12-0 mís';
12-1 çLrkouk
12-2 T;ksfr"k foKku dk lkekU; ifjp;
12-2-1 T;ksfr"k ds fofHkUu vax
12-3 egkHkkjr vkSj xzgksa dh ifjfèk
12-3-1 egkHkkjr vkSj dky [Link]
12-3-2 egkHkkjr vkSj u{k= foKku
12-4 [Link] dk tUe vkSj u{k= fo|k
12-4-1 egkHkkjr vkSj 'kdqu 'kkL=
12-4-2 vfHkftr~ u{k= ds LFkku ij —fÙkdk ls [Link]
12-5 lkjka'k
12-6 'kCnkoyh
12-7 dqN mi;ksxh iqLrdsa
12-8 cksèk@vH;kl ç'u
bl bdkbZ dks i<+us ds i'pkr~ vki %
• egkHkkjr esa [Link] T;ksfr"k ds rF;ksa dks le> ldsaxs]
• ml le; esa vkSj orZeku le; esa T;ksfr"k esa vk, ifjorZu dks tku ldsaxs(
vkSj
• egkHkkjr esa [Link] u{k= Kku ds vkèkkj ij D;k lEHko vuqlaèkku gks ldrs gSa
;g tku ldsx a sA
vkèkqfud ;qx foKku ,oa çkS|ksfxdh dk ;qx gSA foKku vkSj çkS|ksfxdh fujUrj
mUufr djrs gq;s viuh çxfr dh pje lhek dh vksj vxzlj gSA ;krk;kr ds
rhozxkeh lkèkuksa ds QyLo:i foÜo ds ns'kksa dh nwfj;k¡ vc fleV dj jg xbZ gSaA
lapkj ds {ks= esa ok;jySl ,oa dEI;wVj dh vHkwriwoZ çxfr ls nwj ns'kLFk cSBs
O;fä ls Hkh fudVre lEidZ ;k lacaèk LFkkfir djuk cgqr gh lgt ,oa ljy gks
x;k gSA vuUr vkdk'k esa varfj{k ;kuksa dh xfr tkjh gSA vkdk'k fLFkr xzg]
u{k=ksa dh [kkst py jgh gSA bl fLFkfr esa T;ksfr"k dk {ks= Hkh vNwrk ugha jg
x;k gSA blesa dkQh fodkl gqvk gSA bl fo"k; ds lkfgR; dh jpuk esa vR;fèkd
o`f) gqbZ gSA 'kksèk dk;Z py jgs gSaA HkkSfrd foKku] jlk;u foKku vkSj vU;
foKkuksa ds leku gh T;ksfr"k Hkh vc ,d foKku ekuk tkus yxk gSA oLrqr%
T;ksfr"k ,d foKku gSA
188
T;ksfr"k 'kCn T;ksfr ls cuk gSA T;ksfr dk lhèkk&lkèkk 'kkfCnd vFkZ gS& |qfr]
çdk'k] mtkyk] jks'kuh] ped] vkHkk vkfnA vkdk'k [Link] ds xzg] u{k= ge
i`Fohokfl;ksa dks ;g T;ksfr çnku djrs gSaA dHkh ge fnu esa rirs] vkx mxyrs]
iwoZ ls if'pe dh vksj Hkkxrs] fNirs rstLoh lw;Z dks ns[krs gSa vkSj mlls ÅtkZ
xzg.k djrs gSa rks dHkh pedrs&nedrs 'khry pk¡n dh pk¡nuh dks ns[kdj >we
mBrs gSa vkSj eu çlUu gks tkrk gSA es"k] o`"k] flag] rqyk] edj] ehu tSls vkdkj
okys rkjd lewg] ftUgsa T;ksfr"k esa jkf'k;ksa dh laKk nh xbZ gS] ;g Hkh lHkh gesa
viuh T;ksfr çnku djrs gSaA èkwedsrq] mYdk,¡ vkfn Hkh ge ij viuh T;ksfr dh
o"kkZ djrs gSa vkSj xgjh Nki NksM+rs gSaA lPpkbZ ;g gS fd tUe ds le; dh
T;ksfr jf'e;k¡ gh O;fä ds LoHkko dk fuekZ.k djrh gSaA
vr% vkdk'kh; [Link] ls fudyus okyh ;g ^T;ksfr jf'e;k¡* vius cy o
[Link] nwjh ;k varj ds vuqlkj ge O;fä;ksa dks fHkUu&fHkUu çdkj ls çHkkfor
djrh gSaA ge O;fä;ksa ds thou ds fofHkUu igyqvksa ij bu T;ksfr&jf'e;ksa ds
çHkko dk vè;;u djus okys fo"k; dk uke gh T;ksfrfoZKku vFkok T;ksfr"k foKku
gSA
1- Hkkjr esa T;ksfr"k foKku dk çkjaHk
T;ksfr"k foKku dk mYys[k foÜo dh lcls çkphu iqLrd _Xosn ls çkIr
gksrk gSA ;g foKku 'kq) [Link]; vkdyu o ifjeki ij vkèkkfjr gS vkSj
gekjs çkphu _f"k;ksa&eqfu;ksa] egf"kZ;ksa&euhf"k;ksa ;Fkk lw;Z] firkeg] O;kl]
of'k"B] vf=] ijk'kj] d';i] ukjn] xxZ] ejhfp] euq] vafxjk] ykse'k] iqfy'k]
P;ou] ;ou] Hk`xq] 'kkSud vkfn dh fnO; –f"V ,oa vuojr lkèkuk dk fupksM+
gS] lkj gSA egku euh"kh yxèk ds vuqlkj osnksa ds N% vaxksa esa ls T;ksfr"k
osnkax foÜo dk çkphure T;ksfr"k xzUFk gSA bl xzUFk esa vkdk'k [Link] ds
xzg&u{k=ksa dh [Link]] v;u] xksy] _rq] yXu lkèku vkfn vusdkusd rF;
mtkxj gSaA
T;ksfr"k dks osn dk us= ekuk x;k gSA okLro esa us= 'kjhj ds egÙ[Link] vax
gksrs gSaA ;g gekjk lgh iFk çn'kZu djrs gSaA buds }kjk tM+] psru vkfn
lHkh oLrq,¡ çR;{k :i ls ns[kh tk ldrh gSaA mudh vk—fr] ç—fr] vk;q]
cy] dk;Z'kSyh] [Link] vkfn dk HkyhHkkafr vuqeku yxk;k tk ldrk gSA
blh çdkj T;ksfr"k ds ekè;e ls Hkh vkdk'k fLFkr xzg u{k=ksa ds ekuo thou
ij iM+us okys çHkko ds Hkwr] orZeku vkSj Hkfo"; ds Qykns'k dks Øe'k% ns[kk]
le>k vkSj tkuk tk ldrk gSA çR;{k ,oa vçR;{k :i ls bldk vuqHko
fd;k tk ldrk gSA
2- T;ksfr"k esa Hkkjrh; fo}kuksa dk ;ksxnku
pUæxqIr foØekfnR; dky esa egku [kxksyfon~] [Link] ,oa T;ksfr"kfon~
vk;ZHkê çFke us [Link]; vkdyu dj T;ksfr"k foKku dh mUufr çxfr esa
pje ij FkkA egkjktk pUæxqIr foØekfnR; fo}ku~ vk;ZHkê dk cM+k eku
djrs Fks vkSj mudh Hkfo";okf.k;ksa ij iwjk foÜokl j[krs FksA vk;ZHkê us
