Umpangar E Nguhangare: Amashuri Yisumbuye Yayize Mu Iseminari (Kabgayi, Save
Umpangar E Nguhangare: Amashuri Yisumbuye Yayize Mu Iseminari (Kabgayi, Save
UMPANGARE
NGUHANGARE
IRIBURIRO
3
l'llol«ompooition,phocoa:rawre,�.imp<aaiontl�
[Link].!s�tlaR�del'lmprimericScoloire
B.P. U47 Kip.�-R-I>Cia
kuxeza aho yitwa « ihiteye iseseme », « ibiteye ishozi », /1 bashumba biriru·aRa ku J!.asozi, haRahanRara i zttba
«ibiJhenzi », « ibiteye isoni », « ibishitani » .... 11 'icyttnzwe. haRahanRara ùm·ura n'imbeho n'inzara
11 'inJ'amaswa z 'amoko [Link] ... ibyo byose ba kab ihan Rm·a
Kuxumya xutsindaxira iyo mtmxo byakomeje mu
kandi bakabirinda. [Link] rero R,uhanKara ibyo
Banyarwanda imyi/[Link] yo kwiyerumtsa, y'amasonisoni
b)'ose, ntibari bakiri abibombarika 11RO batinye RuhanRara
adafashije, yo kwifata RÙaRati/rt by'umukino, mbese
111111/CO: bubahukal!,a kn·[Link]!.u:::a batiJhisha ib)'O mllltCO
imyifatire yo « kwikamisha imbwa ». lyo myifatire ya
[Link] ko bit'11Rll.' a habanje ku·ibombarika.
Rifarizayi rero, ni yo bamwe mu bato b'ubu baReraReZa
kwipakurura, abakuru bakajya ho nKO « noneho urubyirttko Uzasoma iyi 1lJ•andiko, ntazase na u·a mwana bahereza
rw'ubu rwarasaze »!!! Si ubusazi; bttri runRano, buri igitabo cJf'ibinJ•abuzima, akihutira kujya kuranRarira
rrttoro, ruRomba · kwishakira inzira inoReye imibereho [Link] b)l'imyanya ndanRa-l!,its i n a, yarnara
yarwo, rwendeye na none ku byo ruba rwarateRuriwe k11biharamku·a akabmnba if!.itabo yibwira ko 11RO
n'abarubanjirije. ibi17)'abuzima abimenye neza. [Link], azasome
ib)'anditse byuse. nta:::ihate ibit11tsi hJ'U1lJ'in e, m nayo
lRitutsi kiraKayitse. KiRayitse ku mpamvu ki? Ni uko
111panwtt nashJ'izemo bikqa; a:::arebe icJ•o ibyo bittttsi b)'ari
kirenRa imiziro n'imiziririzo, kikirenRaRiza amateReko
bi111ariye lllll!ICO .u·'igihlll!,ll CJ'tlClt.
aRenRa imyifatire n'imibanirane y'abantu n'abandi. lRitutsi
kiratinyuka, kikasaRuza ibiRombye kuvuRirwa mu !bi [Link] 11abitarataye imihanda yose: ibyimhi kandi
bwiherero, kikamenera ibanRa umt(;hisi n'umuRenzi. b)'i:::a nabikuye nwri Komini GAFUNZO muri 1974.
[Link] [Link] gut111lf!.a11)'a ttytt nwrimo [Link]:
lKitutsi Rifite akamaro. cyigisha umwana ibyo
abamhwi11e ihitutsi n'ibisobanuro by'amaRambo; n 'ub u; o
ababyeyi be badashobora pt tin yuka krmtwiyif!.iJhiriza. Ibyo
[Link] ko mba!'llga. harini(J abato 11'abak11m. ,tbakire
ni ibyerekeranye cyane cymze 11'imyanya ndanRa-Ritsina,
11 ·,t!Jakene, aba.1 iri11111 n'abanyahitoke... bose ni. ab'il!,[Link]
1z'imikoresherezwe y'iyo myanya, n'amazina yayo. Bityo
'.!ttbo . N J him i ) ' e ab [Link] ije mama z abo;
rero, rmm·a1za akaJ!.araJ!.ariza rubanda, [Link] ibitutsi, .
lt a b a m/as [Link] imp ap u r o ... 11 ' u w a b i n y a n d i k i y e
ko yamenye ubwenRe bwa 111 u zi, akit·ttm brt rira
lt!tmtener e ibanga.
ibya1lf!.011lbwa byose bari baramuhishe.
4 5
IMBANZ IR IZA-NY ITO
I MI GAN I
7
Barihima ba Mujinya yasanze bamwendera umugore Ukora icyo azi yendwa ahetse.
yica imboro. N'uwendeye nyina mu nyenga yaramenyekanye.
Ikibya cy'undi kirakandika. Vmugeni w'umunyabugugu yenderwa ubusa.
Impyisi irirya, ntirya amabya yayo. V munyagihango yenze umunyakanapfu ati
Vtazi Vmurera amureresa amabya imbere. ntumpenze turaguriranye.
Vko umugabo aguye si ko amabya ameneka. Vmunyazi wa cyane yikururira abaswitsi.
Abasobetse imisumbi ntibaba bagihishanye amabya. Inkururarusya iswika nyirasenge.
Babona zireresa amabya bakagira ngo zimya zose. Isazi yaswitse urutare i ti « birabe ntangare ntanga
lmbeba ikubise amabya ku ishyiga iti nanga ko ibyaha yan)ye ».
bihora byandaraye. Imihini iruhira imyuko, inyaga zikaruhira ibinyogote,
Vtinura itari -iye ayigeza ku mabya. abakunnyi bakaruhira abaswitsi..
Nshimwe y'umugore ibyimbisha igituba. Vmwana w'umukene akuna acanye.
Vmubyeyi giro aremaza umwana igituba. Vmukunnyi mutindi akunira impare.
Vsuzugura agatuba ka mukeba kakagutwara umugabo. Ntawe ubura ishyano ashyukwa.
Vmujindiri w'igituba uvura imboro ikirungurira. V mushyukwe w'umukobwa ushirira mu itako.
Nyirambigira-mbizi yiciye ururasago ku gituba rwanze Vwirinda imishyukwe y'umusore ayinyarira vuba.
kuva ati « ay'ubusa n'ejo nzongera ».
Ibuguma y'umushino imira imikangara y'imboro itanu.
IBISAKVZO
Imishishi y'imishino ntishira inogonora.
Vrugo rwarazwe imishino, umwana avukana itanu. Ziraca i nyabikangaga: insya z'umutwakazi.
lyo agashesho (5) kashize agashino gashora ihene. Inkoni nziz � imera ahaga: imboro _ya musaza wawe.
lyo agashungo gashize agashino kayora ivu. Imbuga nziza iboneka ahaga: igituba cya mushiki wawe.
Inkunzi y'imiryango ikobora rugongo. Gatinze kazaryoha: agatuba k'uruhinja.
Amenyo amerera ku majigo, inkoni igashibuka ku Nyawlneneka: umusundi ku ntebe.
gishyitsi, imishino igashibuka kuri rugongo. Nyoko ntaswerwa aradimbarwa: isekuru.
Nshimwe y'umukobwa ikobora injuma. Kiva kivitse: imboro mu gituba.
Indarikizi y'injuma ipfa yiseguye inzira.
Abe�ekeranye ntibabura kwendana.
Wanga kwenda umuja bugacya atwite. IMBYINO Z'INKORONGANO
Vmurambirwa w'iminsi yenda umurwayì.
Cani mo Nyirangoboka cana mo
Indyarya ebyiri iyo ziraranye bucya ntayenze indi.
Cana mo batakotsa mu rujuma
Mu rujuma rwabyaye Ntibanyurwa
8 9
Ntibanyurwa yaravunitse avuna intini
Avuna intini yo gutinika nyirabukwe aranga akomeza ubwangushyi; nyakwicwa n'icumu;
Sebukwe arayireba arayivuma namuhaye amirire ati ndi umwungura
Nyirabukwe arayitora arayisoma ya R wangamugayo undi ati sigaho kunshuka
Ati humura ruukwe wanjye turi kumwe ngo akunde anyirirwe ho ; wabaye umwungura
Mu munyinya w'amahembe hejuru namuhaye inshyushyu wanyunguye ho ubugore
Nzaguha ihene yanjye y'umusheru... ya R wangamugayo ubu bukobwa nkabushira
ngo akunde anshyukirwe n'ubwana nkabukira
I ND I R I MBO Z I H E R E K EJW E N' I NCU R A NGO namuhaye amavuruge nyakwicwa n'icumu.
(umuduri) ya R wangamugayo
Yemwe abo hepfo aha
ngo akunde amvuruganye
Mugoyi wa ruguyaguya ntacyo mbatsindira
mu mbariro z'amatako
wa ruhuta kurekera kwa Nzeyingorore
arishaka aribura
wa rugusha ku buriri na Nyirahabimana
yo kicwa n'icumu
òyir'imfizi, yivuga m mumpe umuraza;
ry'iriva-ruganda
ntigire kirengera nta munto turi kumwe
ritagira umuhunda
mu gitondo nkayibura
bakarimutera mu mpyiko ni intumbi yegetse
yo kicwa n'icumu
rikamutsinda ku mbuga. ni inkingi yegamye
ry'iriva-ruganda
ritagira umuhunda ni intango yubitse
Mbe wa gihungu we ni umwenya w'amakara
bakarimutera mu mpyiko
mu bwoko uri umuki? m 1cyana cya nyina
rikamutsinda ku mbuga.
Mugoyi ati ndi umusinga. ni icya nyirakuru
Yemwe abo hepfo aha Ati sigaho kunshuka bagitereke ku ntebe
yewe sogokuru wabaye umusinga bacyuhagize inkari
yewe nyogokuru washinze rigahama bagisige mu bisage
ntimug ire ngo turahuze ibikunzwe bikamenywa bagihunde amasaro
ubwo mwumva· tudakoma wo kicwa n'icumu gisubire mu nyana
nta cyo turakora : ati ndi umugesera ni intoba-biziba
namuguyaguye undi ati sigaho. kunshuka nacuka azaba aza
namuguriye yanze. wabaye umugeséra nta cyo yari amaze
namuhaye amakoma wangeseye aya masunzu yo kicwa n'icumu
ngo akomeze umutima ukanyambika intama intambure ry'iriva-ruganda
mu gitondo bikamenywa ritagira umuhunda
10
11
bakarimurera mu mpyiko winyira M ugoyi nzay ikubira umukoma akayigarura nk'isuka
rikamurs inda ku mbuga. wa rug uyaguya nyijyane i Gikore imwe ihinga ahoroshye
Namwererse ikibero sinirwa M ugoyi mu bikombe bya .Jurwe akayijabura nk'umusomyo
yerekera ikibero cy' inzu wa ruguyaguya byagera mu gicuku
arasumba imisego ndi rubanza-mu-igugu nzayikwe Nyanzobe
akayivuza nk' ibihubi
nk'ushaka kuruka rwa Nzeyingorore we I mana zarirse
by'ingoma z'i Gas eke
ararungarunga inkuba ikubira nk'intare wowe zarakubitse
z ibariye igicuku
nk' uwariye r wungeri nkagusha ku bibero Inama yayo
akarenga akanyuza
ara nuka mu nzara ngakesha igiraramo. So ayihinge itabi
agakunda akakurura
nk'uwashiruye inguha nyoko aribagare
R [Link] ku mikoni nyakwicwa n'icumu
aranuka inzobe inuze musaza wawe azaribunze
rwa Semukoranyi ry'iriva-ruganda
nk'uwaraye mu nzarwe imibaya
jye umukobwa ushira isom riragira umuhunda
aranuka inkarakara mugaruke mbahake
ndamureba akanshisha bakarigurera mu mpyiko
nk'uwaraye mu makara nyakwicwa n' icumu.
na ho mu nsi yarashize' rikagursinda ku mbuga.
yacirse inkonokono Reka wa gihungu we
nk'uwariye inkenekene dore ugenda ushibaguza
nk'ishashi ya musheru. winka ngis ha gatare
zo mu kwezi kwa M ara gatera umukamyi
muvuze yararozwe kagarubya umukamo
R eka nsumbe imisego
ntibwaje mu nzoga gakamwa donyi donyi
ndahunga imisuz i
yaburose mu nzozi ntigakamwa difi diri
aburenga mu nzira y'ibishyimbo by'imirura
n'ibij umba byokeje gakubire umukoma
ntacyirwa Mugoyi ugakure iwacu
n'ibira biravuruze
wa Nzeyingorore ntacyo wari umaze
ni rwitura--mu nzuzi n' ibisogi bidahiye
waj e uriye iwanyu nyakwicwa n' icumu.
rwa mpa-akaryenge .Jye nzajya hakurya
nyakwicwa n'icumu!
