a
edicion
EL DESARROLLO
DEL SER HUMANO
Keith L, Moore, PhD, FIAC, FRSM
Professor Emeritus, Division of Anatomy, Department of Surgery,
Faculty of Medicine, University of Toronto, Toronto, Ontatio, Canada
Former Professor and Head, Department of Anatomy,
University of Manitoba and Former Professor and Chairman
Department of Anatomy and Gell Biology, University of Toronto
V.N. Persaud, MD, PhD, DSc, FRCPath (Lond.)
Professor Emeritus and Former Head
Department of Human Anatomy and Cell Science
Professor of Pediatrics and Child Health
Professor of Obstetrics, Gynecology, and Reproductive Sciences
Faculty of Medicine, University of Manitoba
Consultant in Pathology and Clinical Genetics, Health Sciences Centre
‘Winnipeg, Manitoba, Canada
Visiting Professor, St. George's University Medical School
Grenada, West IndiesIndice
1 Introduccién al desarrollo del ser humano 1
Terodos del desartollo 7
Imporancia dels embriologia 6
Evolucon histories 9
‘Terminos deseriptivos en embrclogia 12
Problemas con orientaion clinica = 4
[2 El comienzo del desarrollo del ser humano:
primera semana 15
Gametogenia 16
‘Cteo,erompaswterinas y ovarios 22
Cicis reproductoresfemeninos 25
‘Tansporte de los gametos 20
Madaracion de los espermatozoides 31
Viabilidad de Tos amews 3
Fecundaciin 31
Segmentacin del cigoco 37
Formacion del blastocito 37
Resumen dela primera semana 40
[Link] orientacion clinica 41
(S- Formacion del disco embrionario bilaminar
segunda semana 43,
Tinalizacion do Ia iplanaciony cOntTANGCTON
el desarrollo embrionario 44
Desarrollo dl sco corinico 47LLugares de implantacin del blasiocisto 47
Resumen de ig implantacion 51
Resumen de Ia segunda semana 52
Problemas con orentacion clinica 58
Formacion de las capas germinativas
y diferenciacion tisular y organica inicial:
iercera semana _59
‘Gastralcion:formacion de Tas capas Bernas — 6
‘Neurulacion formacion dl tubo neural 67
Desarolo de los somilas 69
Desarollo del cloms intaembrionario 70
Desarollo inal del aparat cardiovascular 70
Desartllo posterior de las vellosidades corionicas 71
Resumen dela tercera semana 72
Froblemas cm orfentacion clinica 75
Periodo organogenético: cuarta a octava semanas 77
Fasee eT AT EATOTORAAT
Plegamiento del embrion 78
Derive de Ins caps germinales - 80
Control del dessrrofioembrionario 80
ches principales de Ta carta ala octava semanas 04
Estimaclon dela edad del embrion 94
‘Resumen dela caare Ta ctava semanas 96
Froblemas con orientcion clinica 98
Periodo fetal: novena semana a nacimiento 101
Tesimacion dela edad foal — 103
Hechos principales del periodo fetal 104
Fecha esperadn de parto 109
Factores que inflyen en el crecimiento fetal 10
‘Merodos para valor el estado fetal 113
Resumen del periedo fetal 116,
Problemas con aientacion cliniea 16
Placenta y membranas fetales 119
Phacena 12
arto 130
‘Arnsios iguide amnitico 138
Saco viteling 143
‘Mantoes 143
Emivrazoe maltples 144
Resimen de la placenta y las membranasfetales 150
Prablemas con orientacion clinica 13
‘Anomalias congénitas 157
‘Clasificacin de las anomalias congas 158
‘Teratlogi: estudio del desarolopatollco 150_Anomalios provocadas por factores genéticos 150