189
çkphu _f"k;ksa&eqfu;ksa dh pUæ xzg.k vkSj lw;Z xzg.k dk le; tkuus dh
çkphu i)fr esa lqèkkj dj lgh le; fudkyus dh [Link] fofèk rS;kj dh
vkSj çkphu _f"k;ksa&eqfu;ksa dk xkSjo c<+k;kA oSfnd dky ds _f"k;ksa ds }kjk
dh tkus okyh 'kqHkk'kqHk ?kVukvksa ds lgh le; tkuus gsrq 27 u{k=ksa ij
vkèkkfjr ,d le; [Link] Hkh rS;kj dhA i`Foh vkSj i`Fohoklh euq";ksa ij
iM+us okys xzgksa ds çHkko dk ,d pkVZ Hkh rS;kj fd;k vkSj mUgksaus vk;ZHkêh;
uked xzUFk fy[kkA ;g çkphu Hkkjr esa T;ksfr"k dk [Link] dky FkkA vkt
Hkh mijksä fofèk lkjs foÜo esa viukbZ tkrh gS vkSj Hkkjr esa bldk vfèkd
çpyu gSA
iwoZ eè;dky esa T;ksfr"k foKku ;k Qfyr T;ksfr"k esa vkSj vfèkd o`f) gqbZA
vkpk;Z ojkgfefgj us bl foKku dks Øec) dj blesa vusd uohu rF;ksa dk
lekos'k fd;k vkSj c`gTtkrd xzUFk dh jpuk dhA rRi'pkr dY;k.k oekZ]
czãxqIr] eqatky] pUælSu] Jhifr] Jhèkj] Hkêokslfj] Hkkstjkt] czãnso] mÙkj
eè;dky esa HkkLdjkpk;Z] nqxZnso] fot;lSu lwjh] efYylS.k] cYyky lSu]
ujpUæ] vgZnkl] edjUn] egsUæ lwjh] oS|ukFk] ds'ko] [Link]'k] [Link]]
uhyd.B vkSj vkèkqfud dky esa 19oha lnh esa equhÜoj] fnokdj] fuR;kuUn]
mHk;dq'ky] ck?ktheqfu] tloar lkxj] txUukFk lezkV] ckiwnso 'kkL=h]
uhykEcj >k] lqèkkdj f}osnh vkfn vusdkusd çfl)
jpukdkjksa@Vhdkdkjksa@leh{kkdkjksa us Qfyr T;ksfr"k ij vusd xzUFkksa dk
fuekZ.k fd;kA bu çkphu _f"k;ksa] eqfu;ksa] vkpk;ksZa] ys[kdksa dh Kku&jf'e;ksa
ls fudys 'kCnksa] okD;ksa] 'yksdksa dk vkt Hkh mYys[k fd;k tkrk gSA
3- fons'kh fo}kuksa ds er
T;ksfr"k foKku dh Ük`a[kyk esa Hkkjrh; fo}kuksa ds vf}rh; Kku ds ;ksxnku dk
mYys[k djrs gq;s dqN fons'kh fo}kuksa us viuk&viuk er çdV djrs gq;s fy[kk
gS&
1- çksQl
s j dkyZC#d ds vuqlkj Hkkjr dks gh loZçFke pkUæ u{k=ksa dk Kku FkkA
Ø[Link] fgUnqvksa dh gh nsu gSA
2- MkDVj jkcVZlu fy[krs gSa& ckjg jkf'k;ksa dk Kku lcls igys Hkkjrokfl;ksa
dks gh gqvk FkkA
3- eSDlewyj us Hkh Li"V fd;k gS& Hkkjroklh vkdk'k [Link] vkSj u{k=[Link]
ds ewy vkfo"drkZ gSaA
4- Ýkalhlh ;k=h Ýkadohl ofuZ;j us vius ;k=k uksV esa fy[kk gS& Hkkjrh;
viuh [Link] }kjk pUæxzg.k ,oa lw;Zxzg.k dh fcYdqy Bhd Hkfo";[Link] djrs
gSaA
5- feLVj DykdZ dgrs gSa çkphu Hkkjrh;ksa dks xzg.k Kku ds le; ls gh lqnjw
LFkkuksa ds v{kka'k&js[kka'k dk Kku FkkA budh v{kka'k&js[kka'k okyh ç.kkyh
oSKkfud gh ugha] vpwd gSA
6- çksQslj foylu ds 'kCnksa esa Hkkjr us T;ksfr"k o [Link] ds rRoksa dk vkfo"dkj
vfr çkphudky esa fd;k FkkA
190
7- IyslQj us viuh iqLrd esa fy[kk gS& T;ksfr"k Kku ds fcuk [Link] dh
jpuk dfBu gSA
8- MkDVj Fkhcks us dgk gS& Hkkjr gh js[[Link] ds ewy fl)kUrksa dk vkfo"drkZ
gSA ;g js[[Link] ds fl)kUrksa dk mi;ksx u{k= fo|k tkuus ds fy;s djrk
FkkA
9- fo[;kr phuh fo}ku~ fy;kax fppko ds 'kCnksa esa]orZeku lH; tkfr;ksa us tc
gkFk iSj fgykuk Hkh çkjaHk ugha fd;k Fkk] rHkh ge nksuksa Hkkb;ksa ¼phu ,oa
Hkkjr½ us ekuo lacaèkh leL;kvksa dks T;ksfr"k foKku }kjk lqy>kuk vkjaHk dj
fn;k FkkA
10- dk.V ds vuqlkj cSyh }kjk fd;s x;s [Link] ls Hkh Kkr gksrk gS fd bZlk ls
3000 o"kZ iwoZ Hkkjrh;ksa us T;ksfr"k 'kkL= ,oa Hkwfefr 'kkL= esa vPNk Kku çkIr
dj fy;k FkkA
vr% fons'kh fo}kuksa ds er ls Hkh T;ksfr"k ds foKku gksus esa dksbZ lUnsg ugha jg
tkrk gSA ;g bZlk ls 3000 o"kZ iwoZ dk foKku gSA Hkkjrh;ksa dks blesa egkjFk gSA
lgh vFkksZa esa Hkkjrh; gh T;ksfr"k foKku ds ewy vkfo"drkZ gSaA
vkfndky dh lekfIr rd T;ksfr"k ds rhu vax FksA vc blesa nks vax vkSj tksM+s
x;s gSaA bl çdkj orZeku T;ksfr"k ds ik¡p vax gSaA budk fooj.k fuEu çdkj gSA
T;ksfr"k fo|k [Link];k 'kq) [Link]; vkdyu o ifjeki ij vkèkkfjr gSA vr%
fdlh Hkh O;fä ds tUe ds le; ;k fdlh ?kVuk ds le; vkdk'k [Link] ds
xzg] u{k= fdl xfr] fLFkfr ij gSa rFkk muds mn;] vLr ,oa oØh gksus dk
O;fä ;k ?kVuk ij D;k çHkko gksrk gS\ blh [Link] dks fl)kUr dgrs gSaA
çkphu dky esa 18 fl)kUr ;Fkk lw;Z fl)kUr] firkeg fl)kUr] O;kl
fl)kUr] of'k"B fl)kUr] ykse'k fl)kUr] ikSfy'k fl)kUr] Hk`xq fl)kUr]
'kkSud fl)kUr vkfn çpfyr FksA
2- lafgrk
blesa mu lHkh fo"k;ksa dks 'kkfey fd;k x;k gS] ftudk fdlh O;fä] jk"Vª ;k