ni rwirura-ku-ruraro kwa bene marume
rwa mpa-imireja Nagukoye Girare kwa babyara banjye
si r wirura-ku-rurara cya Serurenderi kwa R wicumugize
rwa mpa-umukobwa! nrirera umukamyi kwa Cyuma cy'umuhama
nrirubya umukamo wa r uv umba-ntambara
Y e wa gakobwa we, ikamwa diri diri aracumita nrashishwa
sigaho kuntuka ntikamwa donyi donyi ayishora nk'icumu
12 13
MU MA TABA I NY AMUGARI
Yageze ku buriri
Mu mataba i Nyamugari amukora ku mukondo
umugabo yaragiye um ugore nriyihinda
ati yemwe bene urugo amukora ku bukobwa
nimunca nire indaro umugore nriyishanya
bari tuyicaniye abandi ahubwo ubutwenge arabuvuza
ati nkunda aho abandi baryamye ati ni kose yewe Mbaraga we
bari urarara he mugabo ko ugarukanye imbabazi
ari ndarara ku buriri ko bihinda nk'urubura
bari ku buriri hari abana bigasuma nk'amashashi cyane
ati ndabaryamira neza ziri mo ari zingahe?
bari urarara mu rugo iyo
ati sindi inka mw'uru rugo undi ati ni imbumburi yayo
bari u rarara mu mfuruka nayihawe na Mungu
ati sindi imfura mbi mw'uru rugo nayireye umukobwa
bari urarara mu kirambi mu nsi y'umukondo
ari sindi ingarama-kirambi urukundo rurahama
bari urarara mu mukubo komera wumve mivumbi...
ati sindi musheru iwanyu Umugore aramubwira
bari urarara mu rutara ati Muhimpund' u ni uwawe
ari sindi amasuka iwanyu Nyirayabo ni uwawe
rwema ndarara ku buriri na Nkundumugenzi ni uwawe
bari ku buriri hari abana na Rutanga rw'imfizi
ari ndabaryamira neza ikibuze cyose ukijyane.
ati ndahengeka urubavu · Umugabo aramubajije
umugore aramusubiza ati mbe yewe mugore we
ari ubwo uryama ku buriri ko ugaba inka mu rugo umu
u menye ntu-nkonH:n: inkanda wagera ku bana ukarusha ho
nrukome n'ikirago umugabo wawe aba hehe?
ari iyo nkanda sinyikoma Ati ejo yaguye i Bugande
n'ikirago singikoma. tugize imana yahera yo
tukibyarira abandi ...
14
15
BYENDA GUSETSA, URWENYA NO GUTEBYA nyirakuni yashishikaye, baza baj e kureba icyo ahugiye
ho, basanga yicaye heju ru ya Semuhanuka . Bagize bati
Ba bajij e ikiremba bati kuki wanze kuro ngora? Kiti r eka t u z e d u hane tyo mbwa y 'umushu mba
nanze kurongora ba nyoko bakiri ho. [Link] nes her eje, Ny ir a r u nyonga a t i nimu ndeke
mwinigire, ati nimwigendere ndamwifasha bana banjye
Semikizi yatonganye n"umugore, umugore a muzimba mwe. Barigendera. Ariko haza gusigara akuzukuru ke
mu magambo, bigeze aho Semikizi ati z iba wa kagore gatoya, kaza guhèngeza kati es e ibyo bishongonoka ni
we k'amabere y'impenebere! U mugore ati urinda ibiki nyogoku? undi ati ni ibyuya by' abakiranyi.
uny ita impenebere ko wanzanye ngo u ny ende
waranzanye ngo unyonke? Semikizi ati za na icyo gisebe Bu keye umwami Mazimpaka avuye mu muhigo
ngitsete! undi ati nseseka naras wewe i Mutara na imv u r a is ho t s e y ug a ma k wa Ny irai:u ny o g a .
Mutende iyo ama bya avuga nk'a masuka asenyagura Nyirarunyonga akaba atetse isogi iza guhumurira
urusenyi!! !!! umwami, ni bwo yatse Nyirarunyonga isogi ngo
yihumurize undi arayimwima. U mwami arenzaho
Semuhanuka yagambiriye gusa mbanya Nyirarunyonga aritahira, ariko ataha aritahanye. Bukeye atumiza
a bu r a a ho y a mu t u r u ka , y a na mu t u ma ho u nd i Nyirarunyonga amwiriza ku zuba; undi aza kugira
aka musibiza a mwiyama n'ibitutsi bitagira ingano. inyota, yatse amazi bamwuhira isakare. . .. ! Ni bwo rero
B u key e S e mu h a nu ka a hi m b a a ma y e r i yo Nyirarunyonga agize ati yuuu, ati yemwe bakobwa, ati
ku mwoneshereza, azana inka ze, azitur ira mu buro bwa koko imins i ntihwana; ati ejo niriwe ku mukimbagiro
Nyirarunyonga, maz e we aragenda yigaramira mu buro w' imboro none niriwe ku ngoyi y'umu ruho !!!
r wagati, abeyura uruhu aru kubira ku nda, maze
« r wa mo» ireg u ka ir eba ij u r u ! B a bwira I. INYITO
Nyirarunyonga bati inka zakuyogorej e u murima. Ni
bwo amanukanye n'abahungu be n'abuzukuru be lj a mbo I GI TUTSI ku r iso b a nu r a mu ny i to
n'abakazana, inka bazuhira ibibando bazikura mu ntibyoroshye r wose, kuko rikubakubiye mo twinshi.
murima. Kurisobanura bikunda kugorana, cyane cyane iyo uhereye
ku buryo bukoreshwa mu gutukana.
Nyirarunyonga rero sinzi uko yaje kurabukwa aho
Semuhanu ka y ig a r a miy e, y ifata ku kana nwa U muntu ashubora gutuka undi ku buryo bwinshi.
àramwenyura ati Nyirarunyonga ko bambeshyera ngo l. Nko mu migirire no mu myifatire.
nkunda imboro, ati n'iyi nitoreye!!!
Nawe rero abeyura inkanda, ayisokaho; yagapfe, Urugero:
yagapfe, reka sinakubwira ; abuzukuru be babonye Gutunga umuntu urutoki rwa marere u karutig isa;
16 17
S. Nko g-ukoresh a amag-ambo ara ng-uruye ka ndi
gucira hasi; ase sereza: nk'incyuro n'ibisebanyo ; cyang-wa se
gusa nk'ushaka kuvu ndereza umuntu ho amaca ndwe; ag-arag-ara mo ibyifuzo by'ubug-ira nabi: nko
kwinuka umunru cyangwa kumwikokomora; kw ifuriza uwo uruka kuba gurya na gutya, cyangwa
kwereka umunru i ntunura cyangwa kumuhem a; kugwirirwa n'iki n'iki.
gucunira umuntu ingoni cyangwa kumu rerera inoni;
kurebana umuntu agasuzuguro kavanze n' iseseme; Hakurikijwe rero ubwo buryo bwose. duranze ho
kwigana umuntu ufire ubusembw a; urugero u munru ashobora guruka mo undi, dusanga
kw icecekera nrugire icyo usubiza ugururse ... icyakwirwa IGITUTSI ari icyo ari cyo cyose umunru akorera
undi, amugaragariza se cyangwa yerura akamubwira mu
2. Nko g-ukore sha amara ng-a-muti ma cya ng-wa mv ugo, agira ngo amugaragarize agasuzuguro, amusebye,
utug-ambo tw'utunifu. amusesereze, amusarike, amubabaze, amurakaze ngo abone
uko amugayisha mu bandi, maze amu hindure imashiro
Urug-ero:
ry'ikinnyego. Ibyo bikaba byasharswe kandi byarekerejwe
lranga-mu tima ryo kwinuka cyangwa kwinukira n'ubigirira undi. Kugira ngo imvugo cyangwa ingiro
umuntu; bihinduke igitursi, hagomba im purirane y' ibinru byinshi.
Urugambo rw'urunifu nka: asy i, apu, na we ... Kugira ngo ijambo rihinduke igirursi, birerwa n'urivuze,
n'aho rivugiwe n'uwo aribwiye, n'icyo arimubwiriye,
·
3. Nko g-utukira umu ntu mu matamatama: unyeganyeza n'umunimbiko w'ijwi arimubwiranye, n'icyabanjirije iryo
iminwa ku buryo uwo uruka aru mva icyo ushaka jambo ... n'ibindi ...
kumubwira; cyangwa se ukavuga gahoro cyane, ku
buryo urukwa yumva umunihiro w'ijw i, ariko nragire Nk'uko ijambo « igirursi » rikubakubiye mo byinshi, ni
ijambo yumva mo. nako buri wese ashobora kuryumva uko yishakiye,
akaryiririra ikibangamiye icyubahiro cye. N k'uko rero
4. Nko kwima umu ntu icy u b ah iro g-isa nzwe icyubahiro cy'abanru kirareshya, ni yo m pamvu nk' icyo
kimug-e newe. imfura y'i nyangamugayo yita igitutsi, arari cyo gironeka
i c y u b a h i r o cy ' u m u n y a m u s o z i ; h a r i n ' a h o uwo
Urug-ero: m u ny a m u s o z i a b o n a iki n nyeg-o, a r i k o i m fu r a
y' i ny:mgamugayo nttg1re 1g1tutsi i habona. lgironeka
Kunyura ku munru musanga nywe nrumusu huze,
icyubahiro cy'umuntu m uku ru si cyo gironeka icyubahiro
,
20 21
\ ' '. \ . ). \. �- ' l'J\) \ \ l\ • l \ ' :f - Baz : UwaJ?.tthitisha1J1.o ikiJ<ori n'ikima, watQra iki
'
uburi ku isonga ni ubwo gurul<ana umunru yifashls ije >f.r t.l \ t 'h l UHJ1' f tJ ;>J,.ll ...l iJJ .1,.1 I)W 1L' lfl 1 !l_fJ· t n-.1 'ftJ(i • J
l \ t '� ttJ!.a&a tk.t.
rr1,,.. )� / i l ;t' - Subiz : Narora ikigori ngata ikima (ngarik'irt\� "�'
Gorukana abanru barererana amagamt>6, na byo biri l ,, ,, . [Link]�uri!<-imJ!)q llll,IJ J1I.d IJI!J rl!. .. n. Al' "
kwinshi. - ' ·' / - Baz : Nyoko n'ttmuJ?.ore w awe, i m_rrtrt4al
l. Nkoguteré·rana ubùse cyà'ngwa ububyara. Byo nribijya n,,. 1 ;i'J'ftP.q_sfJ-irJ.-1/gf?o,, u.lfR4-8�[f;l,rlt�1'1rW!!iJJ4r 1f_3-'J![Link]"lza
,
bigaragaza ubugome, kuko bifir e ishingiro rylibyo mu muco . J!rltl'f/def 1 t J br ). f,1 'f ·�·1•11
' • 1.
ugenga imibanire n ' ubusa n l t a'ne · rhu Banyarwanda. ����ul])�:,,N!![Link] .r:n�m�!<.,-·, ) . t_d,,: _,,
Ababyara bararuka'na1 rlri1<i-zira, abase ; na bo \basemt)ura , e .lq� icur:n.i wpngere hp f� ra
--,1 B'!rlJ�[Link] 1�tgi ritp}Vt1. ugez
aho basanzwe baburerana; ibyo byose byemewe n'urhuco. ,.!TI�I;D!l>�!/ ,, Jt1 ).• ! ) () , ' t·' )l,,,'> ) ' •'
Amagambo barererana" usanga ashingiye ku busafnbo --.i �l:ll:>i�r: 1_,r�m�e:. �a. ,mar:na,, kabiri_ ra y11Jl?,ma, gataru ,ç!l
l mama,. kane ra . mama, garanu ta _II)flma.,
bw'lnda.
A garandatu ra mama, karindwi ta mama,
2. Nko,
[Link],. � (lçor�shw.a njab<!tWa1n'abasabirizi, '' ··d ' l Ìlrrtuhani· ta m'ama,' icy nda <tat•nuftna, icun11 ra
iyo basega ngo b'lronke ,)çyo J>i�: ira. Waba ubahaye rl!·•Ju i/rn;r'tfta (1cl'l'filira·marna'[Link] • •:. 1 , :.o" .J
bakaguriìka, waba [Link] . aha,y,e bakagu�uk. a mu mag<})!lbo Bazlirn :•Vuga•Jaffi<'ll(o'yè>Se' luzlhv6ngera'1ho· «l'io>'>' "'"
____et, ·
ukeka ko ari ibi$ingizq. . �.' ,, , .. ,, r· 0 ' · - Subiz : Umunyarwanda no, Umurun'cli rio, Umtlgand�
.. r1 <,:,-: ; ,1f11.. fil T r· no, Umunyekongo no, Umuhavu no, Umush·
· cl· :.l"·
1 Il. fl! no (umushino).
Gapfushe [Link] mpfushe abai;)yima, abagome bazaba ,.d• , L(l ') ' fl'''f.'• 1 , ..' r · '-''h
' ,.c, .. -,rh�·· i q ''i t\fl ' 'hL 'Jr' t l>'' ' · t!
bagaba�ur�e'��'·R.w�nda1; · .· ,.;
n · · .,.,.,L�'- ''L .tt yo maga1 u o :Y Impts a -mu �f/�
1_1 � ,Jl�O�fr� �a . ��· kt,, �az (�
,
�_
_
- t ;. r •. 1_ IJ 1 ;J ; ·�{· 11 ..;
� �?;J.9�" ��;��� �i z�',ìn o� �h9JI ug���fl��. u,rg�rfll;o-nr,�?�;urst
· 1
. ' � • 1 •
�
Kàbure tbyago mporane tbyara uJye uhora wororera
,._, �' - ,, ,. ,., r•; ubunze mu gtsubtzo.
rubanda; 1.•(11.·
Baz · Uwaf!.uhitishamo ù1a11J<a 11/i�zaJ<ttra ru:atn,ru .1ki- -. Ndagaruma umutumba urumbira mu rutoki:
· . ·• � t _; ,,!_,,
·· , '·, - Ukwezi kwaguye i Save imbwa ziràkurya
- zirakumara.
