UNIVERSIDAD NACIONAL DEL
ALTIPLANO PUNO
CENTRO DE ESTUDIOS DE LENGUAS EXTRANJERAS
Y NATIVAS
MODULO BÁSICO PARA APRENDER
AIMARA
BASICO IV
ARUSKIPAPXAÑANI
PUNO, 2023
PROF. JULIAN MAMANI C.
BÁSICO IV
UNIDAD I.
LOGROS DE APRENDIZAJE DE LA UNIDAD.
- Identifica los diferentes tipos de partículas
- Utiliza las partículas en diversos textos orales y escritos
- Produce textos orales y escritos usando las partículas
4.1 LAS PARTICULAS. Es una clase de palabras que solamente pueden
acompañar los sufijos independientes y no funciona con sufijos nominales ni
verbales, dentro de ello tenemos los siguientes: Partículas afirmativas, partículas
de negación, partículas de duda y partículas recordativas ( F. Huayhua P..2001)
Partículas afirmativas, Son partículas usadas para poder responder de
manera afirmativa o para explicar hechos reales o verídicos.
jisa ‘sí’ Jisa taykajawa
jälla uka ‘eso es‘ jälla ukaxa nayankapuniwa
ukhamawa ‘así es’
chiqasa ‘es verdad’
chiqapuniwa ‘es verdad siempre’
ukhamapuniwa ‘así siempre es’
khusapuniwa ‘muy bien’ siempre
Actividad 1 ARUSKIPA
Reflexión sobre un caso vivencial en un diálogo.
Maya aruskipa ist’apxañäni
María :Munata jilata, marka sarañäni isinaka alasiri.
Jesús :Jisa aski wakisiriwa, chiqasa markana isinaka alasiña utjixa.
María : Antisasa alwata sarasina, suma isinaka alasiñani.
Jesús : ukaxa wali khusawa, amuyuma aski khusapuniwa.
María ; wawanakataki sapatu alañatakixa, wasitatha kutiñäni.
Jesús : jisa ukhamawa, antisasa jilpacha qullqi apasiñáni, awisa yaqhipa
isinakaxa wali jilarakiwa,
María : jisa awisaxa ukanakana alapaxa jilarakiwa, chiqasa qullqi jila
apasiñaspawa.
Contestar a las preguntas de acuerdo al texto leído.
Jiskht’anaka
1. Uka qillqata ¿kunatuqitsa yatiysitu?
…isinaka aljañata
2.- ¿Khitinakasa aruskipasipki?
………………maría jisusmpi
aruskapasipki………………………………………………………
3.- ¿kunanaksa markana alasipxatayna?
Alasipjatayna isinaca ……………………………
4.- ¿kuna alxaña isinakasa utji?
Utji chumpanaca,anatañanaka, pantalunanaca
PRÁCTICA Nº 1
Incremento léxico.- ampliar el vocabulario con las partículas que aparecen en
el texto, para ello formule varios enunciados haciendo uso de las partículas y
agregando sufijos, recuerde que los significados van a variar a medida que se
van agregando diferentes sufijos, luego esas palabras y enunciados traduzca al
castellano y analiza junto con tus compañeros. Ejemplo.
1. Jisa ukhamaskapuniwa - ‘ Sí, así siempre es’
2. Jisa Chiqapuniskiwa - si, es verdad
3. Jisa taykajastapuniwa – si, es mi madre siempre.
4. Jisa jupapuniskiwa , – si, el siempre es mi colega de cocina.
5. Jisa, akapuniskiwa – si, esto siempre es.
6. Jisa jachapiniwa – si, siempre llora.
7. Jisa arsupiniwa – si, siempre habla
8. Jisa wallpajaskapuniwa – si, es mi gallina siempre.
9. Jalla ukapuniskiwa – si, eso siempre es.
10. Jisa Uka achakujha nayankaskauniwa – si ese ratón es mio siempre.
11. Jisa Phisiskapuniwa – si, es gato siempre.
4.1.2. Partículas de negación. – Se emplean en las diferentes conversaciones
y diálogos que se realizan entre diferentes personas, dentro de ello tenemos:
Jani ‘no’ janiwa munkthi
qhanaxalla ‘claro será’ qhanaxalla nuwchitani
Janiki ‘así nomás, janiki ukhamaki
Janira ‘todavía’
janjakiwa ‘parece que no’ …………………………………………..
janicha ‘o no’ …………………………........................
janipi ‘no pues’ …………………………………………..
janixa ‘no’ …………………………………………..
janikiti ‘por qué no’ …………………………………………..
inamaya ‘ en vano’ …………………………………………..
jani ukaxa ‘o si no’ …………………………………………..
jani samti ‘no digas’ …………………………………………..
janipuni ‘no siempre’ …………………………………………..
janiraki ‘cuidado que no’, ’no también ´ …………………………….
ARUSKIPA
MARKASANA URUPANA (se realiza un diálogo entre dos personas)
Antuka : Markasana urupana janiti kunsa kamskäta.
Pancho : Janipi, Lima markata jank’asa purinkti.
Antuka : Jichhakilla purintaxa, janiti inamaya jutkpachäta?.
Pancho : Jani ukhama samti, janicha kuna thuqhusinakasa utjkixa?
Antuka : jani ukaxa thuqht’aña muntacha?
Pancho : j i s a qhanaxaya jani munapkchiniti, kunjamsa
thuqht’apxakiñäni, markasa urupächixalla.
Antuka : waliskaniwa, jaqinaka janirawa jutapkiti, suyt’apxañani.
Pancho: Ukhamaxa jani janiwa sañaniti, taqinisa markasa layku
thuqht’apxakiñani.
Antuka : Uka chuymani jaqinakaxa, janjakiwa jutapkaspati,
waynanakaxa iyawa saniwa, mänitaki janiwa qhipa jutätati,
nayrt’anitawa.
preguntas de reflexión
1.¿Kunatuqitsa uka qillqata yatiysituxa?
