POEMAS
“Urpi”
.Munakusqay urpi,
uyaririllaway,
sunquyta paqumaq
munakapullaway.
.Waqcha ch’ujllitayman
pusakapusqayki,
chaypi wayllususpa
munakamusqayki.
.Uj wik’uñita
chakupamusqayki,
amapolitaswan
t’ikanchapusqayki.
.Uj ch’aynitutapis
jap’imullasaqtaq,
misk’I takiyninwan
kusichisunanpaq.
.Uj ovejitata
jip’ikapusqayki,
panti millmitaswan
chinuykapusqayki.
.Nuqamin tarpusaq
quyllu papitasta,
qanri misk’ikunki
clavel t’ikitasta.
.Nuqamari risaq
qaqa patitasta,
apakamusqayki
phasakanitasta.
.Jakulla ripusun,
urpi munakusaqay,
qanmin yanay kanki
wiñay wayllukusqay.
.Munanakuspalla
khuska kawsakusun,
t’ikasta rikhuspa
aswan munakusun.
. . .
“Paloma”
. Mi querida palomita,
escúchame, por favor,
a mi corazón aprisionado
quiéremelo nomás.
. A mi pobre chocita
te estoy llevando,
allí tiernamente
bien te amaré.
. Una vicuñita
cazaré para tí
y con amapolitas
te adornaré.
. También un jilguerito
cogeré para tí,
para que con su dulce trino
te haga alegrar.
. Una ovejita
te la encerraré,
con su lana suave
bien te arrumaré.
. También sembraré
papita quyllu,
con florecitas de clavel
tú te perfumarás.
. Pronto voy a ir
a la punta de la peña
y te traeré
fruto de ulala.
. Vamos ya, vámonos,
mi querida paloma,
tú serás mi pareja
y te mimaré para siempre.
. Queriéndonos nomás
viviremos juntos,
mirando las flores
nos amaremos más.
. . .
“K’ita Urpi”
.Imallataq kay munakuy,
k’ita urpillay,
chiquititan chhika sinchi,
mana khuyana,
ancha yachayniyuqtapis
k’ita urpillay,
muspa muspaspa purichin,
mana khuyana.
.K’ita urpillay,
mana khuyana,
pacha k’anchiyanna
ripukunallay.
.Kayraq phawaq waqyanaq
k’ita urpillay.
ñanniykita rikhuchiway,
mana khuyana,
mana pipis musyasqallan,
k’ita urpillay,
kay chhikimanta qhispisaq,
mana khuyana.
. . .
“La paloma agreste”
.¿Qué viene a ser el amor,
palomita agreste,
tan pequeño y esforzado,
desamorada,
que al sabio más estendido,
palomita agreste,
le hace andar desatinado,
desamorada?
.Palomita agreste,
desamorada,
amanece el día
en que yo me vaya.
.Alegre golondrina,
palomita agreste,
enséñame tu camino,
desamorada,
para irme sin que me sientan,
palomita agreste,
y salvarme de mi destino,
desamorada.
. . .
Tres poemas de Juan Wallparrimachi (1793-1814)
“Imaynallatan atiyman”
. Imaynallatan atiyman
yana ch’hillu chujchaykita
quri ñaqch’awan ñaqch’aspa
kunkaykipi pujllachiyta?
. Imaynallatan atiyman
ch’aska quyllur ñawiykita
ñawsa kayniyta kichaspa
sunqullaypi k’anchachiyta?
. Imaynallatan atiyman
puka mullu simiykita
samayniykita umispa
astawanraq phanchachiyta?
. Imaynallatan atiyman
rit’I sansaq makiykita
jamanq’ayta p’inqachispa
astawanraq sansachiyta?
.Imaynallatan atiyman
chay sumaq puriyniykita
sapa thaskiypi t’ikata
astawanraq mut’uchiyta?
. Kay tukuyta atispanari
atiymantaq sunquykita
sunquy chawpipi mallkispa
wiñaypaq phallallachiyta.
. . .
Tres poemas del Soldado-Poeta Juan Wallparrimachi (Macha, Potosí, 1793-1814)
(Traducciones por Jesús Lara)
“¿Cómo pudiera hacer?”
. ¿Cómo pudiera hacer
para peinar con peine de oro
tu negra y encantada cabellera
y ver como ella ondula al redor de tu cuello?
. ¿Cómo pudiera hacer
para que los luceros de tus ojos,
abriendo el caos de mi cegüedad,
sólo brillaran en mi corazón?
. ¿Cómo pudiera hacer
para beber tu aliento y conseguir
que el rojo coral de tus labios
se volviera más bello todavía?
. ¿Cómo pudiera hacer
para que la pureza de tu mano
avergonzando a la azucena
reverberara todavía más?
. ¿Cómo pudiera hacer
para que el ritmo de tu andar
en cada paso fuera derramando
más flores que las que hoy le veo derramar?
. Y si me fuera dado hacer todo esto,
ya podría plantar tu corazón
dentro del mío, como un árbol,
para verlo
eternamente verdecer.
. . .
“Chay ñawiyki”
. Chay quyllur ñawiyki uj tuta
llakiyniypi urmaykamurqan.
sunquypi pakaykuq rijtiy
ruruq urpiman tukurqan.
. Ch’ikikuq muyuq wayrari
qhichuwarqan makiymanta,
ñawiy chakiytan wataspa
mana rinaypaq qhipanta.
. Ñanpi tukuypa sarusqan,
intiq paraqpa waqtasqan,
ruruq urpinpi yuyaspa
sapallan sunquy mullphasqan.
. . .
“Esos tus ojos”
. Como una estrella tu pupila
cayó una noche en mi congoja.
Caundo a esconderla fui en mi pecho
se convirtió en tierna paloma.
. Luego, envidioso torbellino
me la arrebató de las manos,
para evitar que la siguiera
dejome ciego y amarrado.
. Encarnecido en el camino,
flagelado por lluvia y sol,
pensando en su tierna paloma
se carcome mi corazón.
. . .
“Munarikuway”
. Qanllapin sunquy,
qantan rikuyki
musquyniypipas.
Qanpin yuyani,
qantan mask’ayki
rijch’ayniypipas.
. Inti jinamin
ñawiykikuna
ñuqapaq k’anchan.
Ñawraq t’ikari
uyaykipinin
ñuqapaq phanchan.
. Chay ñawillayki
k’anchaynillanwan
kawsachiwantaq.
Phanchaq simiyki
asikuyninwan
kusichiwantaq.
. Munakullaway,
irpa urpilla,
mana manchaspa.
Ñuqa qanrayku
wañuy yachasaq
qanta munaspa.
. . .
“Ámame”
. Sólo en ti está mi corazón
y cuando sueño
no veo a nadie sino a ti.