lewps foÜo ij çHkko iM+rk gS& ;Fkk Hkw'kksèku] fnd~'kksèku] x`gkjEHk] tyk'k;
fuekZ.k] o"kkZjEHk] HkwdEi vkuk] Tokykeq[kh QwV iM+uk] xzg.k iM+uk] vdky
iM+uk] egkekjh gksuk vkfnA bls lafgrk ;k lkalkfjd Qfyr T;ksfr"k Hkh dgk
tkrk gSA çkphu iqLrdksa esa vc jko.k lafgrk] lw;Z lafgrk] bUæ lafgrk] #æ
lafgrk] ojkgh lafgrk] iqyL; lafgrk] tSfefu lafgrk] Hk`xq lafgrk vkfn ds
çeq[k uke gh 'ks"k jg x;s gSaA
3- gksjk
bls tkrd 'kkL= Hkh dgrs gSaA gksjk] vgksjk= 'kCn ls cuk gSA ;fn vgksjk=
ds vkfn dk v rFkk vUr dk = v{kj yksi dj nsa rks gksjk 'kCn 'ks"k jg
tkrk gSA ,d vgksjk= ;k fnujkr esa 24 gksjk gksrh gS] Bhd mlh çdkj ,d 191
fnujkr 24 ?kaVs dh gksrh gSA bl 'kkL= }kjk O;fä ds tUedkyhu xzgksa dh
fLFkfr ds vuqlkj 'kqHkk'kqHk Qy fu#fir fd;k tkrk gSA thou ds lq[k&nq%[k]
b"V&vfu"V] mUufr& voufr] HkkX;ksn; vkfn dk [Link] bl 'kkL= ds fo"k;
gSaA bl çdkj bldk lacaèk Qfyr T;ksfr"k ls gSA
4- ç'u 'kkL=
;g rqjUr Qy dgus okyk 'kkL= gSA blesa ç'udrkZ }kjk iwNs x;s ç'u dk
mÙkj ;k Qy ç'uk{kjksa ;k ç'u djus ds le; dks vkèkkj ekudj çfrikfnr
fd;k tkrk gSA bl lacèa k esa ç'uk{kj fl)kUr] ç'u yXu fl)kUr ,oa
LojKku fl)kUr dk tUe gqvkA QyLo:i dsoyKkuç'u pwM+kef.k]
pUæksUehyu ç'u] vgZPpwM+kef.k] dsjyh; ç'u laxzg vkfn xzUFkksa dh jpuk
gqbZA
5- 'kdqu 'kkL=
bls fufeÙk 'kkL= Hkh dgk tkrk gSA loZçFke blesa vfj"V fo"k; gh 'kkfey
fd;s x;s FksA dkykUrj esa bldh fo"k; lhek esa çR;sd dk;Z ds çkjaHk iwoZ
'kqHkk'kqHk rF;ksa ?kVukvksa dk Kku çkIr djuk Hkh vk x;kA clUrjkt 'kdqu]
vn~Hkqr lkxj tSls 'kdqu xzUFkksa dh jpuk gqbZA ;gh dkj.k gS fd vktdy
lHkh dk;Z 'kqHk eqgwrZ ns[kdj gks çkjEHk fd;s tkrs gSaA lfUèk ds fy, dkSjoksa ds
ikl tkrs le; —".k 'kqHk vkSj v'kqHk ladsrksa dk [Link] djrs gSaA
5- T;ksfr"k dk egÙo ,oa mi;ksfxrk
euq"; ds leLr dk;Z T;ksfr"k ds }kjk gh pyrs gSaA O;ogkj esa vR;Ur
[Link] ,oa mi;ksxh fnol] le;] frfFk] okj] lIrkg] i{k] ekl] _rq] o"kZ]
v;u] xksy] u{k=] ;ksx] dj.k] pUæ lapkj] lw;Z fLFkfr vkfn dk Kku T;ksfr"k
ls gh gksrk gSA bl tkudkjh ds fy;s çfro"kZ vusdkusd LFkku o uke
vkèkkfjr iapkax cuk;s tkrs gSaA
blesa èkkfeZd mRlo fnol] lkekftd R;kSgkjksa ds fnol] egkiq#"kksa ds tUe
fnol]jk"Vªh; ioZ fnol] [Link] ?kVukvksa ds fnol ,oa muds mi;qä le;
fn;s gksrs gSaA lkèkkj.k euq"; Hkh lqudj ;k i<+dj mUgsa le; ij euk ldrs
gSaA blh çdkj cgqr lh ,sfrgkfld frfFk;ksa dk Hkh irk yx tkrk gSA mu
ij Hkh ge fey cSBdj fopkj dj ldrs gSa vkSj vius lq>ko ns ldrs gSa
rFkk lgh [Link]; ys ldrs gSaA typj jkf'k ;k typj u{k=ksa esa vPNh o"kkZ
ds vklkj gksrs gSaA lkekU; fdlku vkdk'[Link] dh fLFkfr ns[kdj bldk
vklkuh ls vuqeku yxk ysrs gSaA Qly cksus ds le; dk vkdyu dj ysrs
gSa rkfd vfèkd vPNh iSnkokj gksA leqæh tgkt ds dIrku Hkh leqæh ;k=k ds
nkSjku lw;Z] pUæ dh xfr] fLFkfr ns[kdj leqæh ekSle dk vuqeku yxk ysrs
gSa vkSj mfpr le; ij leqfpr ,oa fujkin ekxZ dk vuqlj.k djrs gSaA
blls gkfu dh laHkkouk lekIr gks tkrh gSA T;ksfr"k dh 'kk[kk js[[Link] ls
ioZrksa dh Å¡pkbZ ,oa leqæksa dh xgjkbZ ekih tk ldrh gSA lw;Zxzg.k ,oa
pUæxzg.k ds vkèkkj ij çkphure ,sfrgkfld frfFk;ksa dh tkudkjh gks tkrh
gSA HkwxHkZ ls çkIr iqjkrRo dh oLrqvksa ds le; o mudh vk;q dks Kkr djuk
192 Hkh yx tkrk gSA
v{kka'k o js[kka'k js[kk;sa fn'kk Kku djkrh gSaA bl fn'kk Kku ds vkèkkj ij foÜo
ds fdlh Hkh HkwHkkx ;k LFkku ij igq¡puk ljy vkSj lqfoèkktud gks tkrk gSA
l`f"V ds vusdkusd jgL; ;Fkk ;qxksa dh tkudkjh] lw;Zxzg.k o pUæxzg.k frfFk o
le;] Tokj HkkVk dh rhozrk dk Bhd le; vkfn T;ksfr"k }kjk tku ysrs gSaA
[Link] nokb;ksa ds cukus ds LFkku o le; dk Kku gks tkrk gSA jksxksa ds
mipkj gsrq le;kuqlkj mfpr nokbZ nsus ls voxr gksrs gSaA fofHkUu çdkj ds 'kqHk
eqgrw ksa dk Kku gksrk gSA bl çdkj T;ksfr"k foKku çR;{k ,oa ijks{k :i ls ge
i`Fohoklh euq";ksa] thoèkkjh i'kqvksa] if{k;ksa vkSj tM+ oLrqvksa ds fy;s loZFkk
mi;ksxh ,oa ykHkdkjh gSA vKkurk ds vaèkdkj dks gVkus okyk T;ksfr nhi gSA
nwljs 'kCnksa esa T;ksfrfoZKku gSA