Yatiysituxa markapana urupata, wali thuqhuñanakata, aruskapaxi
2. ¿Khitisa Lima markata puriniski?
Tata Pancho puriniski
3. ¿Antuka, kunjamsa Pancho jilataru iwxawayi?,
Antukaja siwa chuymaninakaxa janjakiwa jutapkaspati thuqhuri
4. Markanakana urupana, ¿kunanaksa lurapxtanxa?
Wali thuqhuñanaka , larurtawinaka, cusistawinaka, umartawinaka utjixa.
Tatataki ichuntawinaka
Markan urupana thuxtawinaka, kusistawina, maqáñanakampi amutaptana
Thuqhurinakata aruskipapxañäni
Jichha wali uñxatapxañäni ukata arsupxañäni
Incremento léxico.- ampliar vocabulario en forma oral y usando las
partículas de negación.
PRÁCTICA Nº 2
Escriba enunciados con las partículas que aparecen en el texto luego
traduzca al castellano y analiza junto con tus compañeros. Ejemplo.
¿Janiti thuqhuña munkta? No quieres bailar?
Jumanaka janiti thuqhuña munapkta? ¿Ustedes no quieren bailar?
------------------------------------------------- ---------------------------------------------------
------------------------------------------------ --------------------------------------------------
------------------------------------------------ --------------------------------------------------
------------------------------------------------- ---------------------------------------------------
------------------------------------------------ --------------------------------------------------
------------------------------------------------ --------------------------------------------------
Partículas de duda, Son palabras que se usan, pero que no puede afirmar ni
negar con certeza un determinado enunciado, dentro de estas tenemos los
siguientes:
Inaxa, inasa ,inacha ‘tal vez’ inacha thuqhuja
Janicha ‘ o no es’
Ukhamacha ‘ o es así’
Ukhamacha janicha ‘es así o no es’
Chiqacha k’aricha ‘o es verdad o es
mentira’
LIMA MARKANA
José jilataxa Lima markana jakqhatasi, ukata taykaparu akhama
yatiyi.
José : Munata mamita, jichhawa nayaxa jumaru yatiyamama, inasa
janiwa ukhamakíti jischitäta, khaya Lima markana jaqixa waljapuniwa,
kawkituqiru sarañasa awtunakata sarañawa, ukhamaraki, kayuta
sararaksnawa, inasa jumaxa chiqati k’aricha sasmawa, janicha ukhamäki
sarakitasma, ay tatitu, awtusa, utasa, jaqisa waljapuniwa, ukhamaraki arumaxa
michanakasa kunaymana samichatanakawa nakharakixa,
Martina: ayyy, ukhamacha Lima markaxa?, ukhama naya uñjt’aña
munapunirakthwa, maski kunjamsa sarapunijawa, ukata jumana arsutama
ukhamacha janicha ukanaka yatijawa, ukaxa chiqacha k’aricha ukanaksa
katjamamawa. Inarakisa awkimaxa saraña munarakchini.
.
Lima markata arsupxañäni
Incremento léxico: Identifique las partículas de duda y escriba otras
oraciones en aimara y traduzca al castellano
................................................................ ……. ………..…......................................-........
..................................... ........................... ……….............................................................
..................................... .......................... ……….............................................................
...................................... ......................... ………………….................................................
Partículas recordativas.- son términos que se usan para recordar lo relacionado
a cosas pasadas o algo que nos hemos olvidado de manera circunstancial, los
cuales son los siguientes;
Jälla ukänawa ‘eso era’
Amtasthwa ‘ me acuerdo?
Jisa ukhamanawa ‘sí, así era’
Ukhamapuninawa ‘ siempre era así ’
Amuytatasthwa ´ahora me recuerdo´
Amtasiñasawa : ‘debemos recordar’
Amtanaka : ‘acuerdos’
ANATAWINA
Mä uruxa, piluta takiwina, nayaxa kayu q’iwsustha, ukata jichhawa amtastha,
mayni anatiriwa wali ch’amampi takintituxa, iswirtasa jupaskapuniwa. Nayaxa
piluta takisktha ukaruwa jupa jaltanisina kupi kayuta takintituxa, uka qhipata
uraqiruwa tinkiwxtha, ukata, mayni anatiri masijawa waytitu, jalla ukana janipuniwa
wali sartaña puyriwtixa. Ukhamapunïnawa, ukanakata jichhawa amtasisktha.
Con cada uno de las partículas recordativas escriba oraciones
Aimara castellano
1. Jisa ukhamanawa, jiwasaj aljaskayatanwa - si, asi era, nosotros
estábamos vendiendo
2. Amuytatasthwa, nayaw qilqaskayatha – ahora me recuerdo, yo estaba
escribiendo
3. Ukhamapuninawa, jupanakaw yanapt´asipkana - siempre era asi, - ellos
estaban ayudando
4. Jälla ukänawa , - eso era,
5. Yatichiri masija inaj jutchini – mi compañero
6. AFIRMACION: Jisa Chiqapuniskiwa, nayaxa nutricionistaskapuntua
7. NEGACION: JANIWA JAYU MANKHAPXAÑAMATI
8. DUDA: NAYAJA INACHA QULLAÑ UTANA
9. RECORDATIVAS :
10.
11.
UNIDAD II
LOGROS DE APRENDIZAJE DE LA UNIDAD.
Identifica los diferentes tipos de adverbios
Utiliza adverbios en las diferentes formas de expresión oral y escrito
EL ADVERBIO.
Es la palabra que determina o modifica al verbo, adjetivo o a otro adverbio. Puede
funcionar en forma de lexemas o palabras simples, lexemas compuestos,
flexionados, derivados.
Adverbios de tiempo, son aquellos que responde a la pregunta
¿cuándo?, indicando el tiempo de realización de una actividad o de un hecho.