. ttJ<.aPa iki.? 1
Subiz : Narora inanga, ngata· inaguna: (ngatina�ufa-= - .. Umunun_i,[Link].inuma_ , .. .,, · /
.
22 23
' .
Hepfo aha hanyuze umugabo wikoreye umunyu, H ari ho ubwo igisigo cyose kiba kigwiriye mo inganzo yo
hanyuma yitura hasi aragwa, umunyu urameneka: gufatiramo cyangwa se ugasanga mu bisigo h ari mo
ayora uyoka, ayora uyoka, ayora uyoka, asimbuka amabango amwe yibanze ku gusebanya.
umukoni umukora mu nnyo, asimbuka umukoni
Gufat iraho bikunda kandi kugaragara mu mahamba
umukora mu nnyo, asimbuka 'umukoni umukora mu
iyo abaririmbyi banegura abatindi (abadatunze inka), iyo.
nnyo! ...
banegura abazungu n'abakarani n'abaforoma; cyangwa se
Enda iyi mitozo kora muri iyi mirama
iyo banegura abahutu.
Intoki zigira inguge (kuzigira inguge)
Ingata zibanga abatwa (kuzibanga abatwa)
Inzogera zibura imbwa (kuzibura imbwa). S. Nko gutukana kwa rubanda.
Haba n'ubwo umutego nyagitutsi uba ubunze mu R ubanda rutukana mu magambo asanzwe, kandi mu
guteshaguzwa: "Bagusaba kuvuga vuba vuba amagambo nteruro ngufi ngufi. lbyo bitutsi byifuriza utukwa
ajya gusa, amaherezo ukaza guteshaguzwa. kugwirirwa n' ibyago nko gukenyuka, gupfa, gupfusha,
gukena, guhemuka, n'ibindi...
Urugero:
Urugero: Garumbe ururike; gasye ibiheri; kamenye
Agasindu gasumba agafundi, agafundi gasumba ins h ut i; gahenere umug ina; gakubitwe n'inkuba;
agasindu, agasindu gasumba agafundi... amaherezo kavomeshe ihembe; kavome ibiroh wa; gacike amagur u
ukaza kuvuga ngo « gasumba agasundi » wiruke; gacike amaguru ugendeshe amavi; kanyagwe
U rutaro rwa mama, urutuba rwa Menge, urutuba rwa urarakama; �ayoboze i Ngamba utahagira umumenyi;
Menge urutaro rwa mama, urutaro rwa mama...· gahingishe igiti; gasekere abiìhizi; kasamire ubusa,
·
amaherezo ukavuga « urutuba rwa mama ! >> gatwarwe intambike; karire amaraso; kanywe nzobya;
' gasinde amarike; gasare bikurye; gashinyike zishikura;
Bene iryo dondobekanya ry amagambo .yihishe mo .
gasabe uwo wimye; gasabe igikona igikororwa; gasabè'
ubufindo, rikoreshwa ahanini n'abana bigishanya
nyamunsi umuramuko; gasabe inkongoro inkongoro ;
gutegana mu magambo.
gasabe sakabaka isakamburiro; kabarize izuba mu kirago;
4. Nko gufatiraho. Gufatiraho bikoreshwa n'abasizi kabaze inkomanizo ko bwakeye; karore ibiìyi ibirori bije;
' kagarike imbavu nk'imbehe; gahabwe ivu nk'iteke;
·
n'abisi, n abahimbyi. Babivuga bashaka kwisekereza
ababwirwa, ariko bakabigira basa nk'abatinyuka gatukuze ubura nka rusake; gatukuze indoro nk'indabaruba
kwandagaza uwo bafatiyeho. N'ubwo biba bishingiye ku z' umuko; gapfe mu cyi baguhambe mu cyibo; gapfe muri
bisetso, ntibibura gusesereza uwo bafatiye ho. lngero zo Kamena bakumeneshe inzu; gashirire amenyo mu kanwa;
gufatira ho zikunze kurumbukà mu bisigo . gaore ibikoba inko nd a ztgwe ; g acikire h ag a t i
24 25
nk'umubyindi; gacike imboro umugeni ageze mu irembo · J, , ,)1J ry. :u ·r'<•1'tl 1A _, :-
gaterwe amaby1. amacumu aterwa abaga bo; gakam1re nasi1
. (} .J'J 1' l lJruger<?: �· -
,( 'JJ � t • l rr
nk'ikizjba; ,kqry' w_Y.rrna n�·ull)use�e,; ga)mz� url!�aro ....!..-'.. lyo umwana any�ye-àho atagbmbaga, baìnucyaha bagira
nk'url)l)i.çjl; ��p,yare .ufi�!f.l9il .qg�,ruhaya ,.,, 1 , A , , bari: Kanyare ic6 n'umucagare/ Jbayiee bayijyane· i
•.J1 ,J l " ' 1 "J' 1 .;r .., 1 , l 1 A I�L t S.l Rwamiko/ bayikobaguze imikoni/ bayikoherereze
6. Nko gutukana kw'abana: Birangwa n'urutoQd��pnyc: lJ l ,di l ! j, _,i/ • �
uy1rye.
rw'amagambo afite umurya unogeye ugurwi, bigakorwa ari
nk· umukino w· tugùy-iguyi'wlfl·remo ubuH ndo ·bwtimplsha _
;
- lyo an ye aho atagomba bakar;nucy;1ha bagira bari:
mute�ò! Akamaro kabyo, Ai uko bitoza>.�l:iana 'kuvug<a rleza, Ubona -aho uneye wa nyoni we/ �neye mu kebo ka
guhimba, no·guf�r{ mu murwè. . , 1r' . i ,; ,·r Y oboka/ ubeshyera abana ba Yoboka/ haguruka
�i •• J }( J J • ., i (IJ uyarye/ uba wambuye so na bene nyoko.
7 . Nko gutukana kw'abashumba: Bishamikiye ho no • ..-! f1 1· ,, , �, : r_ •1 /
gul<orbnga,!l b'ilro'ba m{>·'artlagambol1ashishùy'é\ w-a)>tlmva Yaba asuriye abandi ab�iguje cy_angwa_ pkubise
aka'g us hi'sha'; ayc!i magambo • aba yé'l'lde�e ·)fl'lili ''tnyanya intpmev.(e bakagira bari « Gasure inyo n'inyamunyo
òdanga-'git'sina>kamli1 àteukana1kù•ri1 NIYIN>A'w'-ur1i0i1tu: usomez_e, ar_n;�'Zi ,y;ubugad,>t cyang�a. se bar,i « Gasure
�.J , '' t,... ' r�l ft�>{flJ 1 .f/0 i)f:! n u/1,: inyo n'inyenyeri, n'inyambo z'ibishirira » cyangwa se
J , ·" ..... ;.�_,HI.,-GJ-lT.l!K4NA. �W;[Link]�4;) n!.< bari « G�surìre so'kù iro�/"nyÒkÒ Jaryahgarane mu
c 'k'J/l ,J·-�· q J .' 'fTl, JI. i)'t' ·>)'J i s o k o / �g o y�m vf m w a abyey
. �
we/ ? �
k. ·
•
be (ìyo ùrriwana aki�'i muw cyàtt'e) na ba,gerìzil(be '(iyo a) « Usuze usuze/ asure mum;mvne/ munemune wa
arangiye guraba�uza· 'agasahga 'ibandi'bfriranw� . . J rubimbura/ rubimbura agi�;a ihembe/ . ihembe ari
k .;.l li J ·->. •· iry'ingona/ ingona yora izuba/ iryotera ku kan�nga/
Iyo umwana yifashe nal;li; n.i ngomJ�1yvp ko . anunge amagar'a hasi ».
abicyahirwa. Abakuru bashobora kumukosoza akanyafu,
ha' ho abahdi l:iàha bàk-àìTiukosoza 'kumuseka, kumurrlwaz� b) « Usuzç. usuze/. asu enetene/ atenereze hirya
kU'ihu nnye;.,"a1,11 [Link] utèsha· isnerrla, · bab<muRwèna, badatem a/_ aramba '
'!."' -"" '.l>i>ko , n'igihuka/ atamira
bakamwer�ka kb lé}rd ;tkoze 11'ubu'ryo hgikoze bìgaylt�e. ikiby\ndi cya nkoko/ 1 m_u,sambi agih�kenyef icya
,IJfiJ,;, o�:. , !LrL l /11 nyiraba razana akinug un
26
�\ 27
« Ubusogo ubusogo ubusogora-mabya, umuhungu
c) « Usuze usuze/ asure agatùngutùngu/ nt agatuga
uburiye aswera nyina » (abo ni abakobwa); « Ubusogo
mubyindi/ atungwe n'ayo aneye/ avurugute ayo mu
ubusogo ubusogoramabya, umukobwa uburiye aswerwa na
cyavu/ ahahe ayo ku ishyamba ».
se ». (abo ni abahungu). Bityo ubusogo bukabura
d) « Usuze ni nyirameko/ ateke inkuru munani/ asange gisoromwa, kuko buri wese mu bana bar-i aho aba atinya
zashiririye/ yigire kwa gacece/ ahace ingoma y'igicike/ kugusha ishyano ryo guterana ubuhene n'umubyeyi we.
acike ikirashi mu nnyo/ imana zamubonye/ zimwubike Bene iri tera-bwoba twarigereranya na rya rindi ribuza
mu kibanga/ z i m u k u r e urumambo/ azapfe abana gucana akatsi kitwa « agateranyangabo » ngo iyo
atanyagurika ». bagatwitse iwabo bararwana; ribabuza kwica urutambara,
ngo ba nyina barubyara; ribabuza kwarurira nyamabumba,
e) « Usuze usuze/ afate akavumu ashyire mu kavure/ uko ngo ba nyina bakuramo inda; ribabuza gushotora
ingoma zivuze/ avugire i kuzimu/ nka nyiramuhari »· uruyongoyongo ngo rwabanubora mo amaso ...
28 29
uwirsamuye_ cyane kandi kenshi, agumya kubuza abandi l>.r l l rl l .\ 1 0 • ,. 1 ·w • cl ... JA 1 , ' · . , ,, • J urn : ;; •
. i ... J ' l t fl t l J ) ,i t l f •, J;.t,t• 01
J � )1 nytna » cyangwa s e ngo « Ututse utamututse �p� Y,itupe �·.
epfo na ruguru. : , , ,
Bamtt�nge�a ,bagiçfl h� i, « I}jra <!l<t!ruka(1 ukir� ukirye/ J Tyo abana baiJ.wànira uburyamo bàbigi'ra bavu�àl hgù1
•
usa be:; igikc;ri1 iglk��X�b .rwqpgert:; ;r,[Link]:tgaj [Link] ami «Uri imbére- irtiberé 'ibw'amt'/ u ri'hag�i:' fHagati1ra; i1n,gomà/ 11
u�ttba�a ub'[Link]/. n�alçub.i\za icyç>, y.:arlfriY,y,{, apo gl}hewuka uri' iriyti Wta il\yuma ' irlyoma icy'urò·>{: 1 ltyo �ihe, 1u ryad1�
w;a PfA �.-,. .. 1 1 1 J J • : . 1 1 ) '� ' A t .vt • �. ' ·J ivure yihurira kuhava ngo aze hagati, inyuma ahasti'rliklre'
« Urarekurura bakayarunda/ wabaragaza bakarumanga/ und i. ' i ' f ;.[Link] ·· ' : J-qJ '' , t b : 11.:_ f . ' .cJ ·1 1-,J ,..f. 1 •.
wanyara bakarika/ wahirwa mibarare agakoma ». Uwo ( '' ' J �' .100At .:..! : J'I L'! !_.d r· I, JJ - 1 1 t. N � j 1 1� ...f ��d J. 1 J ' J.t
babwira '-nawe. , a�hob0·ra" gusu brhu:!ttgi ra • a-ti1 q< U&ate ' G.u.çl,l�jlna k�(aba�a gusbingiyq na--o�Qne ku muco [Link] 1
us•ayàng1!1na ·' nkl ii"iyòhgor>iL •Y < 'llfa m�i ré HrrflJ <r rwà'n'gb' um waP,a bamur�kaza , ).l,go aca,muk�, .kt,�kp , [Link],ka r.� 1a.r.i .
nk'ìmbeba 1 ù ha'b we impund'u1 rllhukara. Abapfà·bararlsiga ki ffi W�1 · 1\1;1!, t.,bi�abura:4 .-fl�a !ilya [Link](>; , [Link] ku.rà,�;IZ,<It
1 abavurse ·bakansan�a· l · u mwanz'i ukw�nga' 11-ral<amùgira· bigar�gi!Z1� -nq gukabj,ljiz.a,. po;l<unny�ga no ,.g,ukweoil•.
inkokoral inkoko zimuryane imyaniko ; A ragatamagizwa . ·�:_:. m ; ·
. ..... .
