineam ducere fata eum prohibuerunt. Perfecit poftea 10н. GE-
ORGII ECCARDI V. C. induftria coeptum magnum & immortale de
originibus Guelficis opus , eique vltimam manum impofuit Prae-
deceffor meus 10H. DANIEL GRVBERVS I. C. Sacrae Regiae Maie-
ftati a confiliis iuftitiae fanétioribus , Bibliothecae quae Hanno-
uerde eft Praefectus , & Sereniffimae domus, Brunfuico- Lunebur-
gicae Hiftoriographus , Vir in tantum laudandus , in quantum
ipfa recondita doctrina & morum integritas laudari poteft. Ne
igitur tot virorum eruditiffimorum lucubrationes pereant,
REVERENDISSIMVS ET ILLVSTRISSIMVS STA-
TVVM PROVINCIALIVM PRINCIPATVS CA-
LENBERGICI ORDO , pro eo , quo in PATRIAM & PATRIAE
PATREM fertur amore ad ferendos fumtus , quos prolixum hoc
opus requirebat , fponte fua nobis ſe non tantum obtulit , verum
etiam editionem operis quouis modo maturare promifit. Qua-
re fi vitam nobis & valetudinem concefferit DEVSO. M. fpon-
dere iam tuto poffumus & promittere , breui tempore , noftra
quidem cura , prodituras in lucem Origines Guelficas , idque non
vulgari , fed fplendidiffimo, quantum fieri poteft, habitu ; Quodfi
has , vt fperamus , benigne exceperint Leibnitiani nominis amici,
recipimus in nos , Bono cum Deo , hanc obligationem , vt mox
etiam coeptum a LEIBNITIO incomparabile Annalium Occidentalis
Imperii opus publici iuris faciamus. De aliis minoribus Viri
Summi fcriptis, quae , ne cum magna politioris eruditionis iactu-
ra pereant, in fafciculos colligere, atque fic minutatim ex diuturna
captiuitate manumittere decreui,nunc prolixe non dicam . Facile e-
nim perfpicio,nec meliorem a me prouinciam fufcipi, nec litterato
orbi praeclarius quid exhiberi poffe, quam fi in gratiam noftratium
ea
 ) 0 ( XXV

ea quantocyus typis mandem , quae tam confummatae eruditio-

nis & limati iudicii Vir mediatus eft. Et licet dolendum , nec
praefens opufculum , nec reliqua maiora , quae iam promifimus,
opera ita limata , & omnibus partibus perfecta confirmataque
proditura effe , ac quidem fi LEIBNITIO ipfi vltimam mauum ad-
hibere illis conceffum fuiffet , patebit tamen ex iis facile , quam
multa viderit LEIBNITIVS in omni eruditionis genere , in quibus
alii caecutiunt. Etenim in omnibus eius operibus poftumis,
quod fine praeconcepta opinione vel adulatione dico,
· tenui rerum fub imagine multum
naturae fatique fubeft , & grandis origo.
Caeterum vt ad Protogaea reuertamur , quo vno titulo infcri-
ptum erat LEIBNITII,quod ad manus erat,autographum , adiecimus
nos in capite libelli paraphrafin de prima telluris facie & antiquiffi-
mae hiftoriae veftigiis in ipfis naturae monumentis , quoniam & opu-
fculo egregie refpondet , & ab ipfo Auctore ita ex parte infcriptio
eius formata eft. (*) Illud praeterea in edenda differtatione hac
fedulo curauimus , vt licet propriis nitens fplendoribus mutato
lumine non indigeat , chartae tamen & characterum elegantia,
quantum fieri poteft, decora prodeat. De figurarum pulchritu-
dine nihil dicam , quippe in quas , cum LEIBNITIO adhuc fuper-
ftite aeri incifae fint , nihil amplius mihi iuris fuit. Quamquam
autem eam in iis deprehendi elegantiam , quam in fua conchy-
liorum hiftoria MARTINVS LISTERVS aliique exhibuere , fpondere
vanum omnino & inutile foret , id tamen egit fculptor nofter, Ni-
colaus Seelaenderus , vir fua laude non omnino priuandus , &
iam placide defunctus , vt ad viuum omnia exprimeret, & ita ima-
gines redderet , vti id poftulabant res fibi propofitae. Ego ve-
ro vt memoriae Lectoris confulam , hanc etiam mihi in LEIBNI
TII autographum poteftatem fumfi,quod paragraphos numeris di-
ftinxerim , & fingulis breuem fynopfin in margine adfcripferim ,
quo fine multo labore & vno quafi oculo quilibet mox peruideat
& intelligat , quid vberior eius tractatio promittat.
Iam

.
(*) In Mifcell. Berolin. 1. c
d
 ( 0 ) ✪
XXVI

Iam vero finiam in voto , vt tandem aliquando exiſtant Pro-

ceres , orbis terrarum Domini , qui ita praeclare de litteris , de
artibus pacis , ad quas excolendas nati funt homines , adeoque
de ipfo genere humano mereri . velint , vt fua liberalitate , fuis
fumptibus , fua munificentia , ( aliter enim grande hoc opus per-
fici nequit,) prouocent illos mercatores lucis , depraedatores,fof-
fores , diuifores, euergetas , lampades , infitores , interpretes na-
turae, vti vir quidam ingeniofiffimus (*) fuo aeuo eos nominauit.
Haec fola enim fterili fundo Philofophico melioris culturae
1pes reftat, vt Reges Principesque ficut turpe fibi non ducunt
nominari Patres caftrorum , Patres exercituum , fic litterarum
Patres , Promotores artium , fcientiarum Nutritores falutari non
modo non grauentur , verum etiam malint. Quod autem fuper-
eft, Lector Humaniffime , haec fiue Prodromi , hue tabellae obli-
gatoriae inftar de edendis propediem maioribus operibus habe , &,
fi his faues , nunquam mihi ad conanda aeque & perficienda re-
éta quaeque voluntatem defuturam crede. Vale. Scribebam
Hannouerae d. VIII. Febr. A. R. S. clǝ lǝ cc XLIX.

(*) FRANCISCVS BACO VERVLAMIVS in Noua Atlant ide.

CONSPE-
 CONSPECTVS TOTIVS OPERIS.

§. 1. Introitus. a motu aquarum , vt rotunda

§. 2. Globus terrae regulari primum inter lapides & metalla.
forma fuit , & ex liquido indu- $.15. Quaedam in aquis concrefcunt.
ruit , motrix cauffa luxfiue ignis. §. 16. Tophaceus lapis a guttis ca
§. 3. Diftinétior de globi terrei cre-. dentibus. De Stalactite antri
• Baumanniani, de cauitatibus in-
atione fententia , & de bafi illius.
§. 4. Origo aquae marinae & flu- gemmatisfaxorum, de cauernis.
viaticae; lapidum item & diuer- §. 17. Quaedam a caloris & aquae
coniunctione oriuntur.
forum terrae ftratorum.
§. 5. Plurimae globi noſtri muta- §. 18. Pifcium variorumformae in
tiones poft primam creationem ardefia vnde prouenerint ? "
ex variis cauffis. §. 19. Ignem ineffe globo noftro mo-
tus terrae , Vulcani , pumices,
§. 6. Vnde fuerit aqua , quae ter-
quo deuenerit? bitumen , & alia oftendunt.
ram obtegit , &
nec non de variis diluuii cauffis. §. 20. Pifces in ardefia ex veris ex-
§. 7. De Bructero monte , & fon- preffos lufus naturae non effe.
tium origine. oftenditur.
§. 8. Metallorum in terra fitus, §. 21. De variis terrae ftratis, eo-
venarumque defcriptio & ex- rum fitu , & de origine falium,
plicatio. aquarumque falfarum.
§. 9. Mineralium generationem §. 22. Montium & collium origo.
Chemia illuftrat. partim ex aquae materiem mol-
§. 10. Recenfentur productiones la- lioremfecum abripientis defluxu,
boratoriis & fodinis communes . partim ex ventorum vi & ter-
§. 1. Gemmarum generatio & na- rae motibus.
turalis & artificialis eft. S. 23. Conchylia marina in noflrare-
§. 12. Sublimationes naturales. Am- gione & alibipaffim inueniuntur.
moniaci praeparatio. §. 24. Varia conchyliorum genera
§. 13. Argentum & aurum alia- mire permifta, infaxo &glarea
que metalla, quae ftatimfuafunt,
- non effe nata, & forma non mu
vi ignis prodiere in venis. tata & fitus ipfe oftendit.
§. 14. Formas quaedam accipiunt S. 25. Conchylia & offa animalium
marine-
 marinorum , quae effodiuntur, & alibi etiam apud nos inueni-
untur.
examinari &refoluipoffunt acque,
S. 35. De cornu Monocerotis , & in-
ac verorum animalium partes.
§. 26. Antiquiffimis temporibus ma- genti animali Quedlinburgi effoffo.
ria vicina habuerunt animalia & §. 36. Defcriptio antri Scharzfel-
conchylia, quae iam ibi non in- denfis & offium in eo repertorum.
veniuntur. §. 37. Defcriptio antri Baumanni-
§. 27. Gloffopetrae , baculi S. Pauli ani & in eo contentorum .

& ferpentes Melitenfes , lapides §. 38. De Succini natura , & quod

Iudaici , Afteriae , Trochitae & etiamin noftris terris reperiatur.'
Entrochi &c. funt dentes teftae, §. 39. De mutationibus terrarum
exuuiae & officula animalium per flumina , & de ruinarum in-
marinorum , non vero lufus na- gentium apud nos veftigiis.
turae. S. 40. Vifurgis prope Mindam mon-
§. 28. Huc tamen non pertinent po- tes perrupiffe videtur. Ad hanc
lygonorum figurae in Cryftalliir vsque vrbem olim paludes ab 0-
aliisque rebus ; nec ea , quae in ceano irrigui pertigiffe dicuntur.
faxis praeoccupata imaginatio §. 41. Vbi nunc Venetiarum &
folummodo videt. Principum Eftenfium regiones,
S. 29. Exploditur ignaua quorundam ibi antiquiffimis temporibus ma-
folertia, quae ludicra imaginatio- re & paludes fuere.
nis vi quicquid vult in lapidibus §. 42. Fontium Mutinenfium mi-
figuratis deprehendit , aliaque a raculum exponitur.
veritate aliena comminifcitur. $.43. Cauffa borumfontiumproditur.
§. 30. Vbi Gloffopetrae Lunebur- §. 44. Defcriptioftratorum terrae
genfes inueniantur ? Joli Roftorpienfis prope Goettin-
8. 31. Gloffopetrae funt dentes Car- gam , Mutinenfi aliquo modo fi
chariarum. milis.

§. 32. Vfus Gloſſopetrarum Medi- §. 45, De obrutis terra arboribus,

cus illuftratur. & faffili ligno.
§. 33. De Belemnitis , Ofteocolla, Co- §. 46. De Torfa ciusque origine.
rallio , Strombitis , Conchytis, S. 47. Singularis de arboribus ter-
Trochitis , Entrockis , Eborefoffili. ra abrutis obferuatio.
§. 34. De offibus, maxillis, craniis S. 48. Enumeratio ftratorum ter-
& dentibus minoribus & maiori- rae Amftelodami in putei folio-
bus, quae in antro Baumanniano, [Link].
§. I.
AVGVSTISSIMI ET POTENTISSIME

MAGNAE BRITANNIAE

REGIS

IN TERRIS ELECTORALIB VS

BRVNSVICO LVNEBVRGICIS

SVMMIS STATVS

ADMINISTRIS

VIRIS ILLVSTRISSIMIS ATQVE

EXCELLENTISSIMIS

DOMINIS MEIS GRATIOSISSIMIS

 ΝΟΝ ΤΑΜ

EX RECEPTO IN AEVVM VSQVE NOSTRVM VETERVM MORE

QVO MAGNORVM VIRORVM NOMINA

LIBRORVM VOLVMINIBVS INSCRIBI SOLEBANT

QVAM QVIDEM

IN ANIMI GRATISSIMI DOCVMENTVM

QVOD ME

ET ANTE PLVRES ANNOS PATROCINIO SVO DIGNARI

ET NVNC ITERVM INTER CIVES SVOS

HONORIFICENTISSIMIS CONDITIONIBVS RECIPERE

VOLVERINT

PVBLICA HAC OPVSCVLI ALIENI NVNCVPATIONE

DONEC PROPRIA MATVRVERINT

CVLTVM MEVM HVMILLIMVM

ET AETERNAM PIETATEM

DEVOTISSIMA ANIMI RELIGIONE

VTCVNQVE TESTARI VOLVI

ILLVSTRISSIMIS EXCELLENTIIS

OMNI FIDE ET OBSEQVIO DEVINCTISSIMVS CVLTOR

CHRIST. LVDOV. SCHEIDIVS.

L
 B. C. D.

§. I.
M
agnarum rerum etiam tenuis notitia in Introitum

pretio babetur. Itaque ab antiquiffi-

mo noftri tractus ftatu orfuro dicen-

་ སནདམངས dum eft aliquid de prima facie terrarum,

foli natura contentisque. Nam edi-

tiffimum Germaniae inferioris locum

tenemus, maximeque metallis foecundum : & domi no-

bis infignes coniecturae, & velut radii nafcuntur publicae

lucis , vnde ad caeteras regiones aeftimatio procedat.

Quodfi minus affequimur deftinata , faltem exemplo

proficiemus : Nam vbi in- fuo quisque curiofitatem con-

feret, facilius origines communes nofcentur.

A §. II.
 2 * <*****

§. II.
Globus ter-
rae regulari Globum terrae , vt omnia nafcentia , regulari for-

primum for. ma e naturae manibus exiiffe fapientibus placet : DEVS

mafuit, & ex enim incondita non molitur ; & quicquid per fe for-
liquido in-
duruit , mo- matur , infenfibiliter aut concrefcit per particulas , aut
trix cauffa
lux fiue pro fefe difponentium delectu conflictuque tornatur.
ignis.
Itaque afperitas montium , quibus horret facies orbis,

poftea fuperuenit. Et certe fi liquidus initio fuit, etiam

aequabilis fuerit neceffe eft : generalibus autem corpo-

rum legibus confentit, firma ex liquidis induruiffe. Quod

& folida intra folidum claufa teftantur , ftratis quibus-

dam nucleisque in fuos angulos limitesque perfaepe de-

circinatis , venae in rupibus , gemmae in faxis. Sed &

rerum veterum fpolia paffim extant , plantarum , &

animalium , & arte factorum , fub nouo & lapideo in-

uolucro. Itaque ambiens quod nunc durum cernimus,

poftea natum eft ; tunc vero adhuc fluidum fuiffe opor-

tet. Porro ipfa fluiditas ab inteftino eft motu , & tan-
quam gradu caloris ; quod indicant experimenta : Nam
imminuto calore etiam aqua in glaciem confiftit ; dum
contra corrodentes liquores , & ab occulto motu for-

tes, difficulter congelantur. Calor autem motusué ind

teftinus ab igne eft , feu luce , id eft tenuiſſimo ſpiritú

permeante. Atque ita ad motricem cauffam peruentum

eft , vnde Sacra quoque Hiftoria Cofmogeniae initium

capit.

A §. III.
 3

§. III.
Quoufque ergo pertingere hominum notitia pot- Diſtinctior
de globi ter-
eft fiue ratiocinatione , fiue Sacrarum Scripturarum pro rei creatione
pagatione ac traditione , primus eft formationis rerum fententia, &
de bafi illius.
gradus , feparatio lucis & tenebrarum , id eft agentium
& patientium ; fecundus patientium inter fe difcrimina-
tio , id eft liquidorum difceffio a ficcis , quae duo diftin-
guuntur pro diuerfa in patientibus refiftendi facultate

& gradu firmitatis . Itaque incendiis & inundationibus

varie transformata funt corpora. Et quae nunc opaca

& ficca cernimus , arfiffe initio, mox aquis haufta fuis-

fe, tandemque fecretis elementis in praefentem vultum
emerfiffe credi par eft. Quibus confentanea quidam

fapientiae myftae ftatuunt in hypothefeos formam , di-

ftinctiusque explicant feparandi modum . Nempe glo-

bos quosdam mundi ingentes cum ad fixae ftellae , aut
noftri folis modum , per fe lucerent, aut ex fole fuo e-

iecti effent , mox excocta ac fpumefcente materia , ex-

urgentibus a fufione fcoriis , fuiffe obductos ; veluti fi

fol maculis inualefcentibus velaretur , quibus infici ali-

quando eum, quin & obfcurari fubagnofcebant veteres,

noftra aetas reperta oculi armatura

, peruidit. Exceffu
tae materiae fractus calor internus, & cru-
autem colle&

fta in ambitu refrigerata confiftebat . Inde nafcebatur

opacum fidus iam alienos radios remiffurum , vt plane-

tae. Talem Vulcanum nos habitare vel fufpicantur vel

fingunt , Mofaico illo lucis ac tenebrarum diuortio fa-
A 2 &um .
 &
tum . Sane plerisque creditum, & a Sacris etiam Scri-
ptoribus infinuatum eft, conditos in abdito telluris ignis
thefauros , aliquando iterum erupturos. Adiuuant con-

iecturam extantia adhuc veftigia primi naturae vultus!

Nam omnis ex fufione fcoria vitri eſt genus ; Scoriae

autem affimilari debuit crufta, quae fufam globi mate-

riam velut in metalli furno obtexit , induruitque poſt

fufionem. Talem vero effe globi noſtri ſuperficiem,

( neque enim vltra penetrare nobis datum ) reapfe ex-

perimur. Omnes enim terrae & lapides igne vitrum

reddunt , fed tanto magis , quanto propius ad rudis fa-

xi fpeciem accedunt. Neque interim negauerim , al-

tius productis transformationibus poffe terreftria & vi-
treſcentia gigni ex aquis , quas variis corporibus foetas

effe conftat , ipfaque materies per fe vbique fimilis fibi

quamcunque formam induere poteft ; Neque vlla funt
vltima incommutabiliaque elementa. Sed nobis hoc
loco fatis eft , admoto , humana arte , efficaciffimo a-

gentium igne, terreftria in vitro finiri. Ipfa magna tel-

Juris offa , nudaèque illae rupes, atque immortales fi-

lices , cum tota fere in vitrum abeant , quid nifi con-

creta funt , ex fufis olim corporibus a prima illa magna-

que vi, quam in facilem adhuc materiam exercuit ignis

naturae ? Is enim noftrorum furnorum efficaciam im-

menfo gradus durationisque exceffu fuperans, quid mi-

rum eft, fi tunc produxit , quae nunc homines imitari

non poffunt: quanquam & ars cottidie proficiat , &

LA
fubinde
fubinde res nouas inauditasque proferat , immo etiam

ád magnam aliquando duritiem prouehat corpora igne

fuo fufa. Cum igitur omnia, quae non auolant in au-

ras , tandem funduntur , & fpeculorum inprimis vren-

tium ope vitri naturam fumant , hinc facile intelligas,
vitrum effe velut terrae baſin , & naturam eius fub cae-

terorum plerumque corporum laruis latere , particulis "

varie corrofis atque fubactis , partim folutione agitatio+

neque aquarum , partim repetitis in vapore eleuationi-

bus & deftillationibus , donec accedente falium opera

ad vim caloris , in limum corrumperetur faxea duri-

ties , alendis plantis & animalibus conuenientem , & in

volatilem quoque naturam eueheretur. Interim quo

quidque in tellure magis nudum aut primitiuum eſt , &

compagi ipfi rupium affine , hoc magis perfiftit in ignes

fummoque calore funditur , & poftremo vitrefcit. Nam

& calcarius lapis , qui furnis refiftit, fpeculo in vitrum
domatur. Quin & arena , quae magna , & fimpliciffi-

ma pars terrae eft , immenfaque deſerta , & littora, &

fundum maris opplet, & meliori folo glaream fubfter-

nit, propius intuenti quid aliud refert, quam lapillos,

feu fluores perlucidos, & velut vitrum , motu aut in ipfa

fufione , aut alias comminutum ? quod & facili ignis

opera reddit , fi fales accedant, qui fiec initio defuere.

