0% encontró este documento útil (0 votos)
37 vistas38 páginas

Aprender Aymara: Partículas Básicas IV

jgkgkg

Cargado por

yesica
Derechos de autor
© All Rights Reserved
Nos tomamos en serio los derechos de los contenidos. Si sospechas que se trata de tu contenido, reclámalo aquí.
Formatos disponibles
Descarga como DOCX, PDF, TXT o lee en línea desde Scribd
0% encontró este documento útil (0 votos)
37 vistas38 páginas

Aprender Aymara: Partículas Básicas IV

jgkgkg

Cargado por

yesica
Derechos de autor
© All Rights Reserved
Nos tomamos en serio los derechos de los contenidos. Si sospechas que se trata de tu contenido, reclámalo aquí.
Formatos disponibles
Descarga como DOCX, PDF, TXT o lee en línea desde Scribd

UNIVERSIDAD NACIONAL DEL

ALTIPLANO PUNO
CENTRO DE ESTUDIOS DE LENGUAS EXTRANJERAS
Y NATIVAS
MODULO BÁSICO PARA APRENDER
AIMARA

BASICO IV

ARUSKIPAPXAÑANI

PUNO, 2023
PROF. JULIAN MAMANI C.
BÁSICO IV
UNIDAD I.

LOGROS DE APRENDIZAJE DE LA UNIDAD.

- Identifica los diferentes tipos de partículas

- Utiliza las partículas en diversos textos orales y escritos

- Produce textos orales y escritos usando las partículas

4.1 LAS PARTICULAS. Es una clase de palabras que solamente pueden

acompañar los sufijos independientes y no funciona con sufijos nominales ni

verbales, dentro de ello tenemos los siguientes: Partículas afirmativas, partículas

de negación, partículas de duda y partículas recordativas ( F. Huayhua P..2001)

Partículas afirmativas, Son partículas usadas para poder responder de

manera afirmativa o para explicar hechos reales o verídicos.

jisa ‘sí’ Jisa taykajawa

jälla uka ‘eso es‘ jälla ukaxa nayankapuniwa

ukhamawa ‘así es’

chiqasa ‘es verdad’

chiqapuniwa ‘es verdad siempre’

ukhamapuniwa ‘así siempre es’

khusapuniwa ‘muy bien’ siempre


Actividad 1 ARUSKIPA

Reflexión sobre un caso vivencial en un diálogo.

Maya aruskipa ist’apxañäni

María :Munata jilata, marka sarañäni isinaka alasiri.

Jesús :Jisa aski wakisiriwa, chiqasa markana isinaka alasiña utjixa.

María : Antisasa alwata sarasina, suma isinaka alasiñani.

Jesús : ukaxa wali khusawa, amuyuma aski khusapuniwa.

María ; wawanakataki sapatu alañatakixa, wasitatha kutiñäni.

Jesús : jisa ukhamawa, antisasa jilpacha qullqi apasiñáni, awisa yaqhipa


isinakaxa wali jilarakiwa,

María : jisa awisaxa ukanakana alapaxa jilarakiwa, chiqasa qullqi jila


apasiñaspawa.

Contestar a las preguntas de acuerdo al texto leído.


Jiskht’anaka

1. Uka qillqata ¿kunatuqitsa yatiysitu?


…isinaka aljañata

2.- ¿Khitinakasa aruskipasipki?


………………maría jisusmpi
aruskapasipki………………………………………………………
3.- ¿kunanaksa markana alasipxatayna?
Alasipjatayna isinaca ……………………………
4.- ¿kuna alxaña isinakasa utji?
Utji chumpanaca,anatañanaka, pantalunanaca
PRÁCTICA Nº 1

Incremento léxico.- ampliar el vocabulario con las partículas que aparecen en


el texto, para ello formule varios enunciados haciendo uso de las partículas y
agregando sufijos, recuerde que los significados van a variar a medida que se
van agregando diferentes sufijos, luego esas palabras y enunciados traduzca al
castellano y analiza junto con tus compañeros. Ejemplo.

1. Jisa ukhamaskapuniwa - ‘ Sí, así siempre es’


2. Jisa Chiqapuniskiwa - si, es verdad
3. Jisa taykajastapuniwa – si, es mi madre siempre.
4. Jisa jupapuniskiwa , – si, el siempre es mi colega de cocina.
5. Jisa, akapuniskiwa – si, esto siempre es.
6. Jisa jachapiniwa – si, siempre llora.
7. Jisa arsupiniwa – si, siempre habla
8. Jisa wallpajaskapuniwa – si, es mi gallina siempre.
9. Jalla ukapuniskiwa – si, eso siempre es.

10. Jisa Uka achakujha nayankaskauniwa – si ese ratón es mio siempre.

11. Jisa Phisiskapuniwa – si, es gato siempre.

4.1.2. Partículas de negación. – Se emplean en las diferentes conversaciones


y diálogos que se realizan entre diferentes personas, dentro de ello tenemos:

Jani ‘no’ janiwa munkthi


qhanaxalla ‘claro será’ qhanaxalla nuwchitani
Janiki ‘así nomás, janiki ukhamaki
Janira ‘todavía’
janjakiwa ‘parece que no’ …………………………………………..
janicha ‘o no’ …………………………........................
janipi ‘no pues’ …………………………………………..
janixa ‘no’ …………………………………………..
janikiti ‘por qué no’ …………………………………………..
inamaya ‘ en vano’ …………………………………………..
jani ukaxa ‘o si no’ …………………………………………..
jani samti ‘no digas’ …………………………………………..
janipuni ‘no siempre’ …………………………………………..
janiraki ‘cuidado que no’, ’no también ´ …………………………….
ARUSKIPA

MARKASANA URUPANA (se realiza un diálogo entre dos personas)

Antuka : Markasana urupana janiti kunsa kamskäta.

Pancho : Janipi, Lima markata jank’asa purinkti.

Antuka : Jichhakilla purintaxa, janiti inamaya jutkpachäta?.