�� 1 "· � t , ,. .. 1, · l l� ,., ,.. ' � , A ·1 J.., ; Gutùkana kw'abana haba ubwo usangamo ubugome,
, , lY9_ urnwana, 1 y_,igan,n;ye . ap_.P. !ldi i b,i�a 1mq<::;>.e , 1 OP,f bwibaSiyè · Gmunfu �urH&k · wa'snYlzw:e. mi:! 'mnjwl agar�rwa
kubakopera ariko akabyitirira ko ari ibihimbano ,bye,bwir_�! i roti mb y in'o . • ' , i i l . l (j i l o l �· J,l l" t : ) l { ( i . . A '. fl. ,.] l i '- ' •: , /,
nyuma ingaruka zabyo zikamugwa nabi, bamunnyega L"!.J. J �· 1 • r .t · J · .L ! /. ;..i :rJI. � 1 J"J(-j;. L :,i 1.. � 1 : j,f!df i l
bagira ba ti « U rwiganWàJt>v/a•rtmskushwe twàma�él ab�na•. a,) r:by,eqg_(;!,ye k�;� .pusamboJ-?w.)nda-;r , '.!.' 1n J , , : ••d '· 1 ,- f
b'i mbeba ku· ruseng� ». \( J� ( l jr ,'l 1 1 : L rJ·_;dr"· : d
�-· � � } ··! . r �� ·J./ >111 : ,, / t i J ·) . ;...1 , n L j l,/ o·t ·) � f.l 1 r J
• . U rugero : « N t a mugore u rya irìkwa re/ kererse
" � u . . : ., . '� n . : 1 ; ) 1 1 J • t ff U, ( ) (t � A r·. H l ' Il
,: ���> _ um :·: ;2 a as �p to��1na,1 a t��� . �?a�am �e � �ere ��l
N Y I RA KI ROMBA / , v icaY.e m u k i r a m bi/ y i k u ra
� ' f· r� '
u tò�g�� y �t � t:� � z � n � . n -���G;t] ;.gb�J·� ��Ii'� a rì� n i
u �
bamusub1za bag1ra batl « Ututse uramututse aba an�tse uwa 11 r • :;�1 .L l�( h .:t. : a J l f 1. 111 �J( l !# ), Js/f J lj"\n L ll. f,'c'IJ:- r e ·
r �
30 V'.J
f' 31
« l nk w a re i r a ryoha NKERABIGWI/ i ryoha i mvupo ya g ishu mba igusha ku myanya y'igitsina.
u mu nono NKERABIGWI/ i ryoha u mufutu Gasuhe ndi so.
NKERABIGWI/ yagera m u butunnyo NKERABIGWI/ Kazibe akanyaro ndi kanyarwanda.
ikongeza u munyu NKERABIGWI... » U mupipi u mupayiti/ u mutipisa m isundij wo kw:1
buracyeye/ nasanze u m ukobwaj acuranga ruponpo/ nei
b) byendeye k u ngeso y'ubusambanyi : gara m a nguswere/ hacike ubuku mba/ duhinpe
Urugero : - « Cana mo NYIRANGOBOKA cana mo/ ibiju mba/ bizarye abazu nguj n'aba mba ranpwengwe » .
cana mo batakotsa mu ruju ma/ mu ruju ma rwabyaye - « Ye bakobwa b' i Nyansengej nri mugakangwe
NTIBANYURWA/ NTIBANYURWA yaravu n i ts<: n'i mboro ndendej mujye mukangwa na nyabuninpa/
avuna intini/ avuna inrini yo gutinika nyirabukwe/ ikubita a mazi ikazibukiraj n i yo mu hanga wo kubanyaza » .
Sebukwe arayireba arayivu ma/ nyirabukwe arayirora
arayiso ma/ ati hu mura mukwe wanjye turi k u m we/ mu - « N y i r a m adabadabaj i m boro i ra d a ba d a b a /
munyinya w'a mahe mbe hejuru/ nz�guha ihene yanjye u musund i ukavuza inanga/ rega urutubaj ntepe urutini/ n i
y'u musheru . » .
.. wowe wabinyigish ije » .
- « 1 m boro ya HITIMANA/ irara icukura a mazi/
[Link] ikanuye a m aso/ ikabuza nyina kurya ma » .
IV. GUTUKANA KW'ABASHUMBA
Haba ho ubwo iyo ngeso y'ubusa mbo yitirirw''
u musozi muzi m a. Abashu mba batukanira ku gasozi . ba ranguruye ijwi.
batishisha. Baritukanira ubwabo, bagatukana kuri ba
Urugero : « Abanyenyanza· ni abahe m u/ batu r i r iye
agahene/ bagatsinda mu ruhavu/ bagakubita iryinyo NYINA. A maga mbo batukana mo. usanga atondeka nyijwe
ku buryo bu nogeye i m vugo. kandi �vugitse neza. ku buryo
ri mwe/ ibyo mu nda biti hubu/ nti urahubuke w igira yo/
uta menera agacu ma ... » wakekeran_ya kubyitiranya n'i m ivugo. cyangwa n'ibyivugo.
Ubwo buryo bwo gutondekanya a maga mbo. ukabanziriza
Haba ho ubwo iyo m vugo y'abana itukana ira ta ibyiza ku m aga mbo adakanganye, ugaheruka ashisha. kuba
by'iwabo bibuze ahandi (agahigo). buga m i j e ku rangaza ubwi rwa, u mureshyareshya, ngo
Urugero : « Abakobwa b'iwacuj ba rakuna rikarenpa/ aguhugire ho. maze uze ku mwandagaza atakwl m �e a m arwi.
byageza [Link]/ bagakuna a m asuka n'a masekuru me »
Iyo abatukana banzikanye, bifata ku gahanga.
Ubwo n i ukuvuga ko ib'iwanyu an abapfu. kuko
bakikandagira ku ivi. m aze ruka mbikana. Muri uwo
badashishika rira uwo muri mo 1
mwisuko w'urusakwe, k i razira gusubira mu g ituts i undi
Haba ho na none ubwo iyo mvugo y'aba na ylgiìna yagututse ; k i razira gusubira nawe ubwawe mu cyo wigeze
32 33
,� r , f ; � Undi ngo :
ku?� � k'a ; , ,fu :� � i �� ?.�o ". �� "w_e �> �Y� . _big� ra?aza - l ,.J '-:' ) h
' .. l 'l
X w e ,s hfl?� we, ,ngutuke, f.l,lt�ngiriye itarma nyoko
uougwan,"blgaraga z"à ko IDYO warruzJ ISJ maze kugukamana.
> " ... l f • 1 ! aragata intanga ya mbere.
Ubu ndi ibitutsi biza byisukiranya. byivunderezanya • � .o� • -l l r ,,. ""rd , � r
agatebe z a n yo, u b a n j we' a g'ah i 'ta a s u b i z a , ataba n j e 'l Ur1,1d1 .ngo : 1 l ' !
gush'à kisha. ' Iyo• bitabaye 'Ìby<l 1rerò:·,umwe rnw batuk'a na -· Yewe' shahu we1, um�Jswe:z.i• wa qyoko ni nyo!<'oroqre.
agatangira kwiyumvira ashakls•rna ieyo a'l"il bù[Link], 1aba • ....'..- U ragasels:a @!lyisoka QY,oko. 1.- 1, " , " ;.� ,,,
ata>ngiye gutleba no· gtitàt'rn!Jum#1sùko•w 'i njyànal ky'0'�ihe -;: .Nwk�bu,r� i�yo .u,r.i!>ba. � .u.m,utsima , nypkq yicady!=
·
uwo batukana akora iyo bwabaga. maze akazikùra ·utwari ! 1 inyla m &.At:·�.. At. J \: 1 ,_n ,. 1
j .r 'td , .-, , . ·f . 1; (;
dusigaye mu ngahzo :ye;:akà!fflu dul;ikà, akamwuAgikany� ho -. Gakub�tane agat-l,lgJJJ ,�ia:gat,uba ka ,�ypkq, �. . " 1 ,
i b i tuts i a r i · cyò' r:J< igathgaza' in ta:nga " m u_gan-ztmyo. --, .Ga�sitaJe :lqJ mabya1y a sp ukubite amazuru mu gatuba, k�·
Ababyumva bati « araguhomeye. ntuzamusubire »'.' r. r nyoko. J ,,P 1 P• J ' r •
•· f' , " , ; _ . . . . ·'l.
kuvà l ub�o' !1uhdi >r ntiyùhgere �[Link]· ;;akai:imi, 4�ç;u. m��� • . rwg�o •:'1�H!C�dçsed 0Pll)P5Wura umuce
akanuma, akazanacuk ira aho kongera kwigera n�a'mutusra rJUP;�lljlgCìJ: 1.1:>;.. ' ,, · '"'',c ..! d . -· , J l J,
.
Nyoko ara_gqS)-If,a SUiYjl�� ;ip,�ip,.g�im�[Link],gasa zi 'mpt�nda
• • �· · •
rf t '#.
ayeyeyeyeyede�è�.:: ·..>�. .' 'ba' nd'i � a lx'>' b�t�\fifb· �11J n' ap�' a baca ,r ·
' : rh
·
� J ' o.\ 1 - ·� ! fl " 1 � J ,{ .� )i()" /l _:_· Nyokt> 'a �[Link]�rana igiruba '1g1 r�k � . j •1 • ' ' '" -'
mu cyuho bakarya 1myavu ayeyeyeyeyeye:..
� ·
!)• ' , ,... .� ' Il ! ! p ,j . é � ' f f :.1 J 'l f ! '!.'L�J,� 1 l.- ( o,A /. 1
-1t ,,..1 , : J ·J ) L [Link]� n�.� ;��. j.-· ,�·.:J.J ·· · o/."'� - - Nyoko aragatera inoft(J aho sti iyateye imbaro.
Yewe shià hu '" �e, ')Ndà�Utu�itr 'hgutokoze n<fa.g\(ruka · 01,�y�'�-�!! arag�J<q�� u m ';Ye,u ?'} e u, �wa ç<;J,'I· ,, 1 (
utuiitl)d-'u iYè 'g'J td�d rùgtirll ri\1\)V.io1 g\'lré\.-·a- lnù ,gdriib'� l<a >=� N yqf� � rpg,a pl\ll!, a. a,, . , 1 t;q�P, n � 1 u f1l! kururircr1
(J,.;tlY<ikN. )< I I fl ! l,dl/� 1 J � l 'l Ldl, < .;J11 t I I • l ! l tdl " ' 1. , ,_,, , , /, - Nyoko arakabyara inz1 �o ab rize izuba imbe��.�V;iziko.
•
J . d é' tr b� ! fr t i 1 )1 1 t d c · � r u t, ri f'. � . su J ! t' L .J -. "T J. l i.A< u jJ - Nyoko aragàshimisha i -S· 1 ·o imishishi.
J f , < f l < •. 1, .. • ·;i•"},.{l)�j , flg<J>, :Lt r 1,1 . r l ! .>i . • "�' t /' - Nyoko arakihara inkuru · ' ·
36
"u � 37
kwerera bakayizirika ku mizibaziba bayizitura ikamara 1 ;.l .. d · · n• " ri. �1 • 1 ' A � • ,,,A• i .
abantu. \ , 1 Hakurya z i rakuka hakuno zi rashoka ziri 11)� rutara
Nyoko ni riyiratuban'_gabanga �wa nguye- i - rhw'l>nga f w;abatapazi i l)nJkO ara�tana,gp Uf\IU�hinp fl)ll m)d ry'!
namubanguriye . akiri umucuko n'ubu ar-acyacumba w;[Link] . ,. , , , 1 , , .,� ,� r'
umwotsi rnu gashlno. Cy a k u r u k u r u cyaku ru m ba nn J<� i\-fflga�w.u9ga
Nyoko ni nyirakigu mba�umba cya ngumba V ibwami U JTl USh\'?O J!1 U i vl\. - 1 1, _ 1 1 1 ,
kibona imbor<i ' k ikasat'na cyayibura kiklheba :' on�era Kp mt�tl.l;�p,.furu ,�u , fP,'ffu6y,za-l)yoni , if11? �yr�, Y,\U;tJ;aze
untuke mushino wa nyoko. ' ' 1 • i m ish i no ya nyoko . '"' , , , 1 1 1 q • rn r <J
Nybko 1 ' n i ., rwdzh '-mb�He l rwh� 1rfJo'og{itl�iJ({(all'Rabi "'· Ku J;ljUSP,*jsJl*i ku ,m u��i}i:LI, ra-n�ol},i , wa, rus<waga,nya
k a mu renga a te n:gurWe n ' u m [Link] ' nhll"'n s i n a . , i,m is �j f) p ya n yo ��� i �ava im i r�ge � IJ V· , 1 ,, , )
y'umustindì' hejùrtr }ra higohgo. ·1" l ;;; , l - Cyaku rukuru cyakururoba ,icy q qa c,y )nyrpa cyf1 Hrrise
Iyarlnze ni1 yd y-ìma : nyokd arak imid ko mezi , nyok\> akjri: UJl!t,ICUkt>; n'ubu a racyacumbjl, umwots� mu
l, • gashino. l!
nk'intama. .l
Nta kb ol)okene blidal:ef·� n'lrlgo�yi y:urn'w a �a ·ihi'gttma : . �.u�.\l,Y· ���k\1• !Jil/1, , � LI�vn L\M , ?,})a,.ryf.(p_ng\� .PKr, P.»'Pky>.
i bi
·
r\yokb 1a'rakaguhè�a 1irlu �u;gu t a 'w' imbòro -y-a sd. · ; l ly ' i � ijq,lì.ujHgU, 11 di)<i i flPF•Hi , ,J f. ruqe ti q_a N�g_e ragere
N t'a ' gari katàmera 1 a1riasHarri i : ' nyòko ara!Ci'm era ,n k �-x i fa t a , ,!l\� \l.� isong� >r� fJk,ayi�\J P • . � v u. n kn i re n,z a- so
agashinge ·mu ga�hinb. ' >' ' ' '"' · nkay isoka nyoko muri bwa qusq b�' i !Jl iSll,l}ç,i ,ye.