§. IV.

Ex hac genefi rerum iam obferuata hactenus pro- Origo aquae

marinac &
cédet falfi maris origo. Nam vt perufta , vbi refrigue- fluuiaticae;la-
A 3 re Di
 6 Я {*****

pidum item re, humorem attrahunt , vnde olea per deliquium Che
& diuerfo . micis nafcuntur in cella; ita pronum
erit credere , fub
rum terrae
ftratoruin . rerum initiis , nondum feparato a luce opaco , cumglo-
bus nofter adbuc arderet , pulfum ab igne humorem abi-
iffe in auras , deinde vero deftillationum exemplo re-

natum , mox remittente aeftu in aquofos vapores ite-

rum fuiffe denfatum , & cum a congelafcente terreftris

fuperficiei maffa reforberetur , in aquam denique redi,

iffe, quae terrae faciem abluens vafta recentis empyreu-

matis veftigia , falemque fixum in fe recepit . Vnde

natum eft lixiuii genus, quod deinde in mare conflu-

xit. Sane ex plantarum analyfi , vt iam in Parifienfium

Academicorum obferuationibus notatum eft , comper-

tum habemus , duo falis fixi genera in lixiuiis reftare ,
alterum alcalicum , vt loquuntur artifices , ducta voce

ab herba, quam noſtri ſodam, Arabes Cali appellant , al-

terum marinum, magisque ad acidum inclinantem. Poit-

remo credibile eft , contrahentem fe refrigeratione cru-

ftam , ut in metallis , & aliis , quae fufione porofiora

fiunt , bullas reliquiffe , •ingentes pro rei magnitudine,

id eft , fub vaftis fornicibus cauitates , quibus inclufus

fuit aër humorue ; tum etiam in folia quaedam difces-

fiffe, & varietate materiae calorisque inaequaliter fub-

fediffe maffas , quin & diffiluiffe paffim , fragminibus in

decliuia vallium inclinatis , cum partes firmiores , &

velut columnae , fupremum locum tuerentur ; Vnde

iam tum montes fuperfuere. Acceffit pondus aquarum ,

ad
44 ¿ A
 ****** K 7

ad alueum fibi parandum in molli adhuc fundo. De-

nique vel pondere materiae, vel erumpente ſpiritu, fra-

&i fornices, maximaeque, humore cauitatibus per rui-

nas expulfo , aut fponte montibus effluente , fecutaę

inundationes , quae cum deinde rurfus fedimenta per
interualla deponerent, atque his indurefcentibus , red-
eunte mox fimili cauffa , ftrata fubinde diuerfa alia aliis

imponerentur , facies teneri adhuc orbis faepius nouata

eft. Donec quiefcentibus cauffis atque aequilibratis,

confiftentior emergeret ftatus rerum. Vnde iam duplex

origo intelligitur firmorum corporum; vna , cùm ab ignis
fufione refrigefcerent , altera cum reconcrefcerent ex

folutione aquarum . Neque igitur putandum eft lapi

des ex fola effe fufione. Id enim potiffimum de prima

tantum maſſa ac terrae bafi accipio ; Nec dubito , po-
ftea materiam liquidam in fuperficie telluris procurren-

tem , quiete mox reddita , ex ramentis fubactis ingen-

tem materiae vim depofuiffe, quorum alia varias terraė

fpecies formarunt , alia in faxa induruere , e quibus

ftrata diuerfa fibi fuper impofita ‫ می‬diuerfas praecipita-
tionum vices atque interualla teftantur.

§. Very
• , ; i! 27

Hæc vero vtcunque cum plaufu forte dici poffint Plurimae

globi noftri
de incunabulis noftri orbis , feminaque contineant fcien- mutationes .
tiae nouae , quam Geographiam Naturalem appelles ; poft primam
creationem
tentafe tamen potius , quam aftruere audemus. Nam variis ex
etfi cauffis.
 * ( *****

etfi faueant Sacra diuinorum oraculorum monumenta ,

tamen illis iudicium deferimus , quibus interpretandi

ius eft. Et licet confpirent veftigia veteris mundi in

praefenti facie rerum , tamen rectius omnia definient

pofteri , vbi curiofitas mortalium eo procefferit , vt

per regiones procurrentia foli genera & ftrata defcribant.

Neque vero omnem terrae fcabritiem aut fundi natu-

• ram primae concretioni imputauero. Sufficit a gene-

ralibus cauffis duxiffe fceleton ipfum , & velut offa-
menta terrae exterioris , & totius ftructurae fummam,

Poffunt enim haec vera effe , fi quaeras , vnde imma-

nis Oceani cauitas, & infanae montium moles fint natae,
velut Imai continuatum Caucafo & Tauro iugum , At
•
Jasque Africam protegens , & Lunae montes , quibus
Aethiopia habitabilis facta eft , & maximus editiffimo-

rum cacuminum per Americae longitudinem tractus ,

quo illa contra vtrumque Oceanum obfirmata eft , &
in Europa noftra inconditi Scandinauiae fcopuli , & Al-

pes a Pannonia pene ad Hifpaniae fines Italiam prae-

cingentes , & poftremo nofter in Saxonia excelfiffimus

Melibocus in eo tractu , quem a refinofis arboribus ,

non obfcuro Hercyniae veftigio , vocamus Harzicum

nemus , cuius potiffima pars Brunfuicenfi ditione con-

tinetur. Sed non ideo negamus , folidato iam , vt nunc,

globo , J minores exuftiones , & terrae motus , & priua-

tas eluuiones , & fedimenta reftagnantium aquarum fu-

perueniffe, quae magnos faepe tractus obtinerent con-

verte-
verterentque ; horum enim apud nos quoque veftigia

mox dabuntur. Nec dubium eft , freta alicubi per-

rumpente mari effracta ; terras in voraginem abforptas,

& ftagno mutatas ; nunc inundata littora , nunc defti-

tuta ; oppreffa loca inferiora , & anguftias ruinis mon-

tium interclufas , intercepto aquarum curfu ;, viciffim
erumpentes via vi facta lacus , & excauatas ad efflu-

xum valles ; natos Vulcanios montes , & denatos ; la-

teque fparfos pumices , & veftigia incendiorum im-

preffa. Sed quid priuatis imputandum fit , aut publi-

cis causfis , facilius aliquando ſtatuet pofteritas , ex-

plorata melius humani generis fede

§. VI.

Quemadmodum autem omnia initio ignis corri- Vnde fuerk

puit, antequam lux a tenebris feceffiffet ; ita reftincto aqua , quae
terram ob-
incendio omnia deinde aquis merfa cenfentur. Re s tegit , & quo
deuenerit?
facris religionis noftrae monumentis traditur : Confen- nec non de
tiunt antiquae gentium narrationes : Sed maxime fi ab variis diluuii
cauffis.
his recefferis , mediterranea maris veftigia adiuuant fi-

dem. Nam & cochleae in montibus peregrinantur , &

vt noſtra attingam , fuccinum , quod in marinis legi for

let , nonnunquam procul a pelago , & in noftris quo-

que oris effoffum eft. Et gloffopetrae Melitenfibus fimi-

-les , hoc eft canum marinorum dentes, prope Lunebur-
Igum eruuntur ; de quibus omnibus mox dicemus di-

ftinctius. Equidein haut ignoro , effe quosdam , qui

B eo
10

eo vfque licentia coniectandi procedant , vt tegente

omnia oceano animalia , quae nunc terram habitant ,

aliquando aquatica fuiffe arbitrentur , paulatimque, des

ftituente elemento , amphibia , poftremo in pofteritate
fua primas fedes dedidiciffe. Sed praeterquam quod ifta
•
cum facris Scriptoribus , a quibus difcedere religio eſt,
pugnent , hypothefis ipfa in fe fpectata immenfis diffi-

cultatibus laborat. Illud potius nunc difpiciendum ,

vnde fuppeditata tanta moles aquarum , quae montes fu→

peraret, & quo deinde delata , vt arida terrà reddere-

tur. Quidam ingeniofo magis , quam expedito com-

mento rem fola mutatione centri terrae peragunt : ita

grauium inclinationem alio verfam , & feruata licet

fuperficie , tamen altitudinem & humilitatem locorum
permutatas , quod iftae non per fe , fed centri vicinia
+
aeftimentur. Quibus forte aliquis daretur locus, fi
maria & montes feparatim in diuerfis globi partibus
confifterent , nec in eodem haemifphaerio permifce-
rentur. Quamquam & hic intelligi poffit quaedam

centri vacillatio in diuerfas partes , ita enim ab omni

latere erit viciffitudo eleuationis & depreffionis.. Et

funt , qui magneticae variationís experimentis addu&i

in tellure noftra aliud corpus ingens , tanquam nucleum

in nuce, comminifcuntur, fuo quodam motu non defti-

tutum ; quod fi ergo quaerendum , non fhagis refpi-

ciendum ad polos eius pro magneticorum quam ad

centrum pro grauium attractione , & hoc aliquando cum

corpore
 {*** > K II

corpore fuo non fatis adhuc certa fede nutaffe credi

poffet. Facilius intelligitur , quorfum peruenerit a-

quae fuperfluum , vt terra exoneraretur. Potuit enim

per caecos aditus tum primum diruptos recipi cauernis

immanibus, & in globi interiora penetrare ; Cum quić,

quid aquarum olim montium praefentium cacumina

tegere potuit , fi miliaribus Germanicis quatuor maris

aequore fuperiora credantur , nondum feptuagefimam
partem reliqui globi faciat. Ita nihil prohiberet , quae
nunc cernimus , emerfiffe, aut fi pars altior iam ante

extabat , tum demum homines a fummis iugis , vt Scy→

thae obiiciebant Aegyptiis , in nouas fedes , & celebra-
tam Mofi vallem Sinear defcendiffe : forfan cogente e-

tiam frigore , cum receffu maris ad inferiora ipfi qua-

fi in altiorem aëris regionem fublati viderentur , quae

iam non aeque vaporibus temperaretur. Sed fi aqua

firmata jam tellure , a depreffiori loco in ipfos altiffi-

mos montes naturali cauffa afcendit in diluuio, alia ad-

huc molitio accerfenda eft. Pluuiae per fe non fuffi-

ciunt , nifi aër olim multo quam nunc aquafior fuit.

Oceanum fpiritu ex terra circum erumpente velut fornice

fuftentatum vndique furrexiffe in orbem parum credibi-

le eft : intumuiffe velut inflatam ipfam telluris fuperfi-

ciem ad priftinum fufionis tempus pertinet , & Vulca

ni regnum , quo tempore maffa mollis tenaxque erats

In duram iam & fragilem cruftam non cadit. Exter-

na , vt Cometae tranfitum in vicinia , aut Lunam propio-

B. 2 rem,

J
12 ***

rem , quam nunc , quibus attrahentibus aquae emicue-

rint , accerfere non aufim. Neque mutatae grauium

directioni centroue confido. Quodfi obuiis infiften-

dum eft , nil propius videtur , quam vt credamus , fra

to telluris fornice , vbi infirmioribus fulcris fuftenta-
&

batur, ingentem maffam nudatis cacuminibus in fub-

tum anteaque inclufum mare procubuiffe.
ie& Ita a-

quas antris expreffas fupra montes exundaffe , donec

reperto nouo in Tartara aditu, perfractisque repagulis

clauſturae interioris adhuc terrae, quicquid nunc ficcum
cernitur denuo deferuere. Itaque fi aqua telluris cru-

ftam femel inde a formatione texit , fufficit vnus for-

nix ; fin montes noua eluuione oppreffit bis fornica-

ta erat , exteriorque cauitas aqua , interior aëre farta ;

Ita priore rupto aqua in montes aſcenderit , mox po-

fteriore fracto in abyffum vlteriorem penetrarit , terre-

ftribusque habitatoribus iterumindulferit in ficco locum

verofimile eft. In quibus fane explicandis iuuare nos

poffunt aliquae ingeniofi Scriptoris meditationes, qui nu-

per facram telluris theoriam dedit, montesque etiam &

valles ex ruinis formauit, fcriptaque nonnulla erudito-
rum hominum , quorum ille ftudium excitauit. Necab-

horrentia quaedam de ruinis & ſedimentis cogitauerat

iam ante Stenonius, non contemnenda Europae parte

luftrata, & fractorum fornicum veftigiis paffim notatis,

vt faepe ipfum nobis narrantem audire memini, ac gra-

sulantem fibi , quod facrae hiftoriae & generalis diluuii

fidem
 * <**** 13

fidem naturalibus argumentis, non fine pietatis fructu,

aftrueret. Sed nobis altius iri poffe vifum eft , & as-

ferere, fornices ex fufione , maria deliquio falium va-

pores aqueos reforbentium effe formata .

§. VII.

In noftro tractu nihil eft extantius Meliboco monte ; De Bructero

huius cacumen maxima anni parte inacceffum & ftri- fon tium &
monte, ori
gium choreis apud credulos infamatum . Accolae Bru- gine.

&erum vocant, vulgo Brocken ; non a Bructeris, populis

apud veteres memoratis ,fed ab eadem tamen cauffa, quae

his nomen dedit. Broeck enim Saxonibus terra eſt hu-

mida, & in paludem vergens : quale folum huius mon-

tis. Et quo minus dubites , fubftat maiori Brucerus

minor , kleine Brocken ; pari conditione terrae. Duae

autem cauffae paludofum fundum facere folent : vna

manifeſta aſpectui , cum aquae decurfum, nifi lentum ,

non habent ; altera noftris , vt memini, fofforibus me-

tallorum notata; ipfa ſcilicet ( quod minus rere ) firmi-

tas foli fubiecti , cum fub limo fuperficiario occultatae
rupes aquis percolaturis ad interiora aditum negant, vti-
li indicio opera molientibus. Summum Bructerum ob

niues non nifi media aeftate afcendas. Sereniffimus

Dux , Chriftianus Ludouicus , muniri curauerat viam.

Supra riuulus occurrit, & fcio effe, qui argumento fon-

tium in celfiffimis montibus nafcentium refellere fpe-

rant originem fluminum ex coelefti aqua ; quaſi prae-

B 3 ter
 14

ter ipfum naturale fluentium pondus alius motor falien-

tibus interueniret ; vt in animalibus fanguis calore ele-

uatur , & artificiis aqua in iactus exprimitur . Sed riuu-
lus Bructeri non in ipfo apice nafcitur , nec nifi de ſu-
periore adhuc loco exonerat fuperfluum humentis ter-
rae : idemque alibi contingere vix ambigo. Late au-
tem profpicitur mons , & profpicit in Germanicum
mare. Nec id mirum accidere poteft Geometricas ratio-
nes accerfenti. Nam in eadem regione Hercyniae, fed

loco multum inferiore , Cellerfeldae , oppidi metalla-

riis habitati , incendium ante aliquot annos ex Hambur-

gi propugnaculis noctu vifum accepimus.

§. VIII.

Metallorum Metalla autem non in ipfo Brucero, licet minera-

in terra fitus, lium rerum haud experte , fed mediocribus Hercyniae

venarumque
defcriptio & iugis , aliqua & fub pedibus montium fodiuntur ; tanta-

explicatio. que eorum copia eft, quantam alibi vix hodie monftres
vno loco noftri continentis. Nam vel plumbi nigri fo-
lius intra leucae Germanicae fpatium quotannis incre-

dibilis copia ex venae materia eliquatur. Vena eft ve-

lut folium quoddam , fiue ftratum , fub terra longe la-

teque procurrens , craffitiei mediocris, in quo peculia-

re genus terrae, faxi , aut metalli , ab ambientibus di-
..1
uifum ; nec melius quam Conicarum fectionum fimili-

tudine illuftratur. Nam quae noftris venae pendentes,

Schwebende Gänge , dicuntur , eae terminantur in cir-

culi
121
 * (*** ) * 151

culi aut Ellipfeos modum ; quae vero cadentes, fallende-

Gänge , eae quafi in infinitum defcendunt ad inferiora,

vt Hyperbolae parabolaeue Geometris notae. Et pro-

pria cuique generi iura funt in portionibus aſſignandis,

propriae fodiendi rationes. Vnde putei cadentium ve-
narum ius profunditatis habent in infinitum, caeterarum

nihil minus. Et qui pendentes anguftiores exercent

fodiendo , vt nuper Ofterodam Islebia vocati , torticol

larum nomen krumhälfſe accepere ab operis modo, cum

ercati effe non poffint. Iam credibile eft , multa ftra-
ta , quae olim horizontalia erant , cum fornices telluris

in fua integritate perftabant, poftea fubfidente crufta,

fuinisue orbis , inclinata fuiffe in defcenfum. Quid e-

nim naturalius, quam in ipfa formatione ex liquido , fi-

ue cum terrarum orbis primum concreuit , fiue cum
inundationes magnac poftea fedimenta deponebant,
fuum quaeque locum a pondere cepiffe , & ad libellam

compofita horizontis planum affectafle lege fluidorum ,

cuius aequabilitatem deinde vis maior concuffis funda-

mentis deformauit. Et ratio per fe valida praefenti o²

culorum teftimonio intenditur. Audio in Norwegiae
promontoriis ex praeruptis & velut ferro abfciffis pas-

fim immenfis rupibus prodeuntes in mare notari ftrias,

foliorum ingentium terminatrices. Paffim etiam val-

les aquarum vi , aut alio impetu effractae vel excauatae,

ab vtroque latere oppofitos parietes montium , fimili

ftratorum gencre variegatos oftentant. Meminique
cum
16

cum non ita pridem Ofterodae in Hercyniis pendens

yena ardefiae aeriferae ferro aperta effet , continuatio-
nem in oppofito vallis latere notatam . Videmus &

concurfu ditefcere aut dilatari, contra diuaricatione mi-

nui venas, & in centro plurium quafi nodum quendam

intumefcere metalli cumulati ( Stock ) quo vaſtum ali-
quando fpatium occupatur, vt in Goslariae monte Ram-

melo. Saepe etiam notatum eft, poft ditioris metalli

nidum fterilefcere venam , quafi vicini tractus opes o-

lim vi ignis aut humoris in vnum confluxiffent , vt in

monte S. Andreae. Perfaepe etiam fubterranei metal-

lorum procurfus vallibus & riuis fub dio refpondent, vt
primaria fuperiorum Hercyniae fodinarum linea riuo

Cellae. Vndi coniicias telluris rimas fupra in vallem di-

latas intus venarum cadentium forma defcendiffe , me-
tallo deinde aut faxo , aut terrae genere aliquo, fiue vi

ignis colliquantis , fiue aquarum affluxu , oppletas.

