Selfstudys Com File
Selfstudys Com File
Chapter
12
çfrykse f=[Link]; Qyu
Qyu f : A → B O;qRØ[Link]; gksxk ;fn f ,dSdh vkPNknd (Domain and range of inverse trigonometric functions)
gks rFkk ;g bl izdkj ifjHkkf"kr gS] fd f (x ) = y ⇒ f −1 (y) = x
çzfrykse f=[Link]; Qyuksa ds xzkQ Qyu Mksesu (D) jsat (R)
(Graphs of inverse trigonometric functions) π π ⎡ π π⎤
sin −1 x −1 ≤ x ≤ 1 ;k [−1, 1] − ≤θ ≤ ;k ⎢− 2 , 2 ⎥
(i) y = sin x dk
–1
xzkQ (ii) y = cos x dk
–1
xzkQ 2 2 ⎣ ⎦
Y Y cos −1 x −1 ≤ x ≤ 1 ;k [−1, 1] 0 ≤θ ≤π ;k [0, π ]
(1, π/2) (–1, π/2)
−∞ < x < ∞ vFkkZr~ π π ⎛ π π⎞
tan −1 x − <θ < ;k ⎜− , ⎟
x ∈ R ;k (−∞, ∞) 2 2 ⎝ 2 2⎠
−∞ < x < ∞ vFkkZr~
X X cot −1 x 0 <θ <π ;k (0, π )
x ∈ R ;k (−∞, ∞)
O O (1, 0)
π
θ ≠ ,0 ≤ θ ≤ π
x ≤ −1, x ≥ 1 2
−1
sec x ;k (−∞, − 1] ∪ [1, ∞)
(–1, –π/2) (iv) y = cot x dk xzkQ ⎡ π ⎞ ⎛π ⎤
;k ⎢0 , 2 ⎟ ∪ ⎜ 2 , π ⎥
–1
(iii) y = tan x dk
Y –1
xzkQ Y ⎣ ⎠ ⎝ ⎦
π π
y = π/2 θ ≠ 0, − ≤θ ≤
y=π x ≤ −1, x ≥ 1 2 2
cosec −1 x
;k (−∞, − 1] ∪ [1, ∞) ⎡ π ⎞ ⎛ π⎤
;k ⎢ − 2 , 0 ⎟ ∪ ⎜ 0, 2 ⎥
X ⎣ ⎠ ⎝ ⎦
O (0, π/2)
(1, π/2)
cos −1 (cos θ ) = θ , tcfd 0 ≤ θ ≤ π
(–1,π)
π π
tan −1 (tan θ ) = θ , tcfd − <θ < ,
y = π/2 X 2 2
O
cot −1 (cot θ ) = θ , tcfd 0 < θ < π
π π
X sec −1 (sec θ ) = θ , tcfd 0 ≤ θ < ;k <θ ≤π
O (1,0) (–1, –π) 2 2
π π
cosec −1 (cosec θ ) = θ , tcfd − ≤ θ < 0 ;k 0 < θ ≤
çfrykse Qyuksa ds çkUr ,oa ifjlj 2 2
508 çfrykse f=[Link]; Qyu
⎡ x + y + z − xyz ⎤ −1 1
(7) tan −1 x + tan −1 y + tan −1 z = tan −1 ⎢ ⎥ (4) 3 sin −1 x = sin −1 (3 x − 4 x 3 ), ;fn ≤x≤
⎣ 1 − xy − yz − zx ⎦ 2 2
1
(8) tan −1 x 1 + tan −1 x 2 + .......... + tan −1 x n (5) 3 sin −1 x = π − sin −1 (3 x − 4 x 3 ) , ;fn < x ≤1
2
⎡ S − S 3 + S 5 − .......... . ⎤
= tan −1 ⎢ 1 ⎥ (6) 3 sin −1 x = −π − sin −1 (3 x − 4 x 3 ), ;fn − 1 ≤ x < − 1
⎣ 1 − S 2 + S 4 − S 6 + ........ ⎦ 2
tgk¡ S k ; x1 , x 2 ,........, x n ds [Link] dk ;ksx çnf'kZr djrk gSA (7) 2 cos −1 x = cos −1 (2 x 2 − 1) , ;fn 0 ≤ x ≤ 1
xy − 1 (8) 2 cos −1 −1
x = 2π − cos (2 x − 1) ,