Hkh"e ioZ esa l¥~t; vkSj èk`rjk"Vª laokn ds vUrxZr l¥~t; ds }kjk jkgq]lw;Z ,oa
pUæek ds çek.k dk [Link] fd;k x;k gSA
jkgq xzg dk O;klxr foLrkj ckjg gtkj ;kstu gS vkSj mldh ifjfèk dk foLrkj
NÙkhl gtkj ;kstu [Link] fo}ku~ mldh foiqyrk N% gtkj ;kstu dh
crkrs gSaA pUæek dk O;kl X;kjg gtkj ;kstu gSA2
mudh ifjfèk ;k [Link] dk foLrkj rSarhl gtkj ;kstu crk;k x;k gS vkSj
egkeuk 'khrjf'e pUæek dk oSiqY;xr foLrkj ¼eksVkbZ ½ mulB lkS ;kstu gSA3lw;Z
dk O;klxr foLrkj nl gtkj ;kstu gS vkSj mudh ifjfèk ;k [Link] dk foLrkj
rhl gtkj ;kstu gS rFkk mudh foiqyrk vBkjg lkS ;kstu dh gSA4
iapkax esa le; [Link] ds ik¡p vax gSa& okj] frfFk] u{k=] ;ksx vkSj [Link]
egkHkkjr esa budk ç;ksx vusd LFkkuksa ij u dsoy buds lUnHkZ çkIr gksrs gSa
vfirq budk fo'ks"k Kku çkIr gksrk gSA T;ksfr"k ds fo'ks"k Kku gsrq budh
mi;ksfxrk mlh çdkj gS tSls [Link] esa la[;kvksa dh egf"kZ O;kl ds dFkukuqlkj]
,d frfFk dk {k; gksus ij pkSngosa fnu] frfFk{k; u gksus ij iUæg fnu vkSj ,d
frfFk dh o`f) gksus ij lksygosa fnu vekoL;k dk gksuk rks lkekU; gS( fdUrq bl
i{k esa tks rsjgosa fnu vekoL;k dk vkxeu gqvk gSA vr% i{k 14 ls 16 fnuksa ds
gksrs gSa] fdUrq bl le; rsjg fnu dk gh i{k gks jgk gSA vkSj ,d gh ekl esa ,d
gh fnu =;ksn'kh dks pUæ vkSj lw;Z dk xzg.k gks jgk gSA ;g fLFkfr Hk;adj o"kkZ o
mRikrksa dh lwpd gSA5
gekjs çkphu bfrgkl xzUFkksa esa T;ksfr"k dk bruk fo'kn foospu ;gh bafxr djrk
gS fd ml le; u dsoy èkekZpk;Z] vfirq tulkèkkj.k Hkh T;ksfr"k esa :fp vkSj
T;ksfr"k dk Kku j[krs FksA vkSj T;ksfr"k dk ç;ksx dsoy euq";ksa ds fy, QydFku
1
;kstukuka lgL=kf.k fo"dEHkks}kn'kkL; [Link] "kfV~=a'kn~ foiqyRosu pku?kAA egkHkkjr@Hkh"eioZ 12@41
2
"kf"Vekgq% 'krkU;L; cqèkk% [Link]æekLrq lgL=kf.k jktUusdkn'k Le`r%AA egkHkkjr@Hkh"eioZ 12@42
3
fo"dEHks.k dq#Js"B =;fL=a'kr~ rq [Link]~A,dksu"kf"Vfo"dEHka 'khrj'esegZ kReu%AAegkHkkjr@Hkh"eioZ 12@43
4
lw;LZ Ro"VkS lgL=kf.k }s pkU;s dq#uUnuAfo"dEHks.k rrks jktu~ [Link] f=a'krk lee~AA
v"Vi¥~pk'kra jktu~ foiqyRosu pku?kAJw;rs ijeksnkj% irxks·lkS foHkkolq%AA egkHkkjr@Hkh"eioZ 12@44&45
5
prqnZ'kha i¥~pn'kha HkwriwokZs p "kksM'khe~Abeka rq ukfHktkus·gekokL;ka =;ksn'khe~ApUælw;kZoqHkkS xzLrkosdeklha =;ksn'khe~AA
egkHkkjr@Hkh"eioZ 3@32- 193
rd gh lhfer ugha Fkk] oju ;q)] o"kkZ] vk¡èkh] rwQku vfn ds fo"k; esa euq";ksa dks
igys ls gh psrkouh nsus ds fy, Hkh T;ksfr"k dk ç;ksx fd;k tkrk Fkk vkSj ck<+
;k lw[ks vkfn ls gksus okyh rckgh ls dkQh gn rd cpus dk ç;kl fd;k tkrk
Fkk vkSj lkFk gh 'kkfUr foèkku vkfn ds fy, mi;ksxh iwtk ikB vkfn dk foèkku
Hkh crk;k tkrk FkkA egkHkkjr ds gh vuq'kklu ioZ ds pkSlBosa vè;k; esa u{k=ksa
dh lwph nh xbZ gS rFkk ;g crk;k x;k gS fd fdl u{k= esa nkukfn djus ls
fdl çdkj dk iq.; çkIr gksrk gSA
mÙkjk;.k dks nf{[Link];u ls Js"B ekuk x;k gSA lw;Z dk mÙkjk;.k esa inkiZ.k çR;sd
tu dks ç[Link] BaM dh lekfIr ,oa çR;klUu olar _rq ds vkxeu dk 'kqHk
lans'k nsrk gSA blesa fnu cM+s gksus yxrs gSa vkSj çdk'k ,oa ç[Link];uh Å"ek dh
o`f) gksus yxrh gSA fofoèk çdkj ds dkE;kuq"Bkuksa ,oa lqeqgZwrksa dk çHkwr fnXn'kZu
gksrk gSA Jhen~Hkxon~xhrk ds vkBosa vè;k; ds pkSchlosa 'yksd esa dgk x;k gS&
vfXuT;ksfrjg% 'kqDy% "[Link] mÙkjk;.ke~A
r= ç;krk xPNfUr czã czãfonks tuk%AA
bl 'yksd esa mÙkjk;.k dks 'kqDy ekxZ ls lacksfèkr fd;k x;k gSA 'kqDy ekxZ ;kuh
çdk'k dh cgqyrk okyk ekxZA uke ds vuqlkj çdk'k dh cgqyrk okys ekxZ esa
;k=k 'kqHknk;d gksrh gS] blds foijhr —".k ekxZ ;kuh vaèkdkj dh cgqyrk okyk
ekxZ gksrk gSA vaèkdkj dh cgqyrk okys ekxZ dh ;k=k la?k"[Link] gksrh gSA ekuoh;
ço`fÙk ds vuqlkj çR;sd O;fä lqxe ekxkZuqxkeh cuuk pkgrk gSA vr% 'kqDy ekxZ
gh Js;"dj gS] ,slk fopkj lkekU; tu ekul ds varl esa mn~Hkwr gksrk gSA
mÙkjk;.k% edj laØkafr ls ddZ laØkafr rd ds igys 6 ekg vFkkZr ikS"k tuojh]
ls vk"kk<+ twuA bls nsorkvksa ds fnu ds :i esa Hkh tkuk tkrk gSA nf{[Link];u%
tqykbZ ls fnlacj rd vafre 6 ekg ekg nsorkvksa dh jkf= dgh tkrh gSA bl
çdkj ,d lkSj o"kZ] nsorkvksa ds ,d fnu rFkk ,d jkr ds cjkcj gksrk gSA