¿kunapacha? ‘cuándo’ arumanti alwa ‘mañana temprano’
Jichha jayp’u ‘esta tarde masa jayp’u ‘ayer por la tarde’
Wala jayp’u ‘ante ayer por la tarde’ qhara jayp’u ‘mañana por la
tarde’ Ejercicios:
……………………………………..
1. Kunapacha jallu purpachani? Cuando lloverá ¿?
2. Jicha jayp´u,jilajampi sarapxa sarnakiri . Esta tarde mi hermano y yo
iremos a caminar
3. Wala jayp´u muxsa achunaka aliri sarauta – anteayer por la tarde, fui a
comprar frutas .
4. Arumanti alwata sarañani mankiri .- Mañana temprano iremos a comer.
5. Masa jayp´u, jilajampija k´umara manqáñanaka aliri sarawapta. Ayer por la
tarde por la tarde, fuimos a comprar comida saludable .
6. Qhara jayp´u sarajawa kullañ uttaru – mañana por la tarde ire al hospital.
Adverbios de lugar.- son aquellos que responden a la pregunta ¿dónde? ‘kawki’
Jaya ‘lejos’ alaya ‘arriba’
Manqha ‘adentro’ markaru ‘al pueblo ’
Anqa ‘afuera’ jak’a ‘cerca’.
Ejercicios:
1. Wali Jayankiwa qullaña utaxa – está muy lejos el hospital
2. Uka panka wali alayankiwa – ese libro esta muy arriba
3. taykaja – adentro del carro esta mi mama
4. Markaru saraja muxsa achunaka aliri – al pueblo ire a
comprar frutas.
5. Anqa – afuera
6. Jak’a – cerca
Aquí el pacha significa ‘lugar’ se presenta en forma dual arriba y abajo, mayor y
menor, izquierda y derecha, etc.
Adverbio de modo.- Son aquellos que responden a la pregunta ¿cómo?
Sumata ‘de buena manera’ chika ‘juntos’
Alluxa, walja ‘bastante’ panipa ‘los dos’
Inamaya ‘en vano’ jamasata ‘de ocultos’
Ejercicios/ lurañanaka
1. Sumata utjapma – vivan tranquilos.
2. Taykaja wali sumata arjayitu -mi mama me habla de buena
manera
3. Alluxapuni jawira mantija – arto rio esta entrando
4. Uka usux walja uñt’atawa - es una enfermedad bastante
común.
5. Lima markaru Inamayawa saraskañani – iremos en vano a
la ciudad de lima.
6. qullaña utaru chika sarañani – vamos juntos al hospital.
7. Tuquri chika sarañani – vamos juntos a bailar
8. Panipa mankhaphi mujsa achunaka – los dos comieron
frutas.
9. Jamasata utaru mantañani – entremos de ocultos a la casa
10. Ilave marcaru jamasata sarañani – iremos de ocultos a la
ciudad de ilave
Adverbio de grado.- Responde a la pregunta ¿kamisa? , ¿kunjama?
Ch’ama ‘difícil’ sinti ‘demasiado’
Pisi ‘poco, falta jila ‘más’
Juk’a ‘poco’ kunjama ´cómo’
Kunjamasa ‘cómo es’ kawkhima ‘como qué’
Ejercicios
1. Wali Chama phayaña – es muy difícil cocinar
2. awichaja utapa sinti pirupuniwa – su casa de mi abuela
es demasiado feo.
3. wali pisi uka pantalunaxa – es muy pequeño ese pantalón
4. Jila – tiajan sumirupaja sinti jilawa -
5. Kunjama – como
6. Kawkhima – como que
7. Uan jaqe sinti pisi kolque apsusi
8. Kunjamas uka aymara yateqaña
9.
Adverbio de negación o de afirmación.- Dentro de ello tenemos
Jani ‘no’ jisa ‘sí’
Ina ‘nada’ janiraki ‘cuidado que no’
Janipuni ‘no siempre’ ukhamapuniwa ‘así siempre es’
1. Janipuniwa walikti – no estoy bien
2. Jisa, jaypupuniwa utaru purinta – si, llegue tarde a la
casa
3. Inakisa – nada
4. Janiraki iquiña puikasmati, jausunitatawa – cuidado que
no puedas dormir, me llamas
5. Janipuniwa yateqaña utaru sarquitikti – no siempre
puedo ir a la universidad
6. Ukhamapuniwa, jaypu cheqaru -
UÑXATASINA AMUYUPXAÑANI.
Ejercicios. Con la ayuda de las imágenes formule frases y oraciones para
cada uno de los adverbios antes citados.
1. Jisa, uka warmi quta qawayana chutuski . Si, esa mujer esta sentada
al costado del lago. Bien
2. Suma qepini warmi
3. Chiara sumiruni warmi ……..bien
4. Uka pampana walja jaqenakaraquisa parlaraski - en esa pampa hay
muchas personas conversando.
5. Uka jaqenaka inamaya parlarasipki, janiraquisa kuna amtawirusa
putipkiti – esas personas en vano están conversando, no llegaron a un
acuerdo
6. Jisa, uka pampana wali phichasipki – si, en esa pampa están
quemando
7.
Aimara castellano
………………………………………… ……………..………………………………
.
………………………………………… ………………………………………………
………………………………………... ….. …………………………………………
………………………………………… ………………….……………………………..
………………………………………… ………………………………………………
……………………………………….. ………………………………………………..
UÑXATAPXAÑÄNI
Uka jamuqanaka uñxatasina amuyunaka qillqapxañäni, ukataki
pachanaka wali amtapxañäni.
Pasado presente y futuro
Pasado
Masa jayp´u, uka punchawina wali tuqupatayna - Ayer en la tarde bailaron en una fiesta.