2
;fn −1 ≤ x ≤ 0
(9) cot −1 x + cot −1 y = cot −1
y+x
1
(9) 3 cos −1 x = cos −1 (4 x 3 − 3 x ) , ;fn ≤ x ≤1
−1 −1 −1 xy + 1 2
(10) cot x − cot y = cot
y−x
1 1
(10) 3 cos −1 x = 2π − cos −1 (4 x 3 − 3 x ), ;fn − ≤x≤
−1 −1 −1 2 2
(11) sin x + sin y = sin { x 1 − y + y 1 − x } ;
2 2
1
;fn −1 ≤ x , y ≤ 1 ,oa x 2 + y 2 ≤ 1 ;k ;fn xy < 0 ,oa x 2 + y 2 > 1 (11) 3 cos −1 x = 2π + cos −1 (4 x 3 − 3 x ), ;fn − 1 ≤ x ≤ −
2
(12) sin −1 x + sin −1 y = π − sin −1 { x 1 − y 2 + y 1 − x 2 }, ⎛ 2x ⎞
(12) 2 tan −1 x = tan −1 ⎜ ⎟, ;fn −1 < x ≤ 1
⎝1− x ⎠
2
;fn 0 < x , y ≤ 1 ,oa x 2 + y 2 > 1
⎛ 2x ⎞
(13) sin −1 x + sin −1 y = −π − sin −1 { x 1 − y 2 + y 1 − x 2 }, (13) 2 tan −1 x = π + tan −1 ⎜ 2 ⎟
, ;fn x > 1
⎝1− x ⎠
;fn −1 ≤ x ; y < 0 ,oa x 2 + y 2 > 1 ⎛ 2x ⎞
(14) 2 tan −1 x = −π + tan −1 ⎜ ⎟, ;fn x < −1
⎝1 − x ⎠
2
−1 −1 −1
(14) sin x − sin y = sin { x 1 − y − y 1 − x },
2 2
⎛ 2x ⎞
;fn −1 ≤ x ; y ≤ 1 ,oa x 2 + y 2 ≤ 1 ;fn ;k xy > 0 ,oa x 2 + y 2 > 1 . (15) 2 tan −1 x = sin −1 ⎜ ⎟ , ;fn −1 ≤ x ≤ 1
⎝1 + x ⎠
2
⎛ 3x − x3 ⎞ −1 1
;fn −1 ≤ x , y ≤ 1 ,oa x + y ≤ 0 (20) 3 tan −1 x = tan −1 ⎜⎜ ⎟,
⎟ ;fn <x<
⎝ 1 − 3x
2
⎠ 3 3
(19) cos −1 x − cos −1 y = cos −1 { xy + 1 − x 2 1 − y 2 },
⎛ 3x − x3 ⎞ 1
;fn −1 ≤ x , y ≤ 1, ,oa x ≤ y . (21) 3 tan −1 x = π + tan −1 ⎜⎜ ⎟ ,
⎟ ;fn x >
⎝ 1 − 3x
2
⎠ 3
(20) cos −1 x − cos −1 y = − cos −1 { xy + 1 − x 2 1 − y 2 }, ⎛ 3x − x3 ⎞ 1
(22) 3 tan −1 x = −π + tan −1 ⎜⎜ ⎟ ,
⎟ ;fn x < −
;fn −1 ≤ y ≤ 0, 0 < x ≤ 1 ,oa x ≥ y . ⎝ 1 − 3x
2
⎠ 3
1 1 ⎡ 3a2 x − x 3 ⎤
(1) 2 sin −1 x = sin −1 (2 x 1 − x 2 ) , ;fn − ≤x≤ x
2 2 (24) tan −1 ⎢ 2 2 ⎥
= 3 tan −1
⎣⎢ a(a − 3 x ) ⎦⎥ a
1
(2) 2 sin −1 x = π − sin −1 2 x 1 − x 2 , ;fn ≤ x ≤1 ⎡ 1 + x2 + 1 − x2 ⎤ π 1
2 (25) tan −1 ⎢ ⎥ = + cos −1 x 2
−1 ⎢ 1 + x2 − 1 − x2 ⎥ 4 2
(3) 2 sin −1 x = −π − sin −1 (2 x 1 − x 2 ) , ;fn − 1 ≤ x ≤ ⎣ ⎦
2
510 çfrykse f=[Link]; Qyu
1−x 1 x2 2 xy y2
(26) tan −1 = cos −1 x − cos θ + 2 = sin 2 θ .
1+ x 2 a2 ab b
π x2 −1
− ≤y ≤0.