Sólo en ti pienso
y a ti también te busco
si estoy despierto.
. Igual que el sol
fulguran para mí
tus ojos.
En tu faz se abren,
para regalo mío,
todas las flores.
. La lumbre sola
de tus pupilas
me da la vida.
Y tu boca florida
con su sonrisa
me hace dichoso.
. Ven y ámame,
tierna paloma,
no temas nada.
Pese al destino,
yo te amaré
hasta la muerte.
. . .
“Cochabambamanta arawis”
. Q’ara panpa sunquykipi
manayniyta tarpurqani,
tipiyniyta uqhariq rispa
khishkaman taripurqani.
. Uj thapapi uywasqa urpi
lijran pura sawnanasqa,
imaynata qunqawanki
si sunquy qanwan yachasqa?
. Sayk’usqa monteq chawpinpi
llak’isqa samarikuni
nuqaypa llanthullaywantaq
urpiywan pantachikuni.
. Munakuyki niwarqanki,
maytaq chay munakuyniyki,
qaqapichu, urqupichu,
mayqin runaq llaqtanpichu?
. Sunquytachus qhawaykuwaq
yawar qhuchapi wayt’asqan
khiskasmanta jarap’asqa
ayrun ayrunta waqasqan.
. Nuqa mayu rumi kani
qaqamanta k’aqtikamuq,
sinchiq wayraq rumichisqan
punkuykiman k’umuykamuq.
. Rikuy pitan munasqani
mana sunqunta yachaspa
nuqallataq mask’akuni
jik’un ji’unta waqaspa.
. Chujchaykita kachaykamuy
chujchaykipi sipikusaq,
t’inpiykipi wañupusaq,
sunquykipi p’anpakusaq.
. Para yakuchu kasqani
wayq’un wayq’un purinaypaq?
mamaychu, tataychu kasqa
mana qunqay atinaypaq?
. . .
“De Cochabamba, Coplas amorosas”
. En el desierto de tu corazón
sembré un día mi amor
y al ir a recoger la cosecha
solamente espinas hallé.
. Un solo nido tuvimos,
ala con ala dormimos,
¿cómo quieres olvidarme
si mi corazón es tuyo?
. Cansado, en pleno monte
descanso de mis penas
y mi propria sombre
me hace confundir con mi paloma.
. Me dijiste que me amabas,
¿dónde está ese tu amor?
en el monte, en las rocas
o en algún país lejano?
. Si vieras mi corazón
nadando en un lago de sangre,
enmarañado entre espinas
está llorando sin consuelo.
. Yo soy guijarro del río
desprendido del barranco
que endurecido por el viento
vino a dar a tu puerta.
. Miren a quién estoy queriendo
sin conocer su corazón,
yo mismo la busco
llorando sin consolación.
.
Entrégame tu cabello,
con él me voy a ahorcar,
en tu regazo voy a morir,
en tu corazón me voy a enterrar.
. ¿Soy agua de lluvia acaso
para errar por las quebradas?
¿Mi padre o mi madre es ella
Que no la pueda olvidar?
“Yuyarikuway”
. Maypachachus lliphipispa
k’anchaq inti kutimunqa
k’illmi tutata ayqichispa,
yuyarikuway.
. Maypachchus uraniqta
sayk’usqaña wasaykunqa
lawraq phuyu chawpillanpi,
yuyarikuway.
. Maypachachus uyarinki
urpi sapan rikhukuspa
sach’a chawpipi waqaqta,
yuyarikuway.
. Janaq pacha chawpimanta
llunp’aq killata rikuspa
tutata sut’iyachiqta,
yuyarikuway.
. Ñuqaqa paqarimuypi
ch’isiyaypi llakikuspa
qanllawan muspaykachani…
Yuyarikuway.
. Kay kawsayniy tukukuqtin
chikaykuqtiy jallp’a ukhuman
phutiy phutiyta waqaspa,
yuyarikuway.
. Chay waqayniyki qarpaqtin
chiri ushpayta phanchimunqa
sunquymanta yuyay t’ika…
Yuyarikuway.
. . .
José David Berríos (Potosí, Bolivia, 1849-1912)
“Acuerdate de mi”
. Cuando el sol resplandeciente
venga otra vez ahuyentando
a la tenebrosa noche,
acuérdate de mí.
. Cuando cansado se abisme
tras la línea del poniente
envuelto en ardientes nubes,
acuérdate de mí.
. Cuando escuches que solloza
su soledad lamentando
la paloma entre los árboles,
acuérdate de mí.
. Al clarear la mañana
y al anochecer penando
yo sólo sueño contigo…
Acuérdate de mí.
. Cuando mi vida se acabe
y a la sepultura baje,
en tu tristeza llorando,
acuérdate de mí.
. Por tus lágrimas regada
brotará de mis cenizas
la tierna flor del recuerdo…
Acuérdate de mí.
Pacha paqariy uylla - Plegaria del amanecer
Ñam pacha paqarimunña
k’anchariyninta illarichispa
Kamaqninta yupaychananpaq
Ñam kay pacha
uqi phuyuta qarquspa
yana yaqullanta kicharimunña
Kamaqninta yupaychananpaq
Ñam ch’askakunaq apun
rawraq Inti lluqsiyamunña
wach’inkunata, quri chukchanta
hinantinman ch’iqirichispa
Kamaqninta yupaychananpaq
Ñam intiq wikch’uyakamusqanwan
urqukuna k’anchayninwan p’istukuspa
asiyta qallarimunña
Kamaqninta yupaychananpaq
Ñam wayraq muyurisqanwan mallkikunapas
paykuna pura huñuykunakuspa
hanaq pacha ñiqman k’umuykunkuña
Kamaqninta yupaychananpaq
****
Ha amanecido el Universo
y sacudiendo su resplandor,
rinde homenaje a Dios.
Ya el mundo,
arrojando las nubes grises,
ha abierto su manto negro
para rendir homenaje a su Creador.
Ya el rey de las estrellas,
el ardiente Sol,
empieza a lanzar su luz;
y tendiendo su cabellera dorada en el Universo rinde homenaje a su Hacedor.
Y habiendo aparecido el Sol,
las montañas se vistieron de luz;
empiezan a reír,
para adorar a su Dios.
Y con el soplo de los vientos, los árboles
Se juntan entre sí
y agitan sus ramas hacia el alto cielo,
rindiendo homenaje a su Dios.
Taripaypaqchus/¿Será alcanzable?
Vicente Javier Salto
Tarisaqchus aykapllapas
chaqa sonqoy suyasqanta?
Karupichus? Qayllapichus?
Manacha maypipas kanqa ...
Anchami sonqoyqa suyan
mana kananpaq inata:
mosqoypichus qaway kanman
chay inatami suyas kawsan.