Presente
jichuru wali kajelo tukupji – hoy estan bailando kajelo
uka tawaqu wali suma pollerani tukuski – esa señorita esta bailando con una
bonita pollera
Futuro
Arumanti laraqueri markana wali tuqupjani -
UNIDAD III
Logros de la Unidad
-Reconoce las raíces nominales y
verbales
-Identifica y usa las raíces en la producción oral y escrita.
MORFOLOGIA NOMINAL : Raíces y sufijos
La morfología nominal aimara estudia los morfemas, ya sea raíces y sufijos, en el
cual la palabra es la unidad de análisis, dado que la lengua aimara es aglutinante
o sufijante Por tanto la palabra está formada por raíces y sufijos o lexemas y
morfemas sufijos.
Morfemas raíces.- Las raíces constituyen elementos irreductibles y comunes a
todas las palabras de una misma familia. Portan el significado básico de la
palabra, llamado la primera articulación del lenguaje humano, el nombre tiene
raíz o morfema radical libre y agregado a los verbos.
Jawira - ‘río’ – jawira naka ma taki wa - son para tus río.
Qullu - ‘cerro’ - qullu naka pa taki wa – son para sus cerros
Makhata - ’subir’ makhata ña ma taki wa – es para que te subas
Makhatañatakiwa – es para subir siempre
Makhatapjatayna
Manta - ‘entrar’ – manta ña taki wa – es para entrar siempre
Mantañapunitaynawa – había que entrar siempre.
Paqallquniruwa - ‘a los siete’ – paqallquniruwa
Uta – raíz
Morfemas sufijos. - Son unidades mínimas significantes ligadas que se añaden a
la raíz o tema para formar lexemas o palabras. Tienen las siguientes
características.
a).Todo los sufijos nominales comienzan en consonante, y la única excepción
es el sufijo /-iri/, en cambio en el verbo los sufijos sí pueden comenzar con
vocal como /-ipana/, /-itu/, /-ita/, (F. Huayhua 2001)
los sufijos siempre terminan en vocal,
Jaqenakapataqi- para sus personas
Jaqenakatayna - Habian sido personas
Jupanakatayna – ellos habian sido choritos
Jupanakampi toqotayna – con ellos habian bailado
Jupanakampi sarañani – con ellos iremos
Jumanakatakinawa – eran para ellos
Jachapxataynawa- ellos estaban llorando
Iua
Jiwasa – tu y yo
Jiwasanaka – mas de dos personas
Sarnakhayitu
Utani
Chachani
Warmini , kullakani, waynani, ñikhutani , amparani, jinchuni,sumiruni .
Anataña verbo jugar
Anatañanaka ya no es jugar
Casa una sola
Casas varias
Como ejemplo tenemos cómo está conformado los diferentes sufijos en lengua
aimara
cv -ni
cvcv -naka
ccv -mpi
b). Todos terminan en vocal
c). Los sufijos pueden tener como máximo dos sílabas.
A parte de esto cada morfema, morfológicamente será el significante la forma del
sufijo, sintácticamente será el orden, la ocurrencia en la formación de las palabras,
y semánticamente será el significado que posee en el enunciado.
1. CLASES DE SUFIJOS.
De acuerdo a la función sintáctica y semántica, los sufijos se clasifican en
tres grandes grupos, derivacionales, flexionales e independientes.
a. Sufijos derivacionales.- Son aquellos sufijos que forman nuevos temas,
que modificando el significado lexical de la palabra, estos sufijos siguen a la raíz,
formando una nueva palabra, pueden repetirse en la palabra como en panini,
wasitata, yuqallalla, etc.
b. Sufijos flexionales.- Son morfemas que presentan las siguientes
características opuestos a la derivación:
-Forma parte de la gramática y no del diccionario o lexicón.
-No cambian la categoría de la raíz.
Se mantiene - Lloraremos
-Ocurren una sola vez en la palabra.
La JA solo puede aparecer una vez
en una oración
Ej. Jachataytha ‘ había llorado.
Jiwasa tu y yo
2. Derivación nominal.- Son aquellos temas nominales que se forman con la
adición de sufijos y que pueden tomar como base nombres y verbos.
RN + SD = TN utani ‘dueño de la casa’
Uta RN raíz nominal
Utani tema nominal
RV + SD = TV yanapiri ‘ayudante‘.
Yanap rv
Sd iri
Qullalla
[Link]ón denominativa, dentro de ellos tenemos:
-Diminutivos /-lla/, se presenta cuando está ante verbos utalla muntha ‘quiero una
casita’. Jupalla sartaynaxa. significa además objeto pequeño. Afectividad
Utallapaxa mayakiwa ‘su casita es una no más.
También hay formas fosilizadas como
Yuqalla ‘muchachito’ de yuqa ‘hijo’
Imilla ‘niña’
Imillalla .niñita’
Imillallawa
Yuqallalla ‘muchachito
Warmilla
Ito es diminutivo de castellano.
Con el sufijo /-lla/ formar 4 frases nominales y 4 frases verbales
1. Payasiña utana wali Muxsa achunacalla utjixa – hay muchas frutitas en la
cocina.
2. Uka suma imillalla – esa niña bonita
3. Mujsallanaka – dulcesitos
4. Jupax wali warmiya tukuxa - Se cree bien mujercita
5. Jupax wali chachay tukuxa – se cree bien hombrecito
Diminutivo visual.- se expresa como en /qallu/ que significa cría
Qalluni ‘animal con cría’
Anuqallu ‘cachorro de perro’
Phisiqallu ‘cachorro de gato’
Wawaqallu recién nacido
Formar oraciones con sufijo -qallu.