Certe rubricam fabrilem alicubi manifefte notauimus

inter fchifti lapidis hiatus ab aquis infinuatam ; nec ali-

ter boli colliguntur. Non tamen facile fimplex iam

folidi ruptio venam fecit. Sed plerumque inter indu-

refcendum cum crufta haec telluris formaretur , fepara-

tionis lineamenta coepere ; nam venae vtroque lateré

in fibras abire folent , & fibrae in minimas faxi con-

miffuras difperguntur, prorfus vt in animalibus vel plan-

tis vafa maiora in capillarià filamenta difcedunt , tan-

demque in ftamina oculis imperceptibilia euanefcunt,

Nee
 ******. 17

Nec, fane dubito , diligenti obferuatione principia con-

ftitui poffe aliquando , vnde nafcantur regulae conii-

ciendi de abditis fub terra , velut foliis metallorum , longe

illis meliores, quae paffim ex leui cauffa, & praefertim

ex mundi plagis receptae inter foffores , magis tradi-
tione, quam fucceffu celebrantur. Nam quae genera

in ipfa terrae fuperficie exeunt in lucem (zu Tage aus-

ftreichen ) aut in fodina innotuere , ea ex ftratorum
procurrentium legibus indicia in viciniam extendent.
Et peculiares fibi matrices vnum quodque genus amat,

Ita galena in fpatho frequens habitat , fpecularis lapis

faepe Alabaſtritae conterminus iacet , pyrites cum aere

& fulphur praebet , fchiftum quoque ardofium aes dili-

git, argentum viuum in cinnabari latet. Prodiit ante

annos non ita multos quidam, Alexandri Achillis nomine

fumto, homo militaris & peregrinator : is quod votis

magis, quam fpe praecipimus, delineare aufus eft ma-

gnae parentis offa & procurrentes per corpus eius ve-

nas ; quafi retectam tellurem perfpexiffet , perluftraf-

fetque vnus mortalium,

Omnia fub magna labentia flumina terra.

Sed tamen vel cogitaffe laudandus eft, quod longofae-

culo rum ftudio quaeri mereatur. Metallurgi' paffim

vulgari notione venas pro truncis ramisque habent, quafi

vegetatione creuiffent :, fcilicet quiá delineatas a menfo-
"
ribus hanc fpeciem aliquando praebere vident. Nec
Maik di di thun dubi-
 18

dubium eft , cum prima telluris tenerae ftamina duce-

ret Sapientiffimus Conditor, aliquid formationi anima-
lis aut plantae fimile contigiffe, fed incendiis & eluuio-
nibus ac ruinis nunc ita detortum perturbatumque in

hac fuperficie , & velut cute , vt aegerrime nofci

poffit.

§. IX .

Mineralium Operae pretium autem facturum arbitror, qui na-

generatio-
aeni Che- turae effecta ex fubterraneis eruta diligentius conferet
mia illuftrat, cum foetibus laboratoriorum, ( fic enim Chemicorum offici-

nas vocamus, ) quando mira perfaepe in natis & factis

fimilitudo apparet. Nam etfi eiusdem rei plures cauf-

fas in poteftate habeat ditiffimus rerum parens , amat

tamen & conftantiam in varietate. Et magnum eft ad

res noſcendas vel vnam producendi rationem obtinuiffe :

quemadmodum Geometrae ex vno modo defcribendi

figuram omnes eius proprietates deriuant. Praeterea

vbi fimilia inftrumenta & vafa occurrunt , ignis cum

fulphuribus, aquae cum falibus , & genera terrarum la-

pidumue, communia & noftris & naturae officinis , tu-

tius fimilem cognatis corporibus originem affignes,

quam diuerfam nullo experimento cognitam ex inge-

"
nio fingas. Neque enim aliud eft natura , quam ar's
quaedam magna: nec femper toto genere a natiuis facti-
tia diftiguuntur : nec refert eandemne rem Daedalus ali-

quis Vulcanius in furno inueniat , an lapicida ex terrae

vifce-
 ***** > R . 19

vifceribus proferat in lucem. Et quanquam de noua

per artem generatione metallorum aut corporum fimi-

larium fimpliciorum nihil affirmare velim , nec fatis di-

cere aufim , an aurum argentumque aut hydrargyrum,

vel falem etiam de nouo produxerit, aut etiam vere de-

ftruxerit quifquam , puto tamen , non minus etiam ra-

rum effe ipfammet naturam deprehendere edentem hos

foetus plerumque enim dudum alibi conceptos colli-

git tantum detegitque . Vereor enim , vt fidem tuean-

tur, quae narrant aliqui de nafcente iterum auro in ex-
pofitis ad folem arenis iam tum elotis ; aut de reiecta-
mentis minerarum vel laminis tegularum ipfa tempo-

ris longitudine ditatis . Temere fiditur narrationibus

hominum , qui credulitate fua alienaue fallere falliue mo-

rem fecerunt; qui homunculos aut monachos plutonios
laboris fubterranei focios vident : qui virgula diuina ab-

ditos tellure thefauros rufpantur , & tamen vbi oculos

obligaueris , nec maximas notiffimasque venas micantis

baculi indicio agnofcunt. Auri femina Corbachii Wal-
décciorum , aut ferri in Elua infula nequicquam quae-
ras . Plinianae autoritati Stenonii diligentiam oppono.

Neque vfpiam compertum eft noftris fofforibus exci-

fum fpathum cum plumbo fuo rurfus vegetaffe ; non

magis quam marmor erutum lapidicinis, aliaue id ge-

nus, quae fapienter Iureconfultus Romanus in vfufru-

Etu effe negauit, cum non renafcantur. Non tamen nego
puteos effe aut cuniculos , vbi denuo agnafcitur minera ,
C 2 et
 20

et viae portaeque arctantur, quod in Rammelo prope

Goslariam temporis lapfu contingere fcimus : Sed ibi
aquae chalcanthum et miftam metallo materiam vehen-

tes ſedimentum deponunt, nec gignunt aes plumbumue ,

fed afferunt. Itaque mineras , id eft varias metalli Iar-

uas quotidie produci video , fiue ab arte fiue a natura,

fed de ipfis metallis nihil affirmo, neque arcanis rerum

temere praeiudicium interpono . Refufcitationes primi

corporis facilius agnofco , & fcio fimplicia illa genera

non aegre minus deftruí , quam produci : vfque adeo
facile reuiuifcunt. Satis conftat , nullis Chemicorum tor-

turis Mercurio confeffionem mortis expreffam . Et cum

nitri Spiritus ex alcalico fibi corpus refumit , for- i

taffe verum , fed tenue nitrum igni fuperftes nouam ha-

1
bitationem incruftat , & cum regenerari dicitur, recol-
ligitur tantum. Quemadmodum credibilius iudico,
fepultum in aceto liquorem ardentem ex faccaro Sa-

turni refurgere , dum falibus a plumbo abforptis vis

coërcendi fpiritus retinendique retunditur, quam Spiri-i
tum vini veterem interire, & nouum velut miraculo de

metallico corpore naſci.

S. X.

Recenfentur Cum ergo plerumque res magis laruas fumant,

productio quam naturam deponant , minus mirum eft, tam mul-
nes labora- 23
toriis feu fo- ta laboratoriis & fodinis communia prodire. Noftro in-
dinis com- ftituto fuffecerit aliqua in fpecimen attuliffe. Cinnaba-
munes.
rin natiuam Hydrargyri venae praebent, nec id in Idria
tan-
 .
21

tantum compertum prope Adriaticum mare, fed & in

noftris oris iuxta Walkenredam, vt produnt Annales, &

nunc quoque reliquiae leguntur, quales & a Bructero a

fe afferri, funt qui iactant. Nemo autem ignorat, Cin-
nabarin etiam ex fulphure & Hydrargyro per artem pa-

rari , vt de Antimoniali illa nil dicam ; Nam & Anti-

monio verum fulphur non deeft , etiam arte elicien-
dum : magno indicio , quod nos officinis facimus, na-

turam fuo quodam modo in ipfis terrae receffibus egis-

fe. Sublimatione enim vtriusque parentis per vim ca-

loris conftat pulchellam fobolem nobis nafci. In vicinis au

2 the $
Goslariae fornacibus Langesheimenfibus , quas Brun

fuicenſes magiftri exercent ad Indriftae flumen, eliqua-

tur venae genus, quod plumbum arque aes praebet. Il

dic duo infignia naturae imitamenta vifuntur : Zincum
& minera lapidis , quem vocant calaminarem. Zin-
cum fumo euectum intus adhaeret, moxque eximitur.
Sed alius fumus parietem fornacis lentius incruftat, cu

ius fragmina dudum abiecta nunc pro lapide calamina-

ri adhibentur , & aericolorem aureum tribuentes fa

ciunt, quod orichalcum appellamus . Interim aiunt Zin-

cum natiuum ex remotiflimo Oriente a Batauis afferri.
Et calaminarem lapidem etiam in Germania effodi con

ftat. Et Amiantho finalem materiam igne indomitam

ex Pyrita Goslariae tertium vfto exfudaffe in fummo,

iam Georgius Agricola notauit. Vnde proña fufpicio

cft , quod exiguis fpeciminibus nos ludimus , naturam
C 3
magnis
 22 米*
* (* 粉* R

magnis operibus executam ; cui montes funt pro Alem-

bicis , Vulcani pro furnis. Auripigmentum , quod in
Turcica ditione copiofe eruitur , alii arte tentant , &

Rubram Sandaracam ex proprii generis minera educen-

dam etiam Sulphure & Arſenico , id eft Cobalti fumo
imitari licet; Bismuthum autem nihil aliud , quam e-

jusdem Cobalti regulum feu corpus effe fcimus , for-

taffe & a natura alicubi eliquatum .

§. XI.

Gommarum
Ex Auripigmento vi ignis attollitur Rubini quod-
generatio &
naturalis & dam feu carbunculi genus ; fragilius quidem natiuo, fed
artificialis eft. nos nec tam magnos adhibere ignes poffumus, nec tam

diuturnos , quam Vulcanus hypogaeus , vbi fortaffe fu-

fa aliquando vix feculorum refrigeratione induruere :
conſtat autem facilius frangi , quae promtius conftitere
fubita extinctione caloris. Vnde nefcio , an omnis

gemmarum origo ab aqua fit , vt vulgo fibi perfuadent.

Certe qui quaedam rudimenta gemmarum , fluores ap-

pellarunt , ( qualis ille eft caeruleus , ex quo phospho-
rus Smaragdinus paratur , qui haufto tantum calore lu-
cet) fufionem in mente habuere. Veriffimum effe fa-

teor , materiam folutam mox cryftallifico frigore figu-

ras angulosque accipere , funt tamen quae non tantum
aqua , fed & igne foluuntur, nec tantum ex liquore, fed

& ex fumo in corpus recollecta geometrico naturae ar-

tificio figurantur. Cryftalli montanae, aliaeque gemmae,

ipfique
 ****** K

ipfique adamantes faepe reperintur in cauitatibus faxo-

rum , & in Drufis , vt vocant foffores, de quibus mox
aliquid dicemus. Apud Golcondam Adamantes egre-

gios aiunt a fabulo praeberi , fed fieri poteft , vt vi a-

quarum confricatuque glareae diuturno & violento euol-

uerentur gemmae putamine , in quo natae erant , cu-

ius natura mollior non aeque durauit. Eft igitur vbi

nudae , eft vbi faxo inclufae deprehenduntur, vt veris-

fimum fit , quod prouerbio vulgi noſtri iactatur, ab ig-

naro lapidem in vaccam iactaris qui fit pluris , quam

vacca. Vtrum autem ignis , an aqua formauerit, nis

hil generale adhuc conftitui poteft. Vtrumque enim

modum ars imitatur. Quanquam fortaffe fpectabiles
intra Cryſtallum montanam animalculorum aut grami-

nis formae , & decurrentes guttae bullaeue generationi

ex liquoribus fauent. Neque ego abnuerim , ad eum
modum , quo Alumen & Vitriolum in vafe, poftquam

pars humoris calore fugata eft, figuras accipiunt, mul-

ta etiam faxeae duritiei corpora tunc nata videri , cum
a magna materiae liquentis folutione ad firmitatem na-

tura imminuto humore vel aeftu regrederetur. Interim

& de Talco ambigere cogor, quod Cryftallo affine eft,

& totum ex foliis confiftiti; iam vero & igne Chemico

praeftatur aliquid fimile fine Cryſtallismo , cum terra

tartari foliata fulphure inde fublimato paratur , tametfi
haec fólia ad naturalium durabilitatem non accedant.

§. XIL
 24

§. XII.

Sublimatio- Habere naturam fublimationes , fuas non minus

nes naturales.
Amoniaci quam artem , dubitari non poteſt . De Ammoniaco cer-

praeparatio. te iure dixeris , volatilem efle mineralis regni falem,

fulphuri focium , vnde & fubterraneo calore eliciatur,

Sane paffim fulphureae naturae riui grauem & quafi

vrinofum Ammoniaci odorem fpirant , & prope Nea-

polim Campaniae vidimus in phlegraeo quodam cam-

po ex foraminibus terrae exhalantem operculis capi.

Et fufpicamur fimilem ei originem effe, qui ex Oriente

dicitur allatus , proftatque in officinis. Sane qui mit-

tunt populi , rudes hodie , nihil artificiofae compofi-

tionis promittunt , qualem vulgo narrant, ex lotio Ca-
melorum in arena cum fale marino , & ( vt aliqui ad-
dunt ) fuligine mifta ; quafi coëuntibus tribus , naturae
regnis , fufpecto mihi artificio. - Eundem tamen falem
arte parare quidam fpondent , & amicus in fornacibus

quibusdam cafu notauit.

.:
§. XIII.
J
De argento auroue , aut alio metallo , quod ftatim
Argentum &
aurum alia fuum eft, vel certe Obryzo accedit , fufpicari proniffi-
que metalla ,
quae ftatim mum eft , non fine vi ignis in metallicum corpus iuis-
fua funt, vi fe ; vsque adeo vt alicubi ambientis quafi catini fuforii
ignis pro- e
diere in figuram affumfiffe videatur .
Certe in Alabaſtrit Nort
venis. m
hufano non ita pridem argentum granulatu repertum
eft. Memini quasdam maffulas metallicas recentes ex
fodina
 25.

fodina ad me delatas , quas fufione nuper paratas effe

Iouem lapidem artifices iurauiffent. Ita natura pro ho

mine imponit. Contra fubtiles quidam mangones mi-

neralium rariores formas, velut argentum rude rubrum,

& vitriforme & capillare , vt curiofos fallant , in focu-

lo imitantur : ita profunt decipiendo , docentque artem
naturae, cuius effecta expreffere.

§. XIV .

Interea fatendum eft , quaedam formas accipereFormas quaes

dam acci-
folo motu aquarum , vt calorem aduocare neceffe non piunt a motu
fit ; quaedam indigere opera vtriusque. Nil dico de rotunda
aquaruminter
, ve
filicibus torrentium diuturna prouolutione tornatis, cer-lapides & mes
talla.
te nihil prohibet , grana metalli curfu attrituque rotun-
data effe ; vt faccarata Virdunenfia , cum aliquandiu a-

gitantur. Cernuntur paffim politi filices in montium

parietibus, ipfisque Alpibus a natura caementati , ma-

gno indicio , poftquam diuturna aquarum prouolutio

attriuerat , faxificabili terrae haefiffe , poft nouis ruinis

iterum detecta apparuiffe. Vnde etiam intelligitur, il-

lic olim vel fuperiore alio loco flumen vel torrentem

fuiffe , mutata terrarum facie interuerfum .

$. XV.

Quin & concrefcentia quaedam in mediis fluctibus Quaedam in

non eo minus regularem figuram affumunt. Ita memi- aquis concre
fcunt,
ni videri velut orbem quendam exiguum ex terra ficti-

jem inter rupes Sueciae ante Stockholmam, quas Sca-

D ras
11.19
 26 *******

ras vocant , in mari hatum . Nam ad feftucam aut pa-

leam aut fimile quiddam adhaerefcens materia ab aqua'

adueta natansque, infenfibiliter incrementa affumit in

circuitum ; adeo non diſturbante fluctu , vt potius mo-

tu fuo tornaffe cenfeatur , dum aqua fortiori gyratione

a centro recedens, innatantem materiam in medium

contrufit.

§. XVI.
Tophaccus Guttis cadentibus in cauernis Tophaceum lapidem re-
lapis a guttis
sadentibus, linqui conftat. Et in noftrae Hercyniae celebri antro,
De Stalactite
antri Ba quod a Baumanno quodam nomen accepit, ingentes illas
manniani, de columnarum maffas, percuffu fonitum campanae aemu
eauitatibus
ingemmatis lantes, & totam cauernae materiam vaftasque parietes

faxorum, & quafi guttatim collectos , huc referre licet. Vulgo Tropf-
de cauernis.
Tab. I fteinvocant,id eft Stalactitem, & Spathi mollioris genus vi→
detur, ftiriarum fpecie ; quanquam in ipfa cauerna non

deorfum tantum refpiciant, fed & in latus faepe, immo &

in fuperiora acuminentur ; nec femper, velut ex altiore

loco, accumulatae confiftant partes, fed (vt ruptis frag-

minibus apparuit, ) radios , folia, ftrias in omnes plagas

protendant. Vnum ipfe fruftum de cauerna in lucem
proferri mecum iuffi , cumque accuratius infpicerem,
ecce oftendunt fefe alueoli quidam in ipfa faxi fuperfi
cie ad cauernulae modum introrfum recedentes, quales

in Spatho fodinarum detectos & faepe peramplos metal-

licolae noftri Drufas vocant. Veftiuntur intus ambien

tibus
2. 1 totam parietum fuperficiem ingemmamentis : fie
enim
 1

27

enim merito appellaueris acumina fibi obuertentes pſeu-

docryftallos adamantiformes. Itaque non fatis fcio, an di-

cere liceat , has cauitates quaquauerfum incruſtatas a-

labentibus diu guttis factas ; ex quibus facilius orietur

aliquid, quod velut aṛenulatim concrefcens vnum conti-

nuum cumulum componat. Vt taceam, longe mollius

effe faxum folere, & topho fimile, quod aqua fluens ftil-

lansue reliquit. Ita prope Alfeldam, in villa Langerhol-

tenfen, riuus eft, qui aqua materiam craffiorem fecum du-
cit, quae in lapidem cinereum topho fimilem verfa rotas

molendini aliaque , quibus allabitur, paulatim obducit.

Et fimilem cruftam candidam alicubi Salificia ftramini

circumdant, per quod muria tenuior decurrere iubetur.

vt a fole & aëre vice coctionis aquae pars confumatur ;

noftri leccaria opera Leckwerck vocant, ignotam antiquis

artem . Credibile eft quam caufam cauernula ingem-
mata habuit in exiguo faxo , eam fubinde ingentia an-

tra in ipfis montibus produxiffe. Sane mediocria pas-

fim occurrunt. Et contingit interdum , vt terebrae
fofforum métallis infiftentium in caecum huiusmodi fo-

ramen faxo conclufum delatae operam ludant , neque

enim pyrii loculi tunc recte adhiberentur, quibus rum-

pi faxa folent ; neque in laxiore fpatio ictus ratio ſrbi

conftaret. Aliquando aqua intus inuenta eft , imo &

aperto aditu noxii non raro halitus prodierunt. Et

fcimus ante annos non ita multos vaporem erupiffe,

qui flamma ad lucernam concepta operarios foede am-

D2 buffit.
 28 ***** K

buffit. Illud quoque dignum memoratu Bufones ali-

quando reperiri in profundiffimis puteis ipfoque faxo ,

viuos quidem , fed adeo ftupentes , vt multorum men-

fium fpatio vix locum mutaffe deprehendantur.