Pancho : Jani ukhama samti, janicha kuna thuqhusinakasa utjkixa?

Antuka : jani ukaxa thuqht’aña muntacha?

Pancho : j i s a qhanaxaya jani munapkchiniti, kunjamsa


thuqht’apxakiñäni, markasa urupächixalla.

Antuka : waliskaniwa, jaqinaka janirawa jutapkiti, suyt’apxañani.

Pancho: Ukhamaxa jani janiwa sañaniti, taqinisa markasa layku


thuqht’apxakiñani.

Antuka : Uka chuymani jaqinakaxa, janjakiwa jutapkaspati,


waynanakaxa iyawa saniwa, mänitaki janiwa qhipa jutätati,
nayrt’anitawa.

preguntas de reflexión

1.¿Kunatuqitsa uka qillqata yatiysituxa?

Yatiysituxa markapana urupata, wali thuqhuñanakata, aruskapaxi

2. ¿Khitisa Lima markata puriniski?

Tata Pancho puriniski

3. ¿Antuka, kunjamsa Pancho jilataru iwxawayi?,

Antukaja siwa chuymaninakaxa janjakiwa jutapkaspati thuqhuri

4. Markanakana urupana, ¿kunanaksa lurapxtanxa?

Wali thuqhuñanaka , larurtawinaka, cusistawinaka, umartawinaka utjixa.


Tatataki ichuntawinaka
Markan urupana thuxtawinaka, kusistawina, maqáñanakampi amutaptana
Thuqhurinakata aruskipapxañäni

Jichha wali uñxatapxañäni ukata arsupxañäni

Incremento léxico.- ampliar vocabulario en forma oral y usando las


partículas de negación.
PRÁCTICA Nº 2
Escriba enunciados con las partículas que aparecen en el texto luego
traduzca al castellano y analiza junto con tus compañeros. Ejemplo.

¿Janiti thuqhuña munkta? No quieres bailar?

Jumanaka janiti thuqhuña munapkta? ¿Ustedes no quieren bailar?


------------------------------------------------- ---------------------------------------------------
------------------------------------------------ --------------------------------------------------
------------------------------------------------ --------------------------------------------------
------------------------------------------------- ---------------------------------------------------
------------------------------------------------ --------------------------------------------------
------------------------------------------------ --------------------------------------------------
Partículas de duda, Son palabras que se usan, pero que no puede afirmar ni
negar con certeza un determinado enunciado, dentro de estas tenemos los
siguientes:

Inaxa, inasa ,inacha ‘tal vez’ inacha thuqhuja


Janicha ‘ o no es’
Ukhamacha ‘ o es así’
Ukhamacha janicha ‘es así o no es’

Chiqacha k’aricha ‘o es verdad o es


mentira’

LIMA MARKANA

José jilataxa Lima markana jakqhatasi, ukata taykaparu akhama


yatiyi.

José : Munata mamita, jichhawa nayaxa jumaru yatiyamama, inasa


janiwa ukhamakíti jischitäta, khaya Lima markana jaqixa waljapuniwa,
kawkituqiru sarañasa awtunakata sarañawa, ukhamaraki, kayuta
sararaksnawa, inasa jumaxa chiqati k’aricha sasmawa, janicha ukhamäki
sarakitasma, ay tatitu, awtusa, utasa, jaqisa waljapuniwa, ukhamaraki arumaxa
michanakasa kunaymana samichatanakawa nakharakixa,
Martina: ayyy, ukhamacha Lima markaxa?, ukhama naya uñjt’aña
munapunirakthwa, maski kunjamsa sarapunijawa, ukata jumana arsutama
ukhamacha janicha ukanaka yatijawa, ukaxa chiqacha k’aricha ukanaksa
katjamamawa. Inarakisa awkimaxa saraña munarakchini.
.

Lima markata arsupxañäni

Incremento léxico: Identifique las partículas de duda y escriba otras


oraciones en aimara y traduzca al castellano

................................................................ ……. ………..…......................................-........

..................................... ........................... ……….............................................................

..................................... .......................... ……….............................................................

...................................... ......................... ………………….................................................

Partículas recordativas.- son términos que se usan para recordar lo relacionado


a cosas pasadas o algo que nos hemos olvidado de manera circunstancial, los
cuales son los siguientes;

Jälla ukänawa ‘eso era’

Amtasthwa ‘ me acuerdo?

Jisa ukhamanawa ‘sí, así era’

Ukhamapuninawa ‘ siempre era así ’

Amuytatasthwa ´ahora me recuerdo´

Amtasiñasawa : ‘debemos recordar’

Amtanaka : ‘acuerdos’
ANATAWINA
Mä uruxa, piluta takiwina, nayaxa kayu q’iwsustha, ukata jichhawa amtastha,

mayni anatiriwa wali ch’amampi takintituxa, iswirtasa jupaskapuniwa. Nayaxa

piluta takisktha ukaruwa jupa jaltanisina kupi kayuta takintituxa, uka qhipata

uraqiruwa tinkiwxtha, ukata, mayni anatiri masijawa waytitu, jalla ukana janipuniwa

wali sartaña puyriwtixa. Ukhamapunïnawa, ukanakata jichhawa amtasisktha.

Con cada uno de las partículas recordativas escriba oraciones


Aimara castellano

1. Jisa ukhamanawa, jiwasaj aljaskayatanwa - si, asi era, nosotros


estábamos vendiendo
2. Amuytatasthwa, nayaw qilqaskayatha – ahora me recuerdo, yo estaba
escribiendo
3. Ukhamapuninawa, jupanakaw yanapt´asipkana - siempre era asi, - ellos
estaban ayudando
4. Jälla ukänawa , - eso era,

5. Yatichiri masija inaj jutchini – mi compañero

6. AFIRMACION: Jisa Chiqapuniskiwa, nayaxa nutricionistaskapuntua


7. NEGACION: JANIWA JAYU MANKHAPXAÑAMATI
8. DUDA: NAYAJA INACHA QULLAÑ UTANA
9. RECORDATIVAS :
10.
11.
UNIDAD II

LOGROS DE APRENDIZAJE DE LA UNIDAD.