AIMARA CASTELLANO
1. Naya anatasta añutayaqallu- Yo juego con el cachorro del zorrino.
2. Tiyajana pisiqallupa wali sumitawa – su gatito de mi tia es muy bonito.
3. Suma qarwaqallurakisa sayaski – esta parado su cria de la llama.
4. Psiqa wallpaqallurakisa utji – hay 5 cachorros de gato
5. Wali chujñarakisa uka jampat´u qalu- es muy verde su cria del sapo
6.
-Cuantitativo /-rara/ .- significa muchos, también puede reemplazar al
aumentativo en cantidad ej.
Anurara ‘con muchos perros’
qalarara ‘con muchas piedras’
Laq’arara ‘con mucha tierra’
Wilarara ‘ensangrentado’
Jurmarara ‘mocoso’
Ch’apirara ‘espinoso’
ñiq’irara ‘embarrado’
lap’arara ‘piojoso’
Challarara – arenal
Wichurara – persona con
diarrea
Con el sufijo /-rara/ formar 4 frases nominales y 4 frases verbales
AIMARA CASTELLANO
Frases nominales
1. Chapirara atipillu - ortiga espinoso
2. Ñikirara wilikilita – bicicleta embarrado
3. Jurmarara anu – perro mocoso
4. Laparara pisi - Gato piojoso
5. Wilarara ajanu – cara ensangrentada
Frases verbales
1. wali qalarara uka takixa - Ese camino tiene muchas piedras
2. Wali laqarara uma umapxixa- toma agua con mucha tierra.
3. Tata luisuxa jurmara uywanaka alxatayna- el señor Luis había vendido
animales mocosos. Bien
4. Kha chacha wali wilarara
5. Uka khuchi wali ñiqirarataynawa – ese chancho
6. Uka jaqe wali ñiqirara wilarara sarnaqaskana
7. Uka laparara waca uma umasqui ese vaca piojoso esta tomando agua
8. Uka warmi wali lapararataynawa esa mujer había estado muy piojoso
9. Uka chachaxa wali warmirarataynawa ese hombre había sido mujerigo
10. Jilajana phisipa wali lapararawa - Su gato de mi hermano es muy
piojoso
11. Uka uta manqana wali chijirara anu utjixa-
12. Kullakaja wali jurmarara – mi hermana es mocosa
13. uka warmi anurara jutixa – esa mujer viene con muchos perros
14. kaya kulluj
-Posesivo /-ni/.- Se representa por -ni o / –n/ cuando antes del verbo o si
forma palabras con más de dos sílabas ejemplo:
Utani jaqi ‘persona con casa’
Semánticamente este morfema denota ‘que tiene’, ‘con’
Uywani ‘que tiene animales’
Warmini ‘que tiene esposa’
Qullqini ’que tiene dinero’
Utani jaqe – hombre con casa
Anuni jaqe – gente con perro
Chachani warmi - mujer con esposo
Pasado remoto – distante
Uka warmix pa chachanitaynawa esa mujer habia tenido su esposo
Kullakaja alanitayka kimsa machaq chompa alanitayna – mi hermana había comprado 3 chompas
nuevas.
Uka warmixa paya aninitaynawa
Jilajax pusi wachu tajsonitayna – mi hermano mayor había lavado 4 chullos.
Uka qachu phisix wali tijnaqatayna – esa gata había correteado mucho,
Futuro
Nayaxa arumanti tijnaqiri saraja ilave markaru – mañana ire a corretear a la ciudad de ilave
Arumanti muxsa achunaka aliri saraxa – mañana ire a comprar frutas. Muy bien
Práctica
Formar cuatro oraciones en tiempo pasado remoto con el sufijo /-ni/
…………………………………………. ……………………………………….
…………………………………………. ………………………………………,
…………………………………………. ……………………………………….
…………………………………………. ………………………………………,
…………………………………………. ………………………………………,
…………………………………………. ……………………………………….
Privativo /-wisa/.-
Se representa(-wisa) cuando está en la frase verbal y ocupa más de dos sílabas
Ejemplo:
Jinchuwisa ‘sin orejas’ ‘ persona sorda’
Amparwisa ‘ sin mano’ ‘ manco’
Wisa es cuando algo falta
INCREMENTO LEXICO
Ejercicios: formar oraciones en tiempo presente
1. uka jocalla chiqa cayowisawa = ese joven no tiene pie izquierdo
2. uwijasa iscauwisqallo jinchuwisawa= la cria de la oveja no tiene oídos
3. uka nairawisampikiti sarnaqta = con ese ciego nomas estas andando
4.
Divisor /-qata/.- aparece ante raíces de tres sílabas y cuando está en una frase o
cuando la raíz tiene más de dos sílabas, Semánticamente este sufijo denota ‘cada
uno’, en forma separada, y lo que ha llegado a ser
Ejemplo
Achoqata terminado
Jumampi nayraqata sarañani ‘ contigo vamos adelante’
qauraqallo kupi chara manqaqatawa = su cria de la llama esta mordido la
pierna derecha
uka phisi uwija kiwacho manqaqatayna = ese gato había mordido el hígado
de la oveja
aka quiso achoqatawa= este queso esta mordido
Totalizador /-pacha/ .- Se presenta cuando está en una frase con elisión de
vocal temática. Semánticamente, este sufijo denota ‘totalidad’ .
Ejemplo
Kims(a)pacha ‘los tres’
Pay(a)pacha ‘los dos’
Q’alpacha ‘todos’
Markpacha ‘todo el pueblo’
Jukpacha
Taqpacha
Aqpacha ese espacio ese territorio
Ejemplo
Taqpachaniwa jutapxani ‘ todos van a venir’
Utpacha jutatayna se vino toda la familia
Qalpachiri tukurinaka jutapxatayna todos habían venido a mirar lo que bailan
Naypacha sara yo mismo ire
Yatiri masijampi arumpacha jakisija en la noche mismo voy a ir a
encontrarme con mi compañero
Jicha jayp’u utpacha sarpxa mujsa achunaka aliri = esta tarde iremos toda la
familia a comprar frutas
Jilatanaka qullakanaka taqpacha jutapxata
Presente
Jicha jayp’u utpacha sarpxa mujsa achunaka aliri = esta tarde iremos toda la
casa a comprar frutas.
