CARRERA DE DESARROLLO INFANTIL INTEGRAL
Asignatura “Lengua de la Nacionalidad I”
Instituto Superior
Tecnológico Cotacachi
Tecnología Superior en Desarrollo Infantil
Integral
Asignatura:
LENGUA DE LA NACIONALIDAD
Autor
Tania Tirira
Profesor
Lic. María Luzmila Conejo Muenala
Febrero 2021
Cotacachi – Ecuador
CARRERA DE DESARROLLO INFANTIL INTEGRAL
Asignatura “Lengua de la Nacionalidad I”
APRENDIZAJE DEL IDIOMA KICHWA
SESIÓN 1
VERBOS INFINITIVOS y PRONOMBRES PERSONALES
1) Escribo kichwa - español los verbos.
IMACHIKkuna
Verbos
Imashina Imachik: -na
Verbo infinitivo: -ar, -er, -ir.
KICHWA ESPAÑOL KICHWA ESPAÑOL
Takina cantar Uyana Escuchar
Kawana cantar Killkana Escribir
Mikuna Comer Killkakatina Leer
Asina Reír Rimana Hablar
Mayllana Lavar Napana Saludar
Pukllana Jugar Hamutana Comprender, entender
Tullpuna Pintar Yanapana Ayudar
Tushuna Bailar Yupana Contar (números)
Upyana Tomar /beber Yanuna cocinar
Tsunkana Chupar Llushtina pelar
2) Traduzco al idioma kichwa los pronombres personales.
RUNA SHUTIRANTIkuna
Pronombres personales
Ñuka
Yo
Kan
Tú
Kikin
Usted
Pay
Él, ella
Ñucanchik
Nosotras,os
Kankuna
Vosotras,os
CARRERA DE DESARROLLO INFANTIL INTEGRAL
Asignatura “Lengua de la Nacionalidad I”
Kikinkuna
Ustedes
Paykuna
Ellos, ellas
3) Traduzco al idioma kichwa los siguientes verbos.
Kana
Ser o estar
Killkana
Escribir
Killkakatina
Leer
Uyana
Escuchar
Rimana
Hablar
Hunina
Conjugar
Napana
Saludar
Hamutana
Comprender
Llamkana
Trabajar
Kawsana
vivir
4) Realizo la conjugación en tiempo presente, el verbo escribir
Hunina / conjugar
Imachik: Killkatina
Verbo: escribir
KUNAN PACHA
Tiempo Presente
Ñuka killkani
CARRERA DE DESARROLLO INFANTIL INTEGRAL
Asignatura “Lengua de la Nacionalidad I”
Yo escribo
Kan killkanki
Tú escribes
Kikin killkanki
Usted escribe
Pay killkan
Ella escribe
Ñukanchik killkanchik
Nosotros escribimos
Kankuna killkankichik
Vosotros escribís
Kikinkuna killkankichik
Ustedes escriben
Paykuna killkankuna
Ellos escriben
5) Realizo la conjugación en tiempo presente, el verbo leer.
Imachik: Killkakatina
Verbo: Leer
KUNAN PACHA
Tiempo Presente
Ñuka killkakatini
Yo leo
Kan killkakatinki
Tú lees
Kikin killkakatinki
Usted lee
Pay killkakatin
Él lee
Ñukanchik killkakatinchik
Nosotros leemos
Kankuna killkakatinkichik
Vosotros leéis
CARRERA DE DESARROLLO INFANTIL INTEGRAL
Asignatura “Lengua de la Nacionalidad I”
Kikinkuna killkakatinkichik
Ustedes leen
Paykuna killkakatinkuna
Ellos leen
CARRERA DE DESARROLLO INFANTIL INTEGRAL
Asignatura “Lengua de la Nacionalidad I”
SESIÓN 2
PRONUNCIACIÓN de una letra a otras letras.
1) Escribo escritura “letra”, pronunciación: “letra”, “letras”, ejemplo con traducción
al español.