§. XVII .
Quaedam a De Baumanni antro , quod milliaribus aliquot ab-
caloris & a.
quae coniun- eft a fodinis , mox rurfus erit dicendi locus. Nunc
étione oriun- illud abfoluamus , vt quemadmodum quaedam igni fo-
fur.
li , alia foli motui aquarum & fedimentis deberi dixi-

mus , ita interdum caloris & aquae iunctas operas requi-

ri oftendamus ; alicubi variantibus caufis ambiguum iu-

dicium effe declaremus. Nam fcimus quaedam ex fol-

uente praecipitari non pulueris , fed metalli iam fui for-

ma , & quafi fufionis imitamento fubfidere : adeo an-

cipitis confilii eft de rerum gencrationibus ex vultu ex-

terno pronuntiare. Attente omnia excutienda funt,

vt conftet, quid aquis tantum , quid calori tantum, quid

vtrique tribuendum ; vtrum ficco opere fufio aut fubli-

matio rem peregerint ; an humidi foluentis interuentu,

praecipitatio aut cryftallismus dominentur : quando cry-

ftallos fublimationibus , fufionem praecipitando fupple-
ri dictum eft. Et velim microſcopia ad inquifitionem
adhiberi, quibus tantum praeftitit fagax Leewenhoekii,

Philofophi Delphenfis, diligentia, vt faepe indigner bu-

manae ignauiae, quae aperire oculos, & in paratamfcien-

tiae poffeffionem ingredi non dignatur. Nam fi fapere-

mus , iam paffim ille imitatores baberet.
§. XVIII.
 * { ***} * 29

§. XVIII.

Sed illuftriora omnia exemplo erunt inquifitionis Pifcium va

riorum for-
in memorabil e apud nos opus naturae, fuper fciffili lapi- mae in arde

de aerofas pifcium formas exhibentis. Nimirum in fia vnde pre

uenerint ?
Islebia , Saxoniae oppido , ditionis Mansfeldicae , & pro- Tab. II

pe noftrum Hercyniae municipium Ofterodam , effo-

ditur lapis niger foliatus, quem merito, ( licet alio quam

vulgo fenfu) Schiftum appelles ; quidam Ardefiam , fe-

milatino verbo , vocant. In eo crebrae vifuntur pi-

fcium formae , exate & affabre delineatae , quafi arti-

fex nigro lapidi fectilem metalli matèriam inferuiffet ,

ichthyomorphum aliqui indigitant. Conftat ardefiam

fiffilem effe , & ex foliis ac velut tabulis conftare. Teu-

tonice vocamus Lagen , vnde & lapidi huic ( Schifer)

nomen Layae eft, apud Superiores Germanos ; quod & il-
luftri Familiae de Petra vernaculum, quae rariffimo

exemplo , noftro tempore duos ad Rhenum Electores

fratres fimul dedit. Talis lapidis vnum mihi fragmen-

tum eft ab vtraque parte pifcis imagine , fed diuerfa,

fignatum. Reperiuntur in pendente vena , nam vbi

terra fuprema argillacea & proximae ab ea rupes per-

foffae , varia fchifti aeroſi ſtrata Islebiae occurrunt , fed

in vno tandem pifces ; idque genus prae caeteris ignem
meretur, neque vlla aeris minera facilius fufori paret .

Craffities ftrati ad fedecim pollices , interdum tamen

contrahitur in tenuem laminam velut cultelli: fed tan

to ditior in anguftiis maffa eft. Duriffimi lapidis pa

D 3 rietes
 30 *****

rietes vtrinque claudunt venam. Habui ipfe ibi in ma-

nibus mugilem , percam , alburnum petrae infculptos.

Paulo ante erutus erat ingens lucius , flexo corpore, o-

re aperto , quafi fic deprehenfus viuus gorgonia vi ob-

riguiffet. Vifi & marini generis, vt raia , balex & lam-

preta, & haec aliquando halece decuffata. Hic pleri-

que ad lufus naturae ( inanem vocem ) confugiunt ;

quin & ichthyomorphi, noſtri lapidis exemplo vfi, tản-

quam indubitato oblectantis fe rerum genii fpecimine,

etiam caetera controuerfa firmare fperant , in quibus

magnam architectatricem naturam , velut per iocum ,

dentes atque offa animalium, conchylia , ferpentesque imi-

tatam volunt. Quoties enim eo argumento premun-

tur ; quod rudes tantum adumbrationes rei animalis

extra animal nafci confentaneum fit , ad noftros lapi-

des prouocant , vbi fatendum eft , delineationi nihil

perfectionis adiici poffe. Nam plerumque genus pifcis

agnofcas primo obtutu , neque vnquam a Symmetria
abit animal , aut magnitudinem habet non fuam. Sed

vereor , ne , vti nimis validi ictus in autorem repercu-

tiuntur , ita nimiae fimilitudinis argumentum in con-

trarium valeat. Tanta pifcium fimulatorum cum veris

conuenientia eft , pinnis ipfis fquamisque ad minutias

1 vsque expreffis ; tantaque imaginum frequentia in eo-
dem loco vifitur , vt manifeftiorem conftantioremque

cauffam fufpectemus , quam aut cafum ludentem, aut fe-

minales, nefcio quas ideas, inania Philofophorum voca
bula
 * (*** } K 37

bula, quae magnam fuperbientis intellectus hominum ar .

rogantiam tegant. Quid ergo fi lacum ingentem cum

pifcibus fuis , vel terrae motu , vel aquarum vi, vel a-

lia magna cauffa dicamus obrutum terris , quae deinde

in lapidem duratae impreffi pifcis veſtigia, & velut ecy-

pos, molliante maffae impreffos, & poftremo confum-
tis dudum animalis reliquiis metallica materia opple-
tos feruarunt ? Nec iam valde difputo , quae caufa ex

terra artefium lapidem fecerit , adduxeritque metallum

in cauitates. Fieri poteft , vt quemadmodum in forna-

cibus ex argilla coctiles lapides humana arte formantur,
ita magnus naturae ignis pro variis terrarum generi-
bus atque mifturis nunc ardefiam , nunc alabaſtritem

coxerit, aliudue petrae genus ; metallica interim ma-

teria , quae toto limo difperfa erat , vi caloris exfudan

te, & in cauitates illas fefe colligente , quas reliquerat

pifcis. Huius enim volatilis materia dudum tempore

aut calore confumta facile locum fecit. Habemus ali-

quid fimile in aurifabrorum artificiis ; libenter enim oc-

culta naturae manifeftis hominum operibus confero.

Araneum aut aliud animal materia apta obruunt , adi-

tu tamen exiguo relicto ; materiam igne coquunt in

lapidem , inde hydrargiro immiffo cineres animalis

per foramen eliciunt , poftremo pro illis eadem via ar-

gentum infundunt ; ita demum remoto putamine in-

ueniúnt argenteum animal omni pedum & capillamen-

torum apparatu , fibrillisque ad ftuporem affimilatis.

§. XIX
 32

§. XIX .

Ignem ineffe Neque adeo mirari oportet calorem terras coquen

globo no.
Aro, motus tem in lapidem , aut metalla in minerales maffas fun-

terrae , Vul- dentem , aut materiam in figurata corpora fubliman-

cani, pumi-
ces, bitumen tem , aut remittente folutione atque aefty deponentem
& alia often.
in cryftallos ; cum non folum eruditorum plerique cre-
dunt.
dant , ignem effe inclufum huic globo , cuius vix cru-
fta nobis explorata eft ; fed terrae etiam motus validis-

fimi pyrios intus cuniculos innuant, & Vulcani ingen-

tes late patentia pyrophylacia oftendant. Certe nupera

terrae concuffio anni huius 1691. ab Italia ad noftros vsque

fines peruenit quanquam Vifurgim non transgreffa. Ha-

bentur & paffim fodinae lithanthracum , materiaque ful-
phuris , quae & mineras noftras Goslarienfes implet,

Et alicubi natiuum fulphur pulchellum , & transluci-

dum rubini aut auri colore ex noftro Lauenſteinii tra-

&u eruitur , quafi iam ignem naturae expertum , etfi

nobis apyron dicatur. Nec abfurdum eft , priuata in-
cendia etiam magno diluuio pofteriora extitiffe , ignota
annalibus , cum materia combuftilis adhuc per terram

vberius diffeminata effet.. Pumices effe ex locis qui

arferunt , Agricola merito iudicat , nec in Sicilia tan-

tum & Campania , fed etiam in Germania conſtat re-

periri. Ipfe Agricola apud Moſellae confluentes & Grani
Aquas talia agnofcit. Naphthae autem aut bituminis liquidi

fontes etiam apud nos fluunt ; quale eft prope Burg-

dorfium , quod ruftici in axungiam abfumunt. Arfiffe
hos
 ** 33

hos tractus Agricola ( credo poft Cordum noftratem)

non dubitauit. Nam cum Belemniten , quem aliqui

Lyncurium vocant , in ripa Leinae amnis ad Neapolin

opidum duodecim ab Hannouera paffuum millibus, &
in Brunfuicenfi tractu , vbi bitumen gignitur , & potis-

fimum inter vrbem Hildefiam , & arcem Marieburgum

in marmore antri , quod a nanis appellant , reperiri

dixiffet , hunc locum , inquit , arfiffe multa indicant.

Idem mox repetit , cum Oftraciten , ita di&um a teſtae

fimilitudine , circa idem Hildesheimii antrum reperiri
narraffet. Cui confentit , quod fuperius annotauerat :

Natura , inquit, ex Oftracite in Hildesheimio tra&

tu fa-

cit Haematiten, ars ex Magnete ; vtraque vrendo.

§. XX.

Si quis tamen coctile naturae faxum aegrius admis- Piſces in ar-

defia exveris
furus malit , limum pifces obuoluentem vel ipfo, tem- expreff
os,
lufus naturae
pore ex natura materiae , vel aliunde , lapidifico quo-
non effe q
dam fpiritu , aliaue cauffa , in petram abiiffe , & ma- ftenditur.

teriam metallicam in piſcis modulos, aut initio cruda &

molli adhuc maffa, aut poftea etiam penetrabili vapore

aduectam , quanquam haec minus facile intelligantur,

non repugno, nec aliquid certi conftituere audeo, nifi

quod nobis fatis eft, pifces aerofos ex veris expreffos.

Firmant fententiam & multitudo pifcium vno eodem-

que loco conclufa, & quod ibi nil nifi pifces. Nam quae
E de
 34

de Triregno Pontificio , de Luthero , de nefcio quibus

aliis formis in petra Islebienfi delineatis iactant , haec

vere inter lufus habeo , non iam naturae , fed imagi-

nationis humanae , quae in nubibus acies videt, & in

-campanarum aut tympanorum pulfibus quas vult mo-

dulationes agnofcit. Et talia funt multa , quae vulgo

in Baumanni antro oftendunt : Mofem fcilicet, & Afcen-

fionem Chrifti , aliasque

ex lapide figuras , quas nifi

admoneare, multumque credulus " fis , non agnofcas.

Augere rerum fpecies in miraculi fidem , vt ftupenda

de noftris regionibus dixiffe videar , non eft meum .
-Sed pifcium Ofterodanorum atque Islebienfium fumma

eſt manifeſtaque in repraefentando fides ; nec pifcem

tantum , fed & genus pifcis , & veram magnitudinem
& commenfurationes partium , & fquamas, & caetera
omnia ftatim fatebere. Accedit magnum argumentum

ab ipfa conftitutione loci. Nam venam ardefiae piſci-

ferae pendentem effe diximus , vt cum noftris foffori-

SLID
bus loquar ; id eft in ftrati prope horizontalis modum

procurrentem per aliquot miliaria , vt iam facile appa-

reat , eiusdem ftagni pifces a fuperincumbente mole

preffos. Certe in vicino Islebiae agro infignes lacus

nunc quoque extant. Et quo minus marinos in petra

' pifces mirere, non procul abeft Seeburgum, vbi ingens
• aquae falfae ftagnum ; & fub terra effe conditoria
falis

fontes aquarum falfarum docent ; ex quibus illuftris in-

primis eft, quem Hala Saxonum octauo ab Islebia lapi-
de
 35

de fundit, quem Cattis olim & Hermunduris materiam

bellandi quidam putarunt.

§. XXI .

Hinc iam intelligas duplicem, vt ita dicam, apud De variis ter-

rae ftratis,
nos terram; vnam cum pifces in fuo lacu effent , alte- corum fitu , &
'de origine
ram poftquam obrutis impofita eft ingens materiae, falium, aqua-

mollis moles , quae tandem fiue igne , fiue gorgonio rumque fal
farum.
vapore aut falibus, fiue tempore ipfo in diuerfa lapidis
fciffilis ftrata feceffit ; cui impofitae rupes duriffimae,

atque his demum argilla fuperiecta , ac poftremo com-

munis terra nigricans nata eft, quam nunc homines co-

lunt. Et licet velimus, lacus illos antequam obrueren-

tur fubterraneos fuiffe , neceffe eft tamen fupremam

terrae fuperficiem , quae tunc fuit, prorfus conuulfam

commutatamque intercidiffe. Quidam Hifpanus de du-
plici viuentium terra olim coniecturas edidit. Sed omnia

altius expenderat vir egregius , qui de folido intra foli-

dum fcripfit. Eo enim inclinabat, quod olim per fummo-

rum montium iuga telluris planitiem inceſſiſſe, fractos deinde

fornices, vbi minus firmi erant , in inferiora procubuiffe,

inclinata paffim ftrata , initio ad libellam compofita, cafum

teftari docuerit. Quin & credibile eft, aliam fuper prio-

res ruinas ſtructuram ftratorum horizontalium natam ,

ex fuperfuſo inter ruendum liquido limo , poft indura-

to. Quae ftrata & ipfa deinde pofterioribus ruinis in-

terrupta apparent. Ita tres quafi telluris contignatio- ཀ
E 2 nes 1
 36 * <*** > R

nes ftatuemus ; fumma montium iuga , colles medios,

tractusque imos littorales. Mare autem olim & in ex-
celfiffimis locis fuiffe arbitrabatur ille , paffimque eius

veftigia habentur. Et confentaneum cft, ruptis forni-

cibus defluxiffe cum oftreis limum fundi , & in mediis lo-

cis ab aqua in ima penetrante defertum haefiffe, poftre-

moque in lapidem abiiffe. Vnde plena conchyliis ftrata
vifuntur. Et facile fieri potuit, vt aqua falfa alicubi in-
tercepta haereret in cauernis vel pura vel terrae fluitanti

permifta, vnde diffipato humore vel fal gemmeus fuper-

fuit, vt in Cracouienfibus fodinis, vel terra fale grauida, vt

in Tirolenfium Alpibus, vnde Halenfes illi immiffa aqua

dulci eliciunt vires. Idemque naturam facere credibile.

eft, cum muriae riuos emittit. Nam aquam pluuiam aut

niualem facere fontes , pro comperto eft , qui deinde
per falis gemmei rupes, aut terram faturatam in mon-
tium anguftiis fluentes, affumto fapore in lucem erum-

punt. Certe, quemadmodum dictum eft, Hala, quae

in Saxonia eft , habet vicina fibi ftagna falfa , & non
procul a Luneburgenfibus falinis dentes monftrorum
marinorum eruuntur.

Montium & §. XXII.

collium ori-
Scio quosdam fufpicari intumuiffe aliquando ter-
go partim ex
aquae mate- ram ab erumpente fpiritu , furrexiffe montes ex plani->
iem mollio
rem fecum tie , erupiffe infulas ex mari ; qualis apud Cedrenum,
abripientis & in hiftoria mifcella memoratur infula nata fub Leo-
defluxu, par-
tim ex vento ne Iconomacho. Ventorum certe quanta fit vis , Ty-
rum vi & ter-
rac motibus. pho-
 ******
37

phones declarant, & tubae marinae aquam haurientes

nauesque euertentes , & qui nuper turbo in Veneto

tractu homines rapuit, plumbeaque tecta ad millia mul-

ta paffuum tulit. Sed nihil illis terribilius eft, quos in

Americae infulis Vracanos vocant , qui breui tempore

gyrum facientes plagarum mundi , ingentem in aëre

luctam teftantur , cuius folito illic ftatoque curfu inter-

rupto mare confundunt, terras euertunt. Sane pagum

integrum terra vento aduecta oppletum vidit Cardina-
lis Bellarminus. Rhodani aquam ventos ftitiffe, vt fu-

pra in cumulum fufpenderetur, infra ficco alueo trans-

iri poffet, memorat Hiftoria Geneuenfis , vt credibi

le fit , lapides veros , qui e caelo cecidiffe vulgo cre-

duntur, ventis veniffe. Nam fi quis in aëre coagula-

tos putet ex vaporum materia , quaero , an triticum

quoque in nubibus natum arbitretur, quo pluiffe prae-

ter veteres memorant Carinthii prope Viåringam Ci-

ftercienfis difciplinae coenobium. Ego vt facile ad-

mittam , initio cum liquida effet maffa globi terrae,'
luctante Spiritu fuperficiem varie intumuiffe, vnde illi

mox indurefcenti primaeua inaequalitas ; neque etiam

diffitear , firmatis licet rebus , terrae motu aliquando

vel igniuoma eructatione , monticulum factum. Sed

vt. vaſtiffimae Alpes ex folida iam terra, eruptione fur-

rexerint , minus confentaneum puto. Scimus tamen

& in illis deprehendi reliquias maris. Cum ergo alte-

rutrum factum oporteat, credibilius multo arbitror,

·E 3 deflu-
 *
38

defluxiffe aquas fpontaneo nifu , quam ingentem terra-

rum partem incredibili violentia tam alte afcendiſſe.

§. XXIII.

Conchylia Itaque vt caetera apud nos oceani veftigia profe-

marinain
Ara no. quamur , dicendum eft de conchyliis, quibus paflim &
regione

& alibi pas noftra faxa implentur. Iam olim Valerius Cordus,
fim inueni.
infignis Medicus Brunfuicenfium & Hildefienfium , a
untur.
quo plurima accepit Agricola , de noftris foffilibus, in

Hannouerae & potiffimum Hildefii latomiis & puteis , fos-

fisque ipfis & cellis obferuauit , conchylia marina in no-

Tab. III. ftra regione frequentia effe, eademque iuxta Alfeldam in-

ueniri. Et longe altiori loco , prope Grundam, oppi-

dum metallicolarum , ex aduerfo Ibergi monte Hercy-
piae noſtrae , vnde praeftantiffima ferri minera eruitur,

tus Hupkenftein ) fefe attol- .

velut fcopulus quidam ( di&

lit ex Spathi genere ( quale & Baumanni fpecus compo-

nit) in quo varia concreta conchylia vifuntur. Sed idem

paffim tota Europa deprehendi conftat. Et Figueroa ,

Legatus Hifpanus ad Schachabaffum Perfam , Ormufio

veniens , in excelfis Caramaniae montibus Oftrea & du-
riffimo camento infertas velut fuae Galloeciae conchas mi-

ratus eft, nec dubitauit veftigia maris fateri . Sed eadem

iam dudum veteres dixere , neque huius loci eft com-
pilare peruulgata. Praeftat rem ipfam intueri, & mani-

fefta fepulti animalis argumenta agnofcere.

§. XXIV:
 * < ****R 39

§. XXIV.

Primo igitur afpectu paffim fumma fimilitudo fe Varia con-

chyliorum
prodit , color, lineamenta, valuae, turbines, fpinae, ver- genera mire
tebrae , dentes manifefte imagines produnt nautili , bucci- permifta in
Laxo & glares
ni, echini marini , hiftricis & aliorum animalium mari non effe nata
& forma non
norum, atque ita omnia ad verum modum accurate re- mutata & fi-

ferunt , vt fpecies ipfas , ceu curioforum Mufea often- tus ipfe 0-

ftendit.
dunt, in Saxo aduertas. Aliquando contufa , dimidia-
ta , fracta & imperfectà apparent conchylia , antequam
lapidi includerentur , infigni teftimonio non ibi a natu-

ra, fed a cafu collocata effe. Aliquando perfecta figu-

ra margae poft induratae impreffa teftatur , integrum

fuiffe prototypum , quod nunc vel pro parte tantum

fupereft , vel confumtum prorfus, vt in illis teftis faxeis,

'quae doctis aëreae aut fallaces appellantur. Teftacea

porro nonfaxo ingenita, fed limo immiſta, vel ipfa varie-

tas eorum loquitur , quae in vnum faepe confufa fpe-

tantur: Ita vt aliquando idem fruftum lapidis ex Meli-
&
ta echinum , & cochleam, & milleporum , & dentem

magni pifcis oftendat. Vifus eft aftacus in faxo, conchy-

lium forcipe premens , & fragmina conchyliorum in-
tra echinum cum marga deprehenfa , minora tamen

femper foramine echini , ne dubites extrorfum veniffe.

