Qu?
kuna ?
Quin?
khisti?
Quines?
khistinaka?
Por qu?
kunata?
Dnde?
kawkina?
Cmo?
kunama?
Cuntos?
qawqa? qayqa?
Cundo?
kunapacha?
Cul?
kawki?
Para qu?
kunataki?
Para quin?
khistitaki?
De quin?
khistinkisa?
Hasta dnde?
kawkikama?
Con qu?
kunamti - kunamdi - kunampi?
A qu?
kunaru?
Formas de saludo - Kunjama arunt'anaka
Saludar
arunt'aa
Agradecer
jalla jalla mama
Saludarse
arunt'aanisa
Presentar algo o alguien
ukaja o jupaja
Saludos - Kunamast'aa
buenos das
suma uru
buenas tardes
suma jayp'u
buenas noches
suma aruma o arama
Cmo ests?
kunamastasa, kamisaraki
Yo estoy bien!
naya walikistwa
Estoy ms o menos, y t?
naya jani sumamajsti, jumasti?
Mal, estoy enfermo (a)!
jani walijti usutatwa
Como est tu familia?
kunamasa familiamaja
Ellos (as) estn bien
jupanaka walikiskipxiwa
Cmo estn tus padres?
kunamasa awkimaja, taykamaja
-mamamaja
Como esta tu padre?
kunamasa awkimaja
Como esta tu madre?
kunamasa taykamaja - mamamaja
Bien, contentos de ser abuelos!
waliki, muspa kusisita jach'a
mamasipana, jach'a tatasipana
Pronombres personales - Jaqi sutilanti
yo
naya
juma
l o ella
jupa
nosotros
jiwasa
vosotros (as), ustedes
jumanaka
ellos (as)
jupanaka
Pronombres posesivos
Mi, mio, mia
nayanha, nayankiwa
Tu, tuyo, tuya
jumana, jumankiwa
Suyo, suya
jupana, jupankiwa
Nuestro
jiwasana
Su
jupana
Dilogo simple
Cmo te llamas?
kunasa sutima?
Yo me llamo Rosa
nayana sutinha Rosawa
Dnde vives?
Kawkina utjta?
Yo vivo en Iquique
naya Iquiqui markana utjta
A qu familia perteneces?
khistina jumana familiamaja?
De dnde vienes?
Kawkita purjta?
Vengo de Iquique
Iquiquita purjta
Cuntos aos tienes?
qawqa maranitasa?
Tengo 25 aos
naya p tunka phisqani maranitwa
Cmo se llama tu mam?
kuna sutini mamaja?
Mi mam se llama Rosa
nayana mamanhaja Cristina sutiniwa
Cuntos aos tiene t mam?
qawqa maranisa mamamaja?
Ella tiene 70 aos
jupaxa paqalqu tunka maraniwa
Cmo se llama tu padre?
kuna sutini tatamaja?
Mi padre se llama Felix
nayana awkinaja Felix satawa
Tienes hermanos?
jilatama utjiti?
S, tengo hermanos
jisa, jilatanhanaka utjiwa
Cuntos hermanos y hermanas de
nacimiento tienes?
qawqa jilatanitasa kullakanitasa
Cinco hermanas y un hermano de
nacimiento
phisqa kullakanita, m jilatanti
Por dnde te vas a tu casa?
kawki chiqata utamaru saririta?
Por el camino ms corto
jak'a thakhikamata
Cundo llega tu padre?
kunapacha awkima purini?
En cuanto terminen sus vacaciones
vacacionapa tukuyani ukata purini
A qu hora almuerzas?
kuna timpuna maq'irita?
A la una
m urasa
A las doce del dia
taypi urukipana
Presentaciones
Mi nombre es Rosa Quispe Huanca
Nayana sutinha Rosa Qhispi Wankawa
Mi apellido paterno es Quispe
Tatanhana apellidupa Qhispiwa
Mi apellido materno es Quispe
Mamanhana apellidupa Wankawa
Tengo 47 aos
Nayaxa pusi tunka paqalqu maranitwa
Mi grupo familiar es aymara
Nayana wila masina aymarawa
Vivo en Iquique
Nayaxa Iquique markana utjirita
Vengo de la comunidad de Pozo Almonte
Nayaxa Comuna Pozo Almontita purjta
Vivo en Iquique
Nayaxa Iquique markana utjirita
Mi comunidad est en la Regin Andina
Rigion Andinana nayanha markana utjaski
Presentacin de los parientes
Mis padres (biolgicos) son: Cristina y
Nayana mamanaja Cristinawa, awkinasti
Felix
Felixsuwa
Mi padre se llama Felix y mi madre se
llama Cristina.