KILLKAY / RIMAY / SHINA / ejemplo ESPAÑOL
Escritura Pronunciación
KILLKA /Letra KILLKA,
KILLKAkuna /
letra, letras
“w” gu, u, v Wampuna, shuwana, nadar, robar,
willana avisar
(guambuna, shuuana,
villana)
“h” j Hatarina. levantarse, patear,
[Link] regar
(jatarina, jaitana, jichana)
“k” c Kayana, Llamar, cortar,
kuchuna,kawsana vivir
(cayana, cuchuna,
causana)
“k” qu Killpana,kichuna,kimirin tapar, quitar,
a acercarse
(quillpana, quichuna,
quimirina)
“k” j Kuyana, katuna amar, vender,
(juyana, jatuna)
“nk” g Juyanka, jatunka amará, venderá
(juyanga, jatunga)
“nki”, “kr” gu, gr wanbunki, kawsanki, nadas, vives
killpankrinki, vas a tapar
cuchukrinki vas a cortar
(guambungui, causangui
quillpagringui,
cuchugringui)
“ku” j Puñukuni, kayakurkani, Estoy durmiendo
katukusha Estuve llamando
Estaré vendiendo
(puñujuni,
Cayajurkani
CARRERA DE DESARROLLO INFANTIL INTEGRAL
Asignatura “Lengua de la Nacionalidad I”
jatujusha)
“p” f Pakina, pichana quebar, barrer
(faquina, fichana)
“mp” b Hampina, timpuna curar, hervir
(jambina, timbuna)
“nt” Tantachina, huntachina Recoger, llenar
d (tandachina, jundachina)
“y” i Takiy, shamuy Cante, ven
(taquii, shamui)
2) Escribo la pronunciación de los siguientes verbos.
wakana, willana, wiñana,
guacana villana viñana
hamutana, hapina, hichuna, huchachina,
jamuktana, japina, jichuna, juchachina
kawsana, killpana, kuchuna,
causana, quillpana, cuchuna
pawana, pichana, pukuna,
pahuana, pichana, fucuna
tantana, tantanakuna
tandana, tandanacuna
3) Escribo la pronunciación de la conjugación del verbo escribir.
JUNINA
Imachic: quillcana
CUNAN PACHA
Ñuca quillcani
Can quillcangui
Quiquin quillcangui
Pai quillcan
Ñucanchic quillcanchic
Cancuna quillcanguichic
Quiquincuna quillcanguichic
Paicuna quillcanguna
CARRERA DE DESARROLLO INFANTIL INTEGRAL
Asignatura “Lengua de la Nacionalidad I”
4) Escribo la pronunciación de la conjugación del verbo leer.
Imachic: quillcacatina
CUNAN PACHA
Ñuca quillcacatini
Can quillcacatingui
Quiquin quillcacatingui
Pai quillcacatin
Ñucanchic quillcacatinchic
Cancuna quillcacatinguichic
Quiquincuna quillcacatinguichic
Paicuna quillcatinguna
CARRERA DE DESARROLLO INFANTIL INTEGRAL
Asignatura “Lengua de la Nacionalidad I”
SESIÓN 3
1) Traduzco al idioma español los siguientes verbos.
Mayllana
Lavar
Mikuna
Comer
Upyana
Beber
Samana
Descansar
Puñuna
Dormir
Pukllana
Jugar
Takina
Cantar
Kawana
Mirar observar
Tushuna
Bailar
Tullpuna
Pintar
Shuyuna.
dibujar
2) Realizo la conjugación en tiempo presente los verbos: hablar, comprender.
Imachik: rimana
Verbo: Hablar
KUNAN PACHA
Tiempo Presente
Ñuka rimani
Kan rimanki
Kikin rimanki
CARRERA DE DESARROLLO INFANTIL INTEGRAL
Asignatura “Lengua de la Nacionalidad I”
Pay riman
Ñukanchik rimanchik
Kankuna rimankichik
Kikinkuna rimankichik
Paykuna rimankuna
Imachik: hamutana
Verbo: Comprender
KUNAN PACHA
Tiempo Presente
Ñuka hamutani
Kan hamutanki
Kikin hamutanki
Pay hamutan
Ñukanchik hamutanchik
Kankuna hamutankichik
Kikinkuna hamutankichik
Paykuna hamutankuna
3) Traduzco al idioma kichwa las siguientes expresiones.
Yo soy.
Ñuca kani
Tú escribes.
Kan killkanki
Usted lee.
Kikin killkakatinki
Él escucha.
Pay uyan
Nosotros hablamos.
Ñukanchik rimanchik
Vosotros comprendéis
Kankuna hamutankichik
CARRERA DE DESARROLLO INFANTIL INTEGRAL
Asignatura “Lengua de la Nacionalidad I”
Ustedes son
Kikinkuna kankichik
Ellas escriben
Paykuna killkankuna
4) Inserto 5 imágenes y escribo el verbo en infinitivo y conjugado.