Identifica los diferentes tipos de adverbios


Utiliza adverbios en las diferentes formas de expresión oral y escrito

EL ADVERBIO.

Es la palabra que determina o modifica al verbo, adjetivo o a otro adverbio. Puede


funcionar en forma de lexemas o palabras simples, lexemas compuestos,
flexionados, derivados.

Adverbios de tiempo, son aquellos que responde a la pregunta


¿cuándo?, indicando el tiempo de realización de una actividad o de un hecho.

¿kunapacha? ‘cuándo’ arumanti alwa ‘mañana temprano’

Jichha jayp’u ‘esta tarde masa jayp’u ‘ayer por la tarde’

Wala jayp’u ‘ante ayer por la tarde’ qhara jayp’u ‘mañana por la

tarde’ Ejercicios:

……………………………………..

1. Kunapacha jallu purpachani? Cuando lloverá ¿?

2. Jicha jayp´u,jilajampi sarapxa sarnakiri . Esta tarde mi hermano y yo


iremos a caminar

3. Wala jayp´u muxsa achunaka aliri sarauta – anteayer por la tarde, fui a
comprar frutas .
4. Arumanti alwata sarañani mankiri .- Mañana temprano iremos a comer.

5. Masa jayp´u, jilajampija k´umara manqáñanaka aliri sarawapta. Ayer por la


tarde por la tarde, fuimos a comprar comida saludable .

6. Qhara jayp´u sarajawa kullañ uttaru – mañana por la tarde ire al hospital.

Adverbios de lugar.- son aquellos que responden a la pregunta ¿dónde? ‘kawki’

Jaya ‘lejos’ alaya ‘arriba’


Manqha ‘adentro’ markaru ‘al pueblo ’

Anqa ‘afuera’ jak’a ‘cerca’.

Ejercicios:

1. Wali Jayankiwa qullaña utaxa – está muy lejos el hospital

2. Uka panka wali alayankiwa – ese libro esta muy arriba

3. taykaja – adentro del carro esta mi mama

4. Markaru saraja muxsa achunaka aliri – al pueblo ire a

comprar frutas.

5. Anqa – afuera

6. Jak’a – cerca

Aquí el pacha significa ‘lugar’ se presenta en forma dual arriba y abajo, mayor y
menor, izquierda y derecha, etc.

Adverbio de modo.- Son aquellos que responden a la pregunta ¿cómo?

Sumata ‘de buena manera’ chika ‘juntos’

Alluxa, walja ‘bastante’ panipa ‘los dos’

Inamaya ‘en vano’ jamasata ‘de ocultos’

Ejercicios/ lurañanaka

1. Sumata utjapma – vivan tranquilos.

2. Taykaja wali sumata arjayitu -mi mama me habla de buena

manera

3. Alluxapuni jawira mantija – arto rio esta entrando

4. Uka usux walja uñt’atawa - es una enfermedad bastante

común.
5. Lima markaru Inamayawa saraskañani – iremos en vano a

la ciudad de lima.

6. qullaña utaru chika sarañani – vamos juntos al hospital.

7. Tuquri chika sarañani – vamos juntos a bailar

8. Panipa mankhaphi mujsa achunaka – los dos comieron

frutas.

9. Jamasata utaru mantañani – entremos de ocultos a la casa

10. Ilave marcaru jamasata sarañani – iremos de ocultos a la

ciudad de ilave

Adverbio de grado.- Responde a la pregunta ¿kamisa? , ¿kunjama?

Ch’ama ‘difícil’ sinti ‘demasiado’

Pisi ‘poco, falta jila ‘más’

Juk’a ‘poco’ kunjama ´cómo’

Kunjamasa ‘cómo es’ kawkhima ‘como qué’

Ejercicios

1. Wali Chama phayaña – es muy difícil cocinar

2. awichaja utapa sinti pirupuniwa – su casa de mi abuela

es demasiado feo.

3. wali pisi uka pantalunaxa – es muy pequeño ese pantalón

4. Jila – tiajan sumirupaja sinti jilawa -

5. Kunjama – como

6. Kawkhima – como que

7. Uan jaqe sinti pisi kolque apsusi

8. Kunjamas uka aymara yateqaña

9.

Adverbio de negación o de afirmación.- Dentro de ello tenemos

Jani ‘no’ jisa ‘sí’


Ina ‘nada’ janiraki ‘cuidado que no’

Janipuni ‘no siempre’ ukhamapuniwa ‘así siempre es’

1. Janipuniwa walikti – no estoy bien

2. Jisa, jaypupuniwa utaru purinta – si, llegue tarde a la

casa

3. Inakisa – nada

4. Janiraki iquiña puikasmati, jausunitatawa – cuidado que

no puedas dormir, me llamas

5. Janipuniwa yateqaña utaru sarquitikti – no siempre

puedo ir a la universidad

6. Ukhamapuniwa, jaypu cheqaru -

UÑXATASINA AMUYUPXAÑANI.

Ejercicios. Con la ayuda de las imágenes formule frases y oraciones para


cada uno de los adverbios antes citados.
1. Jisa, uka warmi quta qawayana chutuski . Si, esa mujer esta sentada
al costado del lago. Bien
2. Suma qepini warmi
3. Chiara sumiruni warmi ……..bien
4. Uka pampana walja jaqenakaraquisa parlaraski - en esa pampa hay
muchas personas conversando.
5. Uka jaqenaka inamaya parlarasipki, janiraquisa kuna amtawirusa
putipkiti – esas personas en vano están conversando, no llegaron a un
acuerdo
6. Jisa, uka pampana wali phichasipki – si, en esa pampa están
quemando
7.