Nayna tatanaja Felix nayana mamanaja
Cristinawa
Mi abuelo paterno se llama Eugenio, mi
abuela materna se llama Manuela..
Nayana jach'a tatanaja Eugeniowa.
Nayana jach'a mamaja Manuela sutiniwa.
Mi abuelo materno se llama Pedro, mi
abuela materna se llama Eulogia.
Nayana jach'a tatanaja Pedrowa.
Nayana jach'a mamaja Eulogia sutiniwa.
Adverbios de lugar
Aqu, aca, por ac, por aqu
akana, aka, akakana
Ah, alli, all, por ah, por all
ukana, uka, ukakana
Cerca, muy cerca
jak'a, muspa jak'a
Lejos, muy lejos
jaya , muspa jaya
Afuera, por afuera, hacia fuera, desde afuera
anqana, anqata, anqaru, anqaruta
Adentro, por adentro, hacia adentro, desde
adentro
manqha, manqhata, manqharu,
manqharuta
Adelante, por adelante, para adelante, hacia
delante, desde adelante
layrata, layraqata. layrjaru,layraruta,
layraqata
Atrs, por atrs, para atrs, hacia atrs, desde
atrs
qipa, qiparuta, qipata, qaparkama,
qipapata
Arriba, por arriba, para arriba, hacia arriba, desde
arriba
araja, arajkamaki, arajaru,arajaruxa,
arajata
Abajo, por abajo, para abajo, hacia abajo, desde
abajo
aynacha, aynachkamaki, aynacharu,
aynachkama, aynachata
All arriba, hacia all arriba
arajana, arajkamaki
All abajo (a la mar), hacia all abajo
aynachana, aynachkamaki
Verbos- Arunaka
Los verbos se usan para sealar accin o movimientos de los seres vivos y objetos. Pone en accin al
sustantivo con indicacin de la persona y del tiempo.
Como en todo idioma el verbo expresa acciones, estado o existencia que afectan a las personas o cosas,
tienen las variaciones de tiempo, modo, nmero y persona.
En la lengua Aymara se puede apreciar que los verbos en modo infinitivo, terminan en aa, ia, ua. Por
ejemplo: saraa, kirkia y sawua. En cambio en la lengua espaola o castellano, los verbos en infinitivo,
terminan en: -ar, -er, -ir. Ej: cantar, leer y vivir.
En Aymara la conjugacin del verbo es de una sola clase o forma, como en la declinacin del sustantivo,
adjetivo o de las formas variables.
El verbo consta de RAIZ y DESINENCIA:
La RAIZ verbal es el elemento o morfema dependiente, para ser completo el significado, require de un sufijo.
DESINENCIA: La particula que se le aade al radical para sealar: el modo, la persona, nmero y el
tiempo.
En este caso veremos, por ejemplo, el verbo, TANIA que significa correr su radical o raz es: TAN y
acompaa el sufijo, como infinitivo, o desinencia: IA.
Cada modo, tiempo, nmero y persona tiene su respectiva desinencia que lo veremos durante la conjugacin
del verbo dado como ejemplo.
CONJUGACIN
La Conjugacin es la expresin del verbo en todos sus accidentes de Modo, Tiempo, Nmero y Persona.
El Modo puede ser: Inifinitivo, Indicativo, Subjuntivo, Potencial e Imperativo
Las terminaciones o desinencias del Modo Infinitivo en espaol como ya lo dijimos son tres -ar, -er, -ir; y en el
Aymara son: -aa, -ia, -ua.