egkHkkjr Hkh"e ioZ esa Hkh"eoèk ioZ ds varxZr 119osa vè;k; esa Hkh"e }kjk mÙkjk;.k
dh çrh{kk dj çk.k èkkj.k djus dk [Link] gSA Hkh"e }kjk mÙkjk;.k dh çrh{kk dj
çk.k èkkj.k djuk lat; dgrs gSa& Hkkjr! galksa ds tkrs le; mUgsa ns[kdj ije
cqf)eku Hkh"e us dqN fpUru djds muls dgk& ^eSa lw;Z ds nf{[Link];u jgrs fdlh
çdkj ;gk¡ ls çLFkku ugha d:axkA ;g esjs eu dk fuf'pr fopkj gSA ^galks! lw;Z
ds mÙkjk;.k gksus ij gh eSa ml yksd dh ;k=k d:axk] tks esjk iqjkru LFkku gSA
;g eSa vki yksxksa ls lPph ckr dg jgk gw¡A ^eSa mÙkjk;.k dh çrh{kk esa vius
ç[Link] dks èkkj.k fd, jgwaxk] D;ksafd eSa tc bPNk d:a] rHkh vius ç[Link] dks NksMwa]
;g 'kfä eq>s çkIr gSA ^vr% mÙkjk;.k esa e`R;q çkIr djus dh bPNk ls eSa vius
ç[Link] dks èkkj.k d:axkA esjs egkRek firk us eq>s tks oj fn;k Fkk fd rqEgsa viuh
bPNk gksus ij gh e`R;q çkIr gksxh] mudk ;g ojnku lQy gksA eSa çk.k R;kx dk
fu;r le; vkus rd vo'; bu ç[Link] dks jksd j[kwaxkA ml le; mu galksa ls
,slk dgdj ;s ck.k 'k¸;k ij iwoZor~ lks;s jgsA
Hkh"e us edj lekIr gks tkus ds mijkar mÙkjk;.k esa ek?k 'kqDy v"Veh dks vius
ç[Link] dk ifjR;kx fd;kA Hkh"eioZ esa mÙkjk;.k vkSj nf{[Link];u esa e`R;q ds Qy
crk, x, gSaA lÙkkbZl u{k=ksa ds lÙkkbZl nsork rFkk mu nsorkvksa ds Lo:i vkSj
LoHkko ds vuqlkj mu ij çdk'k Mkyk x;k gSA lkFk gh ,d rF; vkSj Hkh Li"V
194
gks tkrk gS fd ml le; xzgksa ds lkFk lkFk u{k=ksa dk lcls vfèkd egÙo FkkA
;g dFku Hkh loZFkk mfpr gksxk fd ml le; T;ksfr"k u{k= çèkku FkkA
egkHkkjr foLrkj ls i<+us ds ijkUr] dksbZ Hkh egkdkO; ds vfèkdka'k ik=ksa ds
T;ksfr"kh; Kku dk vuqeku yxk ldrk gSA mnkgj.k ds fy,] tc —".k ;q) dks
Vkyus ds fy, vafre le; esa [Link] dks ikaMoksa ds i{k esa vkus ds fy, eukus dh
dksf'k'k djrs gSa] rks [Link] ;g dgdj gesa pkSadk nsrk gS fd og tkurk gS fd
ikaMo ;q) thrus tk jgs gSaA
og fuEufyf[kr 'yksdksa esa xzgksa ds xkspj vkSj mlds [Link] dk gokyk nsrs gSaA
çtkifr dk u{k=] [Link]] 'kfu ls vR;fèkd ihfM+r gS] tks yksxksa ds fouk'k dk
ladsr nsrk gSA jktkvksa] fo'ks"k :i ls dkSjoksa dh cckZnh dk ladsr djus okys
ikfi;ksa ls fp=ku{k= Hkh Hkkjh ihfM+r gSA
çktkiR;a fg u{k=a xzgLrh{.kks egk|qfr%A
'kuS'pj% ihM;fr ihM;u~ ç[Link]·vfèkdede~AA
6
uwua egks;a —".k dq#.kka leqifLFkre~ fo'ks"ks.k fg ok".kZs; fp=a ih|rs xzg%AA
,d i[kokM+k ;k i{k 2 lIrkg ugha gS tSlk fd vkerkSj ij le>k tkrk gSA ,d
i{k 14 fnu] 43 ?kVh] 55 fo?kfr vofèk dk gksrk gS vkSj ;g ,d vekoL;k vkSj
mÙkjorÊ [Link] ds chp dh vofèk gS tSlk fd lw;Z fl)kar esa ifjHkkf"kr fd;k
x;k gSA tc lw;Z vkSj paæek dh vkSlr xfr;ksa dks è;ku esa j[kk tkrk gS rks 13
fnuksa dk i{k laHko ugh gksrk gSA ;g rHkh laHko gS tc lgh inksa dh [Link] fd,
tkus ij gh ;g lEHko gSA
egkHkkjr esa 27 u{k=ksa dks rhu&rhu ds Hkkxksa esa foHkkftr fd;k x;k gSA egf"kZ
O;kl ds vuqlkj] vfÜouh ls ysdj lHkh u{k=ksa dks rhu Hkkxksa esa ck¡Vus ij tks ukS
ukS u{k=ksa ds rhu leqnk; gksrs gSa os Øe'k% vÜoifr] xtifr rFkk ujifr ds N=
dgykrs gSaA7
vFkkZr vfÜouh] [Link]] —fÙkdk] [Link]] e`xf'kjk] vkækZ] iquoZlq] iq"; vkSj vk'ys"kk
bu ukS u{k=ksa dk lewg vÜoifr ds vUrxZr] e?kk] iwokZ QkYxquh] mÙkjk QkYxquh]
gLr] fp=k] Lokfr] fo'kk[kk] vuqjkèkk vkSj T;s"Bk dk oxZ xtifr ds vUrxZr] rFkk
ewy] iwokZ"kk<+] mÙkjk"kk<+] Jo.k] èkfu"Bk] 'krfHk"kt] iwokZ Hkkæin] mÙkj Hkkæin vkSj
jsorh u{k=ksa dk lewg ujifr ds N= ds vUrxZr vkrk gSA ;s lc vFkok buesa ls
dksbZ Hkh tc ikixzgksa ls vkØkUr gksrs gSa rks {kf=;ksa ds fouk'k ds lwpd gksrs gSa
vkSj bUgsa u{k=&u{k= dgk tkrk gSAbu rhuksa leqnk;ksa vFkok [Link] u{k=&u{k=ksa
esa ;fn 'kh"kZ LFkku ij osèk gks rks og xzg egku mRikrdkjd gksxkA
;qfèkf"Bj ds tUe ds le; pUæek T;s"B u{k= dk Fkk] lw;Z rqyk jkf'k ij
fojkteku Fks] 'kqDy i{k dh [Link] uke okyh i¥~peh frfFk Fkh vkSj vR;Ur Js"B
6
egkHkkjr@m|ksxioZ 143@8
7
fo"kea tu;UR;su vkØUntuua egr~Af="kq loZs"kq u{k=u{k=s"kq fo'kkEirsAx`èkz: lEirrs 'kh"kZs tu;u~
Hk;eqÙkee~AA egkHkkjr@Hkh"eioZ@3@31- 195
vfHkftr~ uked vkBok¡ eqgwrZ fo|eku FkkA ml le; ;g vkdk'[Link] gqbZ dh ;g