‘Anomalias provocadas por factoes smbienales 171
‘Anomalae povocadas por ona herencla multifactorial 184
Resumen de las anomalie congénias. 184
Probiemas con erientacion clinica 185
19 Cavidades corporales, mesenterios y diafragma 167
1 cavidad corporal embrionaria 10
Desatolo del diarogma 192
Hernia distragmitica congénita 195,
Resumen del desarrollo de las caviades conporales 198,
Prablemas con oremacion clinica 198
70 El aparato faringeo 201
“Arcos fingoos 202
Bolsa faringeas 208
Hendidurasaringeas 212
Membrane faringeas 212
Desorollo de a glindula deokdes 215,
Dessrolo e a lengua 217
Dessrollo de las landulasslivales 220
Desarrollo de la cara 221
Desarollo de las cavidades nasoles 227,
Desarollo del paladar 230
Resumen del aparato faingeo 235,
Problemas con orientacineinica 288
i
‘El aparato respiratorio 241
‘Desarrollo dela laringe 22
Desarolo de a triguea 242
Desaralo de los bronqulos os pulmones 245
Resumen del aparata respiratorio 252
Problemas con orlentacion clinica 253
2
El aparato digestive 255
Tntestino anterior 256
Desarrollo del bazo 266,
Ttestina medio. 256,
Intestino posterior 275,
Resumen del sparato digestivo 283,
Prablemas com orlntaciin clinica 204
is
El aparato genitourinario 287
Desirolo del sparatourinasio 265
Desarolo de ak slandulas suprarrenales 304
Desirola del sparato genial 304
Desurolla de los conductos inguinales 324
Resumen del apaato genitourinario 925
Probinmas com orientacion clinica 327
nse14 Blaparato cardiovascular 329
‘esarollo Tail del corazon y Tor vaso8 57
DDesarole posterior del corazin 338
“Anomalas del corazon y grandes vasos 358
Derivadas de los areas abrticos 361
“Anomaliae de es areas asticos 368
CGireulacion fetal y neonatal 368
Desarole del sistema linftieo 375
Resumen del apatato cardiovascular 370
Problemas con orientacion clinica" 378
15 Elsisioma esqueletico 381
‘Desarola de ucsoy ef calago — 30
Desuroa de las ariclaciones 385
Desarotio del esquelew axial 338
Desiroa del exqueleto apendicular 396
Resomen del sistema exquelétioa 308
Problemas com orientacion clinica 309
16 El sistema mascular 401
‘Desarrollo del musculo esquelenao 40
Desarrollo del musculo liso. 404
Desarrollo del musculo cardiaco 404
‘Resumen del sistema muscular” 406
Problemas con orentacon clinica 406
17 Las extremidades 409
Tasos jniales del defarolo de Ts exremidades 0
Trses finales del desarrollo de las extremidades $10
Inervacin catinea de las extemidades 412,
Iinigacion de ls extremes.
‘Anomaliss de [as extremidades 14
Resumen del desarrollo de Tas extemidades 423
Problemas con orentacon clinica 424
16 El sistema nervioso 427
‘Origen del sistema nerrono 02
Desorollo de la medala espinal 428
‘Anomaliascongenias dela médula espinal 435,
Desarrollo del enceilo. 430
‘Anomallascongenits del encefalo 451
Desatolo del sistema nervioso peifrico 455
Desorolo del sistema nereiogo eutonomo 46
Resnmen del sistema nervioso 461
Problemas con orientacion clinica 2
[ig El ojo y el oido 465
Desarrollo del ojo y Tas estructura relacionadas 466
Desarola del oido 477Resumen del desarsllo del ojo 482
Resumen del desarsllo del oido 482
Prablemas con orentacion cinica 463
20.
