UNIVERSIDAD PRIVADA DEL ESTE
FACULTAD DE CIENCIAS MÉDICAS
“PROF. DR. MANUEL RIVEROS”
FILIAL CIUDAD DEL ESTE
(Vocabularios para identificar las distintas funciones del cuerpo).
KUÑA ÑEMOÑA
Ñe’ẽndy Pohãno rehegua
Maitei: Mboy: ¿Cuántos?
Ary: Rereko: Vos tenés.
Moõpa: ¿Dónde? Reiko:
Mba’épa: ¿Qué es? Ndereru: Te trae.
Ápe: Aquí. hasy:
Ndéve: A ti. Kupépe: Detrás
Y: rembe’y: Orilla, ribera,borde.
Gotyo: Hacia. Nañeñanduporãi: No me siento bien.
Chepy’arasy: Tengo dolor estomacal. Jepi: Siempre, a menudo.
Chepy’aguýpe: Debajo del vientre Otytýi: Dolor intermitente.
Ague’ẽse: Deseo vomitar. Araka’épa: ¿Cuándo?
Oguejýkuri: Última menstruación. Ruguy:
Térã: Y. Ára:
Ndepy’amanora’e: ¿Te desmayaste? Peteĩ:
Asaje: Siesta. Jave: Durante
Oguejy jave: Cuando baja. Mba’éicha ome’ẽ ndéve:¿cómo te dá?
Káma: Ovu: Se hincha.
Cheakãrasy: Ku’a:
Chepirevai: De pésimo humor. Akãnga’u:
Héẽ: Sapy’amimi: De momento.
Py’ỹi: Con frecuencia. Ramoiténte: Recientemente.
Reñandu: Sentís. Arekóvo: Cuando tenía.
Tuicha: Añemondýi: Me asusté.
Ruguypa: Ko’ẽme: Una mañana.
Napu’ãihaguére: Por no levantarme. Che sy:
Guive: Desde. Pañeñandu: Así me siento.
Mba’épa aguereko: ¿Qué tengo? Ikatu: Puede ser.
Ryeguasu: Membyryru ho’a: Útero caído.
Rupi’arape: Trompa. Oñembyai: Infección.
Ndaikuaaporãi: No sé bien. Reguehẽukáta: ¿Te sacarán?.
Nde ruguy: Upépe:
So’o akytã: Pedazo de carne. Ojoguáva: Que parece.
Hy’akua: Orificio de un porongo. Oĩpa: ¿Hay?
Pohã re’úva: Remedio que consumís. Votíca: Farmacéutico.
Ñanámante: Hierbas medicinales. Mba’eve:
Hasyvevoi: Me siento peor. Rekarúramo:
Sa’i: Membýmapiko: Ya tenés hijo/a.
Nahániri: Ko’ág̃a: Ahora.
Jahecháta: Veremos. Pyti’a: Pecho
Ndahechakuaái:No observo. Reñembohu’umi: Tosé.
Chéverõ g̃uarã: Para mí. Rekyhyjeparei: Temor infundado.
Mba’egua’unteha: Falsa conjetura. Rejujey: Volverás.
Vokoiete: Pronto.
- KUIMBA’E ÑEMOÑA
Sistema de reproducción masculino
Ñe’ẽndy Pohãno rehegua
Moõitépa: Hasyve: Mayor dolor.
Ápe (ko’ápe): Aquí Iguýpe: Debajo.
ha... : y- ir Che tyryru : Mi vejiga
Juru guýpe: En la entrada debajo. Mboy áramapa: ¿Cuántos días?
Térã (ỹrõ) : o-u Rupi (rehe): Por.
Oñembotápara’e: ¿Se golpeó?
Ne si la palabra es nasal: Tu Péva : Ese, esa,eso.
Mboyve : Antes.
Akuaru: Ndosyryporãi: No circula bien.
Ajopýrõ: Cuando aprieto. Osẽ: Sale.
Ipéu: Su pus. Sa’yju:
Árima: Sobre los, rapypa’ûra’ỹi: Ganglios.
Iruru:
Nde rye: Tu vientre, abdomen, Barriga, diarrea. Avei:
Chekanguerasy: Me duele el hueso. Neakãnundúpa: ¿Tenés fiebre?
Py’ỹi: Frecuentemente, asiduamente, a menudo. Mba’épa re’ureína: ¿Qué estás tomando?
Amoĩ: Aku :
Rey’úpa: ¿Bebés, tomás? Hay’u:
Oñemopotĩ: Se limpia. Rekueráramo: Si te curás.
Reikotevẽ: Necesitas. Reñembovóta: Te operarás.
Akyhyje: Okakuaa: Crece, aumento, agrande,
mucho, con abundancia, en alto grado, grande. Akytãvai: Nudo, nudosidad, verruga,
callo, tumor, ligadura, próstata.
Moõpa opyta: ¿Dónde queda? Tyrape:
Ykére: Al lado, cerca de, costado de. Kuimba’emba’asy: Gonorrea, purgación.
Cherekovaihaguére: Promiscuidad. Ikatúma:
Ndahaséi: No quiero ir. Cheretia’e: Erehaichaite: Así, como
indicás
Aquí hay algunas palabras para alimentos en guaraní, incluyendo términos generales y
específicos. Términos generales
•Hi'upy / tembi'u: Alimento o comida.
Maíz y derivados
•Avati: Maíz.
•Avatiky: Choclo o maíz tierno.
•Rora: Corteza de maíz molida y tostada.
•Rora kamby: Rora tostada con leche.
Carnes
•So'o: Carne.
•So'o piru: Carne seca o charque.
•So'o chyryry: Bife.
•Kure so'o: Carne de cerdo.
•Guyra ro’o: carne de ave.
•Pira ro’o: carne de pescado
Platos y preparaciones
•Mbeju: Torta delgada de almidón.
•Chipa: Pan paraguayo. Chipa
•Pajagua mascada: Tortillas hechas de masa de mandioca, carne y condimentos.
•Vori vori: Sopa de pequeñas albóndigas.
•Kavure: Croquetas de fariña de mandioca.
Frutas y vegetales
•Narã: Naranja. Pakóva:banana
•Manduví: Maní o cacahuate.
•Kumanda: Legumbres en general.
•Sakaro: Locro con trozos de carne.
Aquí tienes una lista de frutas y su nombre en guaraní:
•Mbokaja: coco fresa:frutilla
•Pakova: banana Yvavo’ĩ:pera
•Arasa: guayaba
•Avatiku: chirimoya
•Avakachi: piña
•Apepu: naranja
•Merõ: melón
•Mamone: mamón
•Parral:úva
•Hy’a he’ẽ:sandiá
•Guavirana’a:mansana
Conceptos relacionados
•Yva: fruta
•Aju: maduro
Ejercicio a elaborar.
-Buascar vocabularios que sean utensilios hospitalarios y traducir al guarani:
Apevénde ko árape
vy’apavẽ.