‘
EL MUNDO TSIMANE
‘
Nación Tsimane
Se permite la reproducción total o parcial de este libro sólo cuando no tenga fines comerciales
ni de lucro. Se debe citar siempre la fuente. Este libro es propiedad de la nación Tsimane´.
El MUNDO TSIMANE´
Primera edición 2011-05-16
Agradecimientos a :
Proyecto EIBAMAZ
NIÑOS UNIDAD EDUCATIVA PUERTO MENDEZ – TSIMANE´
COMUNIDAD PUERTO MENDEZ Gran Consejo Tsimane’
Felipe Mayer Roca
René Hiza Nate, Ignacio Cari Nate, Mauricio Maito, German Caity Lero, Demecia Pache Canchi Unidad Educativa de Puerto Méndez - Dirección Distrital de San Borja
Virginia Nate Roca, Carmelo Durvano Nate, Ramón Caity Lero, Carmela Durvano Nate
Pablo Canchi Temba, Javier Sanchez Pache, Delmira Caity Lero, Cecilio Caity Durvano Responsable de la Unidad de Políticas de Intraculturalidad, Interculturalidad y Plu-
Benjamín Caity Durvano, María Durvano Caity, Román Caity Durvano, Isabel Hiza Jave, Mateo rilingüismo - MINISTERIO DE EDUCACION
Apo Canchi, Nestor Canchi Pache, Carlos Cari Caity, Julio Vargas Huanca. Wálter Gutiérrez Mena
Alumnos UE Puerto Mendez Coordinación General y Asistencia Técnica UNICEF
Adán Pari Rodríguez
Celinda Maito Pache, Fermina Maito PAche, Osman Durvano Caity, Mario Pache Caity
Fermina Apo Caity, David Durvano Caity, Antonio Caity Durvano, Edwin Caity Hiza Apoyo Financiero
Rebeca Caity Durvano, Juvenal Caity Durvano, Jeremías Caity Durvano, Alberto Maito Caity, Cooperación del Gobierno de Finlandia a Bolivia - UNICEF
Tico Caity Durvanos, Magdalena Caity Durvano, Zenia Maito Pache, Rosauro Cari Pache, Efraín
Maito Pache, Elvis Maito Pache, Alexander Durvano Durvano, Mauricio HIsta Jave, Delma Cari Traduccion
Durvano, Ramona Caity Durvano, Yoselin Caity Durvano, Donia Caity Durvano, Bill Durvano RENE HIZA NATE
Durvano, Yorvin Apo Caity, Sandy Maito Pache, Dionicio Pache Caity, Cupertino Caity Durvano.
Guión
Ximena Martinez B.
Bolivia – 2011 Ilustración
Julián Mamani Calle
Una producción de “Asociación de Trabajadores en Arte, Cultura y Educación Popular TACEP Diagramación
Email: tacepculturabol@[Link] Eduardo Nuñez Bustillos
I. Presentación
Estos materiales llegarán a todas las escuelas tsimanes y esperamos que
La presente cartilla de “EL MUNDO TSIMANE´” tiene como objetivo la recu- sirva para la enseñanza y aprendizaje de la literatura tsimane´, para el
peración literaria de la nación indígena Tsimane, para la implementación de la aprendizaje de la lectura y escritura tsimane’, y para la interculturalización
educación intracultural, intercultural y plurilingüe en las aulas, con niños y niñas de todos los bolivianos y bolivianas mediante la comprensión e interacción
de las tierras bajas de Bolivia. con la inmensa riqueza literaria y vastos conocimientos sobre ciencias,
matemática, sociedad, cosmovisión y otros que están aún pre-
La Constitución Política del Estado Plurinacional reconoce el derecho de 36 sentes en cada una de estas 36 naciones indígenas.
naciones indígenas en el territorio boliviano, quienes a través de éstos y otros
trabajos en curso, en el marco de la ejecución del EIBAMAZ, plantean un nuevo Finalmente, gracias al trabajo del SEDUCA del Beni, que mediante un
modelo educativo no sólo pertinente social, cultural y linguísticamente, sino acuerdo firmado con el TACEP (Trabajadores en Arte, Cultura y Educa-
mediante el ejercicio directo de su participación en el diseño, planificación y ción Popular) y el apoyo financiero y técnico de UNICEF – EIBAMAZ, es
ejecución de dicho modelo educativo. que contamos con este maravilloso paquete de materiales didácticos que
consisten en: esta cartilla impresa a todo color, un DVD en formato de
dibujo animado y otro DVD en formato tridimensional de estas mismas
historias, actuadas por niños y niñas tsimane de Puerto Mendez.