2 (c) 1 − x2 (d) x2 −1
−1
2. sin(cot x) = [MNR 1987; MP PET 2001; DCE 2002]
" sin −1 x , cos −1 x , tan −1 x dks Øe'k% arc sin x , arc cos x ,oa
(a) 1 + x2 (b) x
arc tan x Hkh fy[krs gSaA 2 −3 / 2
(c) (1 + x ) (d) (1 + x 2 )−1 / 2
" ;g /;ku nsuk pkfg, ;fn dqN ugha dgk x;k gS rc o`Ùkh; ⎛ 5 ⎞
izfrykse Qyuksa dk eq[; eku gh ysrs gSaA 3. cos ⎜ sin −1 ⎟=
⎝ 13 ⎠
π 12
−
12
" ;fn tan −1 x + tan −1 y + tan −1 z = gks] rks (a)
13
(b)
13
2
xy + yz + zx = 1 . 5
(c) (d) buesa ls dksbZ ugha
12
" ;fn tan −1 x + tan −1 y + tan −1 z = π gks] rks x + y + z = xyz . 4. cot −1 (− 3 ) =
π 5π
π (a) − (b)
" ;fn sin −1 x + sin −1 y + sin −1 z = gks] rks 6 6
2
π 2π
(c) (d)
x + y + z + 2 xyz = 1 .
2 2 2
3 3
5. 1 + cot 2 (sin −1 x ) =
" ;fn sin −1 x + sin −1 y + sin −1 z = π gks] rks
1
(a) (b) x2
x 1 − x 2 + y 1 − y 2 + z 1 − z 2 = 2 xyz . 2x
1 2
(c) (d)
" ;fn cos −1 x + cos −1 y + cos −1 z = 3π gks] rks x2 x
xy + yz + zx = 3 . 6.
1
;fn sin −1 = tan −1 x , rks x =
2
" ;fn cos −1 x + cos −1 y + cos −1 z = π gks] rks 1
(a) 3 (b)
x + y + z + 2 xyz = 1 .
2 2 2 3
1
3π (c) (d) buesa ls dksbZ ugha
" ;fn sin −1 x + sin −1 y + sin −1 z = gks] rks xy + yz + zx = 3 . 2
2
⎛ 1 + x2 −1⎞
7. tan −1 ⎜ ⎟=
" −1 −1
;fn sin x + sin y = θ gks] rks cos −1
x + cos −1
y =π −θ . ⎜ x ⎟
⎝ ⎠
;fn cos −1 x + cos −1 y = θ gks] rks sin −1 x + sin −1 y = π − θ . 1
" (a) tan −1 x (b) tan −1 x
2
π (c) 2 tan −1 x (d) buesa ls dksbZ ugha
" ;fn tan −1 x + tan −1 y = gks] rks xy = 1 .
2 −1 x
8. tan =
π a2 − x 2
−1 −1
" ;fn cot x + cot y = gks] rks xy = 1 . 1 ⎛x⎞ ⎛x⎞
2 (a) sin −1 ⎜ ⎟ (b) a sin −1 ⎜ ⎟
a ⎝a⎠ ⎝a⎠
x y
" ;fn cos −1 + cos −1 = θ gks] rks ⎛x⎞ ⎛a⎞
a b (c) sin −1 ⎜ ⎟ (d) sin −1 ⎜ ⎟
⎝a⎠ ⎝x⎠
çfrykse f=[Link]; Qyu 511
9. cos(tan −1 x ) = [MP PET 1988; MNR 1981] 19. sin cot −1 tan cos −1 x dk eku gS
[Bihar CEE 1974]
1
(a) 1+ x2 (b) π
1+ x2 (a) x (b)
2
(c) 1+ x 2
(d) buesa ls dksbZ ugha (c) 1 (d) buesa ls dksbZ ugha
10. tan ⎡sec −1 1 + x 2 ⎤ = x
⎢⎣ ⎥⎦ 20. sin −1 =
x +a
1
(a) (b) x
x x x
(a) cos −1 (b) cosec −1
1 x a a
(c) (d)
1+ x2 1+ x2 x
(c) tan −1 (d) buesa ls dksbZ ugha
−1
11. sec [sec(−30 )] = o
[MP PET 1992] a
(c) sin −1
x − sin −1
x (d) buesa ls dksbZ ugha ⎛ 3 ⎞⎟
26. sin −1 ⎜ − dk eq[; eku gS [Roorkee 1992]
1− x 1 ⎜ 2 ⎟