El sistema tegumentario 485,
Desarrollo dea piel 485
Desarollo del pelo 480,
Desarolo de las fas 491
Desarolo de las glandulas mamarlas 492
Desarallo de los diemtes. 405
Resumen del sitema tegumentario 500
Problemas con orientacion clinica 301
Explicacion de los problemas con orientacion clinica 503
‘pendices 315
CERT TET TRS ETT OT 8 SETS
Calendario el desrello prenatal humano: 7438 semanas 518
Perfodas ercos en el desaroll prenatal humano 520
indice alfabético 521Introduccion
_al desarrollo
del ser humano
Periods del desarrollo 2
Importancia de le embriologia
ae
Bvolucion historia 9
Términos deseriptivos
enembriotogia ® 12
Problemas con orienacion
clinica 14eres saenaceeecents
SS eae
Se
=e
ore
Soetoro
Se
See
See
inverts der cms del earl een arate
poe
Sosa ee
Seco eee
een es
aia da esa
Periodos del desarrollo
‘etre arr waco ops
State nrnenn cea ape
ea peat
Ea oeeeeee
Sas eeeee
eee
ob ooas ere enero
rium) La eis 9 esa
seein i Cn de
aerate em, se) Br io
mie note rane in
pa matin pci en mci Dt
{Singin en numer ele
hn prod eo ne oro y
SSotioe onecreschomno eda enstt)
rpc ot on
eee
{Gem it tty ey ta nin oan ed
eed
eee oes
‘rns dengues deta mensrnconane ene Fie
Sean, Sta de ae de neces
mete ce gon nis nc rrr
ee met Hoa ein once
‘Serv np rae eons inde spearie
‘ers nebniome sehen mae
noe Sy Stir tema pera
ie aed
{sie ene ompartacn poh
teenie oe compe nto Se serie
‘sir ia eb ame dei eo
fea ten more pe ree La saps te
‘Rosco resend ps
lca Ha, ee + ys ve) Ca
pmol peers ene ere Snes a
ed thet tau noancrens vee sees
nivale cotyen ol prinortio © comes al
cant tea enomest a membrane
rai pst esta) Dra aon
(eamtac ew ancien eas) erm
{ioes embers dee cas ana
ov ne p
aes on toe ay aoe del emia.
Ba
Na: sn rei
‘Shoal rerdelnpare era (oe Ps S(ite gone agua
erin Gomi) mana en deal en
‘ens pons nina psn
‘lia ec mana (3 as) mer el a
‘ett meses ei ec pe
(eile enone so ged
‘ro (0), mea dede verse del canes
(oda ces nameless ies)
aes eee
=e
ae
pe
ano
Saeed
rstac de acne (oc, eat de
saci) ein sae yal aes
Shy sri peace
vr ea uaa sen i
{Stgouona yes ame Cops}
Primers prima meso + er, come
cameo pda pea ew oe 6
‘ku on waa ole aon en
“ete Upper spe =p
‘ecco aay 28 (ae Pia
serials oc mannyc ane tO
‘ins nncsc} Gene nga eee yc
Mt tri ce mae ure ars
{uoarf pa equ comb fc
{rod ony porno See gue pnt
inline yoo en des
‘emo cror ea epee ete
Sy esSie Geman) scourge
Aber abe) Ua eran yom
‘a deemaioy eon dei rac sone
‘Eitan de on be ae cand an 0
SSA pn nt) Boe nn
” geen
sepeeepiooeemee
Se
Seoreeciesaeiea ate
Sooo
ees,
ann
riven serail serene 3
‘barns conse rs a
Sli ieommmns dnt ana gure oe
Wevinartsfrolntencednmente mosaic
(etapa por oma emcee et prc de
Sram nung nen
|» Unabono comps et age en el expla del
‘emia pods de Leer
‘= Unatorenmaselgusteera ca dem
‘eo
+ Citrate etc ana,
‘Sopove eee ablated
{Gelnemens oyun peveneimom den
‘Siocon malice: gawes(p oso
=e
© hedpaeteisemese cleats
2s
‘impr pero de es me ae
uence ic ni
‘pom eas del dar seprodicen Garant ep
avin 1 eure ene toe 3
Anomalies cgi 0 dc de nace.
segude nanan coat ptt
Enc co soa we Suncom ae
‘lan este sae prj ores
Ship dine ws ase sade woe
Senta dayedet
Periodo posratal
sos iden a i ay er Semin an
Gale eelenebesertory peel dt ras
useimeea
actamela
2Scmnern speiecaatne oes pa
Seni rebrnritionan Latemorcrte
Siri ncn mor a ca
‘moo Munem nl, naman ener anerm]
i
g
i
“o
Oj,
TeRileiee||
mie |Prlew
mit | Dies: ne
= = [ei eor
GIR, ie}
Gilet ei
ia! Piece ej=f
ait
far
a
4
St
BEBE,
[aT |e) calm ea
jr = an = ler -
=oran coi ne acne
[Bn see sprite ssp rnc
‘Sih aideced bmgeende raise
‘Grier meer patra (mores penal) bs
‘Some pra ene penn Po
5 peme ary eden cao
{fomacion de hws} aca. per ed ge oo
{Ste dmnoee mite etna Sen
‘cise ss ea pura cece
‘Sse drm bear ona xen
La pte (pura, deat de crc
‘val se dure acne sor secs
‘adn apc de pec ea Ln ea
‘(ine nn cu a
‘Shale arn oper pron el pe,
‘son mu eos epee oh
rl ended memes eco ses a
{vw produc espermamocdes mad Uw i
ease aonen ane ena.