Paka willaypichus ina
paka willaqnin willanman
chaqa imachus sonqo apaqnin
mayninllapipas kasqanta.
Kunan kusiy, qaya llakiy,
iman inasqachus kaspa,
kanmi yachachkas inachus
mana kananta, suyaylla ...
****
¿Encontraré alguna vez
aquello que el Yo anhela?
¿Será lejos? ¿Cerca acaso?
Mas puede ocurrir también
que en ninguna parte sea.
Porque es tal a lo que aspira,
que es como algo que no fuera:
como imagen que se ve
en sueños, mientras se duerme,
algo así sueña y espera.
Como si en secreto aviso
secreto hado mensajero
le habría traído la noticia
que en alguna parte existe
la realidad de sus sueños.
Ora alegre, ora triste,
cual si poseído se hallara,
pasa de un estado al otro
y es como si aunque sabiendo
que no ha de ser, esperara ...
Behring-chaka / Puente de Behring
Carlos Mávila
Kay achikiaq allpakunam katatachkanku,
supay puni rupaq qallunkuna qispinankupaq
chay kanchariq uku pachanmanta.
Tumpallatam muyukuchkanku:
huk watapi huk qimillata,
chayna kaptinmi imatapas uyarikunichu,
chayna kaptinmi imatapas hawanikuchu;
Chaymantaqa,
kay wira qucham usiayta qallarinqa,
ukupi kaq nina qallukunam
tuqiarispa lluksimunqaku,
lliw pachata kuyuchispa,
kirispa, tanispa, imatapas mikuspa,
kancharispa, imatapas kañaspa.
Chaymantaqa,
kay yakupa ukunpi kaq chakam
sayarispam lluksimunqa,
wayrakunawan chakirikuspa,
ritikunawan chiriyarispa.
Chaykunata qawaspanmi, ñuqaykuna,
kay hatu-hatun quchata saruspa,
ripukusaqku, manaña kutinaykupaq,
huknin patapi kaq pachakunaman.
Piraq suyawachkanku
chay musuq markakunapi.
Ima simitaraq paykuna rimanku,
hayka wataraq chaypi yachachkanku.
Ichapas mana pipas kanman,
ichapas ñuqallanchis purikusaqku
mana sarusqa ñankunata.
Chayna kaptinqa,
ima hatun kaq urqupa umankamam
sapallay lluqarusaq;
wak hananpi kachkaptiyñataq
chaypi kaq Aputam maskamusaq,
tariruspaymi, aqaywan kukayta
sunqunninpa ukumpi winasaq,
anchata mañakuspa,
aswanta waqakuspa,
mana pipas sarukuwankupaq,
mana waynaraq kaspa wañunaykupaq.
Takikuspa, kay araskaskata tusukuspa:
"Qakullana ripukusun,
waitallay, rusallay..."
****
Estas tierras amanecientes están temblando,
para que emerjan sus lenguas de ardor infernal
desde ese su coruscante mundo interior.
Apenas se están moviendo:
una sola cuarta en un año,
por eso no oímos nada,
por eso no vemos nada;
Después de eso,
este océano va a empezar a disminuir,
las lenguas de fuego que hay dentro
van a salir, reventando,
haciendo remecer toda la tierra,
hiriendo, curando, devorándolo todo,
resplandeciendo, quemándolo todo.
Después de eso,
el puente que está dentro de esta agua
levantándose va a salir,
secándose con los vientos,
enfriándose con los hielos.
Al ver esas cosas, nosotros,
pisando este océano inmenso
nos vamos a ir, para ya no volver,
a las tierras de la otra orilla.
¿Quiénes nos estarán esperando
en esas comarcas nuevas?
¿Qué idioma hablarán ellos?,
¿cuántos años estarán viviendo allí ya?
Pero quizá no haya nadie,
talvez caminaremos solos
por caminos nunca recorridos.
Si ello es así,
a la cumbre de algún cerro que sea grande
me subiré sin nadie;
y cuando ya esté allá en lo alto
buscaré al Apu que ahí se halla,
encontrándolo, mi chicha y mi coca
dentro de su corazón las pondré,
implorando mucho,
llorando aún más,
para que nadie nos avasalle,
para que no muramos siendo aún jóvenes.
Cantando, bailando este pasacalle:
Vayamos ya, marchémonos
mi flor, mi rosa..."
Amayá sapallayta saqiruwaychu /Te ruego no me dejes solo
Carlos Mávila
Manam pipas imatapas ninchu;
lliw wayqukunamantam lluqsichkanku,
mana aychayuq tulluntin,
chay llapa puriq ayakuna:
mana wañuyninta tukuspa,
qaparispa, waqaspa,
tayta mamankunata qayaspa.
Manachá riqsimuwankuchu. Manachá.
Yuraqtachá uyayta qawachkanku.
Utaq chay ñawin rurunkunapas,
kay mana tukuq yana tutamanta, wañurunku.
Chayna kaptinqa, sapallam purikusaq
kay sasa sasa purina ñanpi.
Haykaraq qatarinkichik, yawkuna;
imataraq suyarichkankichik.
Allintam rimakuwankichik:
mana imamantapas llakinaypaq,
mana pitapas tapunaypaq,
mana ñuqapas wañunaypaq.
Kayman, riki, qamuchkani.
Uyaykitam hawaita munani,
sunquykipa takiynintam
uyariyta munachkani.
Kunan tutam qayamusayki.
Amayá llanqata suyachiwaichu.
Amayá sapallayta saqiruwaychu.
Allqukunas qaparichkanku,
chay almakunata qawaspa.
Mayqinraq rimariykuwanqa
mayqinraq makinta huykuwanqa.
Icha awiluykunapas kanman,
icha mana yachaq panichaykunapas kakunman.
Piraq hamuchkan,
piraq allqukunata mancharichichkan.
Kayllapim suyasaq, mana kuyuspay,
kayllapim wañuyniyta sayarichisaq.
Sumaq uyaykitam umaypi qawachkani,
miski simiykitam sunquypi uyarichkani.
Kay tutam qayamusayki.
Amayá llanqata suyachiwaichu.
Amayá sapallayta saqiruwaychu.
****
Nadie ha dicho cosa alguna;
de todas las quebradas están saliendo,
con sus huesos sin carne,
todos esos muertos que caminan:
sin culminar su morir,
voceando, sollozando
llamando a sus ancestros.
Puede que no me reconozcan. Puede que no.
Blanca estarán viendo mi cara.
O talvez los globos de sus ojos,
en esta negra noche sin fin, han muerto
En ese caso, caminaré solo
en esta senda tan ardua de andar.
Cuándo será que se levantarán, ustedes;
qué será lo que están esperando.