17. ;fn tan −1 = tan −1 x , rks x = ⎝ ⎠
1+ x 2 −2π −π
(a) (b)
(a) 1 (b) 3 3 3
1 4π 5π
(c) (d) buesa ls dksbZ ugha (c) (d)
3 3 3
⎛ 7π ⎞ ⎡ ⎛ 7 ⎞⎤
18. cos −1 ⎜ cos ⎟= 27. cot ⎢cos −1 ⎜ ⎟⎥ = [Karnataka CET 1994]
⎝ 6 ⎠ ⎣ ⎝ 25 ⎠ ⎦
7π 5π 25 25
(a) (b) (a) (b)
6 6 24 7
π 24
(c) (d) buesa ls dksbZ ugha (c) (d) buesa ls dksbZ ugha
6 25
512 çfrykse f=[Link]; Qyu
π 3π 39. lehdj.k sin −1 x = 2 tan −1 x dk gy leqPp; gksxk
28. ;fn ≤x≤ , rc sin −1 (sin x ) cjkcj gS
2 2 [AMU 2002]
(a) x (b) − x (a) {1, 2} (b) {–1, 2}
(c) π + x (d) π − x (c) {–1,1, 0} (d) {1, 1/2, 0}
40. cos(tan −1 (tan 2)) dk eku gksxk [AMU 2002]
29. ;fn π ≤ x ≤ 2π , rc cos −1 (cos x ) cjkcj gS
(a) x (b) −x (a)
1
(b) −
1
(c) 2π + x (d) 2π − x 5 5
30. −1
sin (sin 10 ) dk eku gS (c) cos 2 (d) − cos 2
(a) 10 (b) 10 − 3π π
41. ;fn sin −1 x + sin −1 y + sin −1 z = rc x 2 + y 2 + z 2 + 2 xyz
(c) 3π − 10 (d) buesa ls dksbZ ugha 2
⎛1 − x ⎞ dk eku gS [Pb. CET 2002]
31. tan −1 ⎜ ⎟ , 0 ≤ x ≤ 1 , ds vf/kdre o U;wure eku gSa (a) 0 (b) 1
⎝1 + x ⎠ (c) 2 (d) 3
π ⎡π
(a) 0, π (b) 0, ⎛ 3 ⎞⎟⎤
4 42. sin ⎢ − sin −1 ⎜ − ⎥=
⎢⎣ 2 ⎜ 2 ⎟⎥
π π π π ⎝ ⎠⎦
(c) − , (d) ,
4 4 4 2 3 3
(a) (b) −
32. ;fn x v/kukRed lqxzkg (Permissible) eku j[krk gS] rc 2 2
sin −1 x = 1 1
(c) (d) −
(a) cos −1 1 − x 2 (b) − cos −1 1 − x 2 2 2
43. sin[cot −1 (cos tan −1 x )] =
(c) cos −1 x2 −1 (d) π − cos −1 1 − x 2
x x
⎡ ⎛
2 (a) (b)
−1 3 ⎞ ⎤
33. ⎢sin⎜ tan ⎟⎥ = [EAMCET 1983] x +2
2
x +12
⎣ ⎝ 4 ⎠⎦
1 x2 +1
3 5 (c) (d)
(a) (b) x2 + 2
5 3 x2 + 2
(c)
9
(d)
25 44. ;fn sin[cot −1 (x + 1)] = cos(tan −1 x ) , rc x =
25 9 [IIT Screening 2004]
5π ⎞ 1 1
⎛ (a) − (b)
34. sin −1 ⎜ sin ⎟ dk eq[; eku gS [MP PET 1996] 2 2
⎝ 3 ⎠
9
5π 5π (c) 0 (d)
(a) (b) − 4
3 3
4 3
π 4π 45. cos −1 + tan −1 =
(c) − (d) 5 5
3 3 27 11
⎛ 3 ⎞ (a) tan −1 (b) sin −1
35. x dk og eku] tks lehdj.k tan −1 x = sin −1 ⎜⎜ ⎟ dks larq"V
⎟
11 27
⎝ 10 ⎠ 11
(c) cos −1 (d) buesa ls dksbZ ugha
djrk gS] gksxk [Pb. CET 1999] 27
(a) 3 (b) –3 1 1
1 1 46. sin −1 x + sin −1 + cos −1 x + cos −1 =
(c) (d) − x x
3 3 π
(a) π (b)
36. sec(cosec −1 x ) = [Kurukshetra CEE 2001] 2
(a) cosec (sec −1
x) (b) cot x 3π
(c) (d) buesa ls dksbZ ugha
(c) π (d) buesa ls dksbZ ugha 2
1 1
37. tan −1 x dk ifjlj (jsat) gksxk [DCE 2002] 47. 2 tan −1 + tan −1 =
3 2