Aimara castellano

………………………………………… ……………..………………………………
.
………………………………………… ………………………………………………
………………………………………... ….. …………………………………………
………………………………………… ………………….……………………………..
………………………………………… ………………………………………………
……………………………………….. ………………………………………………..
UÑXATAPXAÑÄNI

Uka jamuqanaka uñxatasina amuyunaka qillqapxañäni, ukataki


pachanaka wali amtapxañäni.
Pasado presente y futuro
Pasado
Masa jayp´u, uka punchawina wali tuqupatayna - Ayer en la tarde bailaron en una fiesta.

Presente
jichuru wali kajelo tukupji – hoy estan bailando kajelo
uka tawaqu wali suma pollerani tukuski – esa señorita esta bailando con una
bonita pollera
Futuro
Arumanti laraqueri markana wali tuqupjani -

UNIDAD III

Logros de la Unidad
-Reconoce las raíces nominales y
verbales

-Identifica y usa las raíces en la producción oral y escrita.

MORFOLOGIA NOMINAL : Raíces y sufijos


La morfología nominal aimara estudia los morfemas, ya sea raíces y sufijos, en el
cual la palabra es la unidad de análisis, dado que la lengua aimara es aglutinante
o sufijante Por tanto la palabra está formada por raíces y sufijos o lexemas y
morfemas sufijos.

Morfemas raíces.- Las raíces constituyen elementos irreductibles y comunes a


todas las palabras de una misma familia. Portan el significado básico de la
palabra, llamado la primera articulación del lenguaje humano, el nombre tiene
raíz o morfema radical libre y agregado a los verbos.
 Jawira - ‘río’ – jawira naka ma taki wa - son para tus río.
 Qullu - ‘cerro’ - qullu naka pa taki wa – son para sus cerros
 Makhata - ’subir’ makhata ña ma taki wa – es para que te subas
Makhatañatakiwa – es para subir siempre
Makhatapjatayna
 Manta - ‘entrar’ – manta ña taki wa – es para entrar siempre
 Mantañapunitaynawa – había que entrar siempre.
 Paqallquniruwa - ‘a los siete’ – paqallquniruwa
Uta – raíz

Morfemas sufijos. - Son unidades mínimas significantes ligadas que se añaden a


la raíz o tema para formar lexemas o palabras. Tienen las siguientes
características.

a).Todo los sufijos nominales comienzan en consonante, y la única excepción


es el sufijo /-iri/, en cambio en el verbo los sufijos sí pueden comenzar con
vocal como /-ipana/, /-itu/, /-ita/, (F. Huayhua 2001)

los sufijos siempre terminan en vocal,


Jaqenakapataqi- para sus personas
Jaqenakatayna - Habian sido personas
Jupanakatayna – ellos habian sido choritos
Jupanakampi toqotayna – con ellos habian bailado
Jupanakampi sarañani – con ellos iremos
Jumanakatakinawa – eran para ellos
Jachapxataynawa- ellos estaban llorando
Iua
Jiwasa – tu y yo
Jiwasanaka – mas de dos personas
Sarnakhayitu
Utani
Chachani
Warmini , kullakani, waynani, ñikhutani , amparani, jinchuni,sumiruni .

Anataña verbo jugar

Anatañanaka ya no es jugar
Casa una sola
Casas varias
Como ejemplo tenemos cómo está conformado los diferentes sufijos en lengua

aimara

cv -ni

cvcv -naka

ccv -mpi

b). Todos terminan en vocal

c). Los sufijos pueden tener como máximo dos sílabas.

A parte de esto cada morfema, morfológicamente será el significante la forma del


sufijo, sintácticamente será el orden, la ocurrencia en la formación de las palabras,
y semánticamente será el significado que posee en el enunciado.

1. CLASES DE SUFIJOS.

De acuerdo a la función sintáctica y semántica, los sufijos se clasifican en


tres grandes grupos, derivacionales, flexionales e independientes.

a. Sufijos derivacionales.- Son aquellos sufijos que forman nuevos temas,


que modificando el significado lexical de la palabra, estos sufijos siguen a la raíz,
formando una nueva palabra, pueden repetirse en la palabra como en panini,
wasitata, yuqallalla, etc.
b. Sufijos flexionales.- Son morfemas que presentan las siguientes
características opuestos a la derivación:

-Forma parte de la gramática y no del diccionario o lexicón.

-No cambian la categoría de la raíz.


Se mantiene - Lloraremos

-Ocurren una sola vez en la palabra.


La JA solo puede aparecer una vez
en una oración

Ej. Jachataytha ‘ había llorado.

Jiwasa tu y yo
2. Derivación nominal.- Son aquellos temas nominales que se forman con la
adición de sufijos y que pueden tomar como base nombres y verbos.

RN + SD = TN utani ‘dueño de la casa’


Uta RN raíz nominal
Utani tema nominal

RV + SD = TV yanapiri ‘ayudante‘.
Yanap rv
Sd iri
Qullalla

[Link]ón denominativa, dentro de ellos tenemos:

-Diminutivos /-lla/, se presenta cuando está ante verbos utalla muntha ‘quiero una
casita’. Jupalla sartaynaxa. significa además objeto pequeño. Afectividad

Utallapaxa mayakiwa ‘su casita es una no más.

También hay formas fosilizadas como

Yuqalla ‘muchachito’ de yuqa ‘hijo’

Imilla ‘niña’

Imillalla .niñita’
Imillallawa

Yuqallalla ‘muchachito
Warmilla

 Ito es diminutivo de castellano.

Con el sufijo /-lla/ formar 4 frases nominales y 4 frases verbales

1. Payasiña utana wali Muxsa achunacalla utjixa – hay muchas frutitas en la


cocina.
2. Uka suma imillalla – esa niña bonita
3. Mujsallanaka – dulcesitos
4. Jupax wali warmiya tukuxa - Se cree bien mujercita
5. Jupax wali chachay tukuxa – se cree bien hombrecito

Diminutivo visual.- se expresa como en /qallu/ que significa cría


Qalluni ‘animal con cría’

Anuqallu ‘cachorro de perro’

Phisiqallu ‘cachorro de gato’

Wawaqallu recién nacido

Formar oraciones con sufijo -qallu.