Pukllana Tullpuna
Pukllankuna
Tullpunkichik
Napana Killkakatina
Napan Killkakatini
Mikuna
Mikunchik
CARRERA DE DESARROLLO INFANTIL INTEGRAL
Asignatura “Lengua de la Nacionalidad I”
SESIÓN 4
CONJUGACIÓN EN TIEMPO PASADO
1) Realizo la conjugación en tiempo pasado, los verbos: vivir, saludar.
Imachik: kawsana
Verbo: Vivir
YALLISHKA PACHA
Tiempo pasado
Ñuka kawsarkani
Kan kawsarkanki
Kikin kawsarkanki
Pay kawsarka
Ñukanchik kawsarkanchik
Kankuna kawsarkankichik
Kikinkuna kawsarkankichik
Paykuna kawsarkakuna
Imachik: napana
Verbo: Saludar
YALLISHKA PACHA
Tiempo Pasado
Ñuka naparkani
Kan naparkanki
Kikin naparkanki
Pay naparka
Ñukanchik naparkanchik
Kankuna naparkankichik
Kikinkuna naparkankichik
Paykuna naparkakuna
2)Traduzco al idioma kichwa las siguientes expresiones.
Yo era.
Ñuka karkani
Tú escribiste
CARRERA DE DESARROLLO INFANTIL INTEGRAL
Asignatura “Lengua de la Nacionalidad I”
Kan killkarkanki
Usted leyó
Kikin killkakatirkanki
Él escuchó.
Pay uyarka
Nosotros hablamos.
Ñukanchik rimarkanchik
Vosotros comprendisteis
Kankuna hamutarkankichik
Ustedes eran
Kikinkuna karkankichik
Ellos escribieron
Paykuna killkarkakuna
CARRERA DE DESARROLLO INFANTIL INTEGRAL
Asignatura “Lengua de la Nacionalidad I”
SESIÓN 5
Texto Kichwa en tiempo presente.
ÑAWPA RIMAY
Cuento
1) Resalto los verbos en el cuento.
ATUK WAÑUYMANTA RIMAY
Shuk punchami atukka urpiwan tuparishka, chaypika tapushka nin: Imashinatak puka
chakikunata charinki nishka, urpika nishkami, hampi yurakunami tiyan.
Atukka nishka, maykan yurakunallashi kanka, urpika nishka, kimsa yurakunatami
mashkana kanki: tsini, tukti, tsawarpash; chay yurakunataka takashpa shuk hatun
mankapi tinpuchinki, chaypi chakikunata satinki. Atukka chaytami rurashka, kipaka
rupashpami wañushka.
Yuyay: Mana shukpa charishkata munanachu, atuk shinami wañunki.”
Moraleja: No desear la belleza del otro, sino morirás como el lobo.
Cuento tomando Kukayu, libro para estudiantes de segundo nivel.
2) Enlisto verbos del cuento.
IMACHIK SHIMIku Verbo VERBO ESPAÑOL
Verbo con Morfema conjugado en INFINITIVO
morfema Sufijo tiempo
wañuymanta -y, -manta wañuna morir
Rimay -y rimana hablar
tuparishka -shka tuparina encontrarse
tapushka -shka tapuna Preguntar
nin -n Kunan pacha nina decir
charinki -nki Kunan pacha charina tener
nishka -shka nina decir
nishkami -shka, -mi nina decir
tiyan -n Kuna pacha tiyana haber
kanka -nka kana Ser o estar
mashkana -na maskana Buscar,
investigar
kanki -nki Kunan pacha kana Ser o estar
takashpa -shpa takana machacar
tinpuchinki -nki Kunan pacha tinpuchina hervir
satinki -nki Kunan pacha satina meter
rurashka -shka rurana hacer
rupashpami -shpa, -mi rupana Calor/quemar
wañushka -shka wañuna morir
CARRERA DE DESARROLLO INFANTIL INTEGRAL
Asignatura “Lengua de la Nacionalidad I”
3) Completo el verbo en la traducción del idioma español.
Atukka urpiwan rimarin.
Hablan el lobo con la tórtola.
Urpika puka chakita charin.
La tórtola tiene patas rojas.
Atukka hampita tapun.
El lobo pregunta por la medicina.
Urpika kimsa yura hampikunata willan.
La tórtola avisa tres plantas medicinales.
Atukka hampi yakuta timpuchin.
El lobo hierve las plantas medicinales.
Atukka hampi yaku timpukukpi chakikunata churan.
El lobo pone las patas en el agua de plantas herviendo.
Chasnami, atukka wañun.
Así, muere el lobo.