Aliquando materia inclufa conchylio ab ambiente diuer-
fa eft , vt prius impletum, deinde translatum videatur.

Neque offea illa corpora radices agunt in matricem

faxeam, filamentaque propagant, quafi illic nata ; fed

velut
 *
40 ******

velut infulam faciunt fui iuris, propriaque ac faepè po-

lita fuperficie terminantur. Nec marga tantum , aut

certa terrae genera hos velut fructus ferunt , fed faepe

totum faxum , glarea & varii coloris lapilli , & fteriles

arenae grumi componunt , animalium fpoliis interſtin-
&i ; vt facile intelligas , in vnum omnia cumulum pa-
ri fato collecta iisdem vinculis caementata cohaefiffe.

§. XXV.

Conchylia & Quanto exactius introfpicies ipfas corporum par-

offa anima-
fium marino tes, eo minus de origine dubitabis : neque enim refu-
runi,quae ef- giunt examen , vt ludicra illa in marmoribus imitamenta

examinari, & bominum aut domorum , quae ex longinquo fpectare o-

fodiuntur

refolui
fu pos. portet, vt fimilia credantur. Analyſis diligentior often-
nt aequ e
ac verorum det, non rupea minus , quam littoralia teftacea eodem
animaliuma
texturae genere ex quibusdam cruftis & filamentis , &
Partes.
velut futuris confiftere , & in cellulas diftingui , in ace-

to quoque diffolui , ( quoties fcilicet a lapidea materia

magis tecta , quam penetrata ſunt ,) & aliquando mar-

garitas intus repertas , animalque ipfum in fua concha

faxi fucco , quafi balfamo conditum. Poftremo prope

Volaterram Tufciae, & prope Rhegium Calabriae mani-
feftae cochleae nihil omnino mutationis praeferentes re-

pertae funt in terrae ftratis, fine vlla petrificatione. Quem-

admodum & animalium fpolia apud nos ex limo eru-
untur in antro prope Scharzfeldam, quod apud incolas

a Pygmaeis denominatur. Nulla ergo ratio eft , cur

non
 * (*** ) K. 41

non eandem originem iudicemus, vbi terra in lapidem

verfa eft.

§. XXVI.

Quae contra ingerunt viri docti, parum grauant. Antiquiffimis

temporibus
Aegre fibi perfuadent quidam , mare in fummis mon- maria vicina
tibus fuiffe , aut illic res marinas extitiffe : fcilicet quia habuerunt
animalia &
nimis ex praefenti facie aeftimant veterem terrae vul- conchylia,
iam ibi
quae inue
tum , & diluuium omne non nifi a pluuiis petunt , non fa- non
tis confiderantes , aliquando magnae abyffi ruptos fontes niuntur.

exandaffe. Alii mirantur in faxis paffim fpecies videri,

quas vel in orbe cognito , vel faltem in vicinis locis

fruftra quaeras. Ita cornua Ammonis , quae ex Nauti-

lorum numero habeantur , paffim & forma & magnitu

dine (nam & pedali diametro aliquando reperiuntur,) ab

omnibus illis naturis difcrepare dicunt , quas praebet

mare. Sed quis abfconditos eius receffus aut fubterra-

neas abyffos perueftigauit ? quam multa nobis animalia

antea ignota offert nouus orbis ? & credibile eft per

magnas illas conuerfiones etiam animalium fpecies plu-
rimum immutatas. Cornua Ammonis noftra exhibet Tab. IV:

Lachmundus in foffilibus patriis, vnde figuras huc trans- & V.

tulimus. Sed de his amplius difquirit diligens naturae

operum inueftigator Ioh. Raius , Anglus. Nec dubi-

to in tanta rerum perturbatione ex longinquis oris fae-

pe adueca maris fpolia , cum nunc quoque conftet,

paffim tempeftates in littoribus eiicere genera conchy-

liorum , quae pifcatores ex vicino mari non educunt.
F Et
 42

Et quod immenfa fimilium maffa in vno loco concre-

uit , quemadmodum in. yna Melita fub gloffopetrarum

nomine infinitos marinorum canum dentes miramur,

non inepte aquarum vorticibus tribuas , vbi poft mul-

tas agitationes ea potiffimum collecta in vrum deponi

oportuit, quae motu ac pondere confpirabant. Prorfus

quemadmodum in cryftallificio falium diuerforum in

codem liquido folutorum cognata cognatis fine confu-

fione adiungi videmus. Plerumque autem , vt arbi-

tror , aqua per angufta loca viam reperiens , quae

aduehebat , deftituit. Ita neceffe fuit , nouo femper o-

neratoque fpoliis affluxu mox cis anguftias ingentem
marinarum rerum molem accumulari,

S. XXVII .

Gloffope- Poftremo magis magisque in dies obferuationi-

trae , baculi bus naturae confultorum vera lapidum prototypa dete-
3. Pauli &
ferpentes guntur. Iam fuperiore féculo notatum eft gloffopetras
Melitenfes ,la
pidesIudaici, effe dentes Lamiarum. Non ita pridem deprehenſum

Afteriae, to accepi bufonium , quem vocant , lapidem, effe pifcis lue

chitar & En
trochi &c. pi. Qui baculi Sancti Pauli a Melitenfibus appellantur,
funt dentes
teftae, exu- pinae funt ab hiftricibus marinis auulfae , & faxo inclu-

miae & officu fie. Et oculos ferpentum apud eosdem , dentes quo-
la animalium
marinorum, rundam pifcium effe breues & rotundos compertum eft.
e
non vero lu Et ,quos illi ferpentes ipfos arbitrantur a D. Paulo infaxa
fus naturae.
verfos, funt vermes marini incruftati. Lapides Iudaici

piciformes apud Bethleem a peregrinatoribus notantur.

FA
Vale-
 * 心 48

Valerius Cordus noftras meminit Iudaici lapidis. verte-

brae pifcium fimilis. Lapis eft Afterias dictus, ftellae

pentagonae ſpecimen referens, quarum multae fibi im-

pofitae columellam ftriatam componunt. Et fufpica-

tur Gaffendus , ex fpoliis atque incifuris quorundam

vermium formari. Nempe Trochitas quoque, & ex

his conflatos Entrochos vertebris fimiles cum proceffi-

-bus feu apophyfibus Lachmundus prope Hildefiam in-

uenit , vbi & Cordus olim apud Agricolam vidit in
commiffuris marmoris e cinereo candidi , & in terra

glutinofa inter Alfeldam & Eimbeccam vrbes. Sic

lapis eft Anglis a S. Cuthberto cognominatus caudam

animalis referens ex plurimis articulis continuatam , qui
ex infula affertur in littore Northumbriae , quam fan-

tam appellant.
& Sunt & quaedam huius generis, quae
ad corallii articulati ramos faxo incruftatos referuntur,

de quibus omnibus extant eruditorum coniecturae, nos-

que ipfi fatis credibile , ni fallor , fecimus , pifces in

fciffili lapide ex veris animalibus, velut ectypos, fuper-
fuiffe.

§. XXVIII,
Et fane plerumque video , quanto quisque in ob-Huc tamed
- feruando perti-
diligentior, & cum natura familiarior fuit, nent polygo

eo proniorem in noftram fententiam vifum, vt peritis- norum figu

rae inCryſtal-
fimi viri merito animalium exuuias , aut aliarum rerumliis aliisque

reliquias putent obrutas , nec facile perfuaderi fibi pa- rebus, nec ea,
quae in faxis
tiantur , organica corpora fine exemplo, fine vfu, fineprac occupata
F2 ima-
femi-
 44

imaginatio feminiis , praeter naturae confuetudinem , in limo fa-

folummodo
vidder, xoue , ineptis matricibus , nefcio qua plaftica facultate
natas. Nam remouere hinc oportet radiata quaedam

corpora polygonorumque figuras regulares in cryftallis,

in granato , in reliquis gemmis & fluoribus, & variis

mineris ; tum in fexangula niue , in apum alueolis ;

in vitriolo etiam & alumine , & communi fale , nitro-

que & fale de cornu cerui & regulo martis ftellato ; caè-

teramque omnem naturae inanimaegeometriam. Etenim

· haec externis appofitionibus commode explicantur , vt

in cryftallismo ; longeque ab operofiore illa ftructura

animalium plantarumque abfunt, quae poft diligentem

inquifitionem hactenus non nifi per fimilium feminia,

velut praeformata nafci conftat , quantum hominibus

obferuare datum eft ; explofa putrediné prolifica , &
quicquid generationis aequiuocae non barbare minus,

quam falfo memorabatur.

§. XXIX .

Qui contra fentiunt , narratiunculis feducuntur,

Explofa igna-
ua folertia, quae apud Kircherum quendam , aut Becherum , alios-
quorum-
dani

quae ludicra que id genus credulos aut vanos fcriptores de miris na-
imaginatio
nis vi quic turae lufibus & vi formatrice in magnam fpeciem ver-

quid vult in bis ornantur. Neque enim animalia tantum , & plan- ·
lapidibus fi-
guratis de- tas , partesque eorum in faxis vident , fed & hiftorias

aliaque it
prehend , fabulasque :
a ve- vtpote qui Chriftum & Mofen , in cru-

ritate alien fta Bumannianae fpecus ; Apollinem cum Mufis , in

comminifei Acha
tur.
 45
•
Achate Pyrrhi ; Papam & Lutherum , in Islebienfi pe-
tra; & folem cum luna ftellisque in marmore depre-
hendiffe fibi vifi funt. Et meminimus vultus magno-

rum aliquot noftri temporis principum in vna gemma

ante aliquot annos paffim monftratos ab Eilero quodam

Hamburgenfi, vbi inprimis Alexandri VII. icon viſen-

da extabat , & Reginae Chriftinae admirationi fuit.

Quidam campos integros oftendunt tibiis gigantum ftra-

tos ; Alii aurum referunt ex vite Hungariae frutice-

fcens , cum granis aureis intra vuas ; Et lapides paffim

celebrant cum tonitru deiectos , in clauae aut fecuris fpe-

ciem formatos , credo quo melius ferirent. His adde

quas vocant iridis fcutellas , quafi a coelefti arcu lap-

fas vel excuffas : ficta pleraque aut femiuifa , & illis fi-
milia , quibus Crollii imaginatio in rerum fignaturis
ludit. Quibus pictorem do&
tum oppono , qui nuper
libello edito affeucrauit , multa talia oftentata fibi , fed

quanto attentius afpiceres , eo longius a fimilitudine ab-

fuiffe; cum contra in veris exuuiis , quo fcrutabere di-

ligentius , eo manifeftiora originis argumenta fuppedi-

tentur. Vnde fateri non erubuit, toties deceptum fe ma-

gnificis narrantium verbis non facile amplius fidem habere.

J
In noftro monte S. Andreae, fodina Samfonis nomine,
quae nunc quoque colitur , cruci affixum Saluatorem

cum fpinea corona ex puro argento elaboratum exhi❤

buiffe fertur. Et alia fodina , cui nomen a Gratia Dei,

ex argento hominem cunicularium praebuit habitu fos-

F3 foris,
46

foris , portantem alueum metallo plenum , longitudine

digiti .Sed haec imaginationis iudicia funt , non ocu-

lorum . Chriftianis & fofforibus facile occurrit animo,

quod cottidie colunt , aut vident. Plerumque etiam

ars adiuuat naturam , ne lepidae narrationis argumentum

pereat. Et fubtilius artificium circumforanei habent,

quos Mandragoram , quam vocant , fuam ita praefor-
mare ex bryoniae radice fcimus , vt crefcendo ipfa feſe

in hominis ſpeciem abfoluat. Caeteroqui rudia paffim

lineamenta , quae caſus formauit , ſupplet credulitas . So-
lent fuperftitiofae mulierculae certo anni die ouum exo-

nerare in cyathum vitreum aqua plenum ; vana ſpe di-

uinandi . Quod fi mox , vt faepe fit , velut domuncu-

lárum fpecies , aut turrium , in aqua apparent , res fibi

lautas fpondent . Ita fi ligneae tabulae oleofum humo-

rem illinas, videbis inaequali diſcurſu varias rerum for-

mas fimulari ; & , fi duae tabulae politae fubito inuicem
diftrahantur , liquorem impofitum velut flores deli-

neaffe . Sed fapienter Romanae eloquentiae princeps :

credo , inquit, non diffimilem rebus figuram aliquando ap-
parere , at non talem , vt eam factam a Scopa diceres.

Sic enim profecto fe res habet, vt nunquam perfecte ve-

ritatem cafus imitetur. Itaque ad genios fuperiores in

formis faxorum iocantes cum Conringio , doctiffimo

viro, confugere , nihil neceffe eft.

§. XXX .
 སྐ <**** R
* 47

§. XXX .

Quoniam autem Gloſſopetrae Luneburgicae inpri- vbi ae Gloffe-

petr Lune
s
mis celebrantur , poft Melitenfe , illuftre Oceani terras burgenfes in

operientis monumentum ; non intempeftiue dabimus

aliquid defcriptioni earum , vtemurque obferuationi-

bus viri eruditi , qui peculiarem libellum iis impendit.

Itaque prope Luneburgum ad radices montis , cui la-

teraria officina fuperftructa eft , terra eft falfuginofa fi-

ue aluminofa , nec pinguis adeo, qualis apud Georgium

Agricolam deſcribitur, fed macra, & tantum non alicubi

fabulofa, nec ad lateres ducendos apta, nifi profundior
•
actisque cuniculis effoffa , pluuiae denique per aliquod
tempus & foli expofita, & humido probe irrigata lente-

fcat. Ibi ergo accidit fubinde , vt a fofforibus in terrae

vifceribus meatibusque conchylia , & vnicornu , quod
vocant, aut ebur & lignum fofile , turbines , brontiae,

trochoides, ac Gloffopetrae denique reperiantur. Agri-

•
cola aliique eum fecuti ex fodinis aluminis Lunebur-

genfes Gloffopetras petunt : fed has ager ifte omnis ig-

norat ; nec modum aluminis parandi hodie nouit , nec
aut Corneri chronicon vetus, aut alia loci monumenta a-

luminis vfpiam meminere. Et cum conftet , eius co-

quendi artem vix trecentis abhinc annis a Rocca Syriae :
6
in Europam rediiffe, (vnde aluminis Roccae, non intel-

lecta vulgo , appellatio ) atque in Italia primum exerci-

tam ferius in Germaniam penetraffe ; fatis manifeftum :

arbitror, recentes fatis, fi quae fuiffent , aluminis Lu-

nebur-
 48

neburgici officinas effe debere , aut potius , quia res

propinqua & celebris memoriam hominum , & anno-

tantium diligentiam non effugiffet , nullas fuiffe.

§. XXXI.

Gloffopetrae autem Luneburgenfes nihil a Meliten-

Gloffopetrae
funt dentes
Carchar ia fibus differunt , nifi quod minores noftrae effe folent,

ruin. nec vt illae in faxo , fed in terra. Linguam reprae-

fentant non ſerpentis , vt vulgo volunt, fed pici potius,
vt iam Agricola nofter obferuauit . Lamiarum , ceta-
cei generis piſcium , aut canum marinorum dentes es-

· fe , vix iam amplius dubitatur , etfi aliter fentiat vir do-

&us , quem de his fcripfiffe dixi . Variant forma , vt

in ipfis animalibus , nam ferratae perfaepe comparent

in margine , interdum nudae . Color diuerfus ; credo
ab ambiente . Noftris fere nigricans aut fubcineritius .

Pars acuminata , quafi cornea , laeuis & polita & dura

eft ; contra poftica & craffior ad radices , mollior eft,

ſpongiofa , ſcabra , obfcuriorque . Et quemadmodum

in his animalibus dentes plurimi incurui funt, atque in-
trorfum verfus gulam flexi , ita in Gloffopetris , id eſt

foffili dente , eadem figura apparet , vt dextra , an fini-

• ftra parte federint , agnofci poffe Scylla pictor notarit.
Tab. VI. Placet figuras fubiicere , & noftrarum & Melitenfium,
vt , qui Lamiarum dentes videre , ipfo oculorum iudi-

Tab. VII. dicio , quam nihil interfit , arbitrentur . Caput etiam

canis carchariae ex Stenonis delineatione cum dentibus
fubii-
 49

fubiiciemus in comparationem. Nec mirum effe de-

bet , quod maxillae ipfae non comparent, quales inter-
dum terreftrium animalium ex Baumanni antro , aut

Scharzfeldenfi fpecu eruuntur , cum dentibus infixis.

Nam dudum obferuatum eft a curiofis, Lamiarum den-
tes non aeque in ore firmos effe , fed membranae tan-

tum haerere. Itaque euulfi motu aquarum , longius-

que proue&
ti, maxillas fuas facile deferuere. Praeter-
ea pronum eft, credere, etiamfi vna manfiffent, maxil-

lam pifcis confumtam tempore, aut vi ambientis . Nam

& in fepulcris conftat, dentes prae caeteris animalis par-

tibus inprimis aeuum ferre. Interim offa marinarum
belluarum cum dentibus pifcium in Luneburgenfi agro

aliquando fuiffe effoffa Agricola in literas retulit.

§. XXXII.

Porro Gloffopetrae magni in Medicina vfus habentur, Vfus Gloffo-

petrarum
quem non tantum veteres praedicarunt , fed & Meli- Medicus illu-
tenſes publicis programmatibus venditant , & D. Pay- tratur.

lo adfcribunt , qui ferpentum non exarmarit tantum vin

noxiam , fed & infalutem mortalium verterit , linguis in

lapidem alexipharmacum mutatis. Inde paffim reperias,

auro argentoque inclufam hanc, vt ita dicam , infimam

gemmarum, fiue vt collo appendatur, contra fafcinatio-

ues, neſció quas, fiue vt ab illis fcypho infertis antidotum

bibatur contra venena. Ita fcilicet facti funt homines,

vt quicquid fpecie aliqua praeftat, etiam virtute eminere

་
G arbi-
 50 **

arbitrentur ; communi errore in naturalium rerum ar-

bitrio ciuiliumque. Inde tot de viribus gemmarum

narrationes, & materia Medica fabulis inflata. Gloffo-

petras tamen non a terra tantum ambiente , fed & per fe

poffe arbitror , quod cornu cerui , quod gammarorum laª

pilli oculiformes , quod ebur fofile , & dentes ex Scharz-

feldenfi fpecu eruti , totaque Germania expetiti in Medi-

cinam . Scilicet non tantum colicae & faucium ero-

fioni , puftulisque ab acri humore excitatis mederi , fed

& intus acidum , naturae inimicum, aggredi ac forbe-

re, atque ita liberatis fpiritibus mouere fudorem depre-

henduntur. Vnde vis quaedam Medica iis negari ne-

quit , quae deinde a credulis vsque adeo in maius at-

tollitur , vt iam quae malignitati lentae refiftunt, etiam

praefentiffimum venenum in poculo obtundere aut pro-

dere credantur. Ex omnibus autem Gloffopetrae vfi-

bus nullum certiorem arbitror , quam ad dentifricia,

- quod ex contufis puluis duritie fua , & quadam afpe-

ritafe commendetur , ae dens denti minus noxius vi-

deatur.