AIMARA CASTELLANO

1. Naya anatasta añutayaqallu- Yo juego con el cachorro del zorrino.


2. Tiyajana pisiqallupa wali sumitawa – su gatito de mi tia es muy bonito.
3. Suma qarwaqallurakisa sayaski – esta parado su cria de la llama.
4. Psiqa wallpaqallurakisa utji – hay 5 cachorros de gato
5. Wali chujñarakisa uka jampat´u qalu- es muy verde su cria del sapo
6.

-Cuantitativo /-rara/ .- significa muchos, también puede reemplazar al


aumentativo en cantidad ej.

Anurara ‘con muchos perros’

qalarara ‘con muchas piedras’

Laq’arara ‘con mucha tierra’

Wilarara ‘ensangrentado’

Jurmarara ‘mocoso’

Ch’apirara ‘espinoso’

ñiq’irara ‘embarrado’

lap’arara ‘piojoso’

Challarara – arenal
Wichurara – persona con

diarrea

Con el sufijo /-rara/ formar 4 frases nominales y 4 frases verbales

AIMARA CASTELLANO

Frases nominales
1. Chapirara atipillu - ortiga espinoso
2. Ñikirara wilikilita – bicicleta embarrado
3. Jurmarara anu – perro mocoso
4. Laparara pisi - Gato piojoso
5. Wilarara ajanu – cara ensangrentada

Frases verbales

1. wali qalarara uka takixa - Ese camino tiene muchas piedras


2. Wali laqarara uma umapxixa- toma agua con mucha tierra.
3. Tata luisuxa jurmara uywanaka alxatayna- el señor Luis había vendido
animales mocosos. Bien
4. Kha chacha wali wilarara
5. Uka khuchi wali ñiqirarataynawa – ese chancho
6. Uka jaqe wali ñiqirara wilarara sarnaqaskana
7. Uka laparara waca uma umasqui ese vaca piojoso esta tomando agua
8. Uka warmi wali lapararataynawa esa mujer había estado muy piojoso
9. Uka chachaxa wali warmirarataynawa ese hombre había sido mujerigo
10. Jilajana phisipa wali lapararawa - Su gato de mi hermano es muy
piojoso
11. Uka uta manqana wali chijirara anu utjixa-
12. Kullakaja wali jurmarara – mi hermana es mocosa
13. uka warmi anurara jutixa – esa mujer viene con muchos perros
14. kaya kulluj

-Posesivo /-ni/.- Se representa por -ni o / –n/ cuando antes del verbo o si
forma palabras con más de dos sílabas ejemplo:
Utani jaqi ‘persona con casa’

Semánticamente este morfema denota ‘que tiene’, ‘con’


Uywani ‘que tiene animales’

Warmini ‘que tiene esposa’

Qullqini ’que tiene dinero’

Utani jaqe – hombre con casa

Anuni jaqe – gente con perro


Chachani warmi - mujer con esposo

Pasado remoto – distante

 Uka warmix pa chachanitaynawa esa mujer habia tenido su esposo


 Kullakaja alanitayka kimsa machaq chompa alanitayna – mi hermana había comprado 3 chompas
nuevas.
 Uka warmixa paya aninitaynawa
 Jilajax pusi wachu tajsonitayna – mi hermano mayor había lavado 4 chullos.
 Uka qachu phisix wali tijnaqatayna – esa gata había correteado mucho,

Futuro
 Nayaxa arumanti tijnaqiri saraja ilave markaru – mañana ire a corretear a la ciudad de ilave

 Arumanti muxsa achunaka aliri saraxa – mañana ire a comprar frutas. Muy bien
Práctica

Formar cuatro oraciones en tiempo pasado remoto con el sufijo /-ni/

…………………………………………. ……………………………………….

…………………………………………. ………………………………………,

…………………………………………. ……………………………………….

…………………………………………. ………………………………………,

…………………………………………. ………………………………………,

…………………………………………. ……………………………………….

Privativo /-wisa/.-
Se representa(-wisa) cuando está en la frase verbal y ocupa más de dos sílabas
Ejemplo:
Jinchuwisa ‘sin orejas’ ‘ persona sorda’
Amparwisa ‘ sin mano’ ‘ manco’
Wisa es cuando algo falta
INCREMENTO LEXICO

Ejercicios: formar oraciones en tiempo presente

1. uka jocalla chiqa cayowisawa = ese joven no tiene pie izquierdo


2. uwijasa iscauwisqallo jinchuwisawa= la cria de la oveja no tiene oídos
3. uka nairawisampikiti sarnaqta = con ese ciego nomas estas andando
4.

Divisor /-qata/.- aparece ante raíces de tres sílabas y cuando está en una frase o
cuando la raíz tiene más de dos sílabas, Semánticamente este sufijo denota ‘cada
uno’, en forma separada, y lo que ha llegado a ser

Ejemplo
Achoqata terminado

 Jumampi nayraqata sarañani ‘ contigo vamos adelante’


 qauraqallo kupi chara manqaqatawa = su cria de la llama esta mordido la
pierna derecha
 uka phisi uwija kiwacho manqaqatayna = ese gato había mordido el hígado
de la oveja
 aka quiso achoqatawa= este queso esta mordido

Totalizador /-pacha/ .- Se presenta cuando está en una frase con elisión de


vocal temática. Semánticamente, este sufijo denota ‘totalidad’ .

Ejemplo
Kims(a)pacha ‘los tres’
Pay(a)pacha ‘los dos’
Q’alpacha ‘todos’
Markpacha ‘todo el pueblo’
Jukpacha
Taqpacha
Aqpacha ese espacio ese territorio

Ejemplo

 Taqpachaniwa jutapxani ‘ todos van a venir’


 Utpacha jutatayna se vino toda la familia
 Qalpachiri tukurinaka jutapxatayna todos habían venido a mirar lo que bailan
 Naypacha sara yo mismo ire
 Yatiri masijampi arumpacha jakisija en la noche mismo voy a ir a
encontrarme con mi compañero
 Jicha jayp’u utpacha sarpxa mujsa achunaka aliri = esta tarde iremos toda la
familia a comprar frutas
 Jilatanaka qullakanaka taqpacha jutapxata
Presente
 Jicha jayp’u utpacha sarpxa mujsa achunaka aliri = esta tarde iremos toda la
casa a comprar frutas.
Pasado
 Qalpacha sarapxatayna uka punchawiru = todos habían ido a esa fiesta
Futuro
 Qaruru k’umara manq’anaka manqiri sarañani = mañana iremos a comer
comida saludable
duda

 Uka anu jiwatapachacha = ese perro estará muerto?