⎛ π⎞ ⎛ π π⎞
(a) ⎜π , ⎟ (b) ⎜ − , ⎟ (a) 90 o (b) 60 o
⎝ 2⎠ ⎝ 2 2⎠
(c) 45 o (d) tan −1 2
(c) (−π , π ) (d) (0, π )
⎛ 1⎞
38. ;fn θ = sin −1 [sin(−600 o )] , rc θ dk ,d laHkkfor eku gksxk 48. tan ⎜ 90 o − cot −1 ⎟ =
⎝ 3⎠
[Kerala (Engg.) 2002]
2
π π (a) 3 (b)
(a) (b) 3
3 2
1 1
2π −2π (c) (d)
(c) (d) 3 10
3 3
çfrykse f=[Link]; Qyu 513
⎡ 4 2⎤ π
49. tan ⎢cos −1 + tan −1 ⎥ = 59. ;fn tan −1 2 x + tan −1 3 x = , rks x =
⎣ 5 3⎦ 4
[IIT 1983; EAMCET 1988; MP PET 1990; MNR 1992] [Roorkee 1978, 80; MNR 1986; Pb. CET 2001;
Karnataka CET 2002]
(a) 6/17 (b) 17/6
(c) 7/16 (d) 16/7 1
(a) – 1 (b)
−1 −1 −1 6
50. tan 1 + tan 2 + tan 3=
π π 1
(a) (b) (c) − 1, (d) buesa ls dksbZ ugha
2 4 6
buesa ls dksbZ ugha π
(c) 0 (d) 60. ;fn cot −1 x + tan −1 3 = , rks x =
3 5 2
51. cot −1 + sin −1 = (a) 1/3 (b) 1/4
4 13
(c) 3 (d) 4
63 12
(a) sin −1 (b) sin −1 3 24
65 13 61. 2 sin −1 + cos −1 =
5 25
65 5
(c) sin −1 (d) sin −1 π 2π
68 12 (a) (b)
2 3
52. ;fn cos −1 x + cos −1 y + cos −1 z = π , rks [Roorkee 1994]
5π
(c) (d) buesa ls dksbZ ugha
(a) x + y + z + xyz = 0
2 2 2
3
(b) x 2 + y 2 + z 2 + 2 xyz = 0 ⎡ 1 1⎤
62. cos ⎢ tan −1 + tan −1 ⎥ =
(c) x + y + z + xyz = 1
2 2 2 ⎣ 3 2⎦
[MP PET 1991; MNR 1990]
(d) x 2 + y 2 + z 2 + 2 xyz = 1
1 3
53. ;fn tan −1 x − tan −1 y = tan −1 A, rks A = [MP PET 1988] (a) (b)
2
2
(a) x −y (b) x +y
1 π
x −y x +y (c) (d)
(c) (d) 2 4
1 + xy 1 − xy −1 −1
63. tan x + cot (x + 1) =
π
54. ;fn tan −1 x + tan −1 y + tan −1 z = , rks (a) tan −1 ( x 2 + 1) (b) tan −1 (x 2 + x )
2
[Karnataka CET 1996] (c) tan −1 (x + 1) (d) tan −1 ( x 2 + x + 1)
(a) x + y + z − xyz = 0 (b) x + y + z + xyz = 0
xy + 1 yz + 1 zx + 1
(c) xy + yz + zx + 1 = 0 (d) xy + yz + zx − 1 = 0 64. cot −1 + cot −1 + cot −1 =
x −y y−z z−x
x −1 x +1 π (a) 0 (b) 1
55. ;fn tan −1 + tan −1 = , rks x =
x+2 x+2 4 (c) cot −1 x + cot −1 y + cot −1 z (d) buesa ls dksbZ ugha
1 1
(a) (b) − a+x a−x π
2 2 65. ;fn tan −1 + tan −1 = , rks x 2 =
a a 6
5 1 (a) (b)
(c) ± (d) ± 2 3a 3a
2 2
(c) 2 3a 2
(d) buesa ls dksbZ ugha
56. cos −1 1 − x + sin −1 1 − x = 3 4
π
66. ;fn cos −1 − sin −1 = cos −1 x , rks x = [AMU 1978]
(a) π (b) 5 5
2 (a) 0 (b) 1
(c) 1 (d) 0 (c) –1 (d) 2
⎡ 1 1⎤ cot −1 3 + cosec −1 5 =
57. cos ⎢ 2 cos −1 + sin −1 ⎥ = [IIT 1981] 67.
