• RUNAQ SUTIN RANTINKUNA
(pronombres personales)
• Noqa. Yo
• Qan. Tú
• Pay él / ella
• Noqanchis. Nosotros. (incluyente)
• Noqayku. Nosotros.
(excluyente)
• Qankuna. Ustedes.
• Paykuna. Ellos /ellas.
• CHANIN RIMAYPI T’IJRAPAYAQ. (Modo indicativo)
• 1.- KUNAN PACHA. (Tiempo presente)
• LLANK’A Y (TRABAJAR)
• Noqa llank’a ni. yo trabajo.
• Qan llank’a nki. Tú trabajas.
• Pay llank’a n. Él trabaja.
• Noqanchis llank’a nchis. Nosotros trabajamos.
• Noqayku llank’a yku. Nosotros trabajamos.
• Qankuna llank’a nkichis. Ustedes trabajan.
• Paykuna llank’a nku. Ellos trabajan.
• 1 2 3.
• 1.- Sutiq rantinkuna (pronombre personales).
• 2.- simichaqpa saphi (raíz verbal).
• 3.- runaq seqénkuna (sufijos personales)
• 2.-RIPUQ PACHA. (Tiempo Pasado o preterito)
• Noqa llank’a ra ni. Yo trabajé.
• Qan llank’a ra nki. Tú trabajaste.
• Pay llank’a ra n. Él / ella trabajó.
• Noqanchis llank’a ra nchis. Nosotros trabajamos.
• Noqayku llank’a ra yku. Nosotros trabajamos.
• Qankuna llank’a ra nkichis. Ustedes trabajaron.
• Paykuna llank’a ra nku. Ellos/as trabajaron.
• 1 2 3. 4
• 1.- Sutiq rantinkuna (pronombre personales).
• 2.- simichaqpa saphi (raíz verbal).
• 3.- Ripuq pachaq seq’en = Sufijo del tiempo preterito.
• 4.- runaq seqénkuna (sufijos personales)
• 2.-HAMUQ PACHA. (TIEMPO FUTURO)
• Noqa llank’a saq. yo trabajaré.
• Qan llank’a nki. Tú trabajaras.
• Pay llank’a nqa. Él / ella trabajaran.
• Noqanchis llank’a sunchis. Nosotros trabajaremos.
• Noqayku llank’a saqku. Nosotros trabajaremos.
• Qankuna llank’a nkichis. Ustedes trabajaran.
• Paykuna llank’a nqaku. Ellos/as trabajaran.
• 1 2 3.
• 1.- Sutiq rantinkuna (pronombre personales).
• 2.- simichaqpa saphi (raíz verbal).
• 3.- runaq seqénkuna (sufijos personales)
• RUNAQ SUTIN RANTINKUNA (pronombres personales)
• Ch’ulla sutiq rantinkunamanta riman (HABLA DE
PRONOMBRE PERSONALES EN SINGULAR). Taki y
• Noqa. Taki ni (yo canto)
• Qan. Taki nki (tú cantas)
• Pay. Taki n (Ella/ él canta)
• Askha sutiq rantinkunamanta riman. (Habla de pronombres
personales en plural)
• Noqanchis. Taki nchis (Nosotros cantamos)
• (Incluyente) llapan huñuq)
• Noqayku. Taki yku (Nosotros cantamos)
• (excluyente) wakin t’aqaq
• Qankuna. Taki nkichis (ustedes cantan)
• Paykuna. Taki nku. (Ellas/ ellos cantan)
• T’aqtiyay. (sapatear) Llakikuy. (entritecerse) Luluy.
(acariciar) Wayk’uy (cocinar) Much’ay (besar), p’itay, (saltar)
taqey (almacenar), waqay (llorar), puriy (caminar), khansay
(morder), TUSUY (bailar), atiy ( poder), puñuy (dormir)
Kunay pacha, (tiempo presente)
Noqa. Llank’a ni wasiypi (en mi casa)
Qan. Llank’a nki chakrapi (en la chacra)
Pay. Llank’a n choqllota (el choclo)
Noqanchis. Llank’a nchis Punapi (en la puna
Noqayku. Llank’a yku wichaypi (en arriba)
Qankuna llank’a. Nkichis hallmaypi (en el aporque)
Paykuna. Llank’a nku. Papata (la papa)
Khachuy (morder), khasay (eructar), khichuy
(deshilachar/deshebrar), qhatuy (vender), qhetuy
(frotar) k’iriy (herir)Qoy (dar), t’eqway (pelar), tusuy
(bailar), t’eqey (ajustar), takiy (cantar)
• Noqa t’ikata pallani.
• Qan llant’ata apanki.
• Pay chakrata llank’an.
• Noqanchis t’ikata muskhinchis.
• Noqayku t’ikata/kunata qhatuyku.
• Qankuna aqhata haywankichis.
• Paykuna qowita kankanku.
S O V
suti (S) kaq (K) simichaq otaq simi ruwacheq (SR)
• Kaypi llank’ashanku.
• Mamanchis papata akllashan
• KAY HUNT’A RIMAYKUNATA ÑAWINCHAY (lee estas oraciones)
A. Noqa yachachiq kani. Qanri iman kanki?
• yo soy profesor. Y t’u que eres
• B. Noqaqa yachaqen kani.