Pasado
Qalpacha sarapxatayna uka punchawiru = todos habían ido a esa fiesta
Futuro
Qaruru k’umara manq’anaka manqiri sarañani = mañana iremos a comer
comida saludable
duda
Uka anu jiwatapachacha = ese perro estará muerto?
Duda
Jupapachacha el será? Ella será?
Jichuruja ilaumarkaruja qalpacha jilatanakajawa sarixa=
verbo
Completivo /-pita/.- Se produce cuando está en la frase o con palabras que tiene
más de tres sílabas. Denota ‘formado por’, ‘solo de’, ‘de alguien más’
Ejemplo
Umapita marka muytaniwtha ‘a pura agua me di vuelta por la
ciudad’
Tantapitaquiwa muytaniwta una marcana a puro pan me la pase en esa
ciudad
Uka markana chuqepitakiwa utjasipxi = e esa ciudad he vivido a pura papa
Camote ( apichu)
Sujeto objeto verbo
tarea: traducir. jaqukipaña
llegaremos hasta la ciudad de Lima. LIMA MARKAKAMA PURIPXAÑÄNI
están en sus casas
se habían ido al cerro.
todos tenemos que bailar
venderán todos los animales
jupampipunitaynawa
jupanakatakirakiwa …………………………………………………..
alxañatakiwa …………………………………………………..
irnaqasipkaniwa …………………………………………………..
jumanaka sarapxañamawa. …………………………………………………..
NOMINALIZACION DEVERBATIVA.-
Son aquellos que forman lexemas nominales a partir de verbos o formas
verbalizadas, está marcada por sufijos: -ta. –ri. –ña, waya, -kaya, los tres
primeros participan en oraciones subordinadas.
Participial /–ta/
Jiwatäña( s ‘ser muerto’ jiwata ‘muerto’
er muerto)
Ichuta( ‘bautizado’ jaqichata ‘ casado’.
Verbo a sustantivo
Ichuña ( cargar en los brazos )
Payaña cocina p’ayata (cocinado )
Tuqoña ( bailar )
Verbo qelqata
Paquiña
Ma tanta alarapita
Umaña tomar liquido umata tomado
Jareqaña ( lavar algo ) jarita ( lavado)
Jachaña ( llorar) jachata ( a llorado
Irpaña llevar irpata persona que esta llevado irpiri guiador
Jakuña contar jakuta contado
Yatiña saber yatita conocimiento
Uñjaña mirar uñjata observado
Aljaña vender Aliri comprador
Pitaña tejer pitata tejido
Aruskipaña conversar dialogar aruskipiri dialogante
Oraciones
Uka payatanaka apanmma aljañataki
Uka luratanaka uñjatayita
Uka alajata pankanaka apañani
uka wawaxa sinti jachatawa ese niño esta llorado mucho
kaya anatañana utaru apantañani
uka qelqata panka utaru apantañani
Agentivo /-ri/ Semánticamente denota ‘el que hace’ expresa el ejecutante de
la acción, ej:
Ikiri ‘dormilón’ anatiri ‘jugador’
Qulliri ‘curandero’ uñjiri ‘el que ve’
Phusiri ‘el que sopla’ jachiri ‘el que llora
Chukuña chukuri tejedor
Qullaña curar qulliri medico curandero
Uñjiri el que ve
Phusaña soplar phusiri el que sopla
Jachaña llorar jachari llorón
P’itaña tejer pitiri tejedor
Tijuña correr tijuri atleta el que corre
Qelqaña escribir qelqiri escritor
Verbo
Oraciones :
Uka tijuri wali qaritawa purini ese atleta llego muy cansado
Uka jiura jaqeri wali qaritawa
Uka warmi ma qulliri irpaski utaparu = esa señora esta llevando a un
médico a su casa
Uka apnaqiri khatani apnaqatayna =
Concretizador /-ña/ .- representa -ñ cuando está en una frase.
Semánticamente, denota ubicación, instrumento, potencial, infinitivo,
adjetivo.
Toda palabra que termine en ña es verbo pero aveces no
.Indica forma potencial o instrumental.
Pichaña ‘instrumento para limpiar’ ‘escoba’
Luraña ‘ instrumento para hacer’ palito para tejer’
Khuchuña instrumento para cortar
Uka lawa ayanma Ayaña
Catatiña arrastrar
Mañana barreremos arumanti puchañani
Machaq pichaña munta quiero una escoba nueva
Uta pichañani vamos a barrer la casa
Uka pichaña maytita uta pichañataki prestame esa escpba para lipiar la casa
K’ataqui sarañani, carruraki jatsitaspa = vamos rápido el carro nos puede
dejar
Uka luraña maitita = prestame ese palito de tejer
uka khuchuña maytita,ñikhuta khuchuñataki prestame esa tijera para cortar
cabello.
Nanakaxa manqaña munapta
Uka irnaqañaxa wali chamawa
De forma adjetival o relativa en oraciones sub ordinadas
manq’aña uta sarañäni ‘vamos al restaurante’
Trabajar pasado no experimentado
Nayaxa qullana utana irnaqatayta
Yo había trabajado en el hospital
Enseñar tiempo pasado
Ayer por la tarde le enseñe a mi papa a comer frutas
Masa jay’pu aukijaru muxsa achunaka manqaña yatichawayta
Ayer enseñe hasta muy tarde en el hospital
Masa jay’u yatichaniuta jayp’ucama qullaña utana
Yo había empesado a enseñar
Nayaxa yatichaña qalltatayta
Curar presente
Taykajaxa k’umara manqañampiw usutanakar qullaña yanapitu
Mi mama me ayuda a curar a los enfermos con la alimentación
Vender futuro
Tu y yo empezaremos a vender frutas
Jiwasa muxsa achunaka alxaña qalltañani
Sujeto objeto y complemento
Locativo /-wi/ .- aparece cuando está con la frase verbal
ejemplo: Thuqhuwi uta ‘lugar donde se baila’ ‘teatro’
Anatawi ‘lugar donde se
JUEGA’
Uywa amatiwi el lugar donde se pasteo
Uka jaqi jiwawi el lugar donde murió una persona
SUFIJOS INDEPENDIENTES
Se denomina a un grupo de sufijos que funcionan con nombres, verbos y
partículas, o sea con cualquier elemento de la oración.