Duda
Jupapachacha el será? Ella será?
 Jichuruja ilaumarkaruja qalpacha jilatanakajawa sarixa=

verbo

Completivo /-pita/.- Se produce cuando está en la frase o con palabras que tiene
más de tres sílabas. Denota ‘formado por’, ‘solo de’, ‘de alguien más’

Ejemplo

 Umapita marka muytaniwtha ‘a pura agua me di vuelta por la


ciudad’
 Tantapitaquiwa muytaniwta una marcana a puro pan me la pase en esa
ciudad
 Uka markana chuqepitakiwa utjasipxi = e esa ciudad he vivido a pura papa
 Camote ( apichu)

Sujeto objeto verbo

tarea: traducir. jaqukipaña

llegaremos hasta la ciudad de Lima. LIMA MARKAKAMA PURIPXAÑÄNI


están en sus casas
se habían ido al cerro.
todos tenemos que bailar
venderán todos los animales
jupampipunitaynawa

jupanakatakirakiwa …………………………………………………..
alxañatakiwa …………………………………………………..
irnaqasipkaniwa …………………………………………………..
jumanaka sarapxañamawa. …………………………………………………..

NOMINALIZACION DEVERBATIVA.-

Son aquellos que forman lexemas nominales a partir de verbos o formas


verbalizadas, está marcada por sufijos: -ta. –ri. –ña, waya, -kaya, los tres
primeros participan en oraciones subordinadas.

Participial /–ta/
Jiwatäña( s ‘ser muerto’ jiwata ‘muerto’
er muerto)

Ichuta( ‘bautizado’ jaqichata ‘ casado’.


Verbo a sustantivo

 Ichuña ( cargar en los brazos )

 Payaña cocina p’ayata (cocinado )


 Tuqoña ( bailar )
 Verbo qelqata
 Paquiña
 Ma tanta alarapita
 Umaña tomar liquido umata tomado
 Jareqaña ( lavar algo ) jarita ( lavado)
 Jachaña ( llorar) jachata ( a llorado
 Irpaña llevar irpata persona que esta llevado irpiri guiador
 Jakuña contar jakuta contado
 Yatiña saber yatita conocimiento
 Uñjaña mirar uñjata observado
 Aljaña vender Aliri comprador
 Pitaña tejer pitata tejido
 Aruskipaña conversar dialogar aruskipiri dialogante
Oraciones

 Uka payatanaka apanmma aljañataki


 Uka luratanaka uñjatayita
 Uka alajata pankanaka apañani
 uka wawaxa sinti jachatawa ese niño esta llorado mucho
 kaya anatañana utaru apantañani
 uka qelqata panka utaru apantañani

Agentivo /-ri/ Semánticamente denota ‘el que hace’ expresa el ejecutante de


la acción, ej:
Ikiri ‘dormilón’ anatiri ‘jugador’

Qulliri ‘curandero’ uñjiri ‘el que ve’

Phusiri ‘el que sopla’ jachiri ‘el que llora

 Chukuña chukuri tejedor

 Qullaña curar qulliri medico curandero

 Uñjiri el que ve

 Phusaña soplar phusiri el que sopla

 Jachaña llorar jachari llorón

 P’itaña tejer pitiri tejedor

 Tijuña correr tijuri atleta el que corre

 Qelqaña escribir qelqiri escritor

 Verbo

Oraciones :

 Uka tijuri wali qaritawa purini ese atleta llego muy cansado

 Uka jiura jaqeri wali qaritawa

 Uka warmi ma qulliri irpaski utaparu = esa señora esta llevando a un

médico a su casa

 Uka apnaqiri khatani apnaqatayna =


Concretizador /-ña/ .- representa -ñ cuando está en una frase.

Semánticamente, denota ubicación, instrumento, potencial, infinitivo,

adjetivo.

Toda palabra que termine en ña es verbo pero aveces no

.Indica forma potencial o instrumental.

Pichaña ‘instrumento para limpiar’ ‘escoba’

Luraña ‘ instrumento para hacer’ palito para tejer’

Khuchuña instrumento para cortar

Uka lawa ayanma Ayaña


Catatiña arrastrar
Mañana barreremos arumanti puchañani
Machaq pichaña munta quiero una escoba nueva
Uta pichañani vamos a barrer la casa
Uka pichaña maytita uta pichañataki prestame esa escpba para lipiar la casa

 K’ataqui sarañani, carruraki jatsitaspa = vamos rápido el carro nos puede


dejar
 Uka luraña maitita = prestame ese palito de tejer
 uka khuchuña maytita,ñikhuta khuchuñataki prestame esa tijera para cortar
cabello.
 Nanakaxa manqaña munapta
 Uka irnaqañaxa wali chamawa

De forma adjetival o relativa en oraciones sub ordinadas

manq’aña uta sarañäni ‘vamos al restaurante’


 Trabajar pasado no experimentado
 Nayaxa qullana utana irnaqatayta
 Yo había trabajado en el hospital
 Enseñar tiempo pasado
 Ayer por la tarde le enseñe a mi papa a comer frutas
Masa jay’pu aukijaru muxsa achunaka manqaña yatichawayta

 Ayer enseñe hasta muy tarde en el hospital


 Masa jay’u yatichaniuta jayp’ucama qullaña utana

 Yo había empesado a enseñar


 Nayaxa yatichaña qalltatayta
 Curar presente
 Taykajaxa k’umara manqañampiw usutanakar qullaña yanapitu
 Mi mama me ayuda a curar a los enfermos con la alimentación

 Vender futuro

 Tu y yo empezaremos a vender frutas


Jiwasa muxsa achunaka alxaña qalltañani

Sujeto objeto y complemento

Locativo /-wi/ .- aparece cuando está con la frase verbal

ejemplo: Thuqhuwi uta ‘lugar donde se baila’ ‘teatro’

Anatawi ‘lugar donde se


JUEGA’
Uywa amatiwi el lugar donde se pasteo
Uka jaqi jiwawi el lugar donde murió una persona

SUFIJOS INDEPENDIENTES

Se denomina a un grupo de sufijos que funcionan con nombres, verbos y

partículas, o sea con cualquier elemento de la oración.