Tendrán que hablarme con precisión:
para que no tenga pena de ninguna cosa,
para que no tenga que preguntarle a nadie,
para que yo no muera también.
Aquí, pues, estoy viniendo.
Es tu rostro lo que quiero ver,
es el canto de tu corazón
lo que estoy queriendo escuchar.
Esta noche voy a llamarte.
Te pido no me hagas esperarte en vano.
Te ruego no me dejes solo.
Dicen que los perros están ladrando,
mirando a esas almas.
Cuál será la que me saludará,
cuál será la que me dará su mano.
Talvez hasta sean mis abuelos,
o mis hermanitas que ya no viven.
Quién será quien viene,
quien estará asustando a los perros.
Aquí mismo esperaré, sin moverme,
aquí mismo detendré a mi muerte.
Estoy viendo tu bello rostro en mi mente,
es tu dulce hablar lo que oigo en mi corazón.
Esta noche te voy a llamar.
Te pido no me hagas esperarte en vano.
Te ruego no me dejes solo.
Viracocha (poema quechua)
Traducción Marina Menéndez
Oración primera al hacedor
Causa del ser, Viracocha,
Dios siempre presente,
Juez que en todo está,
Dios que gobierna y provee,
Que crea con sólo decir:
‘’ Sea hombre, sea mujer’’,
Que viva libre y en paz
El ser que pusiste
Y criaste.
¿Dónde estás? ¿Afuera,
O adentro, en la nube
O en la sombra?
Oyeme, contéstame
Haz que viva muchos días,
Hasta la edad en que deba
Encanecer.
Entonces, levántame
Tómame en tus brazos
Y si me canso, auxíliame
Doquiera estés, Padre Viracocha
Mamay (Mamá)
Juan Wallparrimachi
Traducción: Adolfo Cáceres Romero
¿Ima phuyu jaqay phuyu
yanayasqajj wasaykamun?
Mamaypajj waqayninchari
paraman tukuspa jamun.
Tukuytapis inti k'anchan,
ñuqayllatas manapuni.
Tukuypajpis kusi kawsan,
ñuqay waqaspallapuni.
Pujyumanta aswan askhata
ma rejsispa waqarqani,
mana pipas pichajj kajtin
ñuqallatajj millp'urqani.
Yakumanpis urmaykuni,
yaku, apallawayña nispa.
Yakupis aquykamuwan,
riyrajj, mask'amuyrajj nispa.
Paychus sunquyta rikunman,
yawar qhuchapi wayt'asqan,
khiskamanta jarap'asqa
pay jinallatajj waqasqan.
****
¿Qué nube será aquella nube
que oscurecida se aproxima?
Será el llanto de mi madre
que llega convertida en nube.
A todos ilumina el sol,
menos a mí.
A todos les llega la felicidad,
en cambio para mí sólo hay dolor.
Más que un manantial
al no conocerla me puse a llorar
y no habiendo quien me socorriera
mis propias lágrimas bebí.
También a las aguas me arrojé,
diciéndoles: - "Aguas, llévenme"
Pero las aguas me arrojaron a la orilla,
diciéndome: - "Anda a buscarla".
Si ella pudiera ver en mi corazón,
cómo está en un charco de sangre,
enredado entre espinas,
llorando al igual que ella.
QAPAQ RUNA SIMI
¡Qapaq runa simi….!,
tawantinsuyupa simin,
inkakunapa rimaynin
awilunchikpa saqiwasqanchik.
Kay qapaq runa simiwanmi
llaqta umalliq wiraquchakuna
Tawantinsuyuta waytarichirqaku
intipi, killapi iñispanku.
Kay tiqsi muyu pachapi,
rimay, manam tarikunchu,
miski runa simi hina;
ayllukunapa yupaychasqan.
Chayraykum qapaq runa simita
qullqi papilpi, quri qillqanawan
qillqananchik llaqtanchikpa
quchukuy haypananpaq.
PODEROSO IDIOMA QUECHUA
!Poderoso idioma quechua…¡,
lengua del Tawantinsuyu,
el habla oficial de los incas
noble herencia de nuestros abuelos .
con este poderoso idioma
los grandes líderes incaicos
al poderoso imperio florecieron
con los poderes del sol y la luna.
En este grandioso universo,
no existe ningún idioma,
dulce como la lengua quechua;
apreciado por todos los habitantes.
Es por ello este hermoso idioma
lo escribimos en los cuadernos
de plata con plumas de oro
para que nuestra patria alcance felicidad.
KACHIKACHICHA
Altun pawaq kachikachicha
kuyay niñacha, qullqi rapracha
wayralla hina pawaykachaspam
llakillayta kusirichinki.
Kusikuypaqmi rapapapanki
inti wachirimuyta
llakisqa runakunata watukuykunki
sinchi llakinta qunqarichinki.
Rikrachaykipi apakullaway
amaña kaypi waqallasaqchu
chaychayllapiña qanwan kuska
llaqtakunapi kusi kausayta
waytachimusun.
LIBELULITA
Querida libélula
alitas de plata
volando como el viento
alegras mi tristeza.
Volando alegremente
con el sol naciente
visitas a los hombres afligidos
y haces olvidar sus penurias.
Llévame en tus alas
para no seguir llorando,
en otros lares junto contigo
haremos florecer la alegría.
KUYASQAY TAYTALLAYMAN
Ancha kuyasqay taytallay...
qanmi kanki chani chanin kanchariq inti
sinchi pipu llaqiyuq hatun sacha
tiqsi muyu pachapi muyuriq wayra
qumir pampaman chayariq para
sallqa urqumanta paqchamuq chuya yaku.
qamtaqmi kanki taytallay
hanaq pacha taytanchikpa unanchasqan runa.
wiñay kawsay paqarichiq pacha mamapa churin.
qampaqmi kay harawi kuyasqay taytallay
Hatun puquy killapi
paqarimuqmi kanki
wiñay kusi runa
ancha kuyakuq
allin kuyay quri sunqu
taytallay.
Achikyasqanmanta tutayanankama
intiwan killawan kuskancharisqa
chiri wayrawan maytukuykuspa
chikchi parawan punchukuykuspa
allpapa samayninta miku mikuykuspa
yana puyupa wiqinta upia upiaykuspa
puncha punchaw llamkallaq kanki
kuyakusqay taytallay.
Chay makiki kakallirisqa
purun allpata hatarichirqa
allin kawsay paqarichinanpaq
kuyasqayki aylluyki rayku
wawa churiki mikuykunanpaq
kuyakusqay taytallay.
A MI QUERIDO PADRE
Mi querido y adorado padre
tu eres el sol, que radiante ilumina
gran árbol de frondoso follaje
eres el aire que recorre continentes
lluvia que cae en verdes praderas
torrente que baja de las altas cordilleras.
