Módulo Práctico1 de Escritura quechua para contextos Bilingües.
MÓDULO II
ANÁLISIS Y PRODUCCIÓN DE TEXTOS NARRATIVOS EN QUECHUA CHANKA
TALLER INTEGRADA N° 1
Competencia: Escribe diversos tipos de textos en lengua materna.
Capacidades:
❖Adecua el texto a la situación comunicativa.
❖Organiza y desarrolla las ideas de forma coherente y cohesionada.
❖Utiliza vocabulario pertinente en la lengua originaria.
1. IDENTIFICACIÓN DE ESTRUCTURAS NARRATIVAS: ANÉCDOTAS Y CUENTOS.
LA ANÉCDOTA (Asaryay qillqa): Es un texto narrativo que consiste en un relato
personal, cotidiano, histórica, verbal, humorística, basado en hechos reales,
graciosas, extrañas o vergonzosos.
Estructura: inicio, nudo descenlace.
ALLQUY PINQAY RUWAWASQANMANTA
(Asaryay)
Qallaykuynin: (Inicio)
Huk punchawmi amawta masiykunapa qayllampi pinqaypi rikurirqani. Tintus chupa
sutiyuq yana allquchaymi yachay wasiman qatiramuwasqa.
Kipuriynin: (Nudo)
Ña yachay wasipi kachkaptiymi llapa amawtakunata wayllutakuspan muskipayarqa,
hinaspanmi akakuyta qallarin, chaymantam yachay wasi pichaq tayta Jorge
qawaruspan llumpayta piñakurqa, hinaspanmi allquchaytaqa kaspiwan
waqtaparuspan wischuramurqa. Chaymantam ñuqata qaqchawarqa, allqumasiykitaqa
wasiykipichiki wichqamuwaq karqa nispan.
Tukuynin: (Descenlace)
Chaymantapas allquypa akantam makillaywan qurarichiwarqa. Chay
punchawmantam kunankamapas amawta masiykuna asaryaspa asipayawanku.
Yachachiq Amawta: Serapio Hilario Lizana.
1
Módulo Práctico2 de Escritura quechua para contextos Bilingües.
Imapas kawsayniykipi kasqanmanta huk asaryayta qillqay:
Qallaykuynin: (Inicio)
........................................................................................................................................
.......................................................................................................................................
.......................................................................................................................................
...
Kipuriynin: (Nudo)
........................................................................................................................................
.......................................................................................................................................
.......................................................................................................................................
.......................................................................................................................................
.......................................................................................................................................
.......................................................................................................................................
......
Tukuynin: (Descenlace)
.......................................................................................................................................
.......................................................................................................................................
..
WILLAKUY (Cuento). Es un texto narrativo escrito en prosa que presenta una una
secuencia organizada de eventos, personajes y un conflicto principal.
ATUQMANTAWAN KUNTURMANTA
(Willakuy)
Qallaykuynin: (Inicio)
Huk kutipis riki purun pampapi huk atuq purichkaspan kunturwan tinkurusqa,
hinaspansi kunturtaqa rimakuykusqa - imaynallam kachkanki compadre,
¡Imanasqataq ñuqamantaqa rimakuwanki!, - chay atuqqa mana allin sakrim nispa,
ñuqaqa qarim kani, chay rimakuwasqaykiqa manam allinchu, nispansi piñaqallaña
atuqqa purisqa.
Kunturqa hukmanyaspansi kutichisqa: - compadre, manam ñuqaqa imatapas
rimakuykichu, yanqam rimanku, yanqatam chaykunataqa niwanki. - Llapa runakunam
niwanku, rimakuwanki punim compadre qamqa, hinaspapas pitaq qamqa kanki,
ñuqaqa imapipas kuskancharuykimanmi, llalliruykimanmi, - chaynata nispansi atuqqa
kunturta asipayan.
Kipuriynin: (Nudo)
Yachachiq Amawta: Serapio Hilario Lizana.
2
Módulo Práctico3 de Escritura quechua para contextos Bilingües.