CARRERA DE DESARROLLO INFANTIL INTEGRAL
Asignatura “Lengua de la Nacionalidad I”
SESIÓN 5
Texto Kichwa en tiempo pasado.
ÑAWPA RIMAY
Cuento
1) Resalto los verbos del cuento “Los cerditos perdidos”
CHINKARISHKA KUCHIKUNAMANTA
Ishkay wamrakunaka chunka ishkay wawa kuchita charirka.
Tukuy punchakunami paykunaka kiwata kuchikunaman karankapak apashpa purik
karka.
Chusku kuchika unkuywan wañurka. Wamrakuna kuchikuna wañukpika wakashpami
sakirirka.
Pusak kuchitaka hatunyankakaman wiñarkakuna. Wamprakunaka kushillami
purikurkakuna. Sullka puncha shamukpi, yayamamaka upallaku kuchitaka katuna
pampapi katunkapak rirkakuna.
Rishka kipa, wamprakunaka michinaman pushankapak hatarirkakuna. Chaypi
rikurkakuna ni ima kuchi mana tiyarka.
Chaymanta wamprakunaka kuchikunata maskankapak kuchikunapak chakikunata
katirka.
Katuna puncha kakpi, runakunaka ñanta rishpa, kuchi chakikunata katirka.
Shinashpami maypi kuchi chakita hapirkachu.
Chakita chinkachishka kipa, wamprakunaka kaparishpa, wakashpapash wasiman
tikrakakuna.
Cuento tomado del libro: MINISTERIO DE EDUCACIÓN (2009). Taruka La venada, Chinkarishka
kuchikunamanta. Pág. 125.
2) Enlisto los verbos del cuento.
IMACHIK SHIMIku Verbo conjugado en VERBO ESPAÑOL
Verbo con Morfema tiempo INFINITIVO
morfema
Chinkarishka -shka chinkarina Perder
charirka. -rka Kunan yallishka pacha charina Tener
karankapak -ka -pak karana Regalar
apashpa -shpa apana Llevar
purik -k purina Caminar
karka. -rka Kunan yallishka pacha kana Ser o estar
wañurka -rka Kunan yallishka pacha wañuna Morir
wañukpika -k -pika wañuna Morir
wakashpami -shpa -mi wakana Llorar
CARRERA DE DESARROLLO INFANTIL INTEGRAL
Asignatura “Lengua de la Nacionalidad I”
sakirirka. -rka Kunan yallishka pacha sakirina Dejar
wiñarkakuna -rka -kuna Kunan yallishka pacha wiñana Crecer
purikurkakuna. -rka -kuna Kunan yallishka pacha purina Caminar
katuna -na Kunan pacha katuna Vender
katunkapak -ka - pak katuna Vender
rirkakuna. -rka -kuna Kunan yallishka pacha rina Ir
pushankapak -ka -pak pushana Llevar
hatarirkakuna -rka - kuna Kunan yallishka pacha hatarina Levantar
rikurkakuna -rka - kuna Kunan yallishka pacha rikuna Mirar
tiyarka. -rka Kunan yallishka pacha tiyana Haber
Maskankapak -ka -pak maskana Buscar
katirka. -rka Kunan yallishka pacha katina Seguir
Katuna -na Kunan pacha katuna Vender
rishpa -shpa rina Ir
katirka -rka Kunan yallishka pacha katina Seguir
hapirkachu -rka -chu Kunan yallishka pacha hapina Coger
chinkachishka -chi -shka chinkana Perder
kaparishpa -shpa kaparina Gritar
wakashpapash -shpa - pash wakana Llorar
tikrakakuna -ka - kuna tikrana Regresar
CARRERA DE DESARROLLO INFANTIL INTEGRAL
Asignatura “Lengua de la Nacionalidad I”
SESIÓN 6
ÑAWPA RIMAY
1) Escribo oraciones cortas del cuento y resalto el verbo conjugado.
Ishkay wamprakunaka chunka ishkay kuchikukunata charirka.
Chusku kuchikukunaka wañurka.
Pusak kuchikukunaka wiñarka.
Taytaka chay pusak kuchikunata katurka.
Wamprakunaka maskarka.
Wamprakunaka wakarka.
2) Traduzco al idioma español y completo el verbo conjugado en las oraciones sobre el
cuento.
Dos muchachos tenían 12 cerditos
Murieron Cuatro chanchitos murieron.
Crecieron Ocho cerditos crecieron.
El papá vendió a esos ocho chanchos.
Buscaron Los muchachos buscaron.
Lloraron Los muchachos lloran.