⎣ 5 5⎦ π π
(a) (b)
2 6 2 6 3 4
(a) (b) −
5 5 π π
(c) (d)
1 1 6 2
(c) (d) −
5 5 1−x 2
1− x 2
68. tan −1 + cos −1 =
a−b b −c 2x 1+ x2
58. tan −1 + tan −1 =
1 + ab 1 + bc π π
(a) (b)
(a) tan −1 a − tan −1 b (b) tan −1 a − tan −1 c 4 2
(c) tan −1
b − tan −1
c (d) tan −1
c − tan −1
a (c) π (d) 0
514 çfrykse f=[Link]; Qyu
86. (sin −1 x )3 + (cos −1 x )3 ds vf/kdre o U;wure eku gSa 95. sin −1 x + cos −1 x = [Pb. CET 1997; DCE 2002]
π π π3 π3 π π
(a) (b)
(a) − , (b) − , 4 2
2 2 8 8
(c) –1 (d) 1
7π 3 π 3
(c) , (d) buesa ls dksbZ ugha 96. tan −1
1 1
+ tan −1 =
8 32 2 3
1 [MP PET 1997, 2003; UPSEAT 2000;
87. ;fn a < , (sin −1 x )3 + (cos −1 x )3 = aπ 3 ds gyksa dh la[;k gS
32 Karnataka CET 2001; Pb. CET 2004]
(a) 0 (b) 1 (a) 0 (b) π / 4
(c) 2 vuUr (d) (c) π /2 (d) π
88. −1 −1
;fn k ≤ sin x + cos x + tan x ≤ K , rc −1 ⎛ 1 ⎞ ⎛ 2 ⎞
97. tan −1 ⎜ ⎟ + tan −1 ⎜ ⎟ = [DCE 1999]
π ⎝ ⎠
11 ⎝ 12 ⎠
(a) k = 0, K = π (b) k = 0, K =
2 ⎛ 33 ⎞ ⎛1⎞
(a) tan −1 ⎜ ⎟ (b) tan −1 ⎜ ⎟
π ⎝ 132 ⎠ ⎝2⎠
(c) k= ,K =π (d) buesa ls dksbZ ugha
2 ⎛ 132 ⎞
(c) tan −1 ⎜ ⎟ (d) buesa ls dksbZ ugha
5π 2 ⎝ 33 ⎠
89. ;fn (tan −1 x )2 + (cot −1 x )2 = , rc x cjkcj gS
8 2π
98. ;fn tan −1 x + 2 cot −1 x = , rks x dk eku gksxk
(a) –1 (b) 1 3
(c) 0 buesa ls dksbZ ugha
(d) [Karnataka CET 1999]
−1
90. ;fn tan( x + y ) = 33 rFkk x = tan 3, rc y gksxk (a) 2 (b) 3
⎧ 1 1⎫ π
93. sin ⎨sin −1 + cos −1 ⎬ = [EAMCET 1985] (a) 0 (b)
⎩ 2 2⎭ 2
(a) 0 (b) –1 2π 10 π
(c) (d)
(c) 2 (d) 1 3 3
4 1 102. ;fn 4 sin −1 x + cos −1 x = π , rc x dk eku gksxk
94. sin −1 + 2 tan −1 = [ISM Dhanbad 1971]
5 3 [UPSEAT 2001]
π π (a) 0 (b)
1
(a) (b)
2 3 2
π 3 1
(c) (d) buesa ls dksbZ ugha (c) − (d)
4 2 2
516 çfrykse f=[Link]; Qyu
⎡ 1 + x2 + 1 − x2 ⎤
8. tan −1 ⎢ ⎥=
⎢ 1 + x2 − 1 − x2 ⎥
⎣ ⎦
π 1 π
(a) + cos −1 x 2 (b) + cos −1 x 2
4 2 4
π 1 π 1
⎡ 1 − sin x + 1 + sin x ⎤ (c) + cos −1 x (d) − cos −1 x 2
−1 4 2 4 2
1. cot ⎢ ⎥= [MNR 1986]
⎣⎢ 1 − sin x − 1 + sin x ⎦⎥ ⎛ 3⎞
9. lehdj.k sin −1 x − cos −1 x = cos −1 ⎜⎜ ⎟ j[krk gS
(a) π − x (b) 2π − x ⎟
⎝ 2 ⎠
x x dksbZ gy ugha vf}rh; gy
(c) (d) π − (a) (b)
2 2
(c) vuUr gy (d) buesa ls dksbZ ugha
⎡ ⎛ 2π ⎞⎤ ⎛ ⎞
