18/01/2016
[Link]/documents/[Link]?id=lyon2.2005.schaeffer_p&part=105372
DialogismeetIntertextualit:l'hritagebakhtinien.
Avantd'aborderleproblmedeladiffusiondesthoriesbakhtiniennes,nousvoudrionsdlimiterlecadred'unetelletudeetprciserque
nousnenousintresseronsiciqu'auxprolongementsquecettepenseaconnuschezquelquesthoriciensfrancophones(ycomprisMichael
RiffaterreetLaurentJennydontlesrecherchessontsouventeffectuesauxEtatsUnis)d'unepart,etqu'laseulefiliationdialogisme
intertextualit,d'[Link]'investigationestdicteparlesoucidelimiteraumaximumlesrisquesde
prolifrationet,partant,deconfusionterminologique,ainsiqueparlancessitd'aboutir,sanstropdedtoursobscurs,unedfinitionde
travaildesdeuxtermes.
C'estJuliaKristevaqui,lapremire,diffuselesidesdeBakhtinedefaonmarquanteenFrance,parl'intermdiaired'unarticleLemot,
ledialogueetleromandatantde1966etrepublidans8111111191`en1969(Kristeva,82112).Danscetarticlesminal,JuliaKristeva
introduitpourlapremirefoisletermed'intertextualitqui,ilestimportantdelesouligner,n'appartientpaslaterminologiebakhtinienne
:
[]touttexteseconstruitcommeunemosaquedecitations,touttexteestabsorptionettransformationd'[Link]
notiond'intersubjectivits'installecelled'intertextualit,etlelangagepotiqueselit,aumoins,commedouble.(Kristeva,85,italiquesdans
letexte.)
Kristevasubstitue,cefaisant,lamatrialitdutextelanotionpsychologiqued'intersubjectivit,seconformantainsiauprimat
[Link],quisertd'introductionlatraductionfranaisedeLa
PotiquedeDostoevski,elleparled'intertextualitentermesd'espace:Ledialogismevoitdanstoutmotunmotsurlemot,adressau
mot:etc'estconditiond'appartenircettepolyphoniecetespaceintertextuelquelemotestunmotplein(Dost.,13).La
contigutsmantiquedesdeuxtermesdedialogismeetd'intertextualitapparatdanslepassagesuivantoilssontquasisynonymes:
[]Ainsiledialogismedsignel'criturelafoiscommesubjectivitetcommecommunicativitou,pourmieuxdire,comme
intertextualitfacecedialogisme,lanotiondepersonnesujetdel'criturecommences'estomperpourcderlaplaceuneautre,
celledel'ambivalencedel'criture.(Kristeva,88,italiquesdansletexte)
Kristevarestedoncauplusprsdelapensebakhtinienne,toutenintroduisantlanotiond'intertextualitquidsigneuneffettextuel
(l'interactionoulecroisementdestextes)dontlacauseestledialogismedudiscourslittraire.
DanssonexcellenteintroductionlathoriedudialogismechezBakhtine,TzvetanTodorovsemble,dansunpremiertemps,instaurerun
rapportdequasiquivalenceentrelesdeuxtermes:
[Link]
1/6
18/01/2016
[Link]/documents/[Link]?id=lyon2.2005.schaeffer_p&part=105372
Lecaractreleplusimportantdel'nonc,ouentouslescasleplusignorestsondialogisme,c'estdiresadimensionintertextuelle.
(Bakhtine/Todorov,8)
Puis,dansunsoucideclarificationdelaterminologieutilise,Todorovs'loignedel'orthodoxiebakhtinienne:
[]Leterme[queBakhtine]emploie,pourdsignercetterelationdechaquenoncauxautresnoncs,estdialogismemaisceterme
centralest,commeonpeuts'yattendre,chargd'unepluralitdesensparfoisembarrassanteunpeucommej'aitranspos
mtalinguistiqueentranslinguistique,j'emploieraidoncicideprfrence,pourlesensleplusinclusif,letermed'intertextualit,
introduitparJuliaKristevadanssaprsentationdeBakhtine,rservantl'appellationdialogiquepourcertainscasparticuliersde
l'intertextualit,telsl'changederpliquesentredeuxinterlocuteurs,oulaconceptionlaboreparBakhtinedelapersonnalithumaine.