Padre querido, También tú eres,
creado por el señor de los cielos
hijo predilecto de la madre tierra
para ti estos versos mi adorado padre mío.
Tú que naciste en el mes de marzo
hombre de eterna dicha
alegre y generoso
de amor noble
corazón de oro
mi adorado padre.
Desde la aurora hasta el crepúsculo
junto al sol y a la luna
flagelado el alma por la frialdad del viento serrano
abrigado muchas veces por las lluvias y granizadas.
mitigando el aliento de la madre tierra
bebiendo las lágrimas de las negras nubarrones
jornada tras jornada cultivaste la tierra
mi querido y adorado padre mío.
Tus manos encallecidas
labraron agrestes tierras
buscando nuevas simientes
para el sustento de tu familia
todo por amor a tus hijos
Padre querido.
¡ ATATAW KARAHU…!
¡Atataw karahu…!
llumpay tuqlispaqñachu
runa rikchakapurqanchik
yanata yuraqmi nispa
qawachiwananchikpaq.
pukata qillum nispa
rikuchiwananchikpaq.
¡Atataw karahu…!
llumpay ruquchupaqñachu
runata hapiwarqanchik
kaqllataña lapapapaspa
allin runa tukuspanraq
tukuy mana allinkunata
allinmi niwananchikpaq.
¡Atataw karahu…!
tuquru umapaqñachu
runata hapiwarqanchik
kikinkupa allinllanpaq
liykunata qispichispan
llaqtapa allinninpaqmi
nispa muquwananchikpaq.
¡Atatallaw ya karahu!
Llumpay allqupaqñachu
Runa rikchakapurqanchik
ñawpaqtaraq kunantaraq
maymi munasqanku uku
unpu allqunkuta hina
sarutakuwananchikpaq.
Rikchariyña hatariyña
Uman susunkachisqa llaqta
suwapa uya chukunta qinpispa
riqsiy pallqa chaki, kakas waqra
yawar laplaq qaqchu runakunata
amaña qipa punchawkunaman
chaynalla muquchikunapaq.
¡QUE CARAJO…!
¡Qué carajo…!
Acaso tan tonto
parecemos ser la gente
para que nos hagan creer
que el negro es blanco
y el rojo es amarillo.
¡Qué carajo…!
Acaso demasiado idiotas
nos parecemos la gente
para que haciéndose los buenos
y hablándonos demagogias
con sus actos antipopulares
nos hagan creer que son buenos.
¡Qué carajo…!
acaso desmemoriados
nos creen a la gente ,
para que inventando leyes
solo para su beneficio,
nos mientan diciendo
que es para bien del pueblo.
¡Qué carajo!
Acaso el pueblo
se asemeja al perro,
para que nos traten
cada vez que quieran
pisoteándonos peor
que a los canes.
Despierta y levántate
pueblo adormecido.
Descubre la máscara del ladrón
conoce a los temibles chupasangres
de pezuña y cacho característicos,
para no ser engañado
nuevamente en el futuro.
AMA AMIWAYCHU
Llumpayta machuyaruspay
manaña ima ruwaytapas
paqwaypaq atipaptiy
amam amiruwankichu.
Makillay katkatataptin
kucharayta kachaykarispa
qasqullaymanña mikuptiy
amam millakuwankichu.
Runasimita rimaspay
panta pantata takispay
wawa hina tusukachaptiy
amam asikuwankichu.
Tuqli tuqlita purispay
tawnayta kachaykuspa urmaptiy
makikitam haywariykuwanki
ama piñakuspa, churillay.
Imaynam wawa kaptiki
mana amispa hatallirqayki
chaynapuni hatalliykuway
tumpamantaqa ripukusaqñam
wañuymi watiqamuwan
kuway churillay.
NO TE CANSES DE MI
Cuando la inexorable vejez
incapacite mi mente y mi cuerpo
y ya no pueda hacer bien nada
no te vayas a cansar de mí.
Cuando mis temblorosas manos
no puedan sostener bien la cuchara
y ensucie de comida mi pecho
no te vayas a asquear de mí.
Cuando hable en quechua
y cante sin ritmo un huayno
y bailotee cúal una criatura
no te vayas a reír de mí.
Cuando camine sin equilibrio
cayéndome al soltar mi bastón
alcánzame tu mano generosa
sin molestarte, hijo.
Así como cuando eras niño
te tuve sin cansarme por nada
igual tenme por poco tiempo
que ya pronto debo irme,
la muerte me asecha de cerca
querido hijo.
SUMAQ SULLA
Qumir rapikunapi
ima sumaq
achalam
rawrarinki.
II
Yuraq rusaswan
puca qantuwan
kusi kusilla
kawsakuy
III
Ichaqa
amaya waqachiwaychu
amaya llakichiwaychu
wawallay .
IV
Intipa chukchanwan
hapinarikuspa
ama ripukuychu
amataq saqiwaychu .
Ichaqa yakunayayniytaraq
tasnuykuy
sullamasikiwan
huñunarikuspa .
ADORABLE ROCIÓ
Cual hermosa
Prenda
brillas
en verdes hojas.
II
Habitas feliz
entre aroma
de rosas
y al qantu rojo.
III
Pero
no me hagas llorar
no me hagas sufrir
hija mía.
IV
No te ausentes
no me dejes
entrelazada
con el sol radiante.
Mas bien apaga
mi sed uniéndote
con los rocíos.
URQUKUNAPI YACHANI
Hatun urqukunapi yachani
chiripa munayninpa, suwayniypa ukumpi
hatunchasqa kunturpa rapran ukumpi.
Qunillaña ichupa ukunpi yachani
achikyaq sullawan chirichisqa
aunquypi achikyayta muswaristin.
Miski urqu yakuta upyastin yachani
qucha yakukunata,mayu yakukunata
chirita, intipa akchiyninta lluchkapayastin.
Hatun urqukunapa kusikuyninwan yachani
unay kusikuy mayupa hawanpi
killata qawa qawaristin.
VIVO EN LAS PUNAS
Vivo en las altas punas
bajo el anhelo y el silbido del frío
bajo las alas del majestuoso cóndor.
Vivo bajo el caluroso ichu
enfriado por el rocío del amanecer
sintiendo el amanecer en mi corazón.
Vivo bebiendo el dulce agua de las punas
agua de los lagos, agua de los ríos
acariciando el frío y el fulgor del sol.
Vivo con la alegría de las altas punas
alegría duradera en el lomo de los ríos
divisando a la luna de rato en rato.
IMAN GUAYASAMIN
¿Maypachamantan Guayasamin kallpayki oqarikun?
Qaqchaq urpi, yawar qapariq
¿maypachamantapunin ukupacha kanchariq ñawiki
cielo kañaq makiyki?
Uyuriway, rauraq wayqey.