Yachanaykipaq haku wak chiri riti uquman, chaypi huk tutalla chiri para llastapi
tiyaramuchkasun, mayqinninchiksi chiriwan ñawpaqta wañurunqa nispan. -
hakuchikyá nispantaqsi kunturpas nin. Chaynapis kunturwan atuqqa qispisqaku
wichay chiri urquman, tutaykuyllata chayaruspankus chaypi llallinakunku, atuqsi
chupanta qiwtiykuspan rumi hawampi puñuykusqa, kunturñataqsi puranwan sumaqta
wankukuykuspan qaqa rumichapi puñuykusqataq. Chay tutaqa llumpaytas lasta para
chayaspan ritisqa.
Kunturqa chisinkuyllatas tapun: - ¡¿Ñachu atuq alalaw ninña!, nispan. - Atuqqa
qariqarillañas kutichimun - qari atuqtaqa manam chirinchu nispan. Chawpi tutataqa
ñataqsi kunturqa tapun: - ¡Qari atuq ñachu alalaw ninña! - arí manam chiriwanchu,
nispansi atuqqa kutichimun. Yapamantas kunturqa wallpa waqayta tapun: - ¡Ñachu
atuq alalaw ninña! - arí, manam chiriwanchu, nispansi atuqqa yanqallaña kutichimun.
Tukuynin: (Descenlace)
Chaynapisá kunturqa wasampi lastata taspipakuspan raprankunawan
wankukuykuspan puñukuykusqa. Ña achikyaramuptinsi compdren atuqtaqa qayasqa:
- compadre atuq, imaynallam achikyarunki nispan. Atuqqa manas kutichimunchu,
imanaruntaq nispansi kunturqa asuykusqa, allinta qawaykuptinqa kaspiykaspiyñas
wañusqa kachkasqa.
Chaynapis qaritukuq atuqqa chiripi ukakaspan wañuyninta maskakusqa, chayllapim
tukun.
Tapukuykunaman kutichiy:
1. ¿Imanasqataq atuq qaritukun?
2. ¿Imaraykutaq kunturqa llallinakuta anri nirqa?
3. ¿Imanasqataq kunturqa chiripi mana ukakarqachu?
4. Kunturpa sapa qayayninpi, ¿Imatataq atuq hamutanman karqa?
5. Mayqin uywataq kawaq: atuqchu icha kunturchu, ¿Imanasqa?
Aylluyki yachachisusqaykimanta huk willakuyta qillqay:
2. USO CORRECTO DEL SOV/OSV EN NARRACIONES: CONSTRUCCIÓN DE
ORACIONES Y SECUENCIA DE ACCIONES.
Morfologia:
S. O. V.
Yachachiq Amawta: Serapio Hilario Lizana.
3
Módulo Práctico4 de Escritura quechua para contextos Bilingües.
1. Huk uchuy yuraq Hatun sachapi Pawakachachkan.
urpichallaymi.
2. Mariacha sipaschaqa Yachay wasipim Llamkan.
O. S. V.
1. Hatun sachapim Huk uchuy urpichallayqa Pawakachachkan.
2. Yachay wasipim Mariacha sipaschaqa Llamkan.
Utilice el S.O.V -- O.S.V adecuadamente en las oraciones:
Rimaykuna:
▪ Ñuqam uñallaraq kaspay ukuchata manchakurqani.
▪ Qampas kuchiykikunamanmi mikuyninta qaraq kanki.
▪ Paypas tawa chunka watampim warmiyakurqa.
▪ Ñuqanchikpas wasi ruwaytachá paqarinmanta qallaykusun.
▪ Qamkunaqa kay watamantam llamkayta qallaykunkichik.
▪ Qamkunam ichaqa anchata hamutankichik.
▪ Paykunas kuyayllapaq waytakunata rantinqaku.
TALLER INTEGRADA N° 2
Competencia: Escribe diversos tipos de textos en lengua materna.
Capacidades:
❖Organiza y desarrolla las ideas de forma coherente y cohesionada.
❖Utiliza vocabulario pertinente en la lengua originaria.
3. TERMINOLOGÍA NARRATIVA:
Conectores: (Tinkuchiqkuna). Son partículas de relación o coordinación que pueden
servir según los casos, para coordinar o subordinar. Por lo tanto, podrán servir otras
veces como nexos entre las proposiciones. Sintácticamente funciona como nexo o
coordinante, Semánticamente significa relación.
▪ Wan (con, y)
▪ Utaq (ó, sino)
▪ Sichu (excepto, salvo)
▪ Allinpaq (para bien)
▪ Mana allinpaq (para mal)
Yachachiq Amawta: Serapio Hilario Lizana.