(Bakhtine/Todorov,95,italiquesdansletexte)
Or,c'estprcismentlorsqueTodorovserclamedeBakhtine,pourjustifierladistinctionqu'ilvientd'introduireentredialogismeet
intertextualit,qu'ils'encarteleplus:
[]Bakhtineluimme,dureste,nousinviteunetellediffrenciationterminologique,puisqu'ilremarque:Cesrelations[entrele
discoursd'autruietceluiduje]sontanalogues(mais,bienentendu,nonidentiques)auxrelationsentrelesrpliquesd'undialogue.(29,
273).Auniveaulepluslmentaire,estintertextueltoutrapportentredeuxnoncs.(Bakhtine/Todorov,95,italiquesetcrochetsdansle
texte.)
SiBakhtineintroduitunecomparaisonentreledialoguecompositionnelexterneetcequ'ilappellemicrodialogue(oudialogue
intrieur),ilestclairqueletermededialogisme,danssonacceptionbakhtinienne,faitavanttoutrfrenceladeuximeformede
dialogue(celledonttoutnoncestlesige),sanspourautantexclureledialogueditcompositionnel(l'changederpliques).Dslors,
ladistinctionqu'introduitTodorovn'estplusspcifiquementbakhtinienne:rserverletermededialogismepourl'changederpliques
entredeuxinterlocuteurs,c'estnerendrecomptequed'unaspectsecondairedudialogismebakhtinien,etomettrel'essentiel,savoirla
[Link]:contrairementlui,etfidle
encelaBakhtine,nousconsidreronsqueledialogismeestlanotiondebase,l'appellationgnriquequienglobetouslesphnomnesde
bivocalit(voiredeplurivocalit),ycomprisl'intertextualit,motquen'emploiepasBakhtine,etquenousredfinironsdemanireplus
restrictivequeTodorovouKristeva.
Avantd'enarriveruneredfinitionpersonnelledel'intertextualit,examinonsbrivementlesdfinitionsqu'endonnentquelquesautres
thoriciensdelalittrature:GrardGenette,MichaelRiffaterreetLaurentJenny,toustroispartantdeladfinitiondel'intertextualit
donneparJuliaKristeva,etnonplusdecelledudialogismebakhtinien.
[Link]
2/6
18/01/2016
[Link]/documents/[Link]?id=lyon2.2005.schaeffer_p&part=105372
DansPalimpsestes(Lalittratureauseconddegr)42,GrardGenetteenvisagel'intertextualitcommeunedescinqsouscatgoriesdela
transtextualitqu'ildfinitpar[t]outcequimet[letexte]enrelation,manifesteousecrte,avecd'autrestextes(Palimpsestes,7).Parmiles
cinqtypesderelationstranstextuellesqu'numreGenette,l'intertextualit,laparatextualit,lamtatextualit,l'hypertextualitet
l'architextualit43,lemoinsenglobantestceluidel'intertextualit:
[]Jeledfinispourmapart,d'unemaniresansdouterestrictive,parunerelationdecoprsenceentredeuxouplusieurstextes,c'est
direeidtiquementetleplussouvent,parlaprsenceeffectived'[Link],
c'estlapratiquetraditionnelledelacitation(avecguillemets,avecousansrfrenceprcise)sousuneformemoinsexpliciteetmoins
canonique,celleduplagiat,(chezLautramont,parexemple),quiestunempruntnondclar,maisencorelittralsousformeencoremoins
expliciteetmoinslittrale,celledel'allusion,c'estdired'unnoncdontlapleineintelligencesupposelaperceptiond'unrapportentrelui
etunautreauquelrenvoiencessairementtelleoutelledesesinflexions,autrementnonrecevable[...](Palimpsestes,8)
[Link],parcequ'ellecirconscritlesphnomnes
intertextuelsl'inclusiond'untexte(reprablecommetel,etayantunstatutautonomeavr)dansunautretexteplusprciseparcequeles
modesd'inclusioncitation,plagiat,allusionysontdclins.