sin −1 ⎢sin⎜
n 2m
2. ⎟⎥ dk eq[; eku gS [IIT 1986] 10. ∑ tan −1 ⎜ ⎟ cjkcj gS
⎣ ⎝ 3 ⎠⎦ m =1 ⎝m +m +2⎠
42
2π 2π ⎛ n2 + n ⎞ ⎛ n2 − n ⎞
(a) − (b) (a) tan −1 ⎜⎜ 2 ⎟ (b) tan −1 ⎜⎜ 2 ⎟
3 3 ⎟ ⎟
⎝n +n+2⎠ ⎝n −n+2⎠
4π
(c) (d) buesa ls dksbZ ugha ⎛ n2 + n + 2 ⎞
3 (c) tan −1 ⎜⎜ ⎟
⎟ (d) buesa ls dksbZ ugha
⎝ n +n ⎠
2
−1 −1
3. ;fn θ = tan a, φ = tan b rFkk ab = −1, rks θ − φ =
π
π 11. tan −1 x (x + 1) + sin −1 x2 + x +1 = ds okLrfod gyksa dh
(a) 0 (b) 2
4 la[;k gS [IIT 1999]
π (a) 'kwU; (b) ,d
(c) (d) buesa ls dksbZ ugha
2 (c) nks (d) vuUr
11π
;fn tan(cos −1 x ) = sin⎛⎜ cot −1 ⎞⎟ , rks x =
1
4. 12. lehdj.k 2 cos −1 x + sin −1 x = ds gy gksaxs [AMU 1999]
⎝ 2⎠ 6
(a) dksbZ gy ugha dsoy ,d gy
(b)
5 5
(a) ± (b) ± (c) nks gy rhu gy
(d)
3 3
13. ;fn tan −1 x + tan −1 y + tan −1 z = π , rc x + y + z =
5
(c) ± (d) buesa ls dksbZ ugha [Kerala (Engg.) 2002]
3 (a) xyz (b) 0
π (c) 1 (d) 2xyz
5. ;fn fdlh x ∈ (−1, 1) ds fy;s sin −1 x = , rc cos −1 x =
5 ⎡ a−b θ⎤
[IIT 1992] 14. 2 tan −1 ⎢ tan ⎥ = [Dhanbad Engg. 1976]
⎣⎢ a + b 2 ⎥⎦
3π 5π
(a) (b) ⎛ a cos θ + b ⎞
10 10 (a) cos −1 ⎜ ⎟
⎝ a + b cos θ ⎠
7π 9π
(c) (d)
10 10 ⎛ a + b cos θ ⎞
(b) cos −1 ⎜ ⎟
⎝ a cos θ + b ⎠
6. ;fn cos −1 p + cos −1 q + cos −1 r = π rks
p 2 + q 2 + r 2 + 2 pqr = ⎛ a cos θ ⎞
[Karnataka CET 2004] (c) cos −1 ⎜ ⎟
⎝ a + b cos θ ⎠
(a) 3 (b) 1
(c) 2 (d) –1 ⎛ b cos θ ⎞
(d) cos −1 ⎜ ⎟
⎡π 1 a⎤ ⎡π 1 a⎤ ⎝ a cos θ + b ⎠
7. tan ⎢ + cos −1 ⎥ + tan ⎢ − cos −1 ⎥ =
⎣4 2 b⎦ ⎣4 2 b⎦ 15. ;fn 2 tan −1 (cos x ) = tan −1 (cosec 2 x ), rc x dk eku gksxk
[MP PET 1999] [UPSEAT 2002]
π
(a)
2a
(b)
2b (a) (b) π
b a 2
a b π π
(c) (d) (c) (d)
b a 6 3
çfrykse f=[Link]; Qyu 519
11 c 12 a 13 c 14 d 15 c sin θ 1 − (1 / x ) 2
vc] tan θ = = = x2 −1 .
16 b 17 c 18 b 19 a 20 c cos θ 1/ x
21 d 22 b 23 c 24 a 25 b
2. (d) ekuk cot −1 x = θ ⇒ x = cot θ
26 b 27 d 28 d 29 d 30 c vc cosec θ = 1 + cot 2 θ = 1 + x 2
31 b 32 b 33 c 34 c 35 a 1 1 1
∴ sin θ = = ⇒ θ = sin −1
cosec θ 1+ x 2
1+ x2
36 a 37 b 38 a 39 c 40 c
41 b 42 c 43 d 44 a 45 a ⎛ ⎞
∴ sin (cot −1 x ) = sin ⎜ sin −1 ⎟ 1
⎜ ⎟
46 a 47 d 48 c 49 b 50 d ⎝ 1+ x ⎠ 2
51 a 52 d 53 c 54 d 55 c 1
= = (1 + x 2 ) −1 / 2 .