Los invito a que puedan aprender algunos verbos en su modo INFINITIVO
Amar
munaa
Abrir
sit'araa
Arrancar
t'ijua
Atrapar
katua
Despertar
amayusia
Baar
jarisia
Beber
umaa
Calentar
junt'uchaa
Cerrar
jist'yataa
Golpear
t'axllia, ch'akua, liq'ia
Orar
mayia
Saludar
arunt'aa
Sentar
chukua
Comer
maq'aa
Cantar
kirkia
Sanar
qullaa
Gritar
q'asaa
Correr
tania
Pintar
samichaa
Lavar
t'axsua
Leer
liyia
Caer
jaquttaa
Bailar
thuqhua
Cortar
kharia, kuchua
Enterrar
allt'aa
Mentir
k'arisia
Robar
lunthataa
Recordar
amtasia
Trabajar
irnaqaa
Tirar
chhikhaa
Herir
wallaqaa
Llorar
jachaa
Empujar
lukhua
Escribir
qilqaa
Cuidar
ujaa
Verbos - Arunaka
Utilizaremos como ejemplo para conjugar el verbo Cantar, que en aymara se dice:kirkia.
Verbo KIRKIA = CANTAR
MODO INFINITIVO
Formas Simples: Infinitivo kirkia (cantar)
Gerundio kirkjtanwa (cantando)
Participio kirktawa (cantado)
MODO INDICATIVO: Formas Simples
Presente
Naya-xa (Yo)
Kirk - JTWA (Canto)
Juma-xa (T)
Kirk - JTAWA (Cantas)
Jupa-xa (El, ella)
Kirk - JIWA (Canta)
Jiwasa-xa (nosotros) (as)
Kirk - JTANWA (Cantamos)
Jumanaka-xa (Vosotros (as),Uds.)
Kirk - JTAPXATAWA (Cantais)
Jupanaka-xa (Ellos, ellas)
Kirk - JTAPXIWA (Cantan)
Pretrito Imperfecto
Naya-xa (Yo)
Kirk - IYATA (cantaba)
Juma-xa (T)
Kirk IYATAWA (cantabas)
Jupa-xa (El, ella)
Kirk- IYIWA (cantaba)
Jiwasa-xa (nosotros (as))
Kirk - IYATANWA (cantabamos)
Jumanaka-xa (Vosotros (as),Uds.)
Kirk - IYAPXTANWA(cantabais, cantaron)
Jupanaka-xa (Ellos, ellas)
Kirk - IYAPXIWA (cantaban)
Pretrito Indefinido
Naya-xa (Yo)
Kirk - TWA (Cant)
Juma-xa (T)
Kirk - TAWA (Cantaste)
Jupa-xa (El, ella)
Kirk - IWA (Cant)
Jiwasa-xa (nosotros) (as)
Kirk - TANWA (Cantamos)
Jumanaka-xa (Vosotros (as),Uds.)
Kirk - TAPXATAWA (Cantasteis, cantaron)
Jupanaka-xa (Ellos, ellas)
Kirk - TAPXIWA (Cantaron)
Futuro Imperfecto
Naya-xa (Yo)
Kirk - INWA (cantar)
Juma-xa (T)
Kirk - INTAWA (Cantaras)
Jupa-xa (El, ella)
Kirk - INIWA (cantar)
Jiwasa-xa (nosotros) (as)
Kirk IANIWA (cantaremos)
Jumanaka-xa (Vosotros (as),Uds.)
Kirk TAPXANTAWA (cantareis, cantaran)
Jupanaka-xa (Ellos, ellas)
Kirk - TAPXANIWA(cantaran)
Pretrito Pluscuamperfecto
Naya-xa (Yo)
Kirk ITAYATA (Haba cantado)
Juma-xa (T)
Kirk ITAYATAWA (Habas catando)
Jupa-xa (El, ella)
Kirk - IYIWA (Haba cantado)
Jiwasa-xa (nosotros) (as)
Kirk - ITAYATANWA (Habamos cantado)
Jumanaka-xa (Vosotros (as) Uds.)
Kirk - ITAPXAYATANWA (Habais cantado,
haban cantado)
Jupanaka-xa (Ellos, ellas)
Kirk - TAPXAYIWA (Haban cantado)
MODOSUBJUNTIVO
Formas Simples
Presente
Naya-xa (Yo)
Kirk - INJTWA(cante)
Juma-xa (T)
Kirk - INJTAWA (cantas)
Jupa-xa (El, ella)
Kirk - INJIWA(cante)
Jiwasa-xa (nosotros) (as)
Kirk - INJTANWA (cantemos)
Jumanaka-xa (Vosotros (as), Uds.)