Nyoko na;amuhòranye naramutunzé ·nanimutéiuye N.�D;I'I!:H!rìe �� i , R.- u k.� r�ge nikpren; ,ipj_�fnYeri nsanga
ndayimutera a'suka' imitezi: - ' ,.. r' · �.
' ' !(d i
ibikeri bigonga mu gas hit:J? �.a ny_H)<<.>. , " '' , , . ,
Nyòko 'ara'pfapfaha ara'pfay'bngwa firaca : iini�ovo c;-; .N\'II'Uye ,i .M u re r3 n,d j 1up'\Jtgabo ,Pta\l'l" i , .Bu�l,>zy/kwa
, ul')ld_agano, n�anga nyo�y ;[Link]�ije �u�.u bit· irnboro
n'lmira�u r'n oa ' ar1akGra' hirya agakòra hino- yàhena
Ìnturò zikamuhyiza. -' ' ·
1 · ' ' 'I l , : · a rabandagara mwongeye indi aratemhaoara, .\T it J � _.,
mw�> geye
. t t.f l ,,
<" !; ( l )
,
) :';' r, l • 1 1 ' � l .: 1 ! .,
• : A •t / f l , ., rj f! A -l 11q , indi arakumbagara nti , byuka uyirye uba uswewe !la s.o
--:- Kur t P)l �td,��J·j�lj[,IJ d ! fJ��J�a h,l �i, suHa;r�\l�j),rp,i tl� i �\Y. oko ' j .J I!. ! _ l , f .J , rf J J I ' ' o l 'Y I' A J , j ' !
'
8>:'
39
odi inyana ya bu,gondo ry'ingoto usanga afite imisubiko ireshya, afite i njyana
icumbagira itarwaye imwe, agwiriye mo isubirajwi, ... mbere avugitse ku buryo
nicotse mu ishyamba bunogeye u,gutwi kandi hari mo amagambo ashishuye.
nkura intare ikinono
ncyambara mu misumbi Urugero :
n,garutse nkura nyoko rugongo.
l ) -Yewe kana we yewe uvunavune
lyo abatukana banzikanye, usanga bizihiwe, ndetse
yewe kantuka yewe uvunire nyoko
n'ababyumva ugasanga bahimbawe kuko iba ari imihi,go
yewe singutuka yewe mu bisayisayi
mu yindi, buri wese arwana ishyaka ry'icyubahiro cye
yewe ndagutuma yewe birasa bite
cyangwa cy'abe, yanda,gaza icyubahiro cy'uwo batukana
yewe kwa Ruvuna yewe biratukura !
cyangwa icy'abo uwo batukana arengera.
yewe nugera yo
Ye,go na none « nimusigeho » y' abakuru cyangwa
2) - Yewe Muka,gatare
«bano bana barerewe he » ntibura ; ayo magambo
yewe wo kwa Gatana
y'abasheshe aka-nguhe asa n'agaya iyo mvugo, aba ashi ngiye
yewe yabyaye intare
ku rwiyerurutso.
yewe abyara n'ingwe
Gutukana, byizihiraga abana batarava mu bugimbi, yewe bamukubise umushyukwe
bikizihirà abashumba. lyo umuntu amaze kugimbuka, umusundi u racika
ibyo gutukana aba acanye na byo, yaba anabigize bikitwa nti ihorere mukobwa
ubukunguzi. hazamera uwundi.
40 41
,nLl•Htd L'.'t: .! <J'JI � u;11M - · ,l 6) - Mwana wo kwa Gatorano
mu mba r i ro z'a m a rako . - j J •.
. h1P f�t J "lf df;_i;L J fl r/JfO mpamagarira Garorano
bamu rera 1 mboro eshatu 1..- , _, _, n
. . l l'-\1 l lLVl l. ll '< U / 1 l,fJJ l f/)j ku iriba ryo kwa Murengeii � ' ' '
1ya gara ndaru 1 rahama .i
• v�n1 u r 1 l{t l ') rl '- 1 n • ?'1 J l U . uri nsanze aho nyoko . akura insy"a
. . . .
1ya karmdw1 1 ra hagama ·-' ' l 'J Jl l '-!
. . . ·n �I'J 'lltl l I. 'Ul,::J.l, L'flfl 1 1 nei mpa agasya nirebere
bay l k uza 1 k Jru m l'k0 � 'q
'I N .'l i w r ;: G N d . ,,d•n 1 l l L ati ureba iki wa mwana we
cya ru m J tse nymtku ru .
. >VI ')l [Link] D t lll J.<hbn u n nti ndeba rukuma-impare iyd
mu gnunru cyaboze
. -..
: q r, l 111 1.1 t f n u t! n [Link] l rwa nkundira nkunyaze
maze 1 nyom b ya .1 ra ba bona
. . . ' rbr1. li 'L'( flll :.[Link]'(OU unyaza unyaza. hehe
1t1 n 1 m u m pe ngerageze
d)Jl"� J.,J i 1 1 1f!1 1: '•'lrw;i,, nkunyaza muri badunda
ejo ntazajya kuba rega
badunda ba rugongo
kwa N racyo-nayigize.
rugongo i,gomera amazi
·. {fll. l i O �IJ 'J ; l L ffi h amazi y'urusubiranya
5) - lbaraga ibaraga ibarag'-à:'' ·J c,:.�..·...l '-"'' •• :nt>·, du? subiranya wa kagore we . . . , ..) . . r'i ' !.l � L ' l
lba raga n roye intosho · 11 . 1•L;.sd r; •: .).HlGÙn ndanze wa kagabo we lt
•. '
lba raga mu gasigari G;(1 :..1·) rr,. ,)ugdJf! 1.)-(n.. mn niwanga nda,gukomeretsa ..
lbaraga ruvuza - i m J5• re . . t ,Nr;•vTH 1.n-n·1 nidrw unkomeretsa umpawe na nde, -r 'l � (l
Rwa nkundira-nkunyazel '( n d u � �. ::J ,.'n ;·,nd ugn nguhawe n'akago kanjye .\ o. ; • i · � , ). i
N ra musore u ra nyaza ì 1 blid1 o:n:. l :.>;.;,ll�l.-L., kabengerana ibikari , :,., 1!1 •· ' )i t" i l q
l ' /
Kererse M u nyakaya nza i d uwm "drnL •111 Cli LJ ::� garaha inyambo nyinshi :.•. . t , ., ;.� . 1 1 u l ll >r· ,., ;)i
U nyaza i m ish ino yumye •J d•;rl h�t)-( 1 snu .• uzaziragira hehe t · ' , , 1 , • : d c.; , n , , ., J
Yu ma nye n'ama nyare ' �· CJ '·'- 11 r; "r t JJ I I ri�um td ku mushino wa rugongo 1 'l " > n11 , 1 {
A m anyare agira abakobwa t:ff". • lJJd,JvÌ OQfl'J ! In •
. rugongo ivubura amazi , j , ri .
' .S. •i (!l.S. G :>i h : I S f:lfiL amazi . y' akazuyazi
Abakobwa bo ku Gasharu Ji'·' r. ! : 11 J f• J , u�umo umusundi uri ndaje l l.d IJr.
• • . )
agasha ru Nyiras habari -J I<i- 1 t)r, : w � n IH Plodm • ,, imboro iri ngwino nawe 1 1,rt 1. r f t
urajya he wa kagabo wé' fi L 7 > l i '·'� • rn • 'P in ni cyo mpora nreze amas o, ,-' , . .
.
nel <qya k unyaga R ugonclo 1. �sn rdn Lri 2·Jr11ffl ·' nunesha nkaganzwa
· . •, 1 1 H '!• 1 , .
RugOndo rwa rugongo nza1wvugira imyaro , ,, ,,1 1 _ . , 1
F'.�
42
insandaza-maganga
2. Kwiganzura ubutegetsi.
odi rukura misundi
ni jye cyumya rugongo. Igihe cyose umwana ari imuhira, aba ari ku gitsure cya
nyina , cya bashiki be, cya nyirasenge... kuko ari bo
biriranwa. Ni bo bamurera bamutoza iki, bamwangisha
kiriya, bamuhatira iki n'iki. lyo umwana rero abonye
lyo usesenguye ibitutsi, usanga mo bimwe mu b(gize agahenge ko kwipakurura iyo nkeke ya buri munsi imubuza
ishingiro ry'umuco wa kinyarwanda kuko icyandagazwa iki imutoza kiriya, akigira ku gasozi akirirwa yo aragiye,
iyo abantu batukana ari uko ku busanzwe kiba agerageza kwikokomora bwa butegetsi bw' abagore,
cyubahi tse kandi cyubashywe : gutukana rero ni akanabigaragaza mu mvugo. lbyo yabuzwaga gukora
ukubahuka ibisanzwe byubahitse. ak abikorera icyo, ibyo yarindwaga kuvuga akabivugira icyo,
ndetse noneho akanabivuga aranguruye ijwi, yumvisha
Gutukana ku babyeyi b'abagore, bishingiye ku ruba oda ko ntacyo akikopa, akanagereka ho kumena ibanga,
m pamvu enye z'ingenzi : kubabaza uwo utuka, yasaguza ibyo yabonye cyangwa yurhvise mu gihe cyose
kwiganzura ubutegetsi, kurengera uwawe no gupfobya abamureraga bisanzuraga ntaho bamuhishe ngo aha
ibyo uzira cyangwa udashoboy� kwigondera. aracyari umwana ntacyo azi, ngo ntacyo azazimura maze
aho biyuhagirira ntahahezwe, no mu buryamo ntibamwite
ho bagakeka ko asinziriye, na ho ubwo ibikorwa byose
l. Kubabaza uwo utuka arareba, ibivugwa byose arumva ... !
44 45
. 1 .
( ll \. • l
. '
uk iv ugisha ngo aho n'ubusanzwe ntiyari inetse ku buryo
cero, m� gihe cyose ababyeyi baba bariho bashr.o�oranya,
bùshi mì's h'Jj� f !' ! '! l. l vf v ' ,.. l)'l'l f rl!, -· !"l' JfJ . ' ' l'I )
abana badatirimuka aho, baragumya bakabumva ariko ,) l ' l .,, • ..L.d ' Jlll ;... ,,, ' 1
· - f ' • l i l L! t 'J !.. · l . . d._
barekereje ko se ba r2un• ukuhoko agak ra n ina. Byaba
·
,cl n o� d; f:" t r � . iiìi . r , , . ·
d , /�l . 1.1 l r" ' L �� h '
.
ma!intr o
, ,lblJ!l_fJI:d�
iJ l "'
ry tiJttuts t y aDas umDa
.;1. jJ j . > li jJ/· n t (J
bibaye rero, abana agatangt a k urengera nytna , 1 1 . r l;_. f1 J l ., ;j (; ' l !J, f l t. l l .J, ,. rl l fi J, 1, , O l ll 'J 1 t d t •1
b�kamutab�ri�a, bakamuJieqgeza 1 �ma�ira r �geretse hò Ii3ì[Link]�i �1àbàs humb-� B�itlffsWt
[Link]àba·gt,tle;'
n),1tubaraga twabo twa ma tw9)yo 4mwana [Link] n 'iyd ababyéyt ll:rabagabo •l'>a'je'' ind! 'usa'rlga a(ari bh1 1gli' tùtsi
cero, arengeza nyina ururimi ya(\da_gaza nyina "o/·�ull)untt;. [Link] à cy a hg'Wa kigene'W e. l nr . rJ . ) " ' '· 'J .. . 1
umutukiye uwe, aka wa musizi wabwiraga umwami ati 11 rrt� ''t ' r�t.l .;.t( L I. . \ ,.. 1 �. ,. , 1� . 1 ! 1 ;
«Nzakurwaniza amaboko nkurengeze uritlm h>. : ' Urugero : -:n • Ny,q!<O aragaJ�.HI ,inogo ahq §o yateye_i.mbow.