‘enina che prt, prse mre dec
i see cee momarenenin ee
Lied ai nce) a ndgutcon decec
‘ed ends ey show La any ec
sc Sal eae sti ee pe.
SSiibedpcdsencongentenia
Importancia de la embriologia
‘ean er srionembingiiin eato
[icine ner ee wets
nati del dear el cag de geen
(Seles cnt gaa he
‘Seam face en com ce emia
‘Eerie etme cra re
Seiecnastie nw beme toneanmos de
sense ar mon aad Sea
net some pet sel ae
‘itnimal nema cca) aan ee
SSticuioe coc shomn of ens soe 9 poor
iStetae cgi tan Copal
Encl
Unmet om dao penal atnwi,
Fepceats maestro dela
ethnics ues pen
mented ator
f= Sins nmaomia macrescipica y explo en
‘oes dln acces ry anos
FSGS lowe cn nonlin ra ne eo
‘Stina lee deuonina ombnlos o
‘Sn members epost re
‘farusom norco nee cn exper
‘Mic cine arnt lace
‘ey cana nmin
itor B'nai a mein pig ea de
itt yeti. eon
tows paren ge sgn Ss pce pee
EY sn snp aera de emo
‘[Link] agra pn ego
i ama el can Uri eo,
mrt a on Rane nce #1
‘spe carctily Scalp compen osc.
S62 feller gue prdoen ane pena eon
{15pm an iar gor ue on ala
‘gunn exert ee
na ne once
Rico eames dle mo en te
‘Se amg dependent conn el eal
‘Sessler qur pose rte Acme
nny Se comsn penne nea mtr domme
‘eth eapeaa empire rea del
‘StS aroma espn on anne o
‘im meio psoas mare econo
eal orn tacuesy nner eri
mer seg cama oe
‘Tit graeme often pencompan 0 on nea scenes aie
‘ode nomer dopo ets aon
Evolucion histortea
‘seme
"ii. ata ni de
‘Sr cnsimor del enecimiet esos por tested
‘rar La vs dala ues are oe
‘Sac concn y epee
\ePineniganes de al per, Ape Gu 0 6
(pede deni ne aa humana a eid
Soe ngrotcn one re erty
{Gre dma ana, Lang Hoos de cat,
Conecptosantiguos de embriologia mana
‘stn omc Shere dear.
‘neuen mga eis smo no aba
St Stieie ae eeey Garage
‘eed de twain ec cea eee
Senco nee dot icsnn ae
ar eet aia
‘in pind ere es
meinen eae eee
Se ele ein
Lc eri leon etary ches prac
pean ee eit to ner
‘Rui snip de qe cnaan sper
‘tna de Mipsis de Co men es
(ps edad soso Ch gn decom
an
‘Mpaina eminence
‘bint rt ot naa oe Sa
‘ny Brest canto i vce
‘Sicha ese nde recente hme
rine de Suni (eer de 6228.6) 0
‘aca rag sre uno ee
nrc ot ders deer aman 9
WO Tecan gus ems ence en tester op
oop apy eee
‘SG Como sun semie mene perecionods des
See
Sitaiiaercarcsencmcume
ee eee tens
eee?
ees
‘at nsea guniee clears sr emalon dat
pe cheep
Ss ema lion en sade
Seema ernie
ss
a
ng nat a
eee
eee oe cores.
seer
ae
oeeeemsncertanan rox
Suomen
Setanta cu pnts 5
‘Sie cel mr coy ane ea hn
‘Sena gu clamor see nae
“Conmantino et Atscann de Salerno (dor
meee cee
ee ae
eae
a eed
Seana
“adel enorsn om conen Sexcomolon en ste
Seeerateeceree
‘SEEGDWiauscocian br Unsacon
{et el re representa cam ecu feta
1 Renaciien
oman a Vine (148519) et jo eo
(SSaretees alten en gaonn cr una1).