-También son sufijos oracionales, que al agregarse a una frase funciona como

verbo, qalawa ‘ es piedra’ esto en tercera persona.

- En aimara los sufijos independientes, según el orden que ocupan se

pueden clasificar en dos grupos:

Que no modifica respeta cada acción si es sufijo que sea sufijo

a) los finales o postflexivos ( -pi, -kti, -xa, -ta, -wa, -sa)


b) los no finales o preflexivos (-puni, -raki, -ki, -pacha)

recordativas
amtasipuntua
duda
jachpachacha
afirmativa y negativa
particulas

ejemplos,

qalapi, ‘es piedra pues’ Sarajapi ‘ iré pues’

janipi ‘No pues’ Luripi ‘ el trabaja pues’

ukhamakï ‘ así nomás’ qalapunithwa ‘ realmente soy piedra)

qaläpachatanwa ‘ tal vez somos piedras qalarakiwa ‘ también es piedra’.

Chachajapi
Wawajapi
Qullqijapi
 Munirijapi llaxampi sarjatayna = mi querido se había ido con otra
 K’atampi lurasipkakiñani hagamos mas
 Wawajaxa anataña wali yati
 Limata purini utapata jutatayna
 Ukamawa wawapawa
 Uka warmexa muniripawa

Singular y plural
Separen en puntos

Jupapuni el siemre

Kullakataki para la hermana


Alañataki es para comprar

 Sufijo independiente
 S nominales
 S verbales

Jupapuni
 Uka t’uquña utaru jupampipuni saraja = con el siempre ire a esa
discoteca
 Uka jaqe punu markana jacha utaniwa = esa persona tiene una casa
grande en la ciudad de lima.
 Anatiri saraña munta, kayujapii usuchjata=
 Papituja yatichiripi = mi papa es profesor
 Nayaxa achachilampi anutaki ma uta lurapxtha = yo con mi abuelo
construimos una casa para el perro
 Kullakaja jayrata janiwa phayaña munkiti = mi hermana no quiere
cocinar porque es floja
 Taykaja awkijampi yapu luriri sarapxani = mi mama y papa iran a hacer
chacra
 Wali jallurakisa, isi charanjchinixa =
 Uka jiskaxa cullakajapii, wali munañaniwa
 Uka taykajasti ukamapunipii
 Jupaxa jacharakipii

Sufijos nominales porque trabajan con sustantivos


Sufijos verbales poruqe trabajas con verbos

Wawataki tanta alañani

Si la pregunta es en plural ¿ entonces la respuesta tiene que ser en plural


Si es en singular también
K’atampi lurasipkakiñäni.

Puni afirmativo
El siempre jupapuni
Ukamapuni
Nayapuni parltaxa
Ti
Jupapuniti
Nayati
Ukamapuniti
Saraniti saraniwa
Ta
Kautitasa juta limata?
Ximena anumaraki
Nayaraki sara
Juraki sarma
ti interrogativo
Wawamati?
Chachamati?
Munirimati?
Cha
Jupacha’
Saracha?
Isti interrogativo
Jupasti warmimati?
Wawajasti?
Chachajasti?
Yanapa
Ayuda
Yanakapa parlaski
Qi
Unuqi
Tuqnaqe
Chi
Lipichi

Uywawa es ganado
Uywamawa es tu ganado
Uywasa nuestro ganado
Uywanakapuniwa es ganado
Uywapxañana seremos ganado
Uywanakajaskapuniwa son mis ganados siempre

 Uraqi sustantivo – uraqinakamapuniwa son tus terrenos siempre


 Qullu sustantivo – qullunakamapunirakisa son tus cerros siempre
 Warmi sustantivo – warmijapunirakiwa es mi esposa también
 Wallpa sustantivo – wallpakamapunirakiwa todas son gallinas
 Phisi sustantivo – phisiqallujaskapuniwa es su cria de mi gato siempre
 Qachu phisi orqo pishi
 Qullujatakipuniwa para mi cerro siempre es
 Wallpajapunirakiwa mi gallina siempre es
 Wallpampirakiwa también esta con la gallina
 Qullumapuniwa es tu cerro siempre
 Wallpajapuniwa es mi gallina siempre
 Qullupataynawa había sido su cerro
 Warmipapunitaynawa había sido su esposa siempre
 Joqallanakajapunitaynwa había sido siempre jóvenes
 Uraqisatakipuniwa es para tus cerros siempre
 Jawirajapuniwa es mi rio siempre
 Jaqerakitaynawa había siempre persona siempre
 Qullukamapunitaynawa todos son cerros
Verbos para mañana
Kata, ya, si, paya, naqa ,ni,rapi,su,xata,
 Luraña – lurayasiñani = nos aremos hacer o confeccionar
 T’uquña – t’uquyasiñani= acompañemos a bailar
 Ischukiña - ischukiyasiñani= hagámonos escuchar
 Qullaña – qullasiñaniya = a que curarnos o curémonos
 Yatichaña – yatichasiñani = enseñémonos
 Yatichapxarakiñani = enseñemos
 Ischukiñatakipuniwa= es para escuchar siempre