Puerto Mendez, abril del 2011
1 2
Yo vivo en Puerto Méndez a orillas del río Maniqui, entre árboles y monte.
I. El mundo tsimane´ Para nosotros todo tiene vida, las plantas, los ríos, el cielo, el monte, los
animales, existe un jichi
El mundo Tsimane´ fue creado por Diojity, él nos hizo de barro y como hay
tierra de diferentes colores, algunos somos más morenos que otros, porque
hay tierra negra y tierra blanca.
Nuestros mayores nos enseñan acerca de nuestro pueblo y nos dicen que los
tsimane nos encontramos dispersos por diferentes regiones en el Beni y en
La Paz, ya sea por el río Yacuma como a orillas del río Maniqui donde se
encuentra la mayoría. La fiesta de Puerto Méndez es el 27 de agosto.
3 4
II. La chicha de yuca Una: Cuando la yuca se hace hervir, se la cuela, se hace hervir
nuevamente y así se repite.
La segunda: Luego de que la yuca está pelada, se la corta en trozos
Tenemos diferentes alimentos hechos con arroz, charque, plátano, y diferentes y se machaca en el tacú, luego se hace hervir, se cuela y se sirve.
productos como la yuca. Cuando tenemos sed, tomamos la chicha de yuca. Las
abuelas nos dicen cómo se hace. Pero para hacer chicha de yuca primero de-
bemos cosecharla y eso se realiza de seis meses a un año. Los niños o niñas no
deben entrar al chaco porque pueden enfermarse. Se saca de unas cinco o seis Tomamos chicha después del almuerzo porque es nuestro alimento y en las
plantas que es lo que nos alcanza y se deja el resto para que dure. Normalmente fiestas de la comunidad también hacemos chicha y festejamos.
transportamos la yuca en nuestros maricos o en jasayé que es un bolso hecho de
hoja de motacú.
Nuestras abuelas
hacen la chicha, de
yuca, de maíz, de
plátano. Hay dos
formas de hacerla :
De diez unidades grandes de yuca salen cinco litros de chicha y eso hacen
diez tutumas pequeñas, y en tutumas grandes salen cinco.
5 6
III. El Cocoxsi La resina del corocho sirve para curar cortaduras y heridas.
Las plantas son hermanas y además nos curan de las enfermedades,Los abuelos El palo diablo o Chilchi es bueno para diarrea y para el pu-
curan con hierbas medicinales del monte, para los tsimane´ el curandero o sabio chichi, se saca la corteza o cáscara y se hace mate o se mastica
se llama Cocoxsi, ellos transmiten su conocimiento para curar enfermedades: la corteza.
El Eré es un arbusto de la familia del Ajo ajo y cura
El Titi es de la familia del bibosi: se saca la resina y se la gripe; se saca las hojas y el tallo y se prepara ras-
prepara con un poco de agua para curar lombrices. pado con agua, y se toma. También se saca la raíz,
se la raspa para que la mujer embarazada tome con
agua para que no tenga problemas al nacer el bebé.
El cedro es muy querido y casi no existe, es medicina,
de la cáscara se hace mates que quitan la diarrea..
La papaya es también medicinal,
cuando el fruto está maduro se
El gabetillo guambasón es también para la
parte y se saca las semillas, se la
diarrea, se saca la corteza, se prepara como
come para botar las lombrices.
mate y es muy fuerte.
7 8
IV. Somos pescadores
Ahora se pesca con malla también, existen dos tipos de mallas, una de
hilo y una de nylon; hay mallas grandes, medianas, pequeñas. Con la mal-
El río Maniqui es nuestro amigo y cuando pedimos permiso al guardián la se saca los peces más rápidamente, no como con flecha o anzuelo.
podemos pescar de diferentes maneras, con barbasco, con red o con anzuelo.