esos beipancne r e
Salama ge sean creeps omer
2 cnn pcan i io de aey De nemoei atlpune apm eae
eaten eee ee
ee
ee
Serer
‘Searll d pares del cnigtn a parr Oe blow eae
=e
Soe ee
Soe
=e eee
Se
ee
eee
eee een ene
2
Se eee
rs
Pepe yond
tot
os el dee
cee eee ees
Zeer
see
aoe
src ol ert dele mome 11
pete sere are
STESEt mean tem stat
‘ore por wipgy Fade Yor treat om
SPinciate Samer y gue be concern genes:
Saeeeeoronom
eS ce ee
Sooke
aes aa
SENS ct promo poi ceria gee
eee cannes
es
Seen
ae ee
ated
Secon ere ose
=
Timpdndoe elo de Hs, ranlin fall
Se
ior
‘ath on ea ei rm os eof
See ecm
sob ag de aon ee Hae Spe
[ESS how neon on act -
‘Tara deo. ute rt sto ei
eae ones
eee
ee ates
Tepreducion heman i ec ann se
Soe eneneass
So ae
‘sath epee maiz bam
Saree
Genetica y desarrollo humane
108, Cares Dewi (8-180 ow enticn
element etn or
‘tuba ec uci oun pee como ua et
eaeras co wicpente beeen po
2 Scie dale ee mare damepint ae on on eda. 18,
Wipe deal atave d mee como eras
Ee Tt San ovr der ee ine
Ahram a ormacton een ctl emi
‘Sorat tse man at eared dese eas
ene eh caer geet
‘Shiela de a mero eo
Tee von Winrar feta eran
Ae comones mung e112 nnd oe et
‘5 comma dl ogni E82 Pan
‘Gr nno ore amen come en om once
{Se Sa re ack
Estat! econ ol en
ime naan ram rh dacs tt
ere moe Sea anor Bm
‘slr ingenn dn emoeman bono
‘nero an oo mad
BE Seine Site mea
‘etree qu slg one om oman co
‘iment un ner spas de oer
{Eris edn pr tjewme crams
{fh rade pce cota en
{io tas en ev el de ons eo
ics meng stant nm omy
‘Shey dr monn cobra (ne po.
Pioogia moleular det desarrollo human
aa
Pile ect g crc nt noreScns snes mer
Sarcnigecryin amin a
Sooner Caeser aa oeneincne oh pe
A one 2 bse © oaer 1 Magi eri i in recap a age as a ee
laters a amy te pea te
SETADIRSLSo Eaton yt cvom enema tomas eh id user owa
‘ain a(56 Formac del ce enbrinari amine
ier et an ar ea
“eboney Srp a,
‘Sind onl cred ecco as,
‘Shc sinew det et
iia peer se deel
Geena ease ns or ka
‘eginane fies enn a ue gee
(ecole amon pra
Snoccoieas eae are
‘ptt go atin nr coger
SMa trbeae
ma a ce re rea po
Teed ut cae gee oe 8
oeoes reese
Ses
reece crea
Sono sees
Zane oar
{2 gn stn ep a ho
fee bean mb probe de ose
nc mewn cpus et
romalncongnt Se
Ee queer a sn te
te 2 cml rd enh
renee
So
Bia amen nts
rd oes rtm ne a
uibliografia y lecturas recomendadas
“cxraenheynic mar te mc mae
ee
ee na
oS ed
a eee cel cet
“ent abortions. Cailigsn 3, Zaypis FF (eds) Cure
Seceneine ti naa
eee a
oe hoi
eres
eee
oma Sa a
re
acess aan
Sta rr mar nee ou a a
Shs ogo ape of hw ct sin de
‘peta Gh yt Car a 0
in os sven delete) at
“Siu ot pba nee men om
Semen tte iy esa aun
"telomeres ad es
ung Fe Pie concn cain rng eet
“Teer en Yay Ore
‘iF irtag,thedrniay sens