4
Módulo Práctico5 de Escritura quechua para contextos Bilingües.
▪ Ichaqa (pero)
▪ Aswanqa (mas que nada)
▪ hinaspa (luego, seguidamente)
▪ Chaymanta (desde luego)
▪ Hinaptinmi (sin embargo)
▪ Manayá (no obstante)
▪ Pipas (quien quiera que)
▪ Ichasmi (no pensaba)
▪ Qunqaymanta
▪ Apikim (creo que, me parece que, te lo apuesto que)
Adverbios: (Yapanakuna). Es la parte invariable de la oración, que se junta a los verbos,
los adjetivos, a los nombres, para modificar al verbo, adjetivo, nombre, incluso al mismo
adverbio. Morfológicamente expresa invariabilidad, es decir, no tiene accidentes
gramaticales, Sintácticamente funciona como modificador del verbo, del nombre, del
adjetivo, del mismo adverbio, Semánticamente significa atributo.
De tiempo De lugar De modo De cantidad
¿Haykapa? ¿Maypi? ¿Imata? ¿Imaynata? ¿Haykata?
▪ Kunan ▪ Maypi ▪ Allinta ▪ Hayka
▪ Chisi ▪ Kaypi ▪ Mana allinta ▪ Achka
▪ Chisinkuy ▪ Chaypi ▪ Chaynata ▪ Llumpay
▪ Qayna punchaw ▪ Wakpi ▪ Kaynata ▪ Ancha
▪ Chisinkuy ▪ Kayman ▪ Chaynata ▪ Pisi
▪ Kunan punchaw ▪ Chayman ▪ Waknata ▪ Sinchi
▪ Paqarin ▪ Wakman ▪ Qallaykuyman ▪ Chikan
▪ Mincha ▪ Kaaymanta ▪ Tukuyninman ▪ Aswan
▪ Punchaw ▪ Chaymanta ▪ Imaymanata ▪ Llapan
▪ Tuta ▪ Wakmanta ▪ ▪ Hunta
▪ Chawpi punchaw ▪ Chawpipi ▪ Takaytakay
▪ Chawpi tuta ▪ Hawapi
▪ Chisi tuta ▪ Hawanpi
▪ Tutatuta ▪ Ukupi
▪ Chayraq ▪ Chimpapi
▪ Qayna pacha ▪ Maypipas
▪ Kunanpacha ▪
▪ Qaya pacha
▪ Qana wata
▪ Watanman
▪ Wiñawiñay
▪ Achikyay
▪ Tutaykuy
▪ Ramparampa
Yachachiq Amawta: Serapio Hilario Lizana.
5
Módulo Práctico6 de Escritura quechua para contextos Bilingües.
▪ Pacha
▪ Ñawpa pacha
▪ Huk kuti
▪ Kunan killa
▪ Haqan killa
▪ Puquy pacha
▪ Usya pacha
▪ Yaqaña
▪ Allillamanta
▪ Utqayman
▪ Ñataq
De duda De afirmación De negación De demostración
▪ Icha ▪ Arí ▪ Manam ▪ Kayta
▪ Ichapas ▪ Awriki ▪ Mana punim ▪ Chayta
▪ Manapas ▪ Aw ▪ Manas ▪ Wakta
▪ Qaqapas ▪ Chaynam ▪ Manaraqmi
▪ Hinas ▪ Chayna punim ▪ Manachu
▪ Sichu ▪ Chaynachiki
▪ Yaqachus ▪ Achikuypas
▪ Manachus ninam
De interrogación De exclamación Adv. indefinidos
▪ ¿Pi? ▪ ¡Ima! ▪ Sinchi
▪ ¿Pitaq? ▪ ¡Yaw! ▪ Llumpay
▪ ¿Imata? ▪ ¡Way! ▪ Hukkuna
▪ ¿Haykapa? ▪ Wakin
▪ ¿Maypi? ▪ Qalay
▪ ¿Imapaq? ▪ Huk iskay
▪ ¿Imanasqataq? ▪ Tumpa
Marcadores temporales propios del quechua chanka.
(modificadores, enfatizadores)
Ta, m, mi, raq taq,
4. Producción del texto narrativo: cuento con 5 preguntas
Yachachiq Amawta: Serapio Hilario Lizana.
6