Jachañani – vamos a llorar


 Yatichatapuniwa= realmente fue enseñado
 Yatichatanaka = fue enseñado
 Yatiqañapuniwa = a que aprender siempre
 Qullañatakipuniwa = había sido para curar
 Tuqutaynawa = había bailado
 Tuqupxataynawa = habían bailado
 Qullarapita= curamelo
 Yatichañasawa= tenemos que enseñar
 Tuquñapunitayna = había que bailar siempre
 Yaticharakiniwa= también va enseñar
 Lurawinakapunitaynawa = es para hacer
Oraciones

Futuro
 Arumanthi jupanakaxa yatichiri sarapxani = mañana ellos iran a enseñar
 Jurphi uru jilajampi qullaña utaru sarapxaja = pasado mañana iremos al hospital con mi
hermano
 Arumanthi qullana utaru saraja usutanaka uñjiri= mañana ire al hospital a ver a los enfermos
 Arumantexa arjatiriwa saraja = mañana ire a defender
 Arumantex jaqenakaxa qullqe churapxitani= mañana esas personas me darán plata
Presente
 Jichuru yatichaña utaru yatichiri saraja= hoy ire a enseñar a la escuela
 Jichuru qullana utaru saraja usutanaka uñjiri= hoy ire al hospital a ver a los enfermos
Futuro no experimental
 Nayapachaxa punuarkana jani wali tuquphiritaynti = antes en puno no habían bailado
 Nayrapachaxa Usunakaxa jani utjkanti = antes no había enfermedades
 Nayrapachaxa jaqenakaxa wali k’umara manq’anak mank’apxana = antes la gente comía
alimentos muy saludables.
 Wawanakaxa jani computadoranikiti = los niños no tienen computadora

Ejercicios
CASTELLANO ARURU JAQUKIPAPXAÑÄNI

TRADUCIR A LA LENGUA CASTELLANA

1, [Link] es para sus casas , son para sus casas


2, JUTAPXAPUNITAYNAWA habian venidos siempre (rojo habian celeste siempre)
3, UYWANAKAPAPUNIWA son siempre sus ganados
4. YATICHATAYNAWA habia enseñado
5. ANATAPXAÑANIWA vamos a tener que juegar
6. ULLAPXAÑANI leeremos
7. YATIQAPXANIWA ellos van a aprender
8, KULLAKANAKAPAMPI con sus hermanas
9. NAYATAKIPUNITAYNAWA había sido para mi siempre
10- JILATANAKAPATAKIWA son para sus hermanos es para sus hermanos
Oraciones
1. Uka lawa utanakapatakiwa = esa madera es para sus casas
2. Jilanakajaxa jutapxapunitaynawa = mis hermanos habían venido siempre.
3. Uka warmina uywanakapapuniwa = son siempre sus ganados de esa señora.
4. uka qulliri yatichataynawa usunaca katjaña = ese medico había enseñado a detectar
enfermedades
5. qalpachani anatapxañaniwa = todos vamos a tener que jugar
6. jiwasa aka panka ullapxañani = tu y yo leeremos este libro
7. uka wawanaka qillqaña yatiqapxaniwa = esos niños aprenderán a escribir
8. aukijaxa tuquri kullakanakapampi sarapxani = mi papa ira a bailar con sus hermanas
9. uka muqsa achu nayatakipunitaynawa = esa fruta había sido para mi siempre
10. uka q’illu jacha uta jilatanakapatakiwa = esa casa grande y amarilla son para sus hermanos
TRADUCIR ORACIONES AL CASTELLANO.
1, JUMANA MACHAQA UTAMAWA es tu casa nueva
2, UKA WARMIXA WALI USUTAWA esa señora esta muy enferma
3, JUPAXA JAQINAKARU QULLASKIWA. El o Ella esta curando a las personas
4, AWKIPATAKI ISINAKA ALAÑÄNI, compremos ropa para su papa
5, JUPANA UTAPA SARAÑÄNI. Iremos a su casa de ella o el vamos a ir a su casa de el
o ella
6. JIWASA WAWANAKARU YATICHAYÄTANA tu y yo hemos enseñado a los niños
7. JUMAMPI NAYAMPI JACHATAYTANA tu y yo habíamos llorado
8. AKA UTANAKA SAMICHATAWA estas casas están pintadas
9, MARKANA SUMA THUQHUPXI en el pueblo bailan bonito
10. UKA WALLPA WALI LIK’IWA. Esa gallina es muy gorda
11. NAYAXA QULLURUWA SARAJA yo iré al cerro

Repaso
Frases nominal
Suma jach’a collo son modificadores
Pa jacha collo
Wallpaxa laqonaka manqe
Isacu jacha tanta manqe
Jaqex pishi alasi
K’ala alañani
Uywanaka alapxañani
Ma anutaki aicha alañani
Janqu uta casa blanca
2 gallinas paya janqu walpa
Suma jacha janqu muruqo qala no es necesario poner qalanaka
Frase verbal
Jupa anatatayna había jugado el o ella
Chiara phisi utana anatatayna el gato negro había jugado en la casa
Oración aimara
Sujeto - objeto - verbo
Muchas ovejas- walja uwija

Tarea

Frase nominal
 Uka wallpa qillu bonita grande
 Uka jach’a pugsa chuqi = esa papa grande y arinosa
 4 peras grandes y arinosas = pusi jach’a pugsa pirasa
 pa suma panka = 2 libros bonitos
 uka chiara jacha phisi ese gato grande
Frase verbal
Jupa aycha manqi = el come carne

Jupakaka sarani = ellos iran


Naya antaja= yo jugare
Jiwasanaka anatapxañani = nosotros jugaremos
Jwasanaka tijnaqapxañani = nosotros corretearemos
Jupa tijuni = el correra

Oración
jilaja jayrata janiwa phayaña munkiti = mi hermano no quiere cocinar porque es flojo
nayaxa t’ant’anaka luraja = yo preparare panes
masuru nayaxa kispiña manqayata = ayer he comido kispiñu
uka suma wawaxa tanta manqasiski es niño come pan

También podría gustarte