Kirk - INJTAPXTAWA (canteis, canten)
Jupanaka-xa (Ellos, ellas)
Kirk - INJTAPXIWA (canten)
Formas Simples
Pretrito Imperfecto
Naya-xa (Yo)
Kirk - IRIJTA (cantara o cantase)
Juma-xa (T)
Kirk - IRIJTAWA (cantaras o cantases)
Jupa-xa (El, ella)
Kirk - IRIJI(cantara o cantase)
Jiwasa-xa (nosotros) (as)
Kirk - IRIJTANWA (cantramos o cantsemos)
Jumanaka-xa (Vosotros (as), Uds.)
Kirk - IRIPXIRIJTAWA (cantarais o cantaseis,
cantaran o cantasen)
Jupanaka-xa (Ellos, ellas)
Kirk -IRIPXIRIJIWA (cantaran o cantasen)
Pretrito Pluscuanperfecto
Formas Simples
Naya-xa (Yo)
Kirk IATANA(Hubiera cantado)
Juma-xa (T)
Kirk - IATAMANA (Hubieras cantado)
Jupa-xa (El, ella)
Kirk - IATINA(Hubiera cantado)
Jiwasa-xa (nosotros) (as)
Kirk - IATANWA (Hubiramos cantado)
Jumanaka-xa (Vosotros (as),Uds.)
Kirk- IAPXATAMANA(Hubierais cantado,
Hubieran cantado)
Jupanaka-xa (Ellos, ellas)
Kirk - IAPXATINA (Hubiesen cantado)
MODO IMPERATIVO
Naya-xa (Yo)
Juma-xa (T)
Kirk - TAMA (canta T)
Jupa-xa (El, ella)
Kirk - TANI (cante l)
Jiwasa-xa (nosotros) (as)
Kirk - TAANI (cantemos nosotros (as))
Jumanaka-xa (Vosotros (as),Uds.)
Kirk - TAPXAMA (cantad vosotros, canten
ustedes)
Jupanaka-xa (Ellos, ellas)
Kirk - TAPXANI(canten ellos)
Frases de uso cotidiano - Sapuru arusinaka
a la casa, en la casa, de la casa
utaru, utana, utata
abrgate, puedes tener tos
jantatasima ch'ujuninta
acustese
ikintama
ahora
jichha
ahora s, bien hecho
jichha. suma lurt'atawa
el hombre y la mujer
chachanati warminti
aprate con tu trabajo
jink'a irnaqama
peine su cabello
lak'utama sanusima
as es, eso es
ukhamawa
bese
jarirpasima
buenos das jvenes
suma uru waynanaka
buenos das nios
suma uru yuqallanaka
camine
sarnaqama
camine, venga aqu
sarnaqama akaru purima
caminen
sarnaqapxama
corran
tanipxama
corre
tanima
crtese el pelo
lak'uta kuchurt'asima
crtese las uas
sillunaka kuchurt'asima
cuide su vestuario (no lo ensucie)
suma isima ujanta, janiwa khichhichantasa
dame, dme
churita, churt'ita
debemos lavar la ropa
isi t'axsupxaajtanwa
debes comer pronto
jink'a maq'antama
debes cortarte el pelo
lak'uta kuchurt'asima
debes dormir
juma ikiajtawa
debes lavarte el pelo
lak'uta t'axsusiajtawa
debes obedecer a tus padres
awkima taykama iywa saawa ist'anta
debes usar las uas cortas
jumaxa walja kuchurata sillunaka sarnaqanta
dentro de la casa
uta manqhana
diferentes casas
mayjama utanaka
el nio
yuqalla
la nia
imilla
en aquel tiempo
jaya timpuna, layra timpuna.
este hombre y esta mujer
aka chachanti, aka warminti
estoy enfermo
usutatwa
hagan sus trabajos
irnaqanaka lurt'apxama
hoy da; este da
jichhuru, aka uru
Preguntas tipo - Chikh'inaka
Adnde va este camino?
kawkiruja aka thakhi sarji?
Comiste ya?
maq'tati?
Cmo est tu mam?
kunamasa mamamasti?
Conoces la ciudad?
marka ut'ati?
Cundo volvers?
kunapacha purinta?
Cunto vale?
qawqasa wali?
Cuntos hermanos tienes?
qawqa jilatanitasa?
Dnde est?
kawkinkisa?