§. XXXIII .

De Belemni- ‹ Belemnitae funt lapides a iaculo dicti , dactyli etiam

tis , Ofteo- Idaei appellantur ; Saxonibus compofita voce ab Ephial-

colla,Coralli-
o, Strombitis, te & fagitta , Alpfchos , quod contra noctis ludibria &
Conchytis,
Trochitis , oppreffiones valere dicantur. Medici quidam Lyncurium

Entrochis , nominant , praefertim cum pellucet. Et iam diximus,

Ebore foflili.
paffim prope Hildefiam , & prope Neoftadium ad Leis
Tab. VIII.
nam
 51

nam inueniri. Figura eft fagittae, nam ex ampla radi-

ce plerumque in aciem definunt : Fere omnibus a na-

tura ineft quaedam quafi rima , qua fit vt facilius in

longitudinem diffindantur. Páleas vt fuccinum allicit,
intus terram , arenam aut alium lapidem claudit. Ni-

tet plerumque vt cornu , & faepe cornu vftum oler , vt

fufpicio fit, interueniffe aliquid ex animali regno. De

cornu Ammonis dictum eft fupra. De Osteocolla , quae

Germanis offifraga dicitur , Beinbruch, & offis fpecie

cum inclufa velut medulla reperitur prope Alfeldam,

comperendinare adhuc malim. In arena reperitur for-
ma interdum corallii , craffitie brachii. Sed quia ge-
neratim de marinis exuuiis lapide inclufis diximus , &
Gloflopetram, id eft Carchariae dentem peculiariter ex-

pofuimus , placet & lapides noftri tractus conchyliis

foetos exhibere , ex Friderici Lachmanni , diligentis in
vicinia Medici, cui Oryktographiam Hildesheimenfem
debemus , obferuatis :

Strombites , ait is , Schneckenftein , fimilis

eft cochleae aquatili : ex amplo enim in tenue,

turbinis inſtar , deficit in ſpiram a dextra tor-

tus. Is interdum eft breuis, interdum longus

dodrantem ; ( hic a Kentmanno pag. 33. voca-

tur Germ . Ein hoher und erhabener Schnecken-

Stein, ille ein zuſammen gedruckter Schnecken- `

Stein , ) intus candidus, extrinfecus terrae, in

G 2
qua
52 **** { K

qua naſcitur , colorem affumit. Reperitur in

Galgenbergi lapidicinis , & in noua vrbis par-

te, cum fodiuntur cellae, in quibus vinum cere-

uifiaue recondi folet. Item Alfeldae inter ſpecu-

lam & oppidum petenti Embeccam. Agric. 1. c.

Ctenites , Kamſtein , fteinern lacobs Muſcheln,

ftriatus eft , omninoque pectinis effigiem re-

praeſentat. Color ipfi plerumque cinereus.

In lapidicinis vltra montem S. Mauritii. Id . Cte-

nites Hildesheimenfis oris ceti figura eft apud

Gesner..pag. 165 .

Myites , Mufchelftein, quia ftriatus non eft,

mufculi fpeciem prae fe fert : is duplex, oblon-

gus & pectinis modo rotundus. i: Hic colore

cinereus reperitur in lapidicinis , tractus iam

dicti : ille modo fubfufcus , modò fubflauus,

effoditur ex foffa moenium , qua ad Septentrio-

nem fpectat. Agric . I. c. Ariaxon

Onychites vnguibus odoratis , quos Grae-

çi nominant Onychas, fere fimilis, tam colo-

re , quam figura , in lapidicinis. Id. at

Oftracis lapis, Oftren Stein , ex oftreis, qui-

bus fimilis eft , nomen inuenit. Duplex eft,

maior,
 *«*** $3

maior, qui lapidis fpecularis modo fiffilis , effo-

ditur etiam ex fofla vrbis, qua , vt dixi, ad Se-

ptentrionem fpectat. Minor, non longe ab

Hannouera prope Lindam pagum. Agr. 1. ç.

Maior reperitur etiam in lapidicina Galgenber

gi , nec a veris oftreis differt.

Porphyroides , Purpur - Schnecken - Stein, pur-

purae inſtar aculeis clauatus , & colore cine-

reus , inuenitur in foffa vrbis , fed vt purpura

turbinatus non eft. Ibidem alius reperitur,

huic non multum diffimilis , veruntamen ca-

ret aculeis : ftrias vero habet transuerfas. Id.

Conchites , qui curuis liris , ad fcapulas red-

-euntibus, & aurei coloris armatura decoratur,

•
longus effe folet palmos duos , latus palmum.

Sequuntur figurae fupra Tab. III. a nobis exhibitae

cum adiecta explicatione qualicunque :

I. Conchites cinereus ftriatus , eine halbe graue

feinerne Mufchel mit Strichen.

II. Alius eiusdem coloris & figurae paulo

minor.

III. Myites cinereus oblongus , ein halber langer

Mufchel-Stein.
G 3 IV.
54 *****

IV. Conchites rotundus fubflauus minimus & lae-

uis , ein kleiner gelber gantz glatter Mu-

fchel-Stein.

V. Alius eiusdem coloris paulo maior.

VI. Myites rotundus , cinereus , laeuis alium in

finu fuo fouens , zwey halbe runde Mu-

fchel-Steine in einander.

VII. Lapis fubcinereus , cum conchite rotun-

do , qui partim exftat, partim in eo latet,

ein grauer Stein , darinn eine gantze runde

Mufchel.

VIII. Conchites cinereus & laeuis , cum me-

dulla lapidea , quae pro lubitu poteſt exi-

mi , & iterum imponi. (a) eft cochlites

cum medulla (b) absque medulla (c)

eft ipfa medulla lapidea .

IX. Conchites fufcus , ftriatus & tenuis teftae ,

fractus terram nigram in fe continet : hic

a veris conchis parum differt.

X. Oftracites cinereus & lacuis , ein halber glat-

ter Oftrenftein.

XI.
 $5

XI. Myites Rhomboides fubflauus, mufculo ftria-

to Rondelet : fimilis , ein gantz langer Mu-

fchel-Stein mit Strichen.

XII. Conchites rotundus & laeuis , ein runder

gantz glatter Mufchel- Stein.

XIII. Conchites longus & laeuis fubflauus , ein

gantz langer glatter Mufchel - Stein.

XIV. Alius minor eiusdem coloris & figurae.

XV. Ctenites paruus cinereus , tenuis teftae , non

multum differens a vero pectine , ein

klein fleinern lacobs- Mufchel.

XVI. Conchites magnus , fubflauus, rugatus , per

tranfuerfum enim ftrias a latere ad la-

tus habet , eine gantze runtzlichte runde

fteinerne Mufchel. ) and m

XVII. Lapis Cinereus , qui totus ex conchis ro-

tundis ftriatis & laeuibus conftat ; item

Ammonis cornu nodofum in eo conſpi-

citur ; Vocatur a lonſton notit. reg. mi-

ner. Lapis Megaricus , quia fimiles lapi-

des olim Megarae fuerunt effoffi, ex qui-

bus , vt autor eft Paufanias , fuit monu-

JA men-
 *
56 * { ** >K

mentum Phoronei, & multa opera in vr

be Megarenſium . Agric. lib . VII . foff.

Tab. IX. I. Strombites cinereus, longus, conftans ex mate-

ria lapidis fatis duri, quo viae fternuntur,

ein langes graues fteinernes Schneckenhauſs.

II. Alius paruus eiusdem coloris.

III. Fuluus ex materia lapidis calcarii non fatis

duri.

IV. Flauus fatis durus , ex materia lapidis cal-

carii , ein gelbhaffter langer Schneckenstein,

als wenn er doppelt umgewunden wäre.

V. Ex rubro flauefcente lacuis & elegans , non
7
aliter ac fi a tornatore factus effet.

VI. Ab illo fub fig. IV. magnitudine differt.

VII. Etiam conftat ex materia lapidis calcarii.

IIX. Strombites breuis ( Cochlites ) eft lapis fub-

flauus , cochleae terreftri fimilis , con-

ftans ex materia calcaria fatis dura , ein '

Stein den rechten Schneckenhäussern gleich :

IX. Cochlites fufcus non ita durus ,

X. Cochlites paruus eiusdem coloris,

XI. Tubulites , eft lapis tubulum vermium ex-

acte referens , ein Wurmftein.

XII.
 卷
577

XII. Conchites fufcus , longus & lacuis : cum

vermium tubulis , do roam ) .

XIII. Cochlites fufcus cum vermium tubulis .

Lapis fufcus per medium in duas partes

diffiffus , cuius altera pars exhibet cochleam

eleganter ftriatam & exftantem , altera vero

matricem cui in
eius , Cui in coniunctione coch-

lea inftar formae includitur. Repertus in fa-

buleto.

Maffa lapidea fufci coloris, in qua pasſim

matrices & cochleae ftriatae , quarum partes

partim in ea latent , partim vero exftant, fatis

eleganter confpiciuntur , adeo vt peritiffimi

fculptoris manu melius non posfint exſculpi .

Quanquam autem de Trochitis & multos Trochi

tas continente Entrocho aliquid iam ante attigerimus,

placet tamen hic oculis noftrates fubiicere.

Trochites , Spangen - Räder-Zwerg oder Mühl-

tein, cum lapide Iudaico (inquit [Link]. ) cog-

nationem habet, a rota appellatus . Etenim

cum ei natura dederit tympani figuram , eius

pars rotunda lacuis eft , vtraque vero lata, ha-

H bet
 ********
58

bet quendam quafi modulum , a quò vndique

radii ad extimam orbis partem , quae ipfis lo-

co eſt canthorum , procedunt ita eminentes ,

vt ftriae fiant. Multum variat quantitate, fed

minimus adeo paruus eft, vt maximus decuplo

maior fit. Maximus vero eft latus digitum

transuerfum , craffus tertiam eiusdem partem,

aut amplius. Differt colore ; nam aut cinereus

eft, aut nigricat, aut luteus eft. Sed is magis.

propter contagionem terrae talis effe folet. In-

tus enim caeteris candidior. tus,

Omnis fra&

lapidis Iudaici inftar laeuis eft, & nitet. Fran-

gitur autem ſimiliter vt ille in longum , latum,

obliquum : in acetum impofitus , vt aftroites

bullas agit : atque etiam reperitur interdum ,

qui fe tanquam aftroites moueat de loco . At ex

trochitis nondum feparatis conftat Entrochus,

Spangenftein an einander. Modo ex ternis, mo-

do ex quaternis , nunc vero ex pluribus. Vicenie-

nim fic inueniuntur coniuncti . Eius duae funt

Species : aut enim aequaliter teres eft ; aut teres

quidem, fed pars eius media tumet, vtrumque

caput anguſtius cft. Cuius autem trochitac

radii
radii funt eminentes, in eo, qua parte duo com-

-mittuntur, femper ineffe cingulum retortum

videtur: at cuius humiles, carent cingulo, to-

tique laeues funt. Trochitae vero fic coniun-

guntur , vt vnius radii ingrediantur in alterius

Entrochi quidem tumidi trochitae , ple-

ſtrias.
-
rumque humiles admodum habent radios.

Quin faepe numero lapis informis reperitur vna

cum Trochite & Entrocho , rotae in fe con-

tinens figuram , quae in eo quafi quaedam ra-

dix, trochitis iam abruptis , remanſit. Hos au-

tem lapides gignit Saxonia ad Hildesheimium ,

vltra montem Mauritii , in commiffuris mar-

moris in cinereo candidi, & in terra glutino-

fa : eadem inter Alfeldam & Eimbeccam .

Trochites calculum frangit, difficultati vrinae

prodeft,
In magna copia a me reperti funt, ex quibus

rariores hic pono .

I. I. Trochites minimus fubflauus . 2. Eius- Tab. X

dem coloris maior. 3. Cinereus rotaè figura.

4. Parte media tumefcente. 5. Rofae figura.

6. Candidus & magnus radiis eminentibus. 7.

H 2 Magni-
 茶 冰

Magnitudine priori fimilis, fed duplo craffior.

8. Minimus columnae figura (Ferrante Impe-

rato apud Worm , Muf, p . 70. columnetta. ) 9 .

Craffitudine & longitudine a priori differt :

Forfan hic eft lapis ille Iudaicus minor, qui in

forma cylindro fimilis , cuius mentio fit apud

Ruland. Lex - Alchem. p. 283. 10. Sunt figu-

ra penis absque praeputio.

II. 1. Entrochus paruus ex duobus trochitis

conftans. 2. Trochites ad latus altero iunctus.

3. Forma mediocris eft. 4. Nigricans , cuius

partes mediae concauae, capita vero tument.

III. I. Entrochus, ex ternis trochitis, carens

cingulo retorto. 2.3. Magnitudine differunt a

priori.

IV. 1. Conftat ex quaternis. 2. Paulo maior,

ex quibus primus non habet tympani figuram,

fed ex ampla radice in aciem abit. 3. Ex ma-

ximis fubcandidis.

V. I. Ex quinis trochitis , quorum primus

caret cingulo retorto. 2. & 3. Magnitudine fal-

tem differunt.

-VI.
 * < **** '
** 61

VI. 1. Ex fenis candidis , quorum pars me-

dia tumet. 2. Cinereus , quorum primus habet

punctum eminens.

VII. Ex 8. ex quibus fupremus fractus , ra-

dix vero curua.

VIII . Ex 8. candidis partim craſſis , partim

aliis alternatim ita coniunctis.

IX. [Link] ; verum fuperiores duo in-

aequaliter alteris fuperinfident.

X. Lapis cinereus cum ctenite , cui adnatus

trochites candidus , ftriatus.

XI. Conchites laeuis , cinereus , rotundus,

qui in medio habet circulum cum pun&

to , &

eft radix trochitae abrupti.

XII. Lapis cinereus varios trochitas & entro-

chos in fe continens.

Ebur quoquefolfile eodem, quo Gloffopetrac aliaque

marina, loco prope Luneburgum erui dictum eft. Ac

de ebore quidem fufpicio venit, aliquando non tam ex

Elephanti cornu effe , quam a Rosmari dente. Equi

fcilicet marini, aut fimilis de Phocarum ingentium ge-

nere animalis, (Walroffen) quorum greges in Oceano

Septentrionali pifcatoribus balaenarum occurrunt, & pa-

rati ex dentibus capuli eburnis etiam praeftantiores , &

H3 can-
 -62 *** K

candoris feruantiores cenfentur. Balaenae vertebram

petrificatam in Mufaeo habuit laudatiffimus Lachmun-

dus, Medicus Hildefienfis .

§. XXXIV .

Be offibus, Conringius 'mihi teftis erit , ex fpecubus noftris ce-

maxillis , cra- leberrimis , Baumanniano & Scharzfeldenfi , marinarum
niis & denti
bus minori- belluarum , aliorumque ignoti orbis animalium offa
bus &quae
maioin-
ribus, integra frequenter erui , neutiquam ibi nata , fed trans-

antro Bau- lata illuc ex Oceano, violentia aquarum . - Et vero pos-

manniano &
alibi etiam a- fim ego, inquit , monftrare volentibus & crania & ma-

pud nos inue- xillas inferiores belluarum cum infertis dentibus , vt pe-
miuntur,
nitus tollatur error de dentibus ex terra natis. Addit ta-

lia offa interdum & rapida vi Leinae fluvii egefta effe.

Itaque nihil prohibet , peregrina animalia ad nos vnda-
ta effe , quanquam Elephanti dentibus mi-
rum vi adue&

nus fidam ; nam ad Rosmarum referri poffe, paulo ante

iudicaui. Quales etiam forte fuerunt, quos apud Me-

xicum effoffos tradunt , cum nulli hodie in America E-

lephanti deprehendantur. Idem de ponderofis iflis den-

tibus dixerim , qui ad Elephantum referuntur, Mofchis
Mammotekoos dici , quafi belluarum offa, Witfenius

tradit. Nec tamen obftinate abnuerim , vera Elephan .

Tab. XI. torum ofſa reperiri . Certe dentes , & velut partem ti-
biae aliaque offa ex Scharzfeldenfi antro vidi, quae alius
26.
animalis , quam Elephanti effe nemo dixerit, fiue olim

latius fparfa per orbem fuerint haec animalia , quam ho-

die, mutata aut ipforum, aut foli natura, fiue aquarum
impetu
 63

impetu longiffime a patria abrepta credamus. Et vero

Phocarum & Narwallorum greges ftabulari fimul con-

ftat in cauitatibus litoralium fcopulorum , qualia effe

potuerunt haec antra , quo tempore huc Oceanus per-

ueniebat. Cum vero terreftrium quoque animantium

fpolia deprehendantur , malim Conringio affentiente

vaftae inundationis colluuiem credere , quando aquae

per angufta foramina & ſpecuum exitus aditum in fub-

terranea reperientes , quae aduehebant , deferuere in

veftibulis. Verifimillimum enim eft, orbem aquis mer-

fum naturaliter detegi non potuiffe , nifi magna parte

humoris fubterraneis locis recepta ; qualis erat in Hie-

rapoli Syriae hiatus immenfae profunditatis apud Lu-

cianum de Dea Syria, in quem ftato anni die vicinae
gentes certatim aquam quafi impleturae fruftra funde-
bant. In quo diluuii aquas abforptas narrabant Sacerdo-
tes , & populi credebant.

§. XXXV.

Cum cornua Monocerotis , quibus paffim fuperbi- De cornuMo-

ebant olim conditoria rerum peregrinarum , & nunc nocerotis &

ingenti ani
quoque plebeii oculi in ftuporem dantur , a pifcibus mali Qued
Septentrionalis Oceani effedemonftrarit Bartolinus ,linburgi ef
foffe.
credere fas eft, vnicornu foffile , quod noftrae quoque

regiones praebent ; eiusdem originis fuiffe. Diffimu-

lare tamen non oportet , Monocerotem quadrupedem

equi magnitudine reperiri apud Abyílinos, fi credimus

Hieronymo Lupo & Balthafari Tellefio , Lufitanis.
Terre-
 64

Terreftris quoque animalis fpeciem magis referebat ſce-

leton , in vicini nobis Quedlinburgi monte Zeuniken-
berga intra rupem anno faeculi fexagefimo tertio, cum
calcis materia effoderetur detectum. Teftis rei eft Ot-

to Gerikius , Magdeburgenfis conful , qui noftram ae-

tatem nouis inuentis illuftrauit , primusque mortalium

Antliam reperit, per quam vafis aër educitur , miraque

fpectacula ab inuentore in Comitiis Ratisbonenfibus An-

[Link] Caefare edita funt ; qua deinde à Roberto

quoque Boilio, Anglo, Corkiorum in Hibernia Comitis

fratre, profummo Illuftriff, Viri ingenio mirifice exculta,

nouo experimentorum thefauro locupletati fumus. Ge-

rikius igitur libro de vacuo edito, per occafionem nar-

rat, repertum fceleton vnicornis in pofteriore corporis

parte , vt bruta folent, reclinatum , capite vero furfum
leuato , ante frontem gerens longe extenfum cornu

quinque fere vlnarum , craffitie cruris humani , fed

proportioné quadam decrefcens . Ignorantia fofforum
contritum particulatimque extractum eft, poftremo cor-

nu cum capite & aliquibus coftis , & fpina dorfi atque

Tab. XII. offibus Principi Abbatiffae loci allata fuere. Eadem

ad me perfcripta funt ; additaque eft figura , quam fub-
iicere non alienum erit.