Ñakay pacha mitata
runa kiriq punchauta,
waqachiq tuta
runa, runa mikuq uyanta,
wiña wiñaypaq churanki
mana pipa kuyuchiy atinanta
¡maykamaraq changanki!
Runa wagacun
wayrapa kallpanta mikuchun,
qan rayku.
Wayasamin sutiyki
intipa quepa ñeqen churinkunapa qaparisganmi
Quito muyup apu wamanikunapa katatatasqan
waqascan, riti mirasqan,
cielomantapas astawan sinchi sombran.
Manan chayllachu:
Estados Unidos, China, Tawantinsuyu
tukuy llaqtapi runakuna ñakasqanta,
imaymana mañakusqanmanta
qan, rauraq waygey, qaparinki,
Apurimaq mayu astawan hatun
astawan mana tanichiq simiwan.
¡Allinmi, waygey! ¡Estabín, Oswaldo!
QUE GUAYASAMIN
¿Desde qué mundo, Guayasamin, tu fuerza se levanta?
Paloma que castiga
sangre que grita.
¿Desde qué tiempos se hicieron tus ojos que descubren
los mundos que no se ven,
tus manos que el cielo incendian?
Escucha, ardiente hermano,
El tiempo del dolor,
de los días que hieren,
de la noche que hace llorar,
del hombre que come hombres,
para la eternidad lo fijaste
de modo que nadie será capaz de removerlo,
lo lanzaste no sabemos hasta qué límites.
Que llore el hombre
que beba el suavísimo aliento de la paloma
que coma el poder de los vientos,
en tu nombre.
Wayasamin es tu nombre;
el clamor de los últimos hijos del sol,
el tiritar de las sagradas águilas que revolotean Quito,
sus llantos, que acrecentaron las nieves eternas,
y ensombrecieron aún más el cielo. No es solo eso:
el sufrimiento de los hombres en todos los pueblos;
Estados Unidos, China, el Tawantinsuyo
todo lo que ellos reclaman y procuran.
Tú, ardiente hermano
gritarás todo esto
con voz aún más poderosa
e incontenible que el Apurimac.
Está bien hermano,
está bien, Oswaldo.
KATATAY
Yactay puyus katatachkan
warmikunapa llaki puyu songonwan tupaykuspa.
¡Ama katataychu, llaki,
kunturpa sombranmi hamuykuchkan!
—Imapaqmi hamun chay sombra
aukikunapa sutinpichu
icha Jesus yawarninpa kamachisganchu.
Manchakunin, taytallay.
—Ama katataychu;
manan yawarchu
manan auki wamanichu; Intipa kancharayninmi kuntur rapranpi hamuchkan.
—Manchakunin, taytay.
Intiqa kañanmi, uywuakunata, kausayta.
Orqokunapis, may sacha sachakunapis
yarqasqa machaqway, Intip churin.
—Manan Intichu, sonqonpa kusiy, qapaq kanchariynillanmi
kunturpa sombra ñawimpi hamuchkan.
Manan Intichu; kanchariynillanmi.
¡Sayay, sayariy! Chay mana chanin kunturpa ñawinta
chaskiy; katatay paywan.
Hatun yunka sachakuna hina, kuyuy,
qapariyta kachaykuy.
¡Huñunakuychik, llaqtay runa
kanchiriywan katataychik!
Amaru yawarta upyaychik;
rauraq yawarqa kunturpa ñawinman chayanmi,
cieluta huntanmi tusuchinmi,
qaparichinmi, chay qori yawar.
Paqariy, taytay, vida, runachallay runa,
ancha kuyana.
TEMBLOR
Dicen que tiembla la sombra de mi pueblo;
está temblando porque ha tocado la triste sombra del corazón
de las mujeres.
¡No tiembles, dolor, dolor¡
¡La sombra de los cóndores se acerca!
—¿A qué viene la sombra?
¿Viene en nombre de las montañas sagradas
o a nombre de la sangre de Jesús?
—No tiembles; no estés temblando;
no es sangre; no son montañas;
es el resplandor del Sol que llega a la pluma de los
Cóndores
—Tengo miedo, padre mío.
El Sol quema; quema al ganado; quema las sementeras.
Dicen que en los cerros lejanos
que en los bosques sin fin,
una hambrienta serpiente,
serpiente diosa, hijo del Sol, dorada,
está buscando hombres.
—No es el Sol, es el corazón del Sol,
su resplandor,
su poderoso su alegre resplandor,
que viene en la sombra de los ojos de los cóndores.
No es el Sol, es una luz.
¡Levántate, ponte de pie; recibe ese ojo sin límites!
Tiembla con su luz;
sacúdete como los árboles de la gran selva,
empieza a gritar.
Formen una sola sombra, hombres, hombres de mi pueblo;
todos juntos
tiemblen con la luz que llega.
Beban la sangre áurea de la serpiente dios.
La sangre ardiente llega al ojo de los cóndores,
carga los cielos, los hace danzar,
desatarse y parir, crear.
Crea tú, padre mío, vida;
hombre, semejante mío, querido.
Ven, amada mía Hamuy urpi
Así como el viento Imaynam wayra
Sobre la flor Waytapa
Duerme Hawampi puñun
Así Chaynam
Cuando te evoco Qamta yuyariptiy
Mis recuerdos Yuyapakusqay
Sueñan en tu flor Musqun waytaykipi
_ _
Lucero que al amanecer Achikyaypi quñi
Alumbra en el corazón Quñi pukyupa
Ardiente del manantial Sunqunpi
Entre mis brazos Kanchariq quyllur
Amada mía tú Rikray ukupim qam
Iluminas Waqchirimunki
_ _
Por eso Chaymi
Todo mi ser Lliw runa kayniy
Madero de leno Yanta kullu
Arde por ti Rawrarin
_ Qam rayku
_ _
Ven de prisa Hamuy utqamuy
A mis brazos Rikrayman
Vuela exacta Pawamuy puni
Mi pobre corazón en vano Sunqullaymi yanqa
Te busca Musquyninpi
Con su boca herida Kirisqa siminwan
En sus sueños Sutikita tuqyaypaq
Musita y musita Tuqyachin
Grita en vano Qaparin yanqa
Tu nombre
_ _
Ardiendo Kaynataña
De esta manera Rawraspaqa
Me consumiré Lliwchachaylla
Por entero Kañakurusaq
_ _
Si me convierto en ceniza Kañakuruspa
Tras consumirme Uchpaña kaptiyqa
El viento de la tristeza Llaki wayrach
Con su gélido aliento Qunqachikuq wayrach
Me soplará a la muerte Wañuyman pukuykuwanqa
Sin remedio Chin niqta
_ Riti samayninwan
_ _
Ven paloma mía Hamuy urpillay
Juntos Kuskanchikqa
Floreceremos Wiñaypaqmi
Para siempre Waytarisunchik
Que tu amor Kuyakuyniki
A mi amor Kuyakuyniyman
Retorne Kutirimuchun
Ambos Wayllunakuq
Palomas que se quieren Urpikuna
Flor de felicidad Kusi waytam
Arderán en amor Rawranqaku
Alumbrarán Wiña wiñaypaqmi
Por siempre. Kancharinqaku
_ Kawsaypa sunqunpi.
