Modo indicativo
Ñaupaq pacha (pasado simple o básico)
ñawincha + y
Raíz verbal
Pronombre Raíz verbal Sufijo verbal conjugación traducción
personal Tiempo pasado
Noqa ñawincha ra ni Noqa ñawincharani Yo lei
Qan ñawincha ra nki Qan ñawincharanki Tu leiste
Pay ñawincha ra n Pay ñawincharan El leyo
Noqanchis ñawincha ra nchis Noqanchis Nosotros leimos
ñawincharanchis
noqayku ñawincha ra Yku Noqayku Nosotros leimos
ñawincharayku
qankuna ñawincha ra Nkichis Qankuna Ustedes leyeron
ñawincharankichis
paykuna ñawincha ra nku Pay ñawincharanku Ellos leyeron
Kunanqa qanñataq llank’ay
T’iqray simichaqkunata ñaupaq pachaman ( Conjugue los verbos en pasado simple
para cada Oración)
Daniel hatun yachaywasipi …ñawincharan (ñawinchay)
Daniel estudia en un colegio grande
Qan hanpina wasipi qhelqaranki……….. (qhelqay)
Tu en el hospital escribiste
Apuchay Qosqollaktamanta hamuran…….. (hamuy)
Mi abuelo vine del cusco
Noqanchis hamaut’aywan kuskiranchis………….. (kuskiy)
Nosotros y mi maestra estamos investigando
Noqayku allin sonqowan kausarayku………………… (kausay)
Nosotros vivimos con buen corazón
Paykuna llaqtapaq llank’aranku……………… (llank’ay)
Ustedes trabajan para nuestra tierra
Noqanchis wasinchista picharanchis……………… (pichay)
Nosotros barremos nuestra casa
Qankuna sarata waykurankichis……………………(waykuy)
Ustedes cosinaron maiz
Sutiq rantin pukllay Pit’ay phaway
Noqa pukllarani Pit’arani phawarani
Qan pukllaranki Pit’aranki phawaranki
Pay pukllaran Pit’aran phawaran
Noqanchis pukllaranchis Pit’aranchis phawaranchis
Noqayku pukllarayku Pit’arayku phawarayku
Qankuna pukllarankichis Pit’arankichis phawarankichis
Paykuna pukllaranku Pit’aranku phawranku
Kunanqa qanñatak llank’ay
Pronombr
Raíz verbal
Sufijo
es verbal
personal tiempo Conjugación traducción
es pasado
Noqa hanpi rani : Noqa hanpirani Yo curé
hanpi anki Qan hanpiranki
Qan : Tu curaste
p
Pay hanpi Ran : Pay hampiran El curo
hanpi Noqanchis hanpiranchis Nosotros
Noqanchis ranchis : curamos
Nosotros
Noqayku rayku : Noqayku hanpirayku
hanpi curamos
Qankuna hanpi nkichis : Ustedes curaban
Qankuna hanpirankichis
hanpi y
Paykuna hanpi ranku : Paykuna hanpiranku Ellos curaban
Noqanchis erqekunaman hanpiranchis
Modo indicativo
hamuq pacha (futuro simple)
ñawincha + y
Raíz verbal
Pronombre Raíz verbal Sufijo verbal conjugación traducción
personal Tiempo futuro
Noqa ñawincha Saq Noqa ñawinchasaq Yo leere
Qan ñawincha Nki Qan ñawinchanki Tu leeras
Pay ñawincha Nqa Pay ñawinchanqa El leera
Noqanchis ñawincha Sunchis Noqanchis Nosotros
ñawinchasunchis leeremos
noqayku ñawincha Saqku Noqayku Nosotros
ñawinchasaqku leeremos
qankuna ñawincha Nkichis Qankuna Ustedes leerán
ñawinchankichis
paykuna ñawincha nqaku Paykuna Ellos leerán
ñawinchanqaku
Kunanqa kanñataq llank’ay
T’iqray simichaqkunata hamuq pachama ( Conjugue los verbos en futuro simple
para cada Oración)
paqarin, noqanchis Urubambata risunchis (riy)
Minchhata, noqa yachaywasipi ………llanqsaq………… (llank’ay)
Kunallan, paykuna sumaqta …………waykunqaku…………. (waykúy)
Chaymanta, qan harawita ………qhelqanki……. (qhelqay)
Wataman, noqa 15 watayta ………huntasaq………. (hunt’ay)
paqarin Paqarin, pachatamama nishuta ………qoñirinqa……….. (q’oñiriy)
Kunachallan, pay yachaywasinchista ……hamunqa……… (hamuy)
Sutiq rantin llank’ay yachay yanapay
Noqa Llank’asaq yachasaq yanapasaq
Qan Llank’anki yachanki yanapanki
Pay Llank’anqa yachanqa yanapanqa
Noqanchis Llank’asunchis yachasunchis yanapasunchis
Noqayku Llank’asaqku yachasaqku yanapasaqku
Qankuna Llank’ankichis yachankichis yanapankichis
Paykuna Llank’anqaku yachanqaku yanapanqaku
MOSOQ RIMAYKUNA
Pitaq? quien es
Manchakun el que tiene susto
Atoq zorro
Kuchichakuna cerditos
Rantini compre
Ruwasaqku vamos hacer
Wasichayman a mi casita
Tunimusaq voy a destruir
Phukumusaq voy a soplar
Kichay abrir
Muyuy dar vueltas, girar
Haykunusaq voy a entrar
Rioukushaniña ya me estoy yendo
Paway correr
Haykuy entra
Qarkuy sácale, retírale
Llank’ay trabajar
Teqoy colgar ahorcado
Tuniy destruir
Wasiykita a tu casa