-También son sufijos oracionales, que al agregarse a una frase funciona como
verbo, qalawa ‘ es piedra’ esto en tercera persona.
- En aimara los sufijos independientes, según el orden que ocupan se
pueden clasificar en dos grupos:
Que no modifica respeta cada acción si es sufijo que sea sufijo
a) los finales o postflexivos ( -pi, -kti, -xa, -ta, -wa, -sa)
b) los no finales o preflexivos (-puni, -raki, -ki, -pacha)
recordativas
amtasipuntua
duda
jachpachacha
afirmativa y negativa
particulas
ejemplos,
qalapi, ‘es piedra pues’ Sarajapi ‘ iré pues’
janipi ‘No pues’ Luripi ‘ el trabaja pues’
ukhamakï ‘ así nomás’ qalapunithwa ‘ realmente soy piedra)
qaläpachatanwa ‘ tal vez somos piedras qalarakiwa ‘ también es piedra’.
Chachajapi
Wawajapi
Qullqijapi
Munirijapi llaxampi sarjatayna = mi querido se había ido con otra
K’atampi lurasipkakiñani hagamos mas
Wawajaxa anataña wali yati
Limata purini utapata jutatayna
Ukamawa wawapawa
Uka warmexa muniripawa
Singular y plural
Separen en puntos
Jupapuni el siemre
Kullakataki para la hermana
Alañataki es para comprar
Sufijo independiente
S nominales
S verbales
Jupapuni
Uka t’uquña utaru jupampipuni saraja = con el siempre ire a esa
discoteca
Uka jaqe punu markana jacha utaniwa = esa persona tiene una casa
grande en la ciudad de lima.
Anatiri saraña munta, kayujapii usuchjata=
Papituja yatichiripi = mi papa es profesor
Nayaxa achachilampi anutaki ma uta lurapxtha = yo con mi abuelo
construimos una casa para el perro
Kullakaja jayrata janiwa phayaña munkiti = mi hermana no quiere
cocinar porque es floja
Taykaja awkijampi yapu luriri sarapxani = mi mama y papa iran a hacer
chacra
Wali jallurakisa, isi charanjchinixa =
Uka jiskaxa cullakajapii, wali munañaniwa
Uka taykajasti ukamapunipii
Jupaxa jacharakipii
Sufijos nominales porque trabajan con sustantivos
Sufijos verbales poruqe trabajas con verbos
Wawataki tanta alañani
Si la pregunta es en plural ¿ entonces la respuesta tiene que ser en plural
Si es en singular también
K’atampi lurasipkakiñäni.
Puni afirmativo
El siempre jupapuni
Ukamapuni
Nayapuni parltaxa
Ti
Jupapuniti
Nayati
Ukamapuniti
Saraniti saraniwa
Ta
Kautitasa juta limata?
Ximena anumaraki
Nayaraki sara
Juraki sarma
ti interrogativo
Wawamati?
Chachamati?
Munirimati?
Cha
Jupacha’
Saracha?
Isti interrogativo
Jupasti warmimati?
Wawajasti?
Chachajasti?
Yanapa
Ayuda
Yanakapa parlaski
Qi
Unuqi
Tuqnaqe
Chi
Lipichi
Uywawa es ganado
Uywamawa es tu ganado
Uywasa nuestro ganado
Uywanakapuniwa es ganado
Uywapxañana seremos ganado
Uywanakajaskapuniwa son mis ganados siempre
Uraqi sustantivo – uraqinakamapuniwa son tus terrenos siempre
Qullu sustantivo – qullunakamapunirakisa son tus cerros siempre
Warmi sustantivo – warmijapunirakiwa es mi esposa también
Wallpa sustantivo – wallpakamapunirakiwa todas son gallinas
Phisi sustantivo – phisiqallujaskapuniwa es su cria de mi gato siempre
Qachu phisi orqo pishi
Qullujatakipuniwa para mi cerro siempre es
Wallpajapunirakiwa mi gallina siempre es
Wallpampirakiwa también esta con la gallina
Qullumapuniwa es tu cerro siempre
Wallpajapuniwa es mi gallina siempre
Qullupataynawa había sido su cerro
Warmipapunitaynawa había sido su esposa siempre
Joqallanakajapunitaynwa había sido siempre jóvenes
Uraqisatakipuniwa es para tus cerros siempre
Jawirajapuniwa es mi rio siempre
Jaqerakitaynawa había siempre persona siempre
Qullukamapunitaynawa todos son cerros
Verbos para mañana
Kata, ya, si, paya, naqa ,ni,rapi,su,xata,
Luraña – lurayasiñani = nos aremos hacer o confeccionar
T’uquña – t’uquyasiñani= acompañemos a bailar
Ischukiña - ischukiyasiñani= hagámonos escuchar
Qullaña – qullasiñaniya = a que curarnos o curémonos
Yatichaña – yatichasiñani = enseñémonos
Yatichapxarakiñani = enseñemos
Ischukiñatakipuniwa= es para escuchar siempre
Jachañani – vamos a llorar
Yatichatapuniwa= realmente fue enseñado
Yatichatanaka = fue enseñado
Yatiqañapuniwa = a que aprender siempre
Qullañatakipuniwa = había sido para curar
Tuqutaynawa = había bailado
Tuqupxataynawa = habían bailado
Qullarapita= curamelo
Yatichañasawa= tenemos que enseñar
Tuquñapunitayna = había que bailar siempre
Yaticharakiniwa= también va enseñar
Lurawinakapunitaynawa = es para hacer
Oraciones
Futuro
Arumanthi jupanakaxa yatichiri sarapxani = mañana ellos iran a enseñar
Jurphi uru jilajampi qullaña utaru sarapxaja = pasado mañana iremos al hospital con mi
hermano
Arumanthi qullana utaru saraja usutanaka uñjiri= mañana ire al hospital a ver a los enfermos
Arumantexa arjatiriwa saraja = mañana ire a defender
Arumantex jaqenakaxa qullqe churapxitani= mañana esas personas me darán plata
Presente
Jichuru yatichaña utaru yatichiri saraja= hoy ire a enseñar a la escuela
Jichuru qullana utaru saraja usutanaka uñjiri= hoy ire al hospital a ver a los enfermos
Futuro no experimental
Nayapachaxa punuarkana jani wali tuquphiritaynti = antes en puno no habían bailado
Nayrapachaxa Usunakaxa jani utjkanti = antes no había enfermedades
Nayrapachaxa jaqenakaxa wali k’umara manq’anak mank’apxana = antes la gente comía
alimentos muy saludables.