Js"B iq#"k èkekZRekvksa esa vxzx.; gksxk vkSj bl i`Foh ij ijkØeh ,oa lR;oknh
jktk gksxkA [Link] dk ;g iq= Þ;qfèkf"Bj* uke ls fo[;kr gks rhuksa yksdksa esa çfl)
,oa [;kfr çkIr djsxk( ;g ;'kLoh]rstLoh rFkk lnkpkjh gksxkA8
tc pUæek e?kk u{k= ij fojkteku Fks] c`gLifr flag yXu esa lq'kksfHkr Fks] ml
le; iq.;e;h =;ksn'kh frfFk dks eS= eqgwrZ esa dqUrh us vfopy 'kfä okys Hkhelsu
dks tUe fn;k FkkA9 og QkYxqu ekl esa fnu ds le; iwokZQkYxquh vkSj
mÙkjkQkYxquh u{k=ksa ds lfUèk dky esa mRiUu gqvkA QkYxqu ekl vkSj QkYxquh
u{k= esa tUe ysus ds dkj.k ml ckyd dk uke ÞQkYxquhß gqvkA10
bl xzaFk ds vuqlkj ;qfèkf"Bj dk tUe T;s"B u{k= esa [Link] ds fnu lkseokj dks
eè;kà ds vkBosa eqgwrZ esa gqvk FkkA ;qfèkf"Bj vkfn ds tUe dk ;g fooj.k ml
dky esa T;ksfr"k ds egÙo dh iqf"V djrk gSA blls ;g Hkh fl) gksrk gS fd ml
;qx ds yksxksa us T;ksfr"k fo|k dk Kku cgqr Å¡pk vkSj c<+k;k FkkA lHkh çkphu
egkdkO;ksa esa egkHkkjr ;qx ds nkSjku thou ds fofHkUu igyqvksa esa T;ksfr"k foKku
ds mi;ksx dk mYys[k fd;k x;k gSA vuq'kklu ioZ ds 64osa vè;k; esa bldk
[Link] feyrk gSA bl xzaFk esa fofHkUu u{k=ksa esa nku dk egRo crk;k x;k gSA
T;ksfr"k dk mi;ksx eqgwrZ [kkstus vkSj 'kqHk laLdkj djus ds fy, Hkh fd;k tkrk
FkkA bl xzaFk esa 'kqHk vkSj v'kqHk u{k=ksa dk oxÊdj.k Hkh gSA blds lkFk gh blesa
;qfèkf"Bj ds tUe ls tqM+s rF; Hkh 'kkfey gSaA 'kfu vkSj eaxy ml le; Hkh v'kqHk
xzg ekus tkrs FksA eaxy dh fLFkfr ds vkèkkj ij jktk ;q) dh frfFk fuf'pr
djrs FksA
m|ksx ioZ ds vè;k; 143 dk mYys[k djrh gS ftlesa Jh—".k vkSj [Link] dk
mYys[k gSA ;g xzaFk gesa crkrk gS fd tc egkHkkjr dk ;q) gqvk rc 'kfu [Link]
u{k= esa xkspj dj jgk FkkA ;q) lw;Z xzg.k dh 'kq#vkr ij 'kq: gksrk gSA blls
;q) ds nkSjku fouk'k dh vk'kadk c<+ xbZA
egkHkkjr dk ;q) vkjEHk gksus ls iwoZ gh leLr T;ksfrf"k;ksa] loZrksHkæ pØ ds
Kkrkvksa] ç'u eeZKksa vkSj eqgwrZfonksa us ml le; dh xzg u{k=ksa vkfn dh fLFkfr;ksa
dks ns[krs gq, Hkfo";[Link] dj nh Fkh fd leLr dkSjo dqy rFkk ;q) esa Hkkx ysus
okys vU; oa'kksa ds yksxksa dk cM+k Hkkjh lagkj gksus okyk gSA11ftl fnu nksuksa i{k
;q) ds fy, vkxs c<s+ ml fnu pUæek e?kk u{k= ij Fkk rFkk vkdk'k esa lkr
egkxzg vfXu ds leku míhIr fn[kkbZ ns jgs FksA lw;Znso Hkh mn;dky esa nks Hkkxksa
esa foHkä fn[kkbZ ns jgs FksA
12.4.1
m|ksx ioZ esa Jh —".k dkSjoksa ds ikl lfUèk gsrq tkrs gS rks ekxZ esa 'kqHkkHkqHk 'kdquksa
dk o`rkUr vkrk gSA oS'kEik;u th tuest; dks crkrs gS fd]fcuk ckny ds gh
8
,sUæs pUælek;qäs eqgwR·ZfHkftrs·"Ves Afnokeè;xrs lw;Zs frFkkS [Link]·friwftrsAA
le`);'kla dqUrh lq"kko çoja lqre~Atkrek=s lqrs rfLeu~ okxqokpk'[Link]@vkfnioZ@122@6&7
9
e?ks pUæelk ;qäs flags pkH;qfnrs xqjkSAfnokeè;xrs lw;Zs frFkkS iq.;s =;ksn'ksAA
eS=s eqgwrsZ lk dqUrh lq"kqos HkheP;qre~A;fLeUugfu HkheLrq tKs HkjrlÙke~A
nq;kZsèkuks·fi r=So çtKs olqèkkfèkiAA egkHkkjr@vkfnioZ@122@6&7
10
mÙkjkH;ka rq iwokZH;ka QYxquhH;ka rrksfnokAtkrLrq QkYxqus ekfl rsuk lkS QkYxqu%
Le`r%AAegkHkkjr@vkfnioZ@122@35
196 11
egkHkkjr@m|ksxioZ 48@98&99
vkdk'k esa fctyh lfgr ozt dh xM+xM+kgV lquk;h nsus yxhA mlds lkFk gh
itZU; nsork us es?kksa dh ?kVk u gksus ij Hkh çpqj ty dh o"kkZ dhA iwoZ dh vksj
cgus okyh flUèkq vkfn cM+h&cM+h ufn;ksa dk çokg myVdj if'pe dh vksj gks x;kA
lkjh fn'kk,¡ foijhr gksus yxhA dqN le> esa ugh vk jgk FkkA ;g lkjk lalkj èkwy ds
dkj.k vUèkdkj ls vkPNUu gks x;kA fn'kkvksa dk Kku gksuk lEHko çrhr ugh gks jgk
FkkA nf{k.k if'pe ls vk¡èkh mBh vkSj gfLrukiqj dks eFkus yxhA oztikr lk dBksj
'kCn gksus yxkA ¼;g lc gfLrukiqj ds fudV ?kfVr gks jgk FkkA½ fdUrq —".k ds Li'kZ
ls lHkh 'kqHk y{k.k muds nkfgus ykHk esa çrhr gksus yxsA
egkHkkjr ds gh m|ksxioZ esa xzgksa rFkk u{k=ksa ds v'kqHk ;ksxksa dk foLrkj ls [Link]
fd;k x;k gSA m|ksxioZ ds 143 osa vè;k; esa [Link] vkSj Jh —".k dh okrkZ ds le;
[Link] vius LoIu ds }kjk 'kqHk vkSj v'kqHk y{[Link] dks crkrk gSA [Link] dgrk gS fd
egkrstLoh vkSj rh{.k xzg 'kuS'pj çtkifr lEcUèkh [Link] u{k= dks ihfM+r djrs