Nuestros abuelos nos enseñaban a pescar, antes lo hacían con flecha,
pero llevaban en su marico tejido por las abuelas un cuchillo y anzuelo, pescan Hay mallas para peces grandes y mallas para
para mantener a la familia: peces pequeños. Se malla al río introducien-
do la malla y copando todo el río, se saca
pez zapato, sardinas, sábalos, varios p e c e s
diferentes pero también hay otros animales
peligrosos, como los lagartos y víboras sicurís
que pueden mordernos, pero normalmente
Hacen barbasco de resina de ochoo y ellos mis- salen de noche. La malla se desata con cui-
mos siembran el chitó que es un veneno que se plan- dado y se la introduce entre todos, también
ta, con ello se hace barbasco y se hace dormir a los se logra encontrar petas, pero hay que orillar
peces;También se usa un bejuco del monte que se lla- muy bien para que salgan los pescados. .
ma huashí. También llevan el anzuelo que era de hilo
de algodón; la semilla del motacú se parte conmachete
y se encuentra el gusano que nos sirve de anzuelo.
9 10
V. Tallado en madera
Sacamos un tronco de balsa, partimos con hacha,
medimos en nuestra cara qué tanto hay que cortar
y lo hacemos igual. Se talla con el cuchillo para que
Somos artesanos, tenemos madera balsa para tallar y hacer máscaras, Mauricio
salga como una cara y luego se pinta; aquí hacemos
Maito es el profesor, él hace música y además nos enseña a tallar.
las máscaras de Dyojity y Michá para la fiesta como
lo hacían antes, no olvidamos nuestra costumbre.
Nuestros abuelos tallaban esta madera para las
danzas, se hacen las máscaras, ahora nosotros
también la tallamos, participamos en la fiesta
con esta máscara. Se busca madera balsa seca
y se corta, se talla, se pinta y se utiliza.
11 12
VI. Tejemos maricos
Primero se siembra el algodón, se cosecha y se quitan las semillas o pepas
para poder hilar. Hay una tiza del monte que sirve para el hilo y que éste
sea más consistente y el hilado salga fino. Cuando el hilo está listo se em- Luego de que el tejido está terminado se quita el pa-
pieza, se arma la palca de madera balsa; se hacen dos palcas para tejer lito que lo sujeta, se llama tape, al sacarlo sale el
maricos. marico. Cuando ya está terminado se le da la forma
completa para llevar todo en él. Las niñas aprenden
desde los doce años, es cuando ya han aprendido a
hacer un marico, el esposo se lo pedirá para trans-
portar el pescado, la caza o lo que se cosecha del
monte.
13 14
I. Mo´ jac Tsimanes
Mo´ jac Tsimanes jämtyé mu´ dojity, mu´ nash jämsin nojca; juayeya´ chime´dye
moya´ jac yijyi yiidye´ mo´in, porejquin tsun tyireja; cacaij na mo´ya´ jac
tsincai judyeya jac jáibai .
Dibajo
Yu bä´yi puerto Medez ya´ sinve mu´ cojiro Maniqui, sonya´ judyeya därä´m.
Tsundyes räj me´chui tsa´si´m, mom därä´in, mu´in jebacdye´ in, mo´ya´chime
a´mo´ in ojñis, mu´nach o´pito; tabedyes nash a´mo´ mu; I´dojore´….. ju-
dyeya´ me´nasch h´äyi tsam vaj cuts räjtum.
Tsuntyi´ isho´muntyi´ in ji´chäyin tsun in mo´bä´yedye´ tsun, judyeya´ jintsun
in tsan in tsun tsimane´ pai bä´ja´ much much beni^can judyeya´ la pac^can,
chime´dye mu coj yajcama, onicdaiyaij bä´ja´ sinve cojiro maniquí. Mo´nash
feshta Puerto Mendez si´ 27 ya´ agosto.
15 16
II. Mo´ shoc dye´ oýi • Yiris : junqui´che mo´o´yi ji´vainnac, sha-
jrac, judyeya´ cuvij qui ji´vainac.