DansLastratgiedelaforme44,LaurentJennypartdeladfinitiondeKristeva,maissouhaitedonneruneplusgrandespcificitau
termed'[Link],alorsquechezKristeva,lanotiondetexteestsrieusementlargie[et]devientsynonymedesystmede
signes,qu'ils'agissed'oeuvreslittraires,delangagesoraux,desystmessymboliquessociauxouinconscients(Jenny,261),etque
l'intertextualityestunconcepttrsgnral,Jennyproposedeparlerd'intertextualitseulementlorsqu'onestenmesuredereprerdans
untextedeslmentsstructursantrieurementlui,audeldulexme,celas'entend,maisquelquesoitleurniveaudestructuration
(Jenny,262).Cettedfinition,assezprochedecellequeproposeGenette,permetcependantd'largirlanotiond'intertextualitauxrapports
pouvantexisterentreuntexteetungenre(ousonarchtexte(Jenny,264),c'estdiredesstructuresquisontautantsmantiquesque
formelles(ibid.)etquisontrgiesparuncode):
Pourpeuquelecodeperdesoncaractreinfinimentouvert,qu'ilsecltureenunsystmestructurelcommec'estlecasdanslesgenres
dontlesformesontcessdeserenouveler,[Link]'intertextualit
entretelleoeuvreprciseettelarchtextedegenre.(Jenny,264,italiquesajouts)
Sil'intertextualit,pourLaurentJenny,estaffairederapportentreplusieurstextes,ouentreuntexteetunarchtexte,l'incorporation
textuelled'uneallusion,enrevanche,neluiparatpasreleverexactementdecephnomne,moinsdeparlersonsujetd'intertextualit
faible(Jenny,262).Eneffet,[l']empruntd'uneunittextuelleabstraitedesoncontexteetinsretellequelledansunnouveau
syntagmetextuel,titred'lmentparadigmatique(ibid.)nevapasncessairementdepairavecuntravaildetransformationet
[Link]
3/6
18/01/2016
[Link]/documents/[Link]?id=lyon2.2005.schaeffer_p&part=105372
d'assimilation[...]oprpar[le]textecentreurquigardeleleadershipdusens(ibid.).Ellepeuttreperueparfoiscommeadjonctiond'un
lmentexternenonremaniparletextecadre,d'ol'appellationd'intertextualitfaible45.
MichaelRiffaterre,rompul'tudedesphnomnesintertextuels46,dfinitl'intertextualitcommeunmodedeperceptiondutexte,[...]le
[Link],eneffet,produitlasignifiance,alorsquelalecturelinaire,communeauxtextes
littraireetnonlittraire,[Link],Riffaterre[va]jusqu'identifier[...]l'intertextualit
(commejefaislatranstextualit)lalittraritellemme.[...]Maiscetteextensionduprincipes'accompagned'unerestrictiondefait,car
lesrapportstudisparRiffaterresonttoujoursdel'ordredesmicrostructuressmanticostylistiques,l'chelledelaphrase,dufragment
oudutextebref,[Link][...](commel'allusion)del'ordredelafigure
ponctuelle...(Palimpsestes,89).L'outilstylistiquepermettantdereprercettetracesenommesyllepseou,plusprcisment,
syllepseintertextuelle:
Lasyllepse,onlesait,consisteprendreunmmemotdansdeuxsensdiffrentslafois,lepremiertantengnralsonsenslittral,le
secondsonemploifigur...[Lasyllepseintertextuelle]consisteprendreunmmemotdansdeuxsensdiffrentslafois,sasignification
[Link],c'[Link]
significationintertextuelle,c'estunautresenspossible(dansledictionnaire,dumoins,c'estdiredansl'abstrait),quelecontextelimineou
ngativise,parcequ'[Link],commeleferaitunrefoulementdans
l'acceptionfreudienneduterme,entraneunecompensation:elleengendreuntexte.(Riffaterre79,496,italiquesdansletexte)
Lasignificationintertextuellen'estatteintequeparlebiaisdeladcouverteoudelareconnaissancedecetexte,ouplusexactementde
cetintertexte,dontRiffaterredonneunedfinitionrestrictivequiexclutlacitationetl'allusion:
Influencefromtexttotext,orthelinkupoftextwithsource,isaverticalrelationshipofrecurrenceandsameness,whereasintertextis
relatedtotextlaterally:thereisasimultaneityandotherness,acontiguity,amutualsolidarity,sothatthetextfunctionsasaliterary
artifactonlyinsofarasitcomplementsanothertext.[...]Again,itwouldbewrongtoconfusetheintertextwithallusionorquotation,forthe