gq, txr~ ds çkf.k;ksa dks vfèkd ls vfèkd ihM+k ns jgs gSaA12 eaxy xzg T;s"Bk ds
fudV ls oØxfr dk vkJ; ys vuqjkèkk u{k= ij vkuk pkgrs gSaA tks jktLFk jktk
ds fe= [Link] dk fouk'k lk lwfpr dj jgs gSaA13fo'ks"k#i ls egkikr uked xzg
fp=k dks ihM+k ns jgk gS ¼tks jktkvksa ds fy, fouk'k dk lwpd gS½A14 pUæek dk
dkyk fpUg feV lk x;k gS] jkgq lw;Z ds lehi tk jgk gSA vkdk'k ls ;s mYdk,¡
fxj jgh gSa] otzikr ds ls fpUg 'kCn gks jgs gSa vkSj èkjrh Mksyrh lh çrhr gks jgh
gSA15 eksj] 'kqHk 'kdqu lwpd eqxZs] gal] lkjl ]pkrd rFkk pdksjksa ds leqnk; [Link]
dk vuqlj.k djrs gSaA16blh çdkj xhèk] dM+~d] ncd] ';su ¼ckt½] jk{kl] HksfM+;s
rFkk efD[k;ksa ds lewg dkSjoksa dks nkSM+k jgs gSaA17 lw;kZsn; vkSj lw;kZLr nksuksa laè;kvksa
ds le; ,d xhnM+h egku~ Hk; dh lwpuk nsrh gqbZ vkokt esa jksrh gSA18 lè;kdky
esa dkyh xzhok vkSj yky iSjokys Hk;kud i{kh lkeus vk tkrs gSaA ;g lHkh dkSjoksa
dh ijkt; ds y{k.k gSA19 [Link] vkxs dgrk gS fd eSaus LoIu esa ns[kk dh Hkh"e vkSj
æ[Link];Z nksuksa egkjFkh esjs rFkk nq;kZsèku ds lkFk Å¡V tqrs gq, jFk ij vk#<+ gks
nf{k.k fn'kk dh vksj tk jgs FksA bldk Qy ;g gksxk dh FkksM+s fnuksa esa ge
;eyksd igq¡p tk,xsaA20 ;g lkjh dh lkjh gh xzgfLFkfr ,slh gS tks fdlh v'kqHk
?kVuk dh vksj ladsr djrh gSA
Hkh"eioZ esa Hkh ,slh gh vfu"Vdkjh xzgfLFkfr dk [Link] gSA Hkh"eioZ ds r`rh; vè;k;
esa O;kl th dgrs gSa fd jkgq lw;Z ds fudV vk jgk gSA dsrq fp=k dk vfrØe.k
djds Lokfr ij fLFkr gks jgk gSA21 vR;Ur Hk;adj èkwedsrq iq"; u{k= dks vkØkUr
djds mlh LFkku ij fLFkr gks jgk gSA tks nksuksa lsukvksa dk Hk;adj veaxy djsaxsA22
12
çtkiR;a gh u{k=a xzgfLr{.kks egk|qfr%A'kuS'pj% ihM;fr ihM;u~ ç[Link]·fèkde~AAegkHkkjr@m|ksxioZ 143@8
13
—Rok pk³~xkjdks oØa T;s"Bk;ka eèkqlwnuAvuqjkèkka çkFkZ;rs eS=a laxe;fUu;oAA egkHkkjr@m|ksxioZ 143@9
14
uwua egn~H;a —".k dq#.kka leqifLFkre~Afo'ks"ks.k fg ok".kZs; fp=ka ihM;rs xzg%AA egkHkkjr@m|ksxioZ 143@10
15
lkseL; y{e O;ko`Ùka jkgqjdZeqiSfr pAfno'pksYdk: irUR;srk% lfu?kkZrk: ldEiuk%AA egkHkkjr@m|ksxioZ 143@11
16
e;wjk% iq.;'kdquk gallkjlpkrdk%AthoaTodlM+?kk'pkI;uqxPNfUr [Link]~AA egkHkkjr@m|ksxioZ 143@18
17
x`èkzk% dM+~dk cdk% ';suk ;krqèkkukLrFkk o`dk%Aef{[Link] p lM+~?kkrk vuqèkkofUr dkSjoku~AA egkHkkjr@
m|ksxioZ 143@19
18
mn;kLreus lEè;s osn;Urh egn~Hk;e~Af'kok p ok'krs ?kksja rr~ ijkHkoy{[Link] egkHkkjr@m|ksxioZ 143@24
19
—".kxzhok'p 'kdquk jäiknk Hk;kudk%Alaè;kefHkeq[kk ;kfUr rr~ ijkHkoy{[Link]~AA egkHkkjr@m|ksxioZ 143@26
20
m"Vªç;qäek#<kS Hkh"eæ[Link] egkjFkkSAe;k lkèkZs egkckgks èkkrZjk"Vªs.k ok foHkksAA
vxLr'kkLrka p fn'ka ç;krk% Le [Link] dkysu çkIL;keks ;elknue~AA egkHkkjr@m|ksxioZ 143@43&44
21
Üosrks xzgLrFkk fp=ka lefrØE; fr"BfrAvHkkoa fg fo'ks"ks.k dq#.kka r= i';fregkHkkjr@Hkh"eioZ@3@12-
22
èkwedsrqeZgk?kksj% iq";a pkØE; fr"BfrAlsu;ksjf'koa ?kksja dfj";fr egkxzg%॥ egkHkkjr@Hkh"eioZ@3@13- 197
eaxy oØ gksdj e?kk ij] c`gLifr Jo.k ij rFkk lw;Ziq= 'kfu iwokZ QkYxquh dks
ihfM+r dj jgs gSaA23'kqØ iwokZ Hkkæin ij çdkf'kr gks jgk gS vkSj lc vksj ?kwe
fQj dj ifj?k uked mixzg ds lkFk mÙkj Hkkæin ij –f"V yxk, gSA24Üosrdsrq
uked mixzg vfXu ds leku çTofyr gksdj T;s"Bk u{k= ij fLFkr gSA25fp=k o
Lokfr ds eè; esa fLFkr Øwj xzg jkgq lnk oØh gksdj [Link] o pUæ vkSj lw;Z dks
ihfM+r dj jgk gS rFkk vR;Ur çnhIr gksdj èkzqo ds cka;h vksj tk jgk gSA ;g
fLFkfr vR;Ur gh veaxylwpd gSA¼fp=k o Lokfr ds eè; fLFkr gksdj jkgq
loZrksHkæ pØ ds osèk ds vuqlkj —fÙkdk dks ihfM+r djsxk½A26
,sls esa ;q) vkfn ds lkFk Hk;adj vk¡èkh vkSj rwQku dh Hkh lEHkkouk jgrh gSAe?kk
esa fLFkr gksdj eaxy ckj ckj oØh gksdj c`gLifr ls ;qä Jo.k u{k= dks ns[k
jgk gSA bl lcdk çHkko jsorh ij Hkh çfrdwy iM+ jgk gSA blh vè;k; esa [Link]
gS fd o"kZi;ZUr ,d gh jkf'k ij jgus okys nks çdk'keku xzg c`gLifr vkSj 'kfu
fr;ZXosèk ds }kjk fo'kk[kk ds lehi igq¡p x, gSaA27
egkHkkjr ds ouioZ ds 237 osa vè;k; esa [Link]; eqfu vkSj LdUn dh okrkZ ls
vfHkftr~ u{k= ds LFkku ij —fÙkdk ls [Link] dk lUnHkZ çkIr gksrk gSA [Link];