• Päräjis: Aty juiys´mo´ o´yi nunac, sha´avacqui miqui´mun ju-
Mo´ya nash yijyi säcsedye jämtye` tsun charqui aroshtumty; pe´re, judyeyea dyeya´ qui cochac tacocon, chataqui ji´vainac, shajrac judyeya´ tyec .
yijyi sicdye´ mo o´yi . Jun´qui´ chuc jajri tsun, tyei tsan chocdye´ o´yi .
Mo´in jäye´in jintsunin junchuc jämtac . Jämtac ya´mo´shocdye´ oýi tashche´ • S´dcsi ujai tsun cahta´aquí fajche´tyei shocdye´
choyac aty qui nam jäbänyis ivaj jam juijya´ yin´s yis yomodye; Mu´m miqui tsun cacarjna mo´ tsunsi chime´ sbcsedye´ judyeya
nuntyi´in miqui´munsi´m jam jemoñe´^cac quijodye can in tupu; mo´m feshta jurjya bäyedyes tsun jämtye´ tsun shocdye´ fes-
are´rei in. Tac jämdyeyä canam jamjuijya´ jäbän pech´ junqui chuc tupuj ju- tadyes.
dyeya´ yu´tac tocya´ nujqui yaini yocsi tacya´ pajqui yejcoi. Räjyai suraican
cacan oyi tra chime´ybu´can mu´nas jüchaty jämtac shan manais.
Tsumsi jämtye shocyen ´in, mo´o´yi, tara; pére. Mo´
ya´ pärä jämtacdye´ mo´ shacdyes o´yi.
Yiri´tac särä´ därmunsi´ o´yi shupqui nash ^canam
ritro shocdye´ mo´ nash yiritac erepaj juijmiquimuntyi´
can, canam erepaj juij därtyi´can.
17 18
III. El cocojsi´ • Muere´ yiris därä jam därsi´ pendye` mu´ ajos jämnash
ajadyey; jÄcac shan mu´ judyeya´ pechmu´ bulirimu´ foitoi
jeyac pechma ojñi´tum yu´tac judyeya´ tyec . chime jäcac mo´
bubirimu, toifoi yeyac pechmu pajqui mo´ penava´tumsi tyei
Mo´därä´ in tsunsi voji´ in in mo´nash pinitui are´redye` in Muin viya in piñi- pajqui jäm carij, ava´mo´ basdyi´ya´.
dye´ däräcansi´ ya´in, tsimanety ´ pinitucsity cocojsi´ jete in – muin nash ji´ji ye´
chidye´ ma´in junchuc pinituc mo´ Are´redyen.
• Mo´ pofi jäm chime´ piñidyedyes, aty
• Mu´titij pendye´mu´ bucuty, jacac ^chäsh mu´ ojñituns dam ijtsi ya´ mo´ väshmo´ chetac jäcac vejmo;
ya´tac m me´ba´yi ujac mu´ oya´ vo´co^cantyi´ jeban Paqui va´quecte oya.
• Mu´ siano Jämsi´sun arajdye itsij quin, mo´sho´pa´mu´
Ji´vainac jäm Väsdyes
• mu´chäsh mo asbabas jäm piñidyedyes tätsitidyes.
• Mu chij jÄm VÄsdyety judyeya´ñÄpo´yedyety,
jäcac sho´pa´ mu´ jivainac jam juijya´cacha´nac.