§. XXXVI.
Defcriptio Sed res admonet , vt de fpecubus noftris diftinctius
antri Scharz-
feldenfis & dicam , nam ambas ipfe fum ingreffus, nimirum in Du-
offium in eo catus Grubenhagii extremo , qua ex Brunfuicenfibus ad
repertorum.
Thurin-
 * <**** K 65

Thuringos tenditur , in monte arx eft Scharzfelda, Co-

mitibus propriis olim habitata, hiſtoriae noftrae memo-
randis. Collis affurgit in vicinia , vbi viuo faxo velut

templum incifum. Inter collem & arcem alius ftat col-

lis paulo minor , in quo antrum eſt , quod incolae a na-
nis appellant. Credo, quod homini non pygmaeo intus
rependum eft : & vulgi fabulis, cantionibusque antiquis,
memorantur homunculi , inacceffis montium cauernis
habitantes , immenfarum opum cuftodes , qualis Ni-

belungus nominatur in carmine, quo Sifridus Corneus,

Wangionum Regis , fi credimus , filius , celebratur.

Foramen eft in latere collis , quá villam Scharzfeld re-

fpicit , quo fi oculos vertas, dextra Hertzbergam , laeua

Scharzfeldam arcem habebis , & duo longe diffita ca-

ſtella profpicies in montibus gemellis , qui Germanis

dicuntur Gleichen, id eft pares. Porro antri ingreffus

eft vlnarum circiter quinque altitudine, latitudine trium

& femis. Per 15. pedes recta defcenditur, ibi velut atrium

eft , quod porro in montem ducit . Limo nigricante

vel fufco infectum eft folum , & in eo paululum pro-

greffis foramen occurrit ex fuperiore loco aërem admit-

tens. Sexaginta vltra paffibus manente latitudine con-

trahitur altitudo , vbi pronum incedere oportet : Inde

rurfus aperitur, mox denuo contrahitur locus. Poftre-

mo ad anguftias ventum eft, vbi velut ſtiriae concretae ;

ſed longius repere non placuit. Nihil enim vltra ma-

gnopere vifendum offerri aiebant ductores, fed fub am-
I
pliore
66

pliore fornice adrotundum foramenperueniri, per quod

in laxius iterum fpatium aditus detur , ibi fpecus termi-
num effe . Porro in toto antro multa funt faxorum frag-

mina tenui crufta obducta . Si fodias fub primo limo

occurrit marga , in mollem lapidem indurata octonum

aut duodenum pollicum ftrato. Subtus terra eft nigra,

plenaque non tantum fragminibus margae ac fornicis,

fed & multis animalium offibus, ruptis quidem fere aut

disiectis , fed vt partem corporis facile diftinguas. Den

tes quoque multiplices varii coloris, & faepe nitidi, &
non raro portionibus maxillarum inferti ; aliqui tantae

magnitudinis , vt ad nota nobis animalia referri non

*
poffint. Sub terra nigra flauus eft limus , fed offium
expers , & fubtus faxum , quod inquirentium curiofita

tem finiuit. In hoc limo nouiffimo ipfe vidi materiam

alumini plumofo fimilem , quam incolae Stenomargam

appellant , cui par quiddam in minerarum quarundam

vftionibus attolli dictum eft ; facillime in puluerem abit

fricando. Caeterum vix quinquaginta annos effe au-

dio, quod antrum Schartzfeldenſe detectum , aut certe

celebratum eft. Ex eo offa ac dentes tota Germania in

vfum medicum circumferuntur ; fed dum quisque pro ar-

bitrio fodit , iam fere exhauftam intelligo angufto in

fpatio materiam curiofitatis.

§. XXXVIE
 67

§. XXXVII.

A Scharzfelda porro in Hercynias noftras valles in- Defcriptio

antri Bau-
greffi ad Luderi montem venimus , quod oppidum eft manniani &
in eo contou
fodinarum haud expers. Fuit olim fedes Comitibus pro- torum.

priis , quos noftra Hiſtoria non filebit. Eligerodae per-

noctauimus. Poftero die Brunlaegam itum , vbi ferri

minera eliquatur , atque inde ad locum Rubeland. Ibi

eft Baumanni fpecus , quam nil folis egentes vefperi in-

greffi fuimus. Prope Rubeland rudera fpe&
tantur vete-

ris arcis Berckefeld, quae viciniam olim infeſtam habe

bat. Sunt & ferrariae ibi , omnes Guelfebytani iuris.
Poft quas in edito monte antrum eft Baumanni di&um,

a primo exploratore , ferri venas quaerente , quem ex-

tincta lampade poft aliquot dierum errorem egreffum

non diu fuperuixiffe aiunt ; etfi alii alia narrent. Vbi

montem afcenderis primum fubitur fornix naturalis. Conf.
Inde ad finiftram nonnihil defcendenti aditus antri oc- Tab. I.

currit , arctior illis, quibus fodinarum cuniculi exeunt.

Inde ex angufto non fine difficultate cluctandum eft in

locum amplum , fed inaequalem , faxo nonnihil ab a-

quarum fedimentis incruftato ftratum. Totam fpecum

in quinque cauitates , velut totidem antra , fed anguftiis
communicantia partiuntur. Inde transmiffuro in caui-

tatem fequentem , quae ampliffima eft , rupi acutae in-

equitandum erat , cui ex eo nomen Caballi. Sed nunc

iter commodius redditum eft. A rupe defcenditur per

fcalam , atque inde vlterius penetratur, ibi aliquot ex

I 2 faxo
68

faxo columnas monftrant tanquam ftillicidio aquarum

formatas, & in vna monachum, in altera Mofen bicor-

nem videre fe putant. Non procul a Mofe , & alibi

paffim , occurrunt offa belluarum & filices fluuiatiles vno

velut caen: ento inuoluti. Qui vero in his antris mon-

ftrantur naturae lufus imaginationis auxilio egent : Nam

afcenfionem Chrifti faxo expreffam oftendunt, & bapti-

fterium & furni fimilitudinem . Organon quoque mufi-

cum, & fyluam, & nefcio quae alia. Prae caeteris ele-

gans eft tabulae fpecies, in qua variae concretae figurae

ac velut flores ; hisque interfperfi lapilli iacent incruſta-

ti ; vt amygdali nucleos aut coriandri femina faccaro

obducta putes. Sunt & ftiriae anferini calami craffitie,

variae longitudinis , aliquando tripedalis, quales fi fran-

gas , radii apparent candidi , cryftallini a columnulae

ambitu ad axem tendentes , quod etiam in belemnitis

obferues. Stiriae quaedam etiam ad calami modun ca-
uae vifuntur. Adfunt & columnae ingentes, in fummo

liberae, quae percuffae ingentem fonum & velut campa-

narum aemulum edunt. Caeterum vt faxi naturam con-

templarer accuratius , iuffi frufta quaedam abrumpi ,

quae domi per otium examinarem. Ea confiderans re-

peri , Spathi effe genus non diffimile noftro fodinarum,

in quo & cauernulae, ingemmatura quadam circum-

quaque obductae , quemadmodum iam fupra notatum

eft: Illud vero memoratu dignum vifum eft , faxum

faxo inclufum , quod manifefte terminabatur crufta te-

nui
 * <****

nui obfcure flauefcente , qualis a recenti aquae illapfu

lapidi inducitur , cui deinde circumdatum erat nouo

contextu aliud faxum , plane geminum priori. Vtap-

pareant velut periodi, quales in arboribus annos defini-

unt, (Plinius pectines vocat, ) interquiefcente fcilicet

natura , & poft per nouam illuuiem opus refumente.

Sed maxime me delectauit vni frufto, quod me viden-

te volenteque in antro abruptum erat, inclufa pars os-

fis , textura , fuperficiei folio & colore , denique & gu-

ftu prorfus fuo , vt ab animali fuiffe nemo fpectator du
bitare poffit. Spithamae habet longitudinem, & vtrin-
que apertum eft , vt oculus alterutri foramini admotus

videat diem . Serius animaduertimus , quam vt in eo-

dem loco reliquum offis , & , fi quid aliud belluae re-

ſtare poterat , veftigare nobis liceret.

S. XXXVIII .

Res terram inter & mare , lapidem inter & lacry- De Succini
natura, &
mam arboris ambigua Succinum eft. Analyfis chemi- quod etiam

ca minerali regno fauet. Et oleum inde petroleo co- in noftris ter

ris reperia
gnatum paratur. Contra reperta intus folia, & mufcus, tur.

& infecta , pro arboreo ortu pugnare creduntur : Sunt

autem non nifi refidua lineamenta, & velut vmbrae rei

inclufae , corpus ipfum dudum confumtum aperienti-

bus nusquam occurrit. Heuelius , qui Boruffiae fuae
velut haereditarium afferuit Aftronomiae decus , cae-
"
tera quoque naturae confultus, ad bitumen & gagatae fi-
13 milem
70 **** }

milem naturam inclinabat. Vidi & ego liquidius adhuc,

& figilli capax. Libauius Medicus vno in frufto habuit

& hanc ambram , (nam & fic vocant ,) & adnatam illi

álteram illam odore pretiofam, quae vulgo grifea di-

citur , hic vero nigra erat. Nuper quoque ambram

odoriferam in Boruffia erutam intelligo. Verum ita

non finita, fed translata quaeftio eft, cum huius quo-

que genus ignoretur. Ad thermas Bellilucanas Galliae,

fragmenta fuccini lapidibus agnata reperit defcriptor.

Et Goebelius melanteriam, aliaque fubterranea fuccino

adhaerentia vidit. Illud certum eft , pene omne, quod

recens aduenit , colligiturque , vt in Boruffiae potisfi-
mum litoribus , quanquam & Cimbriae Danorum , &

Pomeraniae, Frifiaeque non ignoretur, maris effe eie-

Яamentum ; Itaque valde verifimile eft, vbi nunc fucci-
num effoditur obrutum arenis , olim mare vicinum

fuiffe. Repertum eft autem non ita pridem in inſula

Albis , cui a Billa nomen, e regione Hamburgi a foffo-

re cellam fub terra parante ; Et longius adhuc a mari

ante aliquot annos ingens maffa fuccini eruta eft in vil-

la Praefecturae Blumenau , non longe ab Hannouera,

tempore Ioh. Friderici Ducis. Circa Gartouiam , Illu

ftriff. Bernſtorfii, Ducis Cellenfis Status Miniftri , op-

pidum , frequentius fuccinum in paludofa ibi regione

fodientibus occurrit , & varia inde parata, ac inter cae-

tera vafculum fatis amplum ipfe ego faepicule admira-

tus fum.
§. XXXIX .
 71

§. XXXIX.
Sed caetera ingentium naturae mutationum vefti- De mutatio
nibus terra-
gia nonnihil tangamus hábitatoribus fortaffe antiquiora : rum per fu
Non illis tamen immorabimur , quae in noftris oris ex- ruinarum
mina , & de
is.
preffa non habentur. Aegyptum Nilo, Arelatenfem a- gentium a
grum Rhodano deberi , Ariftoteles & Peireskius cre- pud nos ve
ftigiis.
dunt, Nannius Batauiam munus effe Boreae Rhenique.
Certe flumina materiam aduehentia fpoliant fuperiores
terras, Frifiique cottidie noftris detrimentis ditantur.

Nec iam dico de infulis natis , qualem fub Leone Ico-

nomacho fupra memorauimus horribili terrae motu in-

cendioque erupiffe ; nec de fretis a mari effractiś , qua-

lia Gaditanum & Siculum iam Veteribus iudicantur ;

nec de montibus fubuerfis, quemadmodum factum eſt in

ditione Bernenfi , & in Villaci Alpibus , & patrum me-

moria in Rheticis, cum Plurfii oppidum opprimeretur,

& in Firmano territorio , cum mons à cryptis dictus-
anno 1670. corruiffet. Quanquam & apud nos in Blan--
kenburgici tractus montibus, & alibi paffim, manifefta

funt veſtigia ruinarum , horrentia afpectu, quorum ali-

qua fluminibus imputes ; praefertim in loco Roftrap,

vbi in procurrente fcopulo vngulae , fi Diis placet, no-

tam oftendunt impreffam rupi, vnde in equo Regis fi-

liam cum amatore fupra Bodae fluminis terribiles ca-

taractas in oppofitum montem tranfiliiffe poëtantur. į

Paffim etiain lacus monftrantur a ruinis & terrae moti

bus nati, Vt de Afphalute Sodomae, & lacu Pilati, ali-

isque
 72

isque nil dicam ; Steinhudenfem in noftro tra&u inter

Leinam & Vifurgim , vicini fubfidente terra emerfiffe

putant , quod illis facilius credo, quam ¡ quod vrbem il-

lic oppreffam iacere , & fluctuum eiectamentis prodig

tam , quafi a maioribus acceptum pofteris tradunt.

§. XL.

Vifurgis pre- Viſurgim mutaffe curfum in Mindenfi tractu , atque

pe Mindam olim fefe infudiffe paludibus a mari illuc vsque porre-
montes per-
rupiffe vide- t
& is , & ab Oceano aditum admittentibus , anchoram-
tur. Ad hanc
vique vrbemque etiam magnae nauis ibi repertam incolae tradunt,

lim paludes fed rupto monte fluuium dextrorfum poftea iter feciffe.
ab Oceano ir-
rigui perti- Quod & Chronica quaedam Mindenfia confirmant, quo-
giffe dicuu-
tur. rum tamen autoritati in remotisfimis parum tribuerim,

nifi praeſenti afpectu firmentur. Illud ne nunc quidem

infolitum eft , irrumpere Oceanum , aut repelli, aquas-
que & terras inuicem permutari. Morinorum litus

mari olim immerſum fuiſſe, & vbi S. Audomari fanum

eft , Oceani portum extitiffe Ortelius & Chifletius fcri-

bunt. Nec iam de Nordftrandiae inundatione in Hol-

fatia, aut Belgica irruptione faeculi fuperioris dicemus,

aliisque antiquioribus , cum mare vifum eft repetere

ius fuum. Verum vtjmagis obuia inculcemus , lacus
Steinhudenfis in noftro tractu inter Leinam & Viſurgim
prodit , fere ad hanc vsque vrbem olim paludes ab O-

ceano irriguos pertigiſſe,

§. XLI.
 * { ***** 73

§. XLI.
Vbinunc Ve
Magis operae pretium eft in rem noftram , easdem netiarum &
Principum
apud Italos mutationes recognofcere inEftenfium ditione, Eftentium re.
quam Sereniffimorum Brunfuicenfium Ducum Maiores giones , ibi
tenuere, & vicino Longobardiac & Venetiarum tractu. Et antiquisimis
temporibus
fatis quidem verifimile eft , & Adriatici litoris Venetias marefu
& palu-
des ere
(quae regionem olim fignificabant, non vrbem,) & Are-
morici a Caefare memorati , (vbi hodie Vannes, ) nomine

fuo communem originem ex paludibus atque illo gene-

re terrarum fateri , quod hodie Saxones , Belgae, Angli,

Dani, vocant Veen, Fenne , paffimque ficcatum in pa-

ſcua abiit , & foenum praebet, interdum & Turfam.

Quantam autem mutationem tempus attulerit , fidem
facit oppofitus hiftoriae praefens vultus rerum. Con-
ftat magnam Adriatici litoris partem olim mari tectam

aut paludibus inuiam fuiffe , & qui Aquilegia Bononi-

am tendebant , magno ad dextram flexu olim vfos ap-

parer : Initio fcilicet Padus , & Athefis , caeteraeque il-

lic Alpium & Apennini exonerationes nondum vbique

fatis certis alueis coërcebantur ; donec Marcus Scaurus

manum admouit. Ex eo tempore certatum eft cum

fluminibus opimique agri extorti , qui paffim Italis po-

licinia appellantur a paludibus : vt Rhodigina , illa ad

Athefin antiqua Eftenfium poffeffio , vbi & fepulchra

Maiorum in Vangadigia habuere. Nunc ars eo pro-

greffa eft , vt alicubi videas terram mari , prata flu-

K mine
 74

mine depreffiora , & aquam velut in aëre ſuſpenſam,

cuius exundationem longiffimus agger coërcet, Tan-
tum orbis facies mortalium ftudio mutata eft , vt ma-

gnam habitationis fuae partem genus humanum cre-

dam ipfi fibi debere ; tametfi & caftores , induſtrium

animal , arte quadam fua , aggeres & ftagna parare
conftet. Apud Patauinos cum monafterii S. Helenae
fundamenta locarentur, ancoram quandam repertam

Pignoria teftatur , & in aliis vrbis locis nauium malos.

Vt credibile fit , vsque ad Euganeos colles , quibus

arx Ateftis , & mons Silicis incumbunt , maris aeftua-

ria aut ftagnantia in exitu flumina perueniffe. Ra-

uennam ita deſcribit Strabo , vt quis hodie poffet vr-

bem Venetiarum ; fcilicet peruiam mari lembisque.
Immo talis adhuc Caffiodoro fuit pro Theodorico

Rege fcribenti. Inclinante in Occidente imperio e-

rat ibi primaria ftatio Romanae claffis , & Exarchi

fedes , quod commercio nauigandi Graeciam Italiae

connecteret. Nunc mare dudum oppletis aeftuariis

receffit ; Eandemque temporis iniuriam & Veneti ti-

ment ; quos funt , qui remedii fpe , auerfo & fracto

Aluminum impetu , malum auxiffe arbitrentur.

§. XLII.
 75

§. XLII.
Ingentem velut lacum terra obrutum, immo vrbe Fontium Mu-
tinenfium
& agro , velut fornice , opertum , infigni naturae omnia miraculum
vertentis miraculo, fub fe fentit Mutina, hodie Serenis- exponitur,

fimorum Eftenfium Principum fedes : nec aliquid tota

Longobardia temere fe offerat dignius defcribi. Habet

fcilicet Mutina, quod nefcio, an alius orbis locus, vt to-

ta vrbe , & extra quoque in vicino aliquo vsque agro,

vbilibet liceat fontem facere, viuum, falientem, peren
nem , & , vt verbo dicam , riuulum artificialem, cui nec

detrahat aeftas , nec addat hyems. Neque aliud poftu-

lant Aquileges , quam putei fodiendi locum , qui fe-
ptuaginta pedum altitudine deprimitur . Et initio qui.
dem ad decem pedes rudera occurrunt veteris vrbis, &
teffelatum opus ftratarum olim platearum, aliaquefub-
inde antiquitatis veftigia eruuntur. Tantum vrbs fuis

ruinis & terris aduectis creuit , inde fimplex terra qua-

tuor aut quinque pedum ; tum iterum tudera in duo-

decim pedes, quafi vrbe plus femel fubuerfa . Inde cre-

ta , vt vocant Itali , id eft argilla tenax pedum XXIV.

Tum alia terreni ſpecies, cui valli nomen fecere, quam

olim detectam fuiffe radices arundinum, & fracidi ftipi-

tes , & rami truncique , & folia arborum, & interſperfa

paffim conchylia fatentur. Congefta eft haec terra fo-
liorum feu pectinum inftar , pluresue limbi fibi fuper-
ftrati nofcuntur, manifefto inter eos terrae purae &fra
cidae materiae difcrimine.. Sub hoc vallo, cuius altitu-
K2 do
 **
76 ***

do rurfus eft XXIV. pedum, terra eſt argilloſa iterum,

ad quatuor pedes , multo priore tenacior. Poftremo

mixta arenae glarea occurrit , murmurque auditur in-

gens , & fremitus , velut labentium aquarum. Tum

vero foffor ita fe parat , vt terebrae infidens fuae , at-

tolli promte poffit. Nec mora , dum pergit ferrum ,

ecce aqua prorumpit ex folo, lentior primum, & miſta
arenae , mox tanta vi , vt vix retracto homine, infecu-

ta affurgat ad fummum putei labrum , indeque erum-

pens continuum faciat profluentem, tecto fub terra ca-

meratoque lapidibus riuulo , vsque ad communem al-

ueum omnium fontium vrbis , quem canalem magnum

appellant , qui ad Panaramflumen ducit. Haec coram

accepi vidique , quae Bernardus Ramazzinus , infignis
doctrinae Medicus apud Mutinenfes, in iuftum opufcu-

lum eleganti Mechanicae pariter & naturalis fcientiae

fpecimine parat. Additur, terebram cum aquas attin-

gat , femper vi actam verſus Ferrariam declinare, quafi
illuc labentibus fub terra aquis in 2 fluminis modum.