Delirio del deseo Munakuy Muspay
Cuánto quisiera Haykaynaraqcha
Besar insaciable Munayman
La flor de tu boca Quñichkaq qisaykipi
Cuando en tu lecho Chay yana chiwillu
Caliente aún Chukchachaykita
Estés peinando Achikyaq chaskapa
Tu cabellera Ñaqchanwan
Trinar de ruiseñores Ñaqchakuchkaqta
Con peine del lucero Wayta simichaykipi
Del amanecer Muchapayaykuyta
_ _
En vano Yanqa
En mi delirio Muspayniypim
Quemo incendio Tipi wiqawchaykipi
En tu cintura Rawraq makillaykunata
Mis ardientes manos Kañaypaq kañani
Luego Chaymantañataq
Delirante Muspaq
Recojo estrellitas Munapa ñukñu
En tus tiernos Ñuñuchaykikunapi
Turgentes senos Quyllurkunata pallapayani
Y bebo ebrio Killapa
El amor de la luna Kuyakuynintam
_ Upyani sinka
_ _
Al hallarme ya Hanaq Pachapiña
En el Paraíso Rikurispam
Me pierdo Ñawikikunapa
En el fuego Rawrayninpi
De tus ojos Chinkakuni
_ _
De tus golosos labios Runayachiwaqniy
Que me convierten en hombre Mucha mucha
Desciendo Simichaykimantam
Despacio Uraykamuni
De flor en flor Allillamanta
Cantando feliz Waytan waytan
De rodillas Taki takiristin
Agradeciendo Qunquranpa
A los dioses Taytachakunata
_ Riqsikustin
_ _
Entonces Hinaspa
En tu chacrita bella – Yupaychana llamkaq –
– Trabajador memorable – Kuyapa chakrachaykipi
Siembro vida Kawsayta tarpuni
Endulzándome Miskichikustin
Convertido en fuego Nina ninallaña
Dejándome vencer con la muerte Wañuywan sipichikustin
Venciendo Wañuyta sipi sipiristin
Y volviendo a vencer a la muerte
Ay delirio delirio delirio… Ay muspay muspay muspay…
¡Delirio de amor! ¡Munakuy muspay!
¿Sin eso acaso podríamos vivir?
Las mujeres:
Quítate los pantalones,
Que tu botón me está lastimando
Y después de sacarte
Puedes acostarte conmigo.
Los hombres:
¡Qué inmenso placer había sido
Que se abracen un hombre y una mujer
Y que así estén por siempre!
¡Qué agradable, qué dulce,
Qué me importa lo demás!
Las mujeres:
De ocultas nomás acaríciame
Para que la gente no nos advierta,
Porque si se diera cuenta,
Imitarnos querría de inmediato.
Los hombres:
¿Quién había sido el que no desea
Servirse una apetitosa comida?
¿Y acaso van a murmurar
Por lo que me acuesto con mi mujer?
¡Qué agradable, qué dulce,
Que digan lo que dijeren!
Las mujeres:
¿Por qué juegas de esa manera,
Manoseando indecentemente,
Acaso no has aprendido hasta ahora
Los modales de gente decente?
Los hombres:
¿No te enojes, buena matron,
De lo que acaricio tus formas,
Acaso podríamos vivir felices
Sin ese placer de la vida?
Mana Chaywanri Kawsaykumanchu?
Warmikuna:
Thatharqukuy pantalonniykita,
Botonisayki nanachisqawan,
Pantalonta lluch’urqukuspataq
Nuqapataman sirikamuwanki.
Qharikuna:
Kay jina sumaqri kapuqchu kasqa
Qhari warmiwan mark’anakuyqa,
Jayk’aqkamapas kakuna jina!
Sumaqmari, misk’imari,
Imasmari, jayk’aqmari.
Warmikuna:
Pakallamanta munaririway,
Ama runaq rikhunawanchisqa,
Runa rikhunwanchisman chhikaqa
Kikinta yanakuyta munanman.
Qharikuna:
Pitaqri kasqa mana munakuq,
Mana sumaq mikhúy mikhurikuq?
Chayraykullachu parlankumanri
Warmiywan puñurikusqaymanta?
Sumaqmari, misk’imari,
Imasmari, jak’aqmari.
Warmikuna:
Imatataq jinata pujllanki
Chay jina millayta q’apinakuspa,
Manallachuri kunankamari
Yachanki allin purikuytari?
Qharikuna:
Ama phiñakuychu, sumaq mama,
Sikillaykita munarisqani,
Mana chaywanri kawsanchismanchu,
Kusisqallari tiyanchismanchu?
Para Siempre
Estoy contando los días,
En tu partida pensando
Llorando estoy sin consuelo
De mi pecho en lo recóndito.
¡Vete, vete! En otros países
Anda a buscar otra luz
Y olvida en esa alegría
Lo que has padecido aquí.
Si hubiera flores en mi árido
Y enfermizo corazón
A derramarlas iría
En la senda que has hollado.
Sólo tú me has despertado
Cuando soñaba en la muerte,
Conozco el vivir intenso
Desde que te he conocido.
Negra nube, oscura nube
Asomando está a tu rostro,
Todo cuanto has padecido
A mi congoja se junta.
¡Vete, vete! Ve y olvida
A todos los que aquí quedan.
¡Pero en verdad tú me dejas
Tu recuerdo para siempre!
Traducción del quechua al español: Jesús Lara (1960)
Wiñaypaq Wiñayninkama
Ripuniykita yuyaspa
P’unchaykuná yupasqani,
Sunquy ukhu pakasqapi
Waqaspa tukukusqani.
Ripuy, ripuy! Waq llaqtapi
Waq k’anchayta mask’arqamuy
Kaypi ñak’arisqaykita
Chay kusiypi qunqarqamuy.
T’ikachus sunquypi kanman
Unphu sunquy ch’akisqapi
T’ikata t’akaspariyman
Purisqayki ñan patapi.
Qanllan rijch’arichiwanki
Wañuypi muspaq karqani;
Riqsisusqallaymantaña
Sinchi kawsay kawsasqani.
Yana phuyu, laqha phuyu
Uyaykipi rikhukusqan,
Chay chhika llakikusqayki
Llakiyniywan tantakusqan.