• yo soy alumno / estudiante
• A. Payri imataq?
• Y ella/’el que es?
• B. Paypas yachaqen.
• Él o ella tambi’en es alumno.
• A. Qankuna iman kankichis.
• Y ustedes que son.
• B. Noqaykuqa yachaqekunan kayku.
• nosotros somos alumnos.
• A. Qankunari iman kankichis?
• y ustedesque son?
• B. Noqaykuqa waynakunan kayku.
• nosotros somo jovenes.
• A. Paykunari iman kanku.
• y ellos?ellas que son.
• B. Paykunaqa sipaskunan kanku.
K’ITIMANTA SIMICHAQPA K’ASKAQNINKUNA - ADVERBIOS DE LUGAR
• Kaypi. : Aquí
• Chaypi : Ahí, allí
• Haqaypi : Allá
• Ñawpaqpi : Adelante
• Qhepapi : Atrás
• Chawpipi : Al medio, al centro
• Ukhupi. : Adentro
• Hawapi : Afuera
• Wichaypi : Arriba
• Hawanpi : Encima (sin tocar la superficie)
• Hanaqpi : Arriba, en la parte alta
• Urapi : Abajo, en la parte baja
• Patapi : Encima, sobre
• Chinpapi : Al frente
• Lloq’epi : A la izquierda
• Pañapi : A la derecha
• Patanpi : Al borde.
• Patapi : Encima
• Chawpipi : Al centro.
• Piki, (pulga) usa (piojo), ch’iya (liendre)
ini piki (pone sus liendres dentro de la
piel humana o animal)
Kaypi marqakun
uña llamachata
chay sipascha
• YUPAYKUNA. NUMEROS.
• HUK,
• ISKAY
• KINSA.
• TAWA.
• PISQA.
• SOQTA.
• QANCHIS.
• PUSAQ.
• ISQON.
• CHUNKA
• Ch’usaq.
• chunka
• Chunka hukniyuq.
• chunka Iskayniyuq
• Chunka Kinsayuq,
• Chunka tawayuq,
• Chunka pisqayuq
• Chunka soqtayuq
• Chunka Qanchisniyuq.
• Chunka pusaqniyuq
• Chunka Isqonniyuq.
• Iskaychunka.
• 23-04-1954. iskaychunka kinsayuq p’unchay, ayriway killapi,
waranqa isqonpachak pisqa chunka tawayuq watapi
Qhawarichiykuna.
1. Imaynatan napaykunki? Como saludas
2. Allillanchu kashanki turay.
3. Estas muy bien hermano.
4. Allillanmi kashani panay
5. estoy muy bien hermana.
6. Anchatan kusikuni = mucho me alegro.
7. Allillanchu kashanki ( kiwachuy, aqey).
8. Estas muy bien (suegro, suegra)
9. Allillanmi kashani (qhachuniy qatayniy).
[Link] muy bien (yerna, yerno)
11. Anchatan kusikuni.
1. Yupay chunkamanta, iskaychunkakama.
2. Cuenta de 10 hasta 20
3. 0,11,12,13,14,15,16,17,18,19,20.
4. Qelqay tawa pawqarkunata k’uychinchispata.
5. Puka, q’ellmo, q’ello, q’omer, yuraq anqas,
anqas, (kulli, sani, otaq q’oyo)
6. Escribe cuatro colores de nuestro arcoiris
7. Q’omer yuraq anqas, anqas, yuraq, sani.
8. Yana, q’ello, q’ellmo, kulli.
9. Puka, q’omer, anqas, q’ello
10. Napayukuy qhachuniy-kita, qataynikita,
lunchuykita? Salaluda a tu ……
• Iman sutiyki? Sutiyqa Jorgen. Carlosmi
• Hayk’an watayki? Inskaychunka iskayniyoqmi
watayqa. Iskaychuka pusaqniyoqmi.
• Maypi tiyanki? Qosqopi tiyani
• Piwanmi tiyanki? Mamaywanmi tiyani.
• Pin mamayki? Mamayqa paulinan, getrudesmi.
• Pin taytayki? Taytayqa Demetrion, Lucasm i
• Hayk’aqmi tarpunki? Paqarinmi tarpusaq
• KunanCHU mamayki hamunqa?
• Arí kunanmi hamunqa / manan kunanchu hamunqa
Qanwan qelqasunchis willakuyta. Imata
qelqasunchis?
Maykama rishanki? Qosqokama rishani.
Q, PA SEQ’EKUNA.
Noqaq wasiy, mi casa
turaypa alqon, su perro de mi hermano
ñañaypa chukchan. De mi hermana su cabello
Qanpa atoqniyki, el zorro de ti
Paypa llikllan. De ella su manta.
Noqanchispa wasinchis. De nosotros nuestra casa
Noqaykuq wasiyku, de nosotros nuestra casa
phiwi wawaypa wasin. De mi hio primogenito su casa
Qankunaq qowikichis, de ustedes vuestroscuyes
mamaypa llamankuna. De mi mama sus llamas
Paykunaq waranku, de ellos sus pantalones
aqeypa tiyanan. Su asiento de mi suegra
Noqaq
wasiy