19 20
Quin nash chime´ tabiin saji´ya; mo´ya´ nash pärä saji´in yiris nash buma
IV. Tsun nashtabity judyeya´ chime´ nairo; mo´ya´; moya nash saji´ därsi; jäm anic därsi; mo´ya´
miquis. Saji´ya´ nash damdye ji´jäcdyi´ cavintum tabedye´ m, jam jeñej ijmeya´
yovi´ya; mo´ya´ saji´ därsidyes tabedye´ m judyeya´ mo´ya´ saji´ moya saji´
miquisdyes tabedye im. Sajiyeja´ juijya´ coibe´jej´a` cojiro^can, ji´jäcdyi nash
Mu´ cojiro maniquí mu´nash tsuntyi´ pendye´ junqui´ chuc codyete tsun mu´ tabedye´ vatse, cumin, vonejin, yocsi´ chime´ tabedye´ ji´jäcdy´ im, chime qui
cojcaityi´ tabeye´ me´ tupuj tabi tsun jedye´ ya´ cui, ñutytidye ya; safi´ ya; nam mo´ya´tsäquisis in, muin co´shijtore´ in judye´ nas sicori orij nash tupaj
yovi´ ya´ tsuntyi´ viya´ in jächäyintsan in junchuc tabeja; caja´ ijme, caja´ saral caravsin im, mo´in qui nam tsedyedye´ shupqui´ in.
jämtacdye jäyes mo´ ^cancaja´ cochino judyeya´ yovi´ ysun, me´ tabaja´ paj-
qui me´ ji´säcsaca ra´ aua´ tsun.
Mo´saji´dajnac anijtum judyeya´
Jämtye´ ñutytyedye´ in cnojfotos ya´ chäsh Yiri´yajeyac, chime´ nash jämdyeya´
mu´ chime´ qui´in mo´ chito´ mo´ nash vene- Ji´jäcdyi´meme´ in, jemoñe´ qui nam chija´
notum, mo´ya´ nash ñutychi in ujacsi tabedye´ tabeja´ Pajqui tupuj jäcja´ tabedye´
in; chime nsah mu´ya´ cayaya´ däräcun vashi´
nash ty mu; chime nash tabi in yovi´ya buma´
nash yovidyety mu´ mi, chime nash queve in
quimta vijrecan mo´ nash jacdyes jäm.
21 22
V. Queyacdye´ mo son
Tsantyi viya´inque´ye´son in feshtacandyes jicavitidyes
Tsun nash chime chij jämtye´cuij´si ´ jedye´, mo´ya´nash son cajñere´ pajqui Jamtacsi opojin cäsbu´yiti vejyad vejyadyety, ^quin yejcoij jämtye´ tsum mo´
jämtac mu´ opojin, (mascaras) Mauricio Maito mu´nash ji´chiyacsity (profe- son queyacsi; ji´caviti tsun feshta^con cäs opojcân cäs opojcân.
sor) Mu´nash jämtye´ jimacdye´ judyeya´ chima´ ji´chäyin tsun jun´chuc quevac mu ^cajñere chartety judyeya´ tätsac, queyac quere´bac taitac
Que´yacdye´ mo´son. judye´cästac vejya.
Jäcte Tsum TÄtsactyi´ cajñere; che´tete t´sum ^paquidye´ ya´
tupujjiti tsum vejya´ junqui´ chucra tÄtsac judyeya´ me´qui qui
Jäntac. Que´yac cochinoya´ pajqui shupqui jeneja´dye vejya´
judyeya´ quichime taitac; jämte tsum opoi yodyeidyem dojity
u judyeya´ Micha´u feshtacan ji´cavitidyety yojdyem jämtaqui
urueya jiquej in, jamnash tsun yaquintui cuijsi´ yicdye´
23 24
VI. Tejemos maricos
Aty ujac ya´ mo´ panacdye´ tsic chacjetac mo tapi;
me´ jämi mo´ sarai. Aty ujacya´ jemoñe´ cavac jänmo´
^panacdye´ mo: Mo´in pen nanas in yacchuti´ yiri´tac
Tashche´ quite tsum mu bajna; vädac judyeya´ bitsac va´cac vejmu´ pajqui pärä´jiyi yomodye´ in aty jämtye´ sarai in.
me´ tupuj vic jämtac buma: Mo´aya´ nash mo´nana´ (tiza) däräcan mucu´cân Mu Vämtyi´ codacsi pajqui caimo´ sarai tabequi, däräi
ji´dacdyi; mo´nasch shamacdye´che´ yu´tac. Pajqui jäm shupqui buma: Aty sacaqui därä´c´ân.
mu´ja´ cutstyity buma´ Chata´qui jäcac daca´ son cajñere; pärä´buyi´ yu´tac
daca´ pajqui mo´che´ panac mo´ sarai.
25 26