Ripuy, ripuy! Qunqarqamuy
Tukuyta kaypi kaqkama.
Yuyayniyki saqiwanki
Wiñaypaq wiñayninkama!
Ya me voy
¿Hablas quechua?
te pregunté.
Solamente quechua,
me contestaste.
¿Cómo te llamas, ojosa?
te pregunté.
Me han dado el nombre de una flor.
¿Es bonita mi tierra?
te pregunté.
Aquí me quedaría a vivir,
me dijiste.
¿Has visto la luna plateada?
te pregunté.
Cada noche me alumbra,
me dijiste.
¡Haces aletear mi corazón!
te dije.
Anochece, ya me voy,
me dijiste.
Ripusaqña
Chistata rimankichu?
tapurqayki.
Qhiswallata rimakuni
niwarqanki.
Imá sutiyki, ñawisapa?
tapurqayki.
T’ikaq sutinwan sutichawanku.
K’achituchu llaqtay kasqa?
tapusqayki.
Kayllapiña kawsakuyman
niwarqanki.
Qulqi killata qhawankichu?
tapurqayki.
Sapa tuta k’anchariwan
niwarqanki.
Sunquyta pharaqichinki?
willarqayki.
Tutayasan, ripusaqña
niwarqanki.
URQUPI ISCHU KAÑASQAY
Urqupi ischu kañasqay / qasapi ischu kañasqay / ¿hinallaraqchus rawrachkan? /
¿kunankamaraqchus rupachkan? / Hinalla rawrachkan chayqa / hinalla rupachkan chayqa /
warma wiqiykiwan chaqchuykuy / warma wiqiykiwan tasnuykuy.
EL FUEGO QUE ENCENDÍ EN LA MONTAÑA
El fuego que he prendido en la montaña / el ischu (paja) que encendí en la cumbre / ¿seguirá
ardiendo todavía? / estará llameando aun hoy? ¡Oh, mira si aun llamea la montaña! / si todavía
hay fuego, ¡anda niña! / con tus lágrimas puras apaga el incendio / llora sobre el fuego y tórnalo
en ceniza.
RIPUY-RIPUY
Ripuy-ripuy niwachkankim (iskay kuti) / manaraq ripuypaq kallachkaptiy / manaraq ripuyta
munachkaptiy. Ripuytaqa ripullasaqmi (iskay kuti) / wanwapa tulluchan qinachayuq /arañap
llikachan punchuchayuq.
DESPEDIDA
Dices que me ausente / insistes en que me vaya /cuando aun no estoy para irme /cuando todavía
no deseo alejarme. De irme, sí me iré (bis) / con mi quenita de hueso de zancudo / con mi
ponchito de tela de araña.
¿MAYTAQ CHAY KUYAKUYCHAYKI?
¿Maytaq chay kuyakuychayki? / ¿maytaq chay wayllukuychayki? /¿mayullawanchu aparqachinki?
/ ¿qaqallawanchu ñitirqachinki? Ñuqapa kuyakuychayqa / ñuqapa wayllukuychayqa / sunquy
ukuchapim wichqarayachkan / ñawi ruruchaypim qucharayachkan.
¿DÓNDE ESTÁ ESE TU AMORCITO?
¿Dónde está ese tu amorcito? / ¿qué es de aquella tu ternura? / ¿es que se lo llevó una
torrente? / ¿o la sepultaste bajo una roca? / El amorcito que yo tengo / la ternura que me
reclamas / está guardado dentro de mi corazón / está empozada en la niña de mis ojos.
SIWAR QINTILLAY QURI RAPRALLAY
Siwar qintillay, quri raprallay / ¿maytataq rinki? (iskay kuti) / kayman pawaspa, wakman
pawaspam / waqachiwanki, llakichiwanki. Wiqi ñawintin, llaki / sunquntin / maskamuchkayki (iskay
kuti) / ¿icha wakpichu, icha maypichum / yanallay nispay, urpillay nispay. Mana rapiyuq chaki
sachaman / chayallaspaykim (iskay kuti) / llantunaykipaq mana tarispa / chaypi waqanki,
yuyariwanki.
MI PICAFLOR DE ALAS DORADAS
Mi picaflor de alas doradas / ¿a dónde te vas? Pues, volando por aquí y por allá / provocas mi
llanto, y me haces sufrir. Con ojos llorosos y el alma transida de dolor / ando en pos de ti, /
diciéndome a mí mismo / ¿aquí o allá estará mi amada paloma? Cuando te poses sobre un árbol /
marchito y deshojado / y al no hallar dónde cobijarte / llorando me recordarás.
UNPA ROSAS
Hatun wayqu unpa rosas / ¿imanasqam chakichkanki? / (¿imaraykum qilluyanki?) /
ñuqallayraqchá chakichkayman / mana yanayuq kallachkaspay /ñuqallayraqchá qilluyayman /
mana piniyuq kallachkaspay. Remdioraq kallaptinqa / wiqiywanpas parquymanchá / (wiqiywanpas
chaqchuymanchá) / manañam remedio kanñachu / sapinmanta chakirquptin / manañam remedio
kanñachu / musuqmanta chikllinanpaq. Qasquy hunta kuyasqaymi / ñawiymanta chinkarqunña /
qasquy hunta wayllusqaymi / sunquymanta ripukunña / manañam remedio kanñachu / kikinmanta
ripukuptin / manañam remedio kanñachu / sunquyman kutiykamunanpaq.
Ñuqachum ripuy (pasay) nirqayki / kay runap wasinkunapi (llaqtankunapi) / waqastin (llakistin)
purinallaykipaq. Ñuqaña ripuy (pasay) niptiypas / ñachari sunqun tiyanña / nispacha kutimuwaq
(vueltamuwaq) karqa.
ROSAL EN BOTÓN
Mi rosal en botón de la quebrada grande / ¿por qué te estás marchitando? / (¿por qué
languidecen tus hojas?) / yo debiera estar marchitándome / (yo sí debería estar languideciendo) /
pues estoy lejos de mi amada / pues soy solitario, no tengo a nadie. Si aun habría remedio / con
mis lágrimas la regaría / si todavía hubiera esperanza / con mi llanto la resucitaría. Pero ya no
reverdecerá / pues se ha secado desde la raíz / y ya es imposible que rebrote. La que yo amaba
con toda mi alma / ha desaparecido de mi vista / aquella cuya ternura llenaba mi pecho / ha huido
de mi horizonte. Pero ya es imposible que vuelva / pues huyó por su propia voluntad / ella no
retornará ya jamás / a anidar en mi corazón.
¿Acaso yo te dije que te fueras? / yo no te di motivo para que te alejes. Así yo te hubiese dicho
¡vete! / aunque yo te hubiera dado motivo / debiste suponer que mi corazón / ya recuperó la paz
y volver.