,, l '/ Ni nyoko wandavuye, so we yakoze akazi ke arangije
' ' arigendera.
. 4 . Gu pfobya i byo u z i r a cyangwa u d as hoboye •J t d o rf i!! • bu li 'II 'J !I H V "J Ll:su o (di . rq d ot f} IJ V .ì
· 1 ' kwigonderà. " :o • • '/ - Nta ho ubuke.o�J ll§i�t�.r;t n'ingobyi y'umwa na
1 l. 11 •
' l ,., ! '... - •. lò ... �. irag uma : nyoko arakaguhek!J. mu muguta w'imboro ya so.
Indi mpamvu y;gerekwa kuri -izo ni iyo gupfobya ibyo OHfl h !i!Olf!L� ' l 'l , Il J .A � H ,! l)'):.\J.:'/ ..J' l , · pn: o /,11 1
uzira cyangwa se·ibyo,udashoboye kwigondera ku�ira ngo' ·
Y(:go. '11a., IU>�jmbe>ro-!y�tSdr i2abagw.a Jbayunt:-'1h0 u [Link]
ushobore kwihanganira kutabigera ho.1 rwayo ariko si [Link].h"g>M >k �wè, byjbl!ee. [Link].
'l ·' • . 1! r" J l 11 urutubutse (umugut a) ; na ryo n i ishema. Hazagorwa nyoko
, _ 1·.T,w,abo q ye . �q . ,\gi h <,!r' cyose Uflil}V aq a ,lil,k,ir i )l rx;w�o [Link]'Hèka 1�"u ri urw 'fUhu 'nv'lmbùhr\àbcind i l%l:ly�yì b � hek a
adahezvya �fiP� ID!;! [Link] � �agiri r�, �aba n;m u �yarr,o, � rtì[Link] 'hif\l.t " tw''iRdm a'' èyatlg'w i11 rw'in��b� 'cfàrl�\>Ja
mibamwite. ho · bakeka ko asinziriye ... na ho' ubwo, tbtkprv,:a, t'W'tmp8h,kcf; <:!i'[Link]' k ndi\'�;gowé '·I<aBifi lfÒko imb<![Link]
y
g
byose arareba,_ i.b�':� � a !>yose arumva. JN i ukuvuga rero ko y'umu'g atiCI 'w . hia' -cyo izdngefa Ifumuma rì1ra l\lrévle n'uko
mu mi.�:�imbukire Y.e, u�wana aba azi nyina bihagije �detse1 f i..[Link]� isigaye 'arf 'ii'mwume '\v'ìgisebé.
ytih�&hb 'tìi:-Ul!-1'
na bashi�i be, qk'y�ç> na bo ba�a bazi basa�.a ba�, Umwaq� MU 'b'itursi J ·l1ash'db6y'e gushyikir a, ' ri"aSa'rlze ' rtfo ·bibiri
w'umuhungu rero, , igitsina gore, aki�enyer�J�PEt ,nyip� bfh�ihtà'-'Wo�& s�- umu dhì; afP oy'1bi c 1 ·1 •;•J ' l i1 r , . '• · ·
cyangwa kuri bashiki be, ari imiterere yacyo (mahezwa , GW · ff l lll) O , C'/ ')1 ' _J f'li I l , Jd l � l ri" rl 'J ,J ì/ t' N!Jfl•; r
mu rwiyuhagiriro, ..aherekeza bashiki be bagiye kunyara) ari H.. [Link] [Link]�sura f so' �ivuge imbaragasa JZimutond a .ku
mu mikoresherezwe yacyo (mahezwa mu buryamo) . A bo od t nkaka, , Guburu:li ,, i j amb.o , i n.k aka, rikoresh wa
KL!
ngabo yashiriye ho amatsiko bamubera umuziro, agatangira c·H�[Link]}:nr. ,:_ , . l' , � t-: n . · n t d . , -, -:: ; .-
agapfobya ibyo byiza abazi ho kimdi adashobora kuruma ho, ;f'tf' Ny(J)ko. amkantum a f �, Nyarugeoge· ngarlfke filamenye
adashobora kwimarisha ipfa. Ni bwo rero atangira t t.!�ulawenge nkubite ubuhiri pasi ,nkurerub
utini bV.t.a, so.
akabyandagaza, akabisebya ... agasa mbese nka wa muhari 111 1 J n , ': ">� n )• J •
···!.\"
wananiwe kwigondera imizabibu ihishije cyane, maze
47
46 (\�
Ubundi usanga abashumba bitukanira ku ri ba nyina ku rim we muri ayo magambo u ko ari abiri, yavugwa yeruwe
buryo koko usanga ari igitsina gabo cy ibasiye igitsina gore : cy angwa se agenekerejwe. mu nshushanya-mvugo :
abakobwa baragiraga nta bwo bo batukanaga. Muri ibi r ugongo (injuma, rubanzakwicara, baguname, ikijumba
bitutsi rero, utukana arandagaza amatwara ya se w'uwo cy' ingondore... ) ivugwa mo inshuro cumi n'indwi ( 1 7) na yo
utuka, akabanza kumushahura mu magambo agira ngo im ishino (imisundi, inyama, icyo akuba yota, ingabo
abone uko atunganya umugore w'uwo amaze gushahura, ari iki ngira a m ag ara, ibinono ... ) ivugwa mo i n s huro
we nyina w'uwo atuka. Hari n'ahandi atukana arenza makumyabiri n'eshatu (23) !
imboro ya se w'uwo atuka, akayisoka muri nyina se
yiyumv ira ! ! ! « . . nkayifata nkayisongora nkayisiga ivu
.
Iyo myanya, utukana ayifuriza gukoreshwa ku buryo
nkayirenza so nkayisoka mu bi nugunugu bya rugongo rwa
buda sanzwe, igakoreshwa n'udakwiye kandi u tabigenewe,
nyoko ».
igakoreshwa ibidakwiranye n'icyo yagenewe, igakorerwa
U mubyeyi w'umugabo atukwa rero iyo abereye ho ibitaba ho, ndetse byanarimba ikaburwa, igacibwa,
utukana i ntambamyi yo gutengeneza nyina w'uwo atuka. igakatwa ... !
N aho ubundi, se w'umu ntu nta kindi aba amushakaho. .
Twabonye kandi ko utukana aba arengera nyina mu lyo myanya, utukana ayifuriza gukoranirwa ho
mvugo, ko aba amurengeza ururimi kuko ubusanzwe n' amagorwa yose iyo ava akagera, byarimba akayigabiza
u m u by e y i w ' u m u g o r e a r i u m u n y e n g u f u n ke y a , inyamaswa z'amoko yose :
Umushumba rero w e ntakeneye kurengeza se imvugo : se udusimba : imbaragasa ;
arihagije, n i umugabo, arirengera akarengera n'urugo rwe inyoni n'ibisiga : umusambi, sakabaka, imisure, i numa ;
rwose n 'abe bose, ntakeneye inkunga y'abana ishingiye ku inyamaswa zororwa : inyana, incarna, ingurube, imbwa,
magambo gusa. rusake ;
i nyamaswa z'agasozi : intare, inturo, agasamunyiga,
Ibitutsi by'abashumba bigusha ku myanya ndanga
ifuku, icyugu, ibikeri ;
gitsina no ku myanya ivubura imyavu.
« inyamaswa » zitazwi neza : inkuba.
Ku bitutsi mirongo irindwi n'uniunani (78) nshoboye I myanya ivubura imyavu na yo, igendana ·n · imyanya
gutanga ho u rugero, mirongo ine (40) muri byo byifite mo ndanga-git sina aho n' agatsinda bya_gaturanye.
48 49
'
lgisakuzo
1r,: n t 1 t' f l ffl
n. uw umuroZI »
ki2:ira kiri : « TT mwana w'umwami, aturany,e
�;) .t �:.U [Link] L X J•Hfi t. ·... � i' � , { vi -- ,
; sJ :
l- N'§6k'b r.' 'af."adasi J;i>u � a J ri/u sek'è� ; " urrnisa'rribì
' l J '!J '1/ JJ l
. I Jt r r�� .. �:-p�
.. J t Li t iJ/ 1 f1 t1 umusumire agashino.
kicwa ngo ni « [Link] n'innyo » . ,
,
� J . 'I J . � lJ(f; tJ , J' f l .. . l ff d l• · " · ·�· �. J f .,.j 1/ Nyoko arakagusasita irhisalnbi umuhy�nyuÌ:e
1 -1�fi1 iS� fl��- L , :l c-� '� 11 :, t
lbitutsi by' abashumba, i by' abanà, 11 if.)il<drongano,
bigwiriyé ·mo ii\fya'rra 'ii1'òZf! ishfr\'giye·ku no ku «·s'ùbit;{,iwi �Y,P!W.. "\[Link]�aqil ,Uf!\Wìyruru umusundi..
ndes hy6' y.'imbati rl:>
>>:"� ' ,.l r p r )l � ., ;.{ / � Nyoko arakicwa n' inkaras4ndi Yi!, nyc;>�osen,ge...
·
J
- NYf:�O à
1 r�J? 1cu 1_31 itwa kJ. JP, U ��pge,, . na · v.; o
_ �
umus onga umumene... na�wo umusambi usokoza ·
" <1 l /Jj ...: :H 1I. ' t.1 r r L L. Jl[l l{q ,. t 4° . .>: ! fi' J · IL 1
isunzu na yo sakabaka ijy,a ...
t ) .-) f l •�fl! t?ll _ { L)_ f ll ,' 1� .... l f Ì ' :,� r·· . r ') 1/ l�> ;. • : : l_
, :- .,.. ,an;ngunye n umusonga mu nsm? y umusundt. ..
.ì1 0 J1 .� ' l . _..l
.• l • '
,j l• _;.1,,1 � . l . l le&:l l.·
• � 1;. ' (
f . l l �
!.:J" : r,u:pfdngd.'12:'W ,?.i J:dn J;�iol rdot. I '( 1.;.1 n ... nkayisokasoka nkayisongora . _nk,[Link] ivu
. , ' t' , C!..U� ·Nydkfu a:raga�ttl"hi:t,w a:•nlu\v<it acuik�e<w.« rucamege L("J ' f l '>-> 1 nkayj�oka nyGko, :mur:i bw_a bus<!- b.w:im_isu ndi ye .
ayimucire mo. , r t .J·J·n Ji
· 11' ' '[Link]! Ny0kdrn�ri(g"à'Cum'ii'w aL ·· na < iB1ka<Ciye- imbW'a !SHf, : , -;- ·
.!)ly,0ko ar(lkaguraQa UQ:�ushino P!f1UShogoro.
rfyrdmù'itf flgu-<it:ùka·rJMt<k�é:·ika'mutlù�l(a .. . � - .:N;ypM;o ra�agashimis a hino imishishi. ·$f
N yoko"': aragatumit'Wà 2' na J '' Bicumunyu by a -c , ._. ... .imishiqo. ishoke I-Soko- rya_ Bizige.1 ,'
•,cl ,.-J rn , '@.ieti mba"� fitacu�Ita :J.'àngatlà" amaseke yo kuri JA ·•·�· '' ar<!gacibw� ag�s i _o n' agas hibuts,e imbeba
w
M ogo. n' ' li � zikarye. ..... ...: 1'
111 ' ·-n l i;1t,Àl f., •( l ., u :J. , ,1 , 1 ' .) IJ; " - ·,o� Kumushikishiki ku m shikurankoni .... imishino
l y ' i k i j ugu j tj g ,u . i y ' i_k,i j a,Q g a ��. J a �.t tb e t i n a -
/.J/ : ··ya·'nyol<o irava imiregé'sho� "·
, ' Hl ; r· ,, Ma�J;ag�f<ì:;i, n. : " w1 .,_, , v1"', . .... mba ndoga rushikashika- nishika--imishino ya
•
- Nyoko arakimana ·urujigo n'inkond.o, Yr� rujoka ... � >! ' · ' · ' r '
nyokò.
- ... icyugu cyagumbira injunga y' injumà ya nyoko. l !.
.., 1 , -;-1 Nyoko·· ?Ji:.a ��gur '!�l!. �l}jpr� a inj u rn�?w:e.- . f /T/ : - Ndagutuka ' ngutokoze ngrltuke utatabe ujye
. , , ( il , Na-� a � z� gyq kq �eJ<ur!l. jnj�iu..:-:-! f!ll!?.�.t.':l� a injuma. :- l 11 gutora ubututu bwo gutera mu gashino ka nyoko.
51
Ngutuke n i rangiriye irama nyoko aragara i n ra nga ; M K/ : - Nyoko a r a k i h a ra i n k u r u ll'IU nkanka
ya mbere. z'agashino.
Gakubirane agaruru n'agaruba ka nyoko. . .... kubara inkuru inkuba igakubire.
Nyoko arakagurana igiruba igiroke.
Nyoko aragaragaraga arambane n'agasiga abanje ;NG/ : Nyoko ni ingungu nyina wa ngurube .....
Nyoko ni nyirarubangabanga rwa nguye
gura rugongo.
mwoga namubanguriye ..... .