eqfu us dgk] vkdk'k ls ,d u{k= P;qr gks x;k gSA LdUn! rqe czãk th ds lkFk
feydj bl mÙke dky dh iwfrZ ds mik; dk fopkj djksA
vfHkftr~ dk iru gksus ls czãk th us èkfu"Bk ls gh ¼lr;qx vkfn½dky dh
[Link] dk Øe fuf'pr fd;k ¼D;ksafd ml le; ;qxkfn u{k= Fkk½A28blds iwoZ
[Link] gh ;qxkfn u{k= ekuk tkrk Fkk¼D;ksafd mlh dh çkjEHk dky esa pUæek]lw;Z
rFkk xq# dk ;ksx gksrk Fkk½ bl çdkj u{k= ekl dh fnu&la[;k mu fnuksa le
FkhA ;gk¡ ;g Hkh Li"V gksrk gS fd ,d fuf'pr le;kofèk ds mijkUr u{k=ksa dk
Øe ifjofrZr gks tkrk gSA blfy,] bu lHkh ç[Link] ls ge dg ldrs gSa fd
egkHkkjr ds le; esa T;ksfr"k vPNh rjg ls fodflr FkkA
egkHkkjr esa fofHkUu LFkkuksa ij u{k=ksa vkSj 'kdqu&vi'kdqu ds lUnHkZ çkIr gksrs
gSaA [Link] ds tUe ds le; fofHkUu u{k=ksa ,oa muesa tUe ysus okys tkrdksa dk
Hkfo"; Qy crk;k x;k gSA egkHkkjr ;q) ls iwoZ Hkh u{k=ksa dk [Link] çkIr gksrk
gSA egkHkkjr esa vfHkftr u{k= ds LFkku ij —fÙkdk u{k= dk fooj.k çkIr gksrk
23
e?kkLo³~xkjdks oØ: [Link] p c`gLifr:AHkxa u{k=ekØE; lw;Ziq=s.k ihM;rsAA
egkHkkjr@Hkh"eioZ@3@14-
24
'kqØ% çks"Bins iwoZs lek#á fojksprsAmÙkjs rq ifjØE; lfgr% leqnh{krsAA egkHkkjr@Hkh"eioZ@3@15-
25
Üosrks xzg% çTofyr% lèkwe bo ikod%A,sUæa rstfLo u{k=a T;s"BkekØE; fr"BfrAA
egkHkkjr@Hkh"eioZ@3@16
26
@#oa replace this word with dhruvam) çTofyrks ?kksjeilO;a çorZrsA [Link] ihM;R;soeqHkkS p
'kf'kHkkLdjkSA fp=kLokR;Urjs pkSo fof"Br% iq#"kxzg%AA egkHkkjr@Hkh"eioZ@3@17-
27
laoRljLFkkf;ukS p xzgkS çTofyoqHkkSA fo'kk[kk;k: lehiLFkkS c`gLifr'kuS'pjkSAA
pUækfnR;koqHkkS xzLrkosdkàk fg =;ksn'khe~AvioZf.k xzga ;krkS çtkla{k;fePNr%AA
egkHkkjr@Hkh"eioZ@3@27&28-
28
?kfu"BkfnLrnk dkyks czã.kk ifjdfYir:A
[Link] áHk;r~ iwoZesoa la[;k lekHkor~AAegkHkkjr@ouioZ@237@10
198
gSA 'kdqu vkSj vi'kdqu dk Kku çk—frd ifjfLFkfr;ksa,oa u{k=ksa ds vkèkkj ij
gksrk FkkA egkHkkjr ds le; dh u{k= [Link] dh orZeku u{k=ksa ls rqyuk djds
orZeku le; esa dqN T;ksfr"kkpk;Z egkHkkjr dh dky [Link] dh Hkh iqf"V djrs gSaA
egkHkkjr ds le; esa tho tUrqvksa ds çdkj] Loj] jksus] Hkkxus vkfn ls çk—frd
,oa ekuotU; mRikrksa dk Kku gks ldrk FkkA orZeku le; esa Hkh oSKkfud HkwdEi
vkfn çk—frd vkinkvksa ds iwokZuqeku gsrq tho&tUrqvksa ds vdLekr~ fØ;kdykiksa
dk vè;;u dj jgs gSaA
foiqyrk ¾ eksVkbZ
ifjfèk ¾ ckgjh xksykdkj vkoj.k
vfu"Vdkjh ¾ gkfudkjd
QydFku ¾ Qy dk [Link]
ç'uk{kj T;ksfr"k ¾ ç'u ds v{kj ds vkèkkj ij T;ksfr"k
LojKku ¾ nk,¡ ukfldk ls Üokl ysuk ¼lw;Z Loj½ vkSj ck¡, ukfldk
ls Üokl ysuk ¼pUæ Loj½ dgykrk gSA
1- u{k=ksa dh la[;k fdruh gksrh gSa\
2- Hkh"e us 'kjhj R;kx fdl frfFk dks fd;k Fkk\
3- T;ksfr"k dks osn dk dkSu&lk v³~x ekuk tkrk gSa\
4- ;qfèkf"Bj dk tUe fdl u{k= esa gqvk\
5- vtZqu dk tUe fdl u{k= esa gqvk \
6- vfHkftr u{k= ds LFkku ij fdl u{k= dh [Link] egkHkkjr ds le; ls
çkjEHk gqbZ\
fuEufyf[kr ç'uksa ds mÙkj Nk= Lo¡; bdkbZ dks i<+dj ns\a
7- iapk³~x ds ik¡p v³~x dkSu&dkSu ls gS\
8- T;ksfr"k 'kkL= dh mi;ksfxrk dk [Link] djks\
9- egf"kZ O;kl us u{k=ksa dks fdu rhu Hkkxksa esa foHkkftr fd;k\
10- 'kqHk 'kdqu lwpd if{k;ksa ds uke fy[kks\
1- 27
2- mÙkjk;.k esa ek?k 'kqDy v"Veh
3- us=
4- T;s"B
5- mÙkjk QkYxquh
199
1- egf"kZ osnO;kl fojfpr] 'kkL=h [Link];Þ jkeß[Link] jkeukjk;.knÙk] egkHkkjr
¼çFke [k.M½] ik¡pok laLdj.k] xhrkçsl xksj[kiqj%1988-
2- egf"kZ osnO;kl fojfpr] 'kkL=h [Link];Þ jkeß[Link] jkeukjk;.knÙk] egkHkkjr
¼f}rh; [k.M½] ik¡pok laLdj.k] xhrkçsl xksj[kiqj% 1988-
3- egf"kZ osnO;kl fojfpr] 'kkL=h [Link];Þ jkeß[Link] jkeukjk;.knÙk] egkHkkjr
¼r`rh; [k.M½] ik¡pok laLdj.k] xhrkçsl xksj[kiqj% 1988-
4- egf"kZ osnO;kl fojfpr] 'kkL=h [Link];Þ jkeß[Link] jkeukjk;.knÙk] egkHkkjr
¼prqFkZ [k.M½] ik¡pok laLdj.k] xhrkçsl xksj[kiqj 1988-
5- egf"kZ osnO;kl fojfpr] 'kkL=h [Link];Þ jkeß[Link] jkeukjk;.knÙk] egkHkkjr
¼i¥~pe [k.M½] ik¡pok laLdj.k] xhrkçsl xksj[kiqj% 1988-
6- egf"kZ osnO;kl fojfpr] 'kkL=h [Link];Þ jkeß[Link] jkeukjk;.knÙk] egkHkkjr
¼"k"B [k.M½] ik¡pok laLdj.k] xhrkçsl xksj[kiqj%1988-
7- Jh en~Hkkxor xhrk] xks;Undk t;n;ky] xhrkçsl xksj[kiqj % 2017-
200