relationbetweentheseandthetextisaleatoryidentificationdependsuponthereader'sculturewhiletherelationoftexttopresuppositions
isobligatorysincetoperceivetheseweneedonlylinguisticcompetence.(Riffaterre80,627628,italiquesajouts)48
IlestdoncclairquepourRiffaterre,commepourJenny,l'intertextualitestprogrammeparletexte:elleestobligatoirepourune
comprhensiontotaledutexte(c'estdirepourunecomprhensionquireposesurladcouvertedusensetdelasignifiance),etcomme
encodeintratextuellement:
[]intertextualityisnotjustaperceptionofhomologuesorthecultivatedreader'[Link]
[Link]
4/6
18/01/2016
[Link]/documents/[Link]?id=lyon2.2005.schaeffer_p&part=105372
isnotafelicitoussurplus,[Link]'s
mind,butitisanobligatoryone,[Link]
istheperceptionthatourreadingofthetextcannotbecompleteorsatisfactorywithoutgoingthroughtheintertext,thatthetextdoesnot
signifyunlessasafunctionofacomplementaryorcontradictoryintertextualhomologue.(Riffaterre84,142143,italiquesajouts)
Decetteconfrontationentrelesdiversesdfinitionsdel'intertextualit,[Link]
pluralitdevoixdivergentesmaisaussicomplmentairesquirsonnenttraverscemotluiassureunbelavenirenthorielittraire,l'abri
detoutmonologismedfinitionnelautoritaire,maisenproie,peuttreunepolmiqueinterne(Dost.,260)queBakhtinen'auraitcertes
pasrenie.
Notes
42.
(Paris:EditionsduSeuil,collectionPotique,1982.)Touterfrenceultrieurecetouvrageserafaitedansletexte,prcdedelamentionPalimpsestes.
43.
[Link],audbutdutroisimechapitreconsacrauxvariationstranstextuelles.
44.
Potique,27(Intertextualits),(1976),[Link],prcdedelamentionJenny.
45.
Dansnotrechapitreconsacrauxallusionsetauxcitations,nousreviendronssurlecaractrerestrictifdecettedfinitiondelallusionetnousluiopposeronsunedfinitionsmiotiquedelallusionlittraireplus
oprationnelle.
46.
Voirenparticulierlesarticlessuivants:
Lasyllepseintertextuelle,Potique,n40(novembre1979):pp.496501.
Syllepsis,CriticalInquiry,Vol.6,No4(t1980):pp.625638.
IntertextualRepresentation:OnMimesisasInterpretiveDiscourse,CriticalInquiry,Vol.11,No1(septembre1984),pp.141162.,ainsiquesesdeuxtudesquiabordentlaquestiondel'intertextualit:
Laproductiondutexte(Paris:EditionsduSeuil,[Link],1979),287pp.
Smiotiquedelaposie,[Link]'amricainparJeanJacquesThomas(Paris:EditionsduSeuil,[Link],1983),255pp.
47.
Lasyllepseintertextuelle,[Link].,496.(Touterfrenceultrieurecetarticleserafaitedansletexte,prcdedelamentionRiffaterre79,etilenirademmepourlesautresarticlesdeRiffaterrequiserontidentifis
dansletexteparleurdatedepublication).
Riffaterredfinitlesens(meaning)etlasignifiance(significance)delamaniresuivante:
[Link]
5/6
18/01/2016
[Link]/documents/[Link]?id=lyon2.2005.schaeffer_p&part=105372
Ishallspeakofmeaningwhenwordssignifythroughtheironetoonerelationshipwithnonverbalreferents,thatis,[Link]
samewordssignifythroughtheirrelationshipwithstructuralinvariants(noonetoonerelationshipthistimesincetheremustbetwoormorevariantsforoneinvariant(Riffaterre80,pp.625626,italiquesdansletexte).
48.
Lestraceslinguistiqueslaissesparl'intertextesontdfiniesdansunautrepassagedeSyllepsis:
Theabilitytoconnectorcollocatetextdoesnot,however,resultfrommerelysuperficialsimilaritiesofwordingortopictwoormoreliterarypassagesarecollocableandcomparableastextandintertextonlyiftheyare
[Link],byintratextualanomaliesobscurewordings,phrasingsthatthecontextalonewillnot
sufficetoexplaininshort,ungrammaticalitieswithintheidiolecticnorm(thoughnotnecessarilyungrammaticalitiesvisvisthesociolect)whicharetracesleftbytheabsentintertext,signsofanincompletenesstobe
completedelsewhere.(Riffaterre80,pp.626627,italiquesajouts)
[Link]
6/6