Nyoko aragacibwa ururezo ururuba rumarane
j H/ : Nyoko aragahena mu gah inga m penengeze yo
n'innyo.
aga h i n d u m u k u r e i n y a m a y ' a b a h i g i
naramurunze naramureruye ndayimu rera
nyimwambike m u gahanga.
asuka imirezi .
..... zirimo rurare rw'abaranazi nyoko araranaga ..... INDES HYO Y 'I MB ARIRO
Ku mururururu ku murukuzaJ1yoni ...... .
jKj : - Namanurse kuri Rukirage nikoreye ibikenyeri U rubariro rugizwe n'im igemo i nlmbirse n'imigemo
nsanga ibikeri ..... . inyarurse. Umugemo unlmbirse uvunje ibiri i nyarurse ;
Cyakurukuru cya kurumba nyoko aragakurunga ..... inyaj wi ibanziriza urubariro nribarwa kimwe n' ibanziriza
Hari ibirursi usanga bigwiriyemo i m igemo ijambo riri mu nreruro rwagari.
ishamikiye ku bihekane by'inyamu nwa cyangwa
Iyo njyana ihungabanira akenshi mu rubariro rwa
by'inyarusenge cyangwa by' inyankanka.
nyuma, ari na ho haba hazirirse ijambo nyagirursi .
j MBj : Iy'i mbumbe iy'imbumburi iya rukara rwa
mbonyi iyo nyoko ambonye n'imbaro yanjye lngero :
agira ari mbaaa. Nyoko ni ngungu nyina wa ngurube : : 12
Nyoko arakagurana imbaro imbogeri. agira imisundi magana inani : : 12
..... imbarimbari mu mbariro z'amarako ..... Nyoko n i ngungu nyina w a ngur · : 12
Nyoko . ni nyirakigumbagumba cya ngumba agira imisundi izi kwerera : : 12
y'ibwami . bakayizirika ku mizibaziba : : 12
/ M P/ : Nyoko arakagurana imparr:: impamba. bayizirura ikamara [Link] : : 12
Nyoko arakagurana impare impengeri. ( Nyoko ) arapfapfana arapfayongwa : : 12
/ �J / : · Nyoko arakagurana i njuma inj umbure. araca imi�ovo n'im iravumba : : 12
Nasanze nyoko asekura injuju .... musarura arakora hirya arakora hino : 12
mJuma. yahena inruro 2:ikamu nyaza : 12
..... cyugumbire injunga y'injuma ya nyoko. \ Nyoko ) aragacumirirwa ku musange : 13
53
na wo umusonga umumene ibere : 12
na wo umusambi usokoza isunzu : 12 Twadutswe mo kandi n'indonke z' ingeri nyinshi,
na yo sakabaka ijya guhanuza : 12
um untu aragutuka aho kumusubiza ukaboneza iya parike
ukamurega, mukazurungutana mu nkiko, ugashirwa
umukuye ho akantu gash ingiye ku ndishyi z'akababaro.
Nyoko arakicwa 6
n· inkarasundi Gurukana kwa gishumba byahoze ho bisigaye
6
ya nyogosenge 6 byaras imbuwe no KUNNYEGA.
i tagira utuzi na tunifnya 6 VI. KUNNYEGA
Ku munyegenyege 6 Gutukana, ni ukubahuka icyari gisanzwe cyubahirse
ku munyegerezo 6
kan di cyubashywe : m cyo cyandagazwa iyo abantu
ku mudakubitwa 6 baruk ana.
kwa Rugaju 6 Aho twamenyesherejwe iyoboka-mana rishingiye ku
irashya i rashyukwa 6 madini y'ahandi, higeze kwamamara ubu ryo bwo kun nyega
nkayisokasoka 6 ayo madini, hifashishijwe zimwe mu ndirimbo zamamaza
nkayisongora 6 ubutumwa n 'amarwara by'ayo m adini. Hafarwa amagambo
nkayisiga ivu 6 asanzwe, agusha ku nda no ku myifatire, agasimbuzwa
nkayisoka nyoko 6 ay' idini, maze akomekwa ku muziki w'indirimbo y'idini iba
muri baguname 6 ishyizwe mu biserso, mu bikinisho cyangwa se mu
yakunyaye 5 binnyego. Ibyo · byigeze kwamamara cyane mu myaka ya
Ku mushikishiki mirongo itanu n ' imisago biza gucuba muri za m i rongo
6
ku mushikurankoni itandatu.
7
wa rusabaganya Ingeto nyinshi zm buboneke m J ZO mu ndirimbo
6
imishino ya nyoko z'idini gatorika.
6
irava imiregesho 6
lndirimbo nyayo. lndirimbo y ' i mpi mbano
Iyo mvugo ya gishumba yagiye izimangarana ; ni mu
gihe kandi . . N ta bashumba ba rwoma bakiri ho, nta Tukuramy<: B i k i ra M a r i y a Tukuramy<: gif( ) k i k i 1 H:rsc
bakirirwa i nyuma y'amashyo y' inka z' indatama hembe, Tuguku ndc: M u b y <: y i wa Y<:w Tugukunde k i j umba cy ' i h u ng<:
l n c:n1a· zc: n i wowc: u z igaba An1ata aryoha n i i k ivuguto
n'uyoroye ayororera mu kiraro, akayihingira ubwarsi,
wowe n1usa u zl' kuduhoza lnyanla zo z i b i r u r �i byos<:
akayahirira.
Udufashc: - _ W<: bugari -
5�
55
-
Tuje: none: kugushin1a Tujé noné kukuratira M ur i iyi myaka ishize, haharawe uburyo bwo guh imba
Mubyeyi udahemuka Amashari n'amarararo
arn as engesho asekej e, kuko asa nk' afite inj yan a
Nta we mwahwanyije i hirwe Aho twabonr:yc: i n k weto
Bose bagusingizc:. Nta we u k i j y a mu Misa.
nk 'iy 'arn asen gesho matag at if u asanzwe a zwi, a r iko
ugasanga i nganzo z'ayo masengesho zinyuranye : mgan zo
Mu Ukarisiriya hari u k i z a Mu ikarirusi h a r iyo imwe ishingiye ku isi, indi i rangamiye ijuru.
a ba n t u umukobwa
N i Yc:zu K r i s t u ni u m w a n a Akenga amarwa Ise ngesho ry'inkumi yagumiwe ryigana irya Bikira Mariya
wa Mungu a k a n ayaryoshya Nyi rimpuhwe.
A k u nda abana be: akabana Muzé tugéndé r u jyc:
na bo kumuvumba
Bikira Mariya Nyirimpuhwe
N i mu n 1 u s<:nge - Ntari butwi mc: - wibuke ko nra wigeze k umva
ko wasubije inyuma uwaguhungiye ho
Roho ya M u ngu Murc:myi Padiri YohC� n i arankunda agutakambira ngo umurengere ngo umusabire
Uzc: u k i z c: abamu bawc: Ni 'we wanjyanyé i K igali ni cyo giruma nkwizera
Nizo roho w i ren1eye Aho bat<:ka i n tofanyi
ndakugana nkuganyira
Zigwiriz<: i ru.:nla zawe: - l nyama ziryoha zokejt:.
umpagarare ho ndi umunyabyaha
Mubyeyi w'Umukiza
Mubycyi udahc:mub Mubyeyi uzi gutt:ka
miwirengagize ibyo nkubwiye
U mc:nyc: abawc: bosc: Nta m u n y u mu nwccri
ahubwo ubyumve ubyite ho. Amina.
N t u t u z a kubafasha Nta supu m u b i j umba Bikira Mariya Ny irimpuhwe
N u w<: w�m.c;a .c;u k i z a Ni i n z i ra i jya BlU isoko Wibuke ko n�a nkumi n'imwe wigeze kumy a
Mub)•<:yi M w i za - Kunda hotc:ri - lvuga ko wasubij e inyuma
Kuzajya mu i j uru Kugenda mu i jana U waj e aguhungira ho agurakambira
bi nunara agahinda bitunwra agahinda Ngo ull? urengere umushakire um ugabo
iyo amakuba yajc: iyo amakuba ya j<:
Akaba ari cyo gituma nkwizeye
r w i r i ngira Mungu - t w i r i n.c;ira feri -
Ndakugana nkuganyii-a ko nagumiwe
M�1riya nyina wa Y<:zu Mariya . . . . . . . . . . . . . . . . . M ubyeyi M ukiza
Wabaye n ' u m u byc:yi waru M u s h i k i wa . . . . . . . . . . . . Nriwirengagize ibyo nkubwiye
Utabara abC� na baw<: bost: Un1usor<.: w a r i w a m u sabyc
Uby umve ubyite ho umbonere umugabo. Amina.
Il a gu k u n cl<: ·bag u k ort:r(: - Yi lwrey<: i B u j u m bura -
K.M. �. . 1 24 1 , Ukuboza Ù- 1 9.S6, Urup. H.
Yesu ni U n w k i za nd�m � w ir i n g iyc Jyo ngizc ibyagP nyw:1 icu pa r l l1 l \\'(· Ryahi mbwc: na ] .B . H A B I M A N A
Y<.:su ni lJnwkiZ;I ndannv i r i ng iy<: Nagira a n 1 a h i rw<: nkanywa i k :1ziyc Sc:rir(: B I H E M B E
ndi igiri cyarcwc ku nn1gczi Ndi igiri cyar<:w<: nw kabari Sc:g i tc: r i K I V U M U
ndi ar11ahoro pc ! Ndi unwsinzi pe � Commune NYAMABUYE H . P. 1 1 - i C i w rama
56 57
A h< > kumbona bagaseka
ISEN GES HO RYA SA LIGOMA
Sin ywa lisansi mbishaka
Mana yanjye N i ugushaka icyatuma ntinyuka
Ndagusenga mbabaye cyane Sin daw mu materne nishimye
Si ngusenga ndagusiga nuza N i ugu t i nya gucak irana na .Jand aru me
l m pamvu abantu bose Babyey i m u ny i rayeho
Nan jye naba umwana mwiza.
Banyita Sal igoma
Nk'aho nanze gusa neza nk'abandi . K.M. n" 1 249 - M a ra Il 1 987, Urup. 6.
j . B. H A B I M A N A
Mana yan jye
Kivu m u - NYAMA BUYE
ko navu tse nk'aba ndi
I m pu ndu zikavuga ISEN GES HO RYO GUS H IN GA U RU GO
Bagahita ban y i ta Byago
l rya ba tisimu rikaba N ta k i rende M;tn a yanjye, Mana yan jye
l rya Sa l igoma ryo ryaje rite ? Ndagusenga mbabaye cyane
Si ngusega umbaba rire rwose
Mana ya njye Nubishaka ndagus<.:nge rera.
ba mbw i r i re bose
ko kuva ubungubu Ubu rwose jye na ragowee
Nanze kwitwa SALIGOMA Iyo ndi mu bandi n Jbura
Simbe rwose n ' i nkaritasi icyo ngamba
Kuko Karitasi Ngacu rika umutwe nkiyu m v i w
Yayindi yita ku bibazo Nkumva ibyo gush i nga urugo
by aeu Bi mbereye i nzozi.
Yam paye i ndanga m u n tu
Erega reka binanshobere ni
Mana ya njye mu gihe
Bantererere bose Dore ubu nta gasambu
Banzi rika ne rwose Amasambu yarabuze
Bandinde rujyane Umukobwa w 'ubu ni Murorunkwe re
Be ku nsiga bans iga nya l nkwano y'ubu ni GAfARANG A
Umubano w'ubu nawo ni
Kuri iyi si y'abagenzi Habanaba k i ze.
Ba m pugu re, banyobore
59
58
Ubu se M a n a yanjye nigire me ? Bene t zo nd i r i mbo zaku ndaga gtd . : ndagu r w a
Gu pfa bucike ! Ibyo ndabiri nya 11 b a nye shuri ba k iba riza bagenzi babo b<•Daga bai<·
·,1
•ura ngi ra ishuri. M u banyuze m u ri izo nzira, nra \\ l'
Guhambanwa i ka ra i byo biragars i ndwa
A ri ko ngo K i l iziya yakuye k i razira
� wri rimbish i j we << Tu rare isuka ru ragw abira u mush ike » ,
,, Umu r i mo n i ugu h inga », << i b a u w ra v uzwe >> n'izind i
Gusa icyo nzi n i u ko kwiha Imana n' izin d i zabaga zimaze kongerwa mo a nwga mbo ya
arari ibya bose. g is hu mba.
B u ry a koko ubuze uko agi ra ( ; u ru ka n a k w ' a b a s h u m b a by a r i i m i h i go, b y a r i
agwa neza. i k i g a n i ro cy i h a r i w e n ' u w o 111 u r w e w ' a b a b y i r u k a .
Ubu naremeye nemezwa n a Abash u111ba nriba k i r i ho, ariko ababy iruka nr ibabuze :
Nyiramba ragasa ,1b'ubu nabo rero bafire uburyo baga n i ra ba rukana
lyo yabisharse a ranyirariza bube ranye n ' ig i he ba ri 1110.
