UNIVERSIDAD NACIONAL DE SAN ANTONIO ABAD DE CUSCO
INSTITUTO DE IDIOMAS - UNSAAC
VERBOS REFLEXIVOS- KIKIN RUWAQPI QHEPAQ SIMICHAQKUNA
Un verbo reflexivo es aquel que se refiere a una acción de un sujeto sobre sí mismo y se
conjuga en todas sus formas.
Kikin ruwaqpi qhepaq simichaqkunata chaninchan, llapan pachapitaq t’ikrapayakun.
ME, TE, SE, NOS = KU
Acción que
ARMAY
recibe el sujeto
Bañar que lo ejecuta.
Ñaqch’ay Peinar Achalay Adornar
Armay Bañar Churay Poner
Hanpiy Curar Llinphiy Pintar
T’ipiy Pellizcar Allichay Arreglar
Kuchuy Cortar Sinp’ay Trenzar
Laq’ay Caer P’istuy Abrigar
Saqmay Puñetear Qhaway Mirar / ver
Hayt’ay Patear Much’ay Besar
Maqay Pegar Moqch’iy Lavarse la boca
Waylluy Amar Llamiy Tocar
Qhaqoy Masajear Hap’iy Agarrar
Munay Querer Ch’aqlay Abofetear
PASADO - ÑAWPA PACHA
SIMICHAQ – t’ipiy
CASTELLANO SUTIQ T’IKRAPAYAYNIN
RANTINKUNA
Yo me pellizque Noqa t’ipi KU rani
Tú te pellizcaste Qan t’ipi KU ranki
El, Ella se pellizcó Pay t’ipi KU ran
Nos. Nos pellizcamos Noqanchis t’ipi KU ranchis
Nos. Nos pellizcamos Noqayku t’ipi KU rayku
Ustedes se pellizcaron Qankuna t’ipi KU rankichis
Ellos, Ellas se pellizcaron Paykuna t’ipi KU ranku
UNIVERSIDAD NACIONAL DE SAN ANTONIO ABAD DE CUSCO
INSTITUTO DE IDIOMAS - UNSAAC
PRESENTE – KUNAN PACHA
SIMICHAQ = t’ipiy
CASTELLANO SUTIQ T’IKRAPAYAYNIN
RANTINKUNA
Yo me pellizco Noqa t’ipi KU ni
Tú te pellizcas Qan t’ipi KU nki
El, Ella se pellizca Pay t’ipi KU n
Nos. Nos pellizcamos Noqanchis t’ipi KU nchis
Nos. Nos pellizcamos Noqayku t’ipi KU yku
Ustedes se pellizcan Qankuna t’ipi KU nkichis
Ellos, Ellas se pellizcan Paykuna t’ipi KU nku
FUTURO – HAMUQ PACHA
SIMICHAQ – t’ipiy
CASTELLANO SUTIQ T’IKRAPAYAYNIN
RANTINKUNA
Yo me pellizcare Noqa t’ipi KU saq
Tú te pellizcaras Qan t’ipi KU nki
El, Ella se pellizcará Pay t’ipi KU nqa
Nos. Nos pellizcaremos Noqanchis t’ipi KU sunchis
Nos. Nos pellizcaremos Noqayku t’ipi KU saqku
Ustedes se pellizcarán Qankuna t’ipi KU nkichis
Ellos, Ellas se pellizcarán Paykuna t’ipi KU nqaku
HUNT’A RIMAYKUNATA HUNT’AY - COMPLETA LAS ORACIONES
sujeto + complemento + verbo
1. Tú te curaste con hierbas medicinales tu herida.
Qan k’iriykita hanpi qorakunawan hanpikuranki.
2. Ellos se cortaron su dedo con la tijera.
Paykuna k’utuchinawan ruk’ankuta kuchukuranku.
3. Ustedes se adornarán bonito para la fiesta del pueblo.
Qankuna llaqtaq rayminpaq munaychata achalakunkichis
4. Carlos se pone con la ropa nueva.
Carlos mosoq p’achawan churakun
5. Mi tía se peinará su cabello rubio en la madrugada.
Ipay illarimuyta p’aqo chukchanta ñach’akunqa.
UNIVERSIDAD NACIONAL DE SAN ANTONIO ABAD DE CUSCO
INSTITUTO DE IDIOMAS - UNSAAC
6. Las jóvenes se arreglarán para el carnaval.
Sipaskuna qhaswapaq munaychata ………………………...