Dnde fuiste?
kawkiru sarta?
Dnde te duele?
kawki ustama?
Hacia dnde vas?
kawkiru sarjta?
Por qu lloras?
kunata jachjta?
Por qu te res?
kunata larjta?
Qu animales tienes en tu casa?
kuna uywanaka utamana utjayta?
Qu aves tienes en tu casa?
kuna jamach'inaka utamana utjayta?
Qu comida te gusta ms?
kuna maq'a muspa munirita?
Qu dijo?
kamsisa?
Qu es esto?
kunasa akaja?
Qu novedades hay?
jichha kunanaka utjisa?
Qu te duele?
kunasa ustama?
Sabes cantar?
juma kirkiritati?
Sabes leer?
juma liyt'ritati?
Sabes escribir?
juma qilqiritati?
Te gusta la leche?
juma lichi muniritati?
Te gusta venir aqu a la escuela?
juma aka jach'a yatia utaru puria muniritati?
Vienes atrasado?
qipa qipata purjta?
Qu vas a hacer?
kuna lurantasa?
De quin es este bote?
khistinkisa aka butija?
Qu vas a hacer hoy?
jichha kuna lurantasa?
Por qu no me llamas?
kunata jani jawsista?
Cundo terminas?
kunapacha tukuyanta?
Es tan terrible?
muspa jani walipuniti?
Cul es tu asiento?
kawkisa chukuamaja?
Cundo llegaste?
kunapacha purta?
Tomas agua o jugo?
umacha, jugucha umanta?
Para quin es este caballo?
khistitakisa aka kawalluja?
Qu te pasa?
kuna jumaruxa pastama?
Tienes hambre?
maq'a aythamti?
Imperativos - Lurt'aaja
lvese el pelo, la cabeza
lak'uta t'axsusima, p'iqi t'axsusima
lvese la cara
uynaja jarisima
lvese las manos
amparanaka jarisima
lvese las orejas
jinchhunaka jarisima
lvese los dientes
laka ch'aka jarisima
lvese los pies
kayunaka jarisima
limpie sus zapatos, tiene barro
zapatuma jarisima, iq'iniwa
lmpiese la nariz
nasama pichharasima
no bebas vino, puede hacerte dao
jani vino umantati, jani wali luririjtama
no debes mentir
janiwa k'arisiati
no debes robar
janiwa lunthathaati
no debes ser flojo
janiwa jayraati
no ensucies tus cosas
janiwa kusasanaka khuchhichaati
no fumes, puede hacerte dao
janiwa fumaati, jani waliwa, usuyiriwa
no rompa su vestuario
janiwa isima wikhakhantati
no saldr
janiwa mistuti
no vendr
janiwa puriati
no vendr ms
jani puniwa puriati
que venga tu madre
mamama purpana
que venga tu padre
tatama purpana
saldr
mistuawa
salgan todos
tajpacha mistupjama
la saludar
aruntaawa
salude, usted
juma arunt'ama
sintense, tome asiento
chuqt'am, juma chuqt'asima
tenga cuidado con su herida
usutchata suma ujanta
tome su remedio
qullama umt'asima
trae agua
uma apanima
vaya afuera, salga
anqaru sarama, sarama
vayan ustedes dos
paypacha sarapjama
ven con tu madre
mamamanti purima
ven con tu padre
tatamanti purima
venga para ac, adelante
akaru purima, layrjaru
vengan todos para ac
akaru tajpachhanaka puripxama
vigila, cuida los animales
junch'ukima, suma ujanta uywanaja
vuelvan temprano
qalti qalt'ita puripxjanta
vuelvan todos
tajpachha puripxanta
me voy a descansar
naya samart'asiri saraa
vmonos
jina, sarjatana
Indicaciones - Chiqachaa
no fue as
jani ukhamanti
nos vemos luego
puniwa jikhisiani
nuestra casa (dual)
jiwasana uta
nuestra casa (plural)
jiwasanakana utasa
por aqu, a este lado
akakaru, aksaru
qu bueno que hayas venido