A r iko kandi umushiha we
u ragarsindwa UMUG F R F K A W A MB FRF
Guhora durongana buri munsi
nabyo byandambiye. l) Jcy i v ugo cy ' i m bo ro
Ubu rero ibibazo byamba nye i nsobe lmboro n i inzanage in za na-bibondo
None n agira ngo Mana yan jye i n sa ma -m aga ra i n sa ndaza- m aga nga
Ungi re inama isumba izindi yav uye 111u B U R A C A N E ihunga ubu ragaza
Umpu m u r i ze nshire izo m pu ngenge iza izunguza ibinagana i mbere ya rugongo
M pore i reka ndi M u r i mukeye igeze 11111 nkarwe z'unwkondo iras h i nga iragongoza.
nk'abandi basore.
A m i na. Yak ubiye igikecuru 111u gikombe
k igize rigo k i rahoga na yo i ragu mya irahonda.
K . M . N • · 1 240 - U k u b oza l I <JS(i, Urup. I O.
Jean Bonaventure H A B I M A N A . Bayibambuje inkari y'inkumi mu nkoko
abas wika baregereje iraba rusha.
M ur i izo ndirim bo z' iyoboka-mana cyangwa se m u r i
N i i nre111ba-ku-bibero
ayo mase ngesho, amagambo asimbura asan zwe agusha k u yaremba ku k i rago yarwara imbyi 111bya -gurwi
" d a n o ku myifa ri re, m a na rimwe agusha ku mya nya bene mukeba baka yironda a 111akanda.
ndanga-g i rs i na. Mu ndirimbo zisanzwe n' imbyi no, ni ho
N i ibisa m aza bisa ba a 111azi
amagambo asa nzwe mo asim buzwa agusha ku myanya
nda nga girsina. i 111boro y ' i 111bundi ka 111ena -sek uru
n i yo G I HA NGA yahereye igi hano
60 61
--
A m azina y'ibituba
mu m p i nga ya G i h a r a
J b i rub a by i r w a haku r i k i j we u b u reb u re b w ' u rwasa,
i k i g i r a i G i hi nga k w a b e n e M u h i nda
ngo harazag i r a ig i h a ngange cy' ig i r uba ubuguf i bw'u rutezi (ururezo) cyangwa iforoma yabyo.
k iy i h agarara i mbere a ) I ndeshyo y'urwasa:
y i r w a Senyu nga -ubuìnwe. U rumina, U ruka m ba , lngara m i z i : ni ibi ruba bi fire
u rw a sa rure r u re n ' i m isundi m i rc m i re, n ' i m 1goma
2) Amazi na y'imboro.
bin uzc.
Imboro zirwa hakurikij we ubu rebure n'ubun i ni
R w a ra rw'isha : n i igiru ba g i fire urw asa r u r i nganiye
bwazo.
n ' i m is u n d i ic i s h i r i j e a r iko k i kagira i m igonw ihus hye.
NYABUNING A : « i n i n z a a m a z i nk' iyaya vomye » : ni
i m boro ngufi, icinye, y ' i mbundi ; iberwa no kunyaza no U rura sago : n i i g i ruba g i fi re u rwasa rugufi cyanc.
gucuga na ho iyo i cu m ise n r i heza.
b) Iforoma:
INTIR ITIR I : « y ' u m u gongo ya rukura- ngongo na U m u b u n d a n ka ri ( M ucobogo ) , Umugina, lJ rw eso
rudasumba y a nze k ubyara i n z igo » :. ni i m boro iri mu ( u m u nog a ) , lcwende, lJ mucu r i : ni i b i ruba binini,
rugero kandi i kaba i m bera byom b i ; i ra ny a z a , i racuga, b i n u ze, a r i ko b i ka g i ra u rwasa rureba hasi.
1gacug i r a .
c) Indcshyo y'ururezo ( ururez i ) :
R UGOZI : n1 yo bira u m u s hobera, U m u shoha,
Uru rczo ( cyangwa u r u rez i ) n.i i n rera i r i hag a r i y ' ig i r uba
U muguha, R woga m abondo, I m boro y ' a b a robyi : n1
n ' i n nyo.
i m boro ndende cyane ishyukwa a m a z i nga abagore
N ro r a - i z u b a , U m u s ho k a - n n y o , lndasa -bahanga
bayi r i nya kubi.
n ' U b u heza-nkwano : 111 ibi ruba byegeranye cya ne
Ayo n i amazina y ' i m boro hakur i k i j w e uburebu re n ' i n nyo, b i rewe n'u bugufi b w ' u r u rezo.
bwazo. H a ku ri k i j we u b u n i n i bwazo, a riya m a z i n a y a zo
a hereke zwa n'amazina ndanga - m i merere an yo :
d) Amaz.i na y'imish in o ( imisundi, imizira- zuba ) :
I m bu m b u r i , l m bu n d i , l m boroza, lnz ibabuz u r u . Ku busa nzwe, i m i s h i no ig i ra i ngero, ibyo abakunnyi
ba rab i z i , bay igcra ku ngi ngo ya k a b i r i y ' u r u roki rwa m a re re .
U n:ngc j c u rwo rugcro, bavuga k o y a k u nnye IBIZIR IKO
U MlJGER EKA W A K AB IR I
cyangwa I M I I ABA-MABYI. U rage j e j e kuri urwo rugcro,
63
62
UMUGERE KA WA GA TA TU ag <tslga umugabo
a k anga umugayo.
UMU GORE .
Umugore nyamugore rwagor<:: r anye N ruga reg<:: re umugore i josi
nkamusanga rno umugore j Joma rya Nyi rabicuba
akora ash ish ikaye ngashima .
na rag<::n jeje mbona ibinru
yake::ba i robe akam pereza umugore ni inrari
yakubira ho n'uburisho n i inreranya bantu
akirwa « .Jambo-ryiza » . muki na aguki nze ij ambo
Akaru ra umu pfube wa nyi raba pfube rwa pfubi ranye wurabagara akagura
ukora inkono ukwezi wurebu akagur ambuk a
arembuza um wuko aga rekereza gushakira imbe re iyo.
yakara inro re akanrerera
nga pfa gura m i ra nirakira Nari inshuri y'umugore
1 Mugore wa ruguru
nri nzamuharika .
n'inshuri naroye mfariye ku ndu
Namubagiye imfizi yanjye
umugore arakubera ugarerera ku nda
aranga angaburira isiì pfu
i Tera - m pungu rya B i turire
i nkono isiìbye ingezi
n'abagu reye akaborosa
abagabo barerse i buriri iyo.
'bwacya mu gi rondo
N ruma ho i wabo ngo bampan i re weguru isuka uiya guhingu ari nah [Link].
ngo reka anganze n i i m parabanyi ·
64 65
UMUGEREKA W A KANE :
UM VA INCYURO : ·( rugongo) cliroris.
lbisobanuro bY:amagambo amwe yakoreshejwe RU T
donner de pet its coups secs sur une chose
J< UDONDA :
UR WASA : ouverture vulva ire ; entrée du vagin. évemuellement de manière à la percer ou ù
AKATSA M U R IR O : méat urina ire de la femme. la fendre.
URUBAMBO : cheville de bois, pieu, piquer.
J( U DONDANGA : fréquentarif de kudonda.
GUTERA URUBAMBO : erre à l'a ffur, forniquer.. BA DUNAM E : nom donné au cliroris.
KUBANGURIR A : mener une femelle à la sai l l ie.
GUSHINGA BADUNAME : lcn parlànt d'une fille ou d'une
IBAYI : duvet des fleurs de cenai nes plantes, femme, s'asseoir !es jambcs écarrées de relle
surtout umuberanya. Ce duvet irriée les sorte que les personnes q u i sonr assises
yeux. devam elle puissem vo i r son sexe.
KURORA IBA YI : voir la nudité de sa mère ; cela oblige à A MAGANGA : u r i ne cles animaux, pissat.
fermer .!es yeux comme si le·duvet de ces
KUNYWERA AMA GANGA RIMWE : u ti l ise r le dernier rcsre.
plantes était entré dans l'rei!. UR UGIM B U : graisse animale surrour sous curanée.
IMBORO : pénis GUTER A URUGIMB U : fai re la divination au moyen de la graisse
I MBOROZA : nom donné à un gros pénis pa rce qu' i l fai r animale.
crier !es femmes. (badunamc, bashya mc, agas h y i m bo ,
R UGO NGO :
IMBUMBUR I : court, robusre et rrapu. agarorezo, ruror ishaka, ru rumva-incyuro,
UMUBUNDANKARI bavukanwa, ruguga, ruhende, ... ) : cliroris.
( m ucobogo ) : organe génital fém inin disposé de façon à KUGONOO RA : en parlam du bélicr, avoir Ics cornes
ne pas laisser apparaltre son ouverture recourbécs ; ·c n parla m dc cerraines
lorsque la personne se tiene debou r. scmcnccs, gcrmcr.
AMABYA : tesricules. lNGONI : bruit sec produit dans la bouchc pour
KUBYIMBA A M A BY A bouder. marqucr le déda in ; on fai t claquer la
KURERESA A M ABYA aimer se fa ire voir ou se faire .remarquer. langue conrre le palais.
.
KUNUKA CUCU : p u e r , e x h a l e r , dégager u n e odeu r GUCUNA INGONI : faire ce bruit.
épouvamable. UMUG UH A : rrès long pénis ( rugozi, rwogamabondo).
GUCUGITA : en parlant d'un taureau, s'ap procher d'une UMUGUTA : peau brute séchée, de vache adulte.
vache en chaleur tomme prélude à GUHA R A : rader une pcau.
l'accou plement. l M PARABA NYI : personne bawi llcuse ; femme débauchée,
GUCUMITA : en faisant l'acre sexuel , enfoncer le pénis coureuse.
profondément dans le vagin, dans un IMPA R E : vergc narurellement· dénué de prépuce.
mouvemenr v igoureux et sec. GUHENA : se pencher cn ava m e n re leva m le derrière,
INCYURO : proplis par lesquels on rappelle à siglie de mépris, gesre indécem cles
quelqu'un le mal fai t par l u i ou par l'un des magiciens.
siens, soit pour le rai l let soit pour .le .
dénigrer.
.66
67
IM PENEBERE : femme ou fille adulte n'ayam pas de seins A M A N YAR E : (amavangìngo ) , secrenons vaginales (se
développés. produisam lors du co'it et pouvam couler
GUHEN ENGERA : pé_nétrer dans q u elque chtise et y comme l'urine).
dis parairre. u M URAMUKO : bonnes dispositions qu'on a le matin.
I M PENGER I : grains de sorgho bouillis. boules de sang coagulé.
I M IR EGESHO :
U R U H I NDU : lancene, broche ou alène serva m à rresser, JKI R U M IKO : parrie du corps incisée et sur laquelle on a
en vannerie. Elle sere aussi à oter les a ppljqué une ventouse.
chiques et à cautériser.' UB USA : rien, néant, v ide, ( i nsulte pour. igiruba )
KWICUMBA : marcher appuyé sur quelque chose. organe génital fém i n i n, vulve.
KWIKUBA : se rétrécir, se tenir tristemem à l'écarr. IM ISHIN O : ( i misundi, i m i z i r�zuba) nymphes de la
KWIMA : erre saillie ( femelle). vulve.
[Link] très perir cliroris. GUSHYUKWA : entrer en érection.
I NJUMA Y'URURO : gra in d'éleusine. GUSOMERA : manger en buvant afin de ramo l l i r Jes
l N KAKA : phallus d'animai. al iments.
U R U KAMBA : vulve suffisam m e n t gra nde e"t ·bien GUSUMIRA : s'apprerer en tapinois et saisir siìremenr.
constituée. GUSWER A : avoir les rapporrs sexuels.
INKANKA : arrière-bouche. GUTAMBIKIZA : s' asseoir les jambes écarrées.
INKARASUNDI : mauvaise odeur que dégage la vulve ·cl' une ! NTANGA : cel l ule germ i n ale ( s pe r m a'to iolde ou
femme -après les rapports sexuels. ovule ) .
GUKINGI R A : cache.r b vue en s'i nterposam. IMITEZI : blennoragie, chaude pisse ( isofisi ) .
UBUKOBORA : m aladie des vaches qui leur fa it perdre les GUTIKIMA s e décom poser p a r pour-riture.
poils. GUTINA
UBUKOBORAMABYA : cadeau qu'un adultère surpris offre à (GUTIN URA ) : découvrir le glancl du pénis e n retroussant
ce l u i q u i l'a attrapé pour l' obliger au ou en enlevant le prépuce.
si lence. IVU : cendre.
IVU RIHOZE : personne d'un mauvais caractère mais q u i
GUKUBA AMASHEREKA : ne pas donner du lait eri parlam ne le m a n i feste pas.
d'une femme ou d'une femelle en état INZANAGE : enfantil lage pour imboro ( pénis).
de lactation. INZON N YO : p ·1 e l'anus.
GUKUKA : q u itter l'aire de stationnement près cles AKAZUYAZI : ·. · ?'tiède.
abreuvoirs pour a l ler paitre.
Gl)KUNKUMURA : secouer éner�iquement quelque chose pour ��
en extra i re le contenu ou pour l'anéantir.
INKURU : reclures i mérieures d'une peau sèche. (/�
AKA N N YO : ( i nsulte, pour igintba ) , vagin, vu lve.
�1
<77
68 .:? 69