Wawanakaxa jani computadoranikiti = los niños no tienen computadora
Ejercicios
CASTELLANO ARURU JAQUKIPAPXAÑÄNI
TRADUCIR A LA LENGUA CASTELLANA
1, [Link] es para sus casas , son para sus casas
2, JUTAPXAPUNITAYNAWA habian venidos siempre (rojo habian celeste siempre)
3, UYWANAKAPAPUNIWA son siempre sus ganados
4. YATICHATAYNAWA habia enseñado
5. ANATAPXAÑANIWA vamos a tener que juegar
6. ULLAPXAÑANI leeremos
7. YATIQAPXANIWA ellos van a aprender
8, KULLAKANAKAPAMPI con sus hermanas
9. NAYATAKIPUNITAYNAWA había sido para mi siempre
10- JILATANAKAPATAKIWA son para sus hermanos es para sus hermanos
Oraciones
1. Uka lawa utanakapatakiwa = esa madera es para sus casas
2. Jilanakajaxa jutapxapunitaynawa = mis hermanos habían venido siempre.
3. Uka warmina uywanakapapuniwa = son siempre sus ganados de esa señora.
4. uka qulliri yatichataynawa usunaca katjaña = ese medico había enseñado a detectar
enfermedades
5. qalpachani anatapxañaniwa = todos vamos a tener que jugar
6. jiwasa aka panka ullapxañani = tu y yo leeremos este libro
7. uka wawanaka qillqaña yatiqapxaniwa = esos niños aprenderán a escribir
8. aukijaxa tuquri kullakanakapampi sarapxani = mi papa ira a bailar con sus hermanas
9. uka muqsa achu nayatakipunitaynawa = esa fruta había sido para mi siempre
10. uka q’illu jacha uta jilatanakapatakiwa = esa casa grande y amarilla son para sus hermanos
TRADUCIR ORACIONES AL CASTELLANO.
1, JUMANA MACHAQA UTAMAWA es tu casa nueva
2, UKA WARMIXA WALI USUTAWA esa señora esta muy enferma
3, JUPAXA JAQINAKARU QULLASKIWA. El o Ella esta curando a las personas
4, AWKIPATAKI ISINAKA ALAÑÄNI, compremos ropa para su papa
5, JUPANA UTAPA SARAÑÄNI. Iremos a su casa de ella o el vamos a ir a su casa de el
o ella
6. JIWASA WAWANAKARU YATICHAYÄTANA tu y yo hemos enseñado a los niños
7. JUMAMPI NAYAMPI JACHATAYTANA tu y yo habíamos llorado
8. AKA UTANAKA SAMICHATAWA estas casas están pintadas
9, MARKANA SUMA THUQHUPXI en el pueblo bailan bonito
10. UKA WALLPA WALI LIK’IWA. Esa gallina es muy gorda
11. NAYAXA QULLURUWA SARAJA yo iré al cerro
Repaso
Frases nominal
Suma jach’a collo son modificadores
Pa jacha collo
Wallpaxa laqonaka manqe
Isacu jacha tanta manqe
Jaqex pishi alasi
K’ala alañani
Uywanaka alapxañani
Ma anutaki aicha alañani
Janqu uta casa blanca
2 gallinas paya janqu walpa
Suma jacha janqu muruqo qala no es necesario poner qalanaka
Frase verbal
Jupa anatatayna había jugado el o ella
Chiara phisi utana anatatayna el gato negro había jugado en la casa
Oración aimara
Sujeto - objeto - verbo
Muchas ovejas- walja uwija
Tarea
Frase nominal
Uka wallpa qillu bonita grande
Uka jach’a pugsa chuqi = esa papa grande y arinosa
4 peras grandes y arinosas = pusi jach’a pugsa pirasa
pa suma panka = 2 libros bonitos
uka chiara jacha phisi ese gato grande
Frase verbal
Jupa aycha manqi = el come carne
Jupakaka sarani = ellos iran
Naya antaja= yo jugare
Jiwasanaka anatapxañani = nosotros jugaremos
Jwasanaka tijnaqapxañani = nosotros corretearemos
Jupa tijuni = el correra
Oración
jilaja jayrata janiwa phayaña munkiti = mi hermano no quiere cocinar porque es flojo
nayaxa t’ant’anaka luraja = yo preparare panes
masuru nayaxa kispiña manqayata = ayer he comido kispiñu
uka suma wawaxa tanta manqasiski es niño come pan