walipuniwa purtt'ataxa
ya casi termino mi tarea
puni tukuyta tariyaa
yo tambin
nayaxa ukhamaraki
estoy cansada
muspa qaritata
se ha oscurecido
ch'amaqxiwa
Los nmeros - Wakhua
Unidades -
Sapanaja
maya
paya
kimsa
pusi
phisqa
suxta
paqalqu
kimsaqalqu
lltunka
Decenas -
P tunka
10
tunka
20
p tunka
30
kimsa tunka
40
pusi tunka
50
phisqa tunka
60
suxta tunka
70
paqalqu tunka
80
kimsaqalqu tunka
90
lltunka tunka
Centenas -
Patakanaja
100
m pataka
200
p pataka
300
kimsa pataka
400
pusi pataka
500
phisqa pataka
600
suxta pataka
700
paqalqu pataka
800
kimsaqalqu pataka
900
lltunka pataka
Mil
Waranqa
Figuras y cuerpos geomtricos
Cuadrado
pusi k'uchu
Tringulo
kimsa k'uchu
Crculo
muyu
Rombo
pusi puntani
Romboide
puyt'u
Esfera
muruk'u
Cilindro
chhuqulla
Cono
suyt'u
Los colores - Saminaja
Blanco
janq'u
Negro
ch'ara
Rojo
wila
Amarillo
k'illu
Verde
chu'xa
Caf
ch'umphi
Azul
larama
Anaranjado
wila q'illu
Morado
k'ulli
Gris
uqi
Rosado
janq'u wila
Celeste
janq'u larama
Los meses del ao - Marana phaxsinaja
Enero
chinuqa
Febrero
anata
Marzo
achuqa
Abril
qasiwi
Mayo
llamayu
Junio
marat'aqa
Julio
willkakuti
Agosto
llumpaqa
Septiembre
sata
Octubre
taypisata
Noviembre
lapaqa
Diciembre
jalluqallta
Estaciones del ao
Otoo
awtipacha
Invierno
thayapacha
Primavera
lakakpacha
Verano
jallupacha
Los das de la semana - Simana Urunaja
Lunes
chinuka uru
Martes
sajra uru
Mircoles
wara uru
Jueves
illapa uru
Viernes
ch'aska uru
Sbado
kurmi uru
Domingo
inti uru
Divisin del tiempo segn el da el da - Timpu t'aqaptata
Hoy
jichha
Anoche
arama
Anteanoche
qharuru jayp'u
Ayer
masuru
Anteayer
masuru waruru
Maana
qhara uru
Pasado maana
jurpuru
En la maana
qalt'i qalt'ita
La noche
arama
El da
uru
La madrugada
qhanattata
El amanecer
qhanthati
En la noche
aramana
Sali el sol
inti jalsuwa
Es de da
urujiwa
Es de noche
aramawa
Es en la tarde
jayp'uta
De noche, demasiado tarde
aramata, aramt'ata
Al atardecer
jayp'una
Astros - Wara waranaja
El Sol y la Luna
inti phaxsinti
Marte
martisa
Via Lctea
alajpacha
Las estrellas
wara wara
El lucero de la maana
antawara
El lucero de la tarde
achachi wara wara
Luna llena
urt'ata
Luna nueva
machaqa phaxsi
Familiares - Wila masi
ancianos
awichunaja
abuela
jach'a mama
abuelo
jach'a tata
bisabuela
mama jach'amma
bisabuelo
tata jach'atta
cuada
ipata
cuado
masano
marido-esposa (matrimonio)
chachawarmi
beb
wawa
hermana
kullaka
hermano
jilata
hombre adulto
chacha
mujer adulta
warmi
madre
tayka, mama
nia chica
imilla
nio
yuqalla
novio
wayna
novia
tawaqu
padrastro
parastru
madrastra
marasta
padre
awki
suegra
taych'i
suegro
awkch'i
nuera
yujch'a
yerno
tullqa
ta
tya
to
tyo
Alimentos - Maq'anaja
Pescado
chhallwa
Carne de vacuno
wakunu aycha
Carne de cerdo
khhuchhi aycha
Carne de pollo
chhiwchhi aycha
Cebolla
siyuylla
Papa
ch'uqi
Camote
apichu
Ajo
ajusa
Meln
ch'umaa uma
Sanda
santilla
Durazno
rurasnu
Frutilla
wallqa
Pltano
platano
Chirimoya
chirimuya
Pia
apia
Organos de los sentidos
Vista
nayra
Odo
jinchhu
Gusto
laka laxra
Olfato
nasa
Tacto
llamkhaa