Sed hoc minus compertum haberi , aut potius falfum

effe , Ramazzinus notauit. Hyeme non foditur , ob
moleftum putei calorem , quem fuafi , vt impofterum

thermometro explorent , ne forte pro Antiperiftan fuf-

focantis in loco non peruio aëris natura imponat. Aqua

puriffima eft , & prae caeteris ex fonte Abyſſi , quem

vocant , hauritur, non inferior Nuceriana. Puteus fe-

mel factus , aeternum eft beneficium loci , tanta peren-

nitate,
 * (*** ) A 77

mitate, vt nec labore hominum exhauriri potuiffe com-

pertum fit ; quanquam faepe tentatum conftet , impu-

rius aliquando fluente aqua , dum forte imum putei os

male foratum, aut poſtea oppletum eft. Vbi non aliud

remedium habetur aut requiritur, quam vt demiffa per
medias aquas terebra repetat officium .

§. XLIII .

De terrae ftratis non difficilis coniectura eft , pri- Cauffa he-

rum fou-
mae glareae ex altioribus locis infufam aliquando argil tium predi
lam , huic fortaffe arundineta & paluftrem materiam tur

cum arboribus fuper increuiffe, diuturno temporis in-

teruallo; nouo deinde, eoque maximo impetu, immen

fam argillae vim adue&

tam , cui inaedificata vetus vrbs
irruptione Barbarorum fubuerfa. Ita enim ab eo tem-
pore terreni molem pluuiis torrentibusque creuiffe fa

cile concipimus. Scimus Romae nunc in Pantheon

Agrippae defcendi , in quod olim gradibus aliquot a-

fcendebatur , remota non ita pridem terra , vt ima co-

lumnarum detegerentur. Aquileiae audio plus femel

alternantes cum terra ruinas deprehendi , quafi facie

vrbis toties mutata. Sed aquae falientis, quod diximus,

Mutinenfe miraculum maius negotium faceffit. Qui flu-

mipis labentis impetu expelli fufpicantur , non fatis at-

tendunt, quanta vi opus fit ad fontes continuos in alti-

tudinem feptuaginta pedum propellendos. Multo ma-

iore fcilicet neceffaria velocitate, quam lapis acquireret
K3 lapfus
 78

lapfus ex altitudine eadem. Et , fi tanta eflet curius

""
pernicitas , non vtique furfum verteret directionem

Praeterea glarea arenisque manifeſte impeditur : mur-

mur certe non ftatim a curfu aquae eft , fed qualicun◄
que fluctuatione circa locum profundum & cauum . Et
quanquam exonerari aquam non dubitem fubterraneis

exitibus , lente tamen fieri credendum eft , nullo alias

hydrophylacio pro tanta latitudine ac celeritate fuffectu-

ro. Itaque non video , quid aliud reftet , quam vicino

monte tegi ingentem lacum , hunc antiquiffimis tem-

poribus ad locum vrbis perueniffe , vbi glareae fundo

incumbebat. Deinde fuper iniectam materiam per par-

tes ex ipfo cacumine deuectam , expleta demum caui-
tate , fed ita vt per interualla lapillorum argillam tena-
cem velut fornice fuftentantium communicatio aliqua
cum lacu falua perftaret. Vnde inaequali licet vrbis fo
lo , ad eiusdem tamen horizontis libellam vbique per-
uenit aqua, eandem fcilicet , quae eft lacus. Nam fu-

periore vrbis loco putei per fe exonerantur în apertum,

infra vero fubterraneos exitus habent. Ent
410 AUD 2. 11.

§. XLIV. 4

Ab Eftenfi Longobardia reuocamur in Brunsui-

Defcriptio
Atratorum cenfem tractum non abfimili ruina terrarum , cuius fae-
terrae foli pe deprehenſa veſtigia funt , fed illuftre imprimis do
Roftorpienfis Pe
prope Goet- cumentum nuper vicinum Goettingae Roftorfium dedit,
tingam,Muti nobilium olim Dynaftarum fedes. Rem ex Parochi,
nenfi aliquo
modo fumilis, & p non
 79

non indocti virì , narratione huc referre operae pretium

eft. Incola loci puteum fieri curauerat. Primohumus

confueta frugifera duodecim pedes alta perfoffa eft ,

deinde nigra ex putrefactis foliis , fibris , mufco , mul-

tis referta conchis , fpatio vnius pedis: Sub hac margam
inuenit putearius trium fere pedum altitudine , peruiam

canalibus fcaturiginofis. Huc vsque prima vice perdu-

&us eft puteus : Sed cum nuper menfe Aprili anni fu-

pra octogefimum fexti aqua defeciffet , altius in profun-

do quaeritur fcaturigò. Ibi Foffori iterum offertur ni-

"gricans & graue olens folum ex putrefactis foliis, ftipu

la , gramine , radicumque fibris , multisque conchy-

liis octonum pedum denfitate. Sub hoc demum vbi
argillofus incipit & lubricus fundus in betulam offendit

fere putrefactam denfamque abietem , adhuc integram

' ex transuerfo iacentem cum radicibus fuis , conisque

nonnullis iuxta repertis. Nec dubium eft , vallem ar-

boribus confitam cum nondum frequentia hominum

excifa, in his oris nemora effent, illuuie aquarum per

a redeunte ,
interualla diuerfi generis ftratis oppletam ;

cum & marga illic colles abundent , & fibrae radicum

ac folia , manifefta fpolia fint aftantium fyluarum.

Nunc locus ita editus eft , vt ingens ex imbribus inun-

datio , quae fefe velut ruptis nubibus quadriennio ante

effuderat , magno in depreffionibus damno dato, ad put-

tei locum non pertigerit. Nec memoratu indignum

eſt , in illo tractu nunc abietes defiderari ; tantum na-
tura
 80

tura loci mutauit. Conchae non ex biualuium genere

funt, fed turbinatarum: nec dubitare fas eft, verás effe,

& viuo olim animali habitatas.

§ . XLV .

Be obrutis Paffim alias occurrunt arbores obrutae, & fofile li-

terra arbori-
bus & fofili gnum ; quale in Vmbria repertum Francifcus Stellutus

ligne. peculiari opera tractauit ; Nec limo tantum merfum,

fed & faxo obuolutum fcimus. Ex Chronico Monta-

norum Mifniae conftat , fagum cum ramis & foliis in

faxo cinereo duriffimo fub terra altitudine centum &

octoginta vinarum repertam , & cornu vri in profun-

diffimis Thuringiae cauernis , quin & fudem in fepis v-

fum paratam occurriffe. Accepi etiam die Februarii fe-
ptimo , anni aerae Chriftianae millefimi fexcentefimi

quinquagefimi fexti ad vallem Ioachimmicam , oppidum

Bohemiae fodinis celebratum , repertam in cuniculo a

Barbara Brulla cognominato , ad profunditatem centum

& quinquaginta orgyiarum petrificatam quercum cumra-

dice ramisque. Fagus, vnde cotes fiebant, ex eiusdem op-

pidi fodinis feptuaginta orgyiarum profunditate Gesnero
·
& Albino iam olim memorata eft. Et nunc deliberan→

dum relinquo , an in tam humili loco natam arborem ,

deinde vertenda in faxum materia oppreffam , an ruptis

terrae veteris fornicibus ex montibus cum maffa am-

4 biente in cauitates deuolutam putemus ? Beniamin

Olitſchius , mineralium egregius indagator , qui apud
noftros
 81

noftros rei metallicae confultus , mox a Batauis Guber-

nator fodinarum in Orientalem Indiam miffus, praema-

ture obiit , inter collectanea ſua habere mihi fignifica-

uit lapidem ab Auguftoburgo Misniae , quem agnofce-

res ex alno factum. Et alium , quem Schlamſtein vo-

cant , quafi ex limo productum diceres , vbi in eodem

frufto ita expreffa erant duo folia , vt fpecies difcerne-

res, vnumque quercus, alterum falicis faterere. Neque

ille verorum ex fuis arboribus lapforum veftigia fuiffe

dubitabat. Hunc acceperat ab Ephippio vetere, ( Alten

fattel, ) loco Bohemiae, vbi etiam non procul Egra flu-

mine integri arborum trunci in faxum verfi deteguntur.

De Ebeno foffili noftrate iam Cordus Agricolae retulerat,

Hildesheimii intra terram aluminoſam eſſe lignum in la-

pidem mutatum , idque in faxi commiffuris reperiri.

Idem habet in eadem terra aluminofa lignum quernum

petrefactum. Addit e regione arcis Marieburgae collem

effe plenum lapideis trabibus , quarum capita interdum

eminent. Effe vero perlongas aceruatim pofitas , in-

que medio earum terram colore nigram ; de quibus

tamen ego nil pronuntiare audeo , re nondum fatis ex-

cuffa. Agricola ad faxeum genus inclinat. Conringius

eos, qui coram infpexere, lignis potius adfcripfiffe refert.

Quod addit Agricola, ferro aut alio lapide percuſſas tra-

bes , quemadmodum & Oftraciten eiusdem loci , cor-

nu víti virus olere , id cui rei tribuam , non fatis fcio,

Nam ineft aliquando & mineralibus odor ex animali

L aut
 82 * (***)

aut vegetabili regno. Et ne vrinofum quiddam fpiran-

tes referam fulphureas aquas , locaque vbi fal excoqui-

tur,fcimus ſaxum effe violas olens prope Altenbergam ,fo-

dinis ftanni celebrem, ac prope Silefiacam Herzbergam .

Et fofforibus conftat Coboltum, vnde Bismuthum, Zafera,

Arfenicum parantur, (ex vno lapide omnia) quodam allii

odore in ipfa vena prodi. Vnde aliquando fufpicatus

fum , ex Knoblochio,quod Germanis allium eft, corruptum

Cobolti nomen .

§. XLVI.
De Torfa e- Caeterum & fub Torfa, quae non procul Hanno-
jusque origi-
ne. uera Cellaque in vrendi vfum effoditur , veteres paffim

arborum trunci reperiuntur , & velut filamenta ligni.

Torfa autem non terra eft , fed materiae vegetabilis col-
luuies, forte ex erica, muſco , gramine, radicibus, arundi-

nibusque terrae paludofae poftremo ficcatis longiffimo tem-

pore concreta. Nec video, cur fulphur & bitumen huic

magis , quam caeteris foci alimentis ineffe neceffe fit.

Etfi aliquibus fpeciebus admifta effe poffint. Torfae

artificialis genus coriariis ex corticum quernorum reli-

quiis domi fuae nafcitur. Vix apud nos hominis altitu-
dinem excedit vftilis materiae ftratum ; excifam renafci

nondum compertum , etfi aquae aduehant in vicinis lo-

cis iam natam. Maggenbergae in Misnia , ad nigrae a-

quae riuum , quarta orgyia venam ferri dedit, eaque

perfracta apparuit vftilis cefpes. Chauci , Bructeri,

Frifii, Cimbri, Dani, Belgae, Picardi Torfa vtuntur, nec

in
 (*** ) R 83

in Anglia deeffe audio ; non magis quam fub ea obru-

tas arbores , quas ibi Moffwood vocant , quafi lignum
fub mufco. Adeo non foli populorum terram noftram
vrimus , quod Plinius exprobrauit . Videntur vfum

homines ab incendiis didiciffe , quae aliquando late va-

gantur per hoc foli genus , diuque durant ; quale ficca

aeftate vix menfis fpatio reftin &

tum annales Bremenfes
memorant anno feculi a Chriſto duodecimi feptuagefi-
mo octauo. Non omnis tamen Torfae eadem natura :

Apud Seelandos Belgas Daruia maris eiectamentum eft,

cuius cineribus fal vefcus elici poteft, quod aliquamdiu

prohibitum , ne terra firmitatem coërcendo mari neces-

fariam fodiendo amitteret , Carolus V. pauperum pre-

cibus rurfus indulfit.
In Batauis vafti paffim campi,
quas Veenas vocant , vbi remota crufta ad materiam

Torfae fubterraneam peruenitur, limoſa ſpecie ob aqua-

rum admiftionem . Hanc hauftam per folum extendunt,
& humorem pedibus , interiecto affere , exprimunt ad

iuftae confiftentiae firmitatem . Inde in parallelepipe-

da feu lateres fectam formant , foleque ficcant & ven-
tis , ad vfum vrendi. Qui terram publicam Torfae

commercio fibi vendicant , pro fructu paucorum an-

norum perpetuum fibi onus quaerunt foluendi de agro

inutili cenfus. Longum effet expectare , dum Torfa

renafcatur ; nec forte hoc continget , nifi in orbe alio

poſt Platonicam rerum reuolutionem . Locum eius in-

terim aqua opplet paludofa , nec profutura, cum abdu-
L2 ci
 84

ci non poffit. Itaque qui negotium in fe fufcipiunt,

ita calculos ponere debent, vt praefentanea vtilitas non

impenfis tantum , fed & forti fufficere posfit , cuius v-
fura annuum canonem excedat. Torfa , quae pasfim

per Chaucos , & Cherufcos , & Bruceros, & Morinos

vritur , fefeque ad Somam fluuium extendit , plerum-

que in aperto eft. Nec abhorreo a probabili coniectu-
ra inundationum effe foetum. Nempe femificcato poſt
aquarum illuuiem folo , tenuia ericae rudimenta velut

vepretum increuere ; mox noua inundatio , nouique li-

mi fubtile fedimentum ; rurfusque in hoc ericae nouae

ſtamina ducta ; donec poft multas annorum vicisfitudi-

nes , in praefentem crasfitiem vftilis cefpes augeretur ;

ceffantibus tandem incrementis, ex quo flumina viam

fibi magis magisque excauantia , aliquando & coërci-

ta humano labore , certiore iam alueo fluere coepere.

Confirmant hypothefin plaggae , id eft fuperior terrae

cruſta , a noftris Weftfalisque ruricolis , de nudato fa-

bulo ericetorum abfciffa , partim ad agros fteriles vt-

cunque emendandos , partim in foci vfum. Itaque v-

ftilis eft ericae fuperficies , ob terram plantulis herbe-

fcentibus interftin&
tam ; Torfa autem velut replicatio-

ne plaggarum accreuit.

§. XLVII .

Singularis de In Luneburgenfi quoque agro, & alibi , nobis fub

arboribus argilla latent arbores integrae velfractae. Et memora-
terra obrutis
obferuatio. bile eft, fere vno fitu iacere plerasque, radice inter Septen-
trionem
 * { *** > K 85

trionem & Occafum , cacumine inter Orientem & Meri-

diem porrectis. Idemque notauit Bootius, Brugenfis, de
patria fua : fcilicet in fundis nonnullis dum ad decem

aut etiam viginti vlnas foditur, integras reperiri fyluas,

terra obrutas ; agnofci exacte fpecies arborum , &in fo-

liorum ferie annos diftingui ; truncos & folia pro car-

bonibus adhiberi , & arborum cacumina ad Orientem

verti. Similia de Frifia memorantur & Groningano

tractu. Itaque credunt viri docti , ante omnem anna-

lium memoriam Oceanum aeftu & Caecia Cauroque

ventis furentem , quibus nunc quoque haec littora in-

feftantur , magna vi irrupiffe terris, vnoque impetu to-
tam hanc inferiorem Germaniam inue&a materia ob-

ruiffe , quam cum ex altiore loco veniffe neceffe fit,

crediderim promontorium aliquod, aut naturales agge-

res ex argilla mari obiectos & tandem perfractos huc
incubuiffe.

S. XLVIII.

Cum Amftelodami aliquando puseus foderetur ad Enumeratio

ftratorum
ducentorum & triginta duorum pedum profunditatem, terraeAmfte .

hae fpecies terrarum ordine oblatae funt : Hortenfis ter- lodami in

putei foffio-
rae pedes feptem , Torfae nouem , argillae nouem , are- ne obferua-
nae oco , terrae quatuor , argillae decem, terrae rurfus torum.
C
quatuor, arenae, fuper qua domus illic fiftucantur, pe-

des decem , argillae duo , fabulonis albi quatuor, ficcae

terrae quinque , turbidae vnus , arenae quatuordecim,

argillae arenariae tres , arenae cum argilla miftae quin-

L3 que,
86

que , arenae marinis conchyliis miftae quatuor. Tum

fundus argillae ad centum & duorum pedum profundi-

tatem ; poftremo triginta & vnus fabulonis pedes ; vbi

fosfio defiit. Ita Torfa femel occurrit, terra quinquies,

argilla rurfus quinquies , arena plus fexies , conchylia

femel. Credibile eft olim fundum maris fuiffe , vbi

nunc conchylia iacent ad centum amplius pedum pro-

funditatem . Huic fundo reciprocatae inundationes,

ruinaeque tot ftrata argillae arenaeque inuexere , dum

interim terrae ſedimenta interiecti temporis mora na-

fcebantur. Sic repulfum mare cesfit ad tempus , fed

poftea iuris fui tenax , ſeſe iterum ruptis aggeribus in

terras infudit , fyluasque proftrauit , quarum nunc rui-

nae a fodientibus deteguntur. Ita rerum natura praeftat

nobis Hiftoriae vicem. Hiftoria autem noftra hanc con-

[Link] naturae rependit , ne praeclara eius opera,

quae nobis adhuc patent , pofteris ignorentur.

 lapidis tophacei ex antro Baumanniano Merid Tab. I.
particula. Antri Baumaniani haut procul
lapis tophaceus Stipulam vel germen incruftans .
a
Blanckenburgo delineatio .

Septen

10829

lapis tophaceus in quo os animalis

petrificatum cernitur .

particula lapidis tophacei ad

top fti modum facchari crystallini , vel Candidi

hac rin
lapi eus atu
s s,

introitus in antrum
Baumannianum.
 Tab . II.
Cd. et c. ardefiae pifcem
a Cb. pifcis
perfectisfime referentes ex altero an
defiae [late-
re figura.
[Link]
lineatac

Cc.)

ex Bibl . Reg.
Hanov .
 Tab. III. VI
I
II III IV

IX
VII
VIII

XII

XI
X

XIII

XV
XIV

XVII
XVI
Tab . IV.
 Tab. V

II
 Tab. VI.
GLOSSOPETRA .
d a a
a

Melitenfes.
aaaa.

b. Gandavery's ecc Lu
. neburgenfes.

f Concha Luneb.

d. Lüneburgenfis REISKIANĄ

Entalia Luneburg.

e . Dens Luneburg, ignotior,

nigri coloris.
Seelander fe
 Tab . VII.

Seelander Se

CON
Tab. VIII.
 I II Tab . IX.

IV

III

IX
VI VII XII

XII XIII
X IX
 FC000000
Tab.X.

I II III IV. V

1
24

4.
3
5
www

VII 3
3

22
VIII
'X

IX
6

10

XI
XII

2
 dentes et osfa ex Scharz-
[Link]
feldensi antro, quae
in Bibliotheca Regia
Hanouerae asferuan
...
tur.
 Tab. XII.

Dens animaly marini Tide prope Stederburgum e colle limofo effossi

Figura Sceleti prope Quedlinburgum

effofsi

N Seelander Se.