56 b 57 b 58 b 59 b 60 c 1+ x 2
5 5
61 a 62 a 63 d 64 a 65 c 3. (a) ekuk sin −1 = x ⇒ sin x =
13 13
66 b 67 b 68 b 69 d 70 b
25 12
71 b 72 d 73 d 74 d 75 a
⇒ cos x = 1 − =
169 13
76 c 77 b 78 a,d 79 c 80 d ⎛ 5 ⎞ ⎛ 12 ⎞ 12
⇒ cos ⎜ sin −1 ⎟ = cos ⎜ cos −1 ⎟= .
81 d 82 d 83 a 84 c 85 b ⎝ 13 ⎠ ⎝ 13 ⎠ 13
5π
86 c 87 a 88 a 89 a 90 c 4. (b) cot −1 (− 3 ) = π − cot −1 ( 3 ) = .
6
91 d 92 c 93 d 94 a 95 b
5. (c) ekuk sin −1 x = θ ⇒ sin θ = x
96 b 97 d 98 c 99 b 100 a
1
101 a 102 b 103 d 104 b 105 a
vc 1 + cot 2 θ = cosec 2θ =
x2
106 d 107 c 108 b 109 d 110 d 1
vr% 1 + cot 2 (sin −1 x ) = .
111 d 112 a 113 b 114 c 115 c x2
1
116 c 117 b 118 c 119 d 120 b 6. (b) fn;k x;k gS fd] sin −1 = tan −1 x
2
121 a,d 122 b 123 b 124 d 125 d π 1
⇒ tan −1 x = ⇒ x = tan 30 o = .
126 b 127 b 128 a 129 a 130 d 6 3
131 a 132 b 133 c 134 c 135 d ⎛ 1 + x2 −1⎞ ⎡ ⎤
⎟ = tan −1 ⎢ 1 + tan θ − 1 ⎥
2
7. (b) tan −1 ⎜
⎜ x ⎟ ⎢ tan θ ⎥
136 c 137 a ⎝ ⎠ ⎣ ⎦
( x = tan θ j[kus ij)
Critical Thinking Questions ⎡ sec θ − 1 ⎤ −1 ⎡ 1 − cos θ ⎤
= tan −1 ⎢ ⎥ = tan ⎢ sin θ ⎥
⎣ tan θ ⎦ ⎣ ⎦
1 d 2 d 3 c 4 b 5 a
⎡ 2 θ ⎤
6 b 7 b 8 a 9 b 10 a
−1
⎢ 2 sin 2 ⎥ −1 θ θ 1 −1
= tan ⎢ ⎥ = tan tan = = tan x .
11 c 12 a 13 a 14 a 15 d θ
⎢ 2 sin cos ⎥θ 2 2 2
⎣⎢ 2 2 ⎦⎥
520 çfrykse f=[Link]; Qyu
x ⎛ a sin θ ⎞ ⎡ π ⎤
8. (c) tan −1 = tan −1 ⎜⎜ ⎟⎟ ( x = a sin θ j[kus ij) ⎢ tan 4 − tan θ ⎥ θ
⎝ a cos θ
−1
a −x
2 2
⎠ ⇒ tan ⎢ ⎥=
⎢ 1 + tan π tan θ ⎥ 2
⎛x⎞ ⎢⎣ 4 ⎥⎦
= tan −1 (tan θ ) = θ = sin −1 ⎜ ⎟ .
⎝a⎠ ⎛π ⎞ θ π θ
⇒ tan −1 tan ⎜ − θ ⎟ = ⇒ − θ =
9. (b) ekuk θ = tan −1
x ⇒ x = tan θ ⎝4 ⎠ 2 4 2
π π 1
1 1 ⇒ θ = = tan −1 x ⇒ x = tan = .
∴ cos θ = = 6 6 3
1 + tan θ 2
1+ x2
⎛ 7π ⎞ ⎧ ⎛ π ⎞⎫
1 18. (b) cos −1 ⎜ cos ⎟ = cos −1 ⎨cos ⎜ π + ⎟⎬
vr% cos θ = cos (tan −1 x ) = . ⎝ 6 ⎠ ⎩ ⎝ 6 ⎠⎭
1+ x2
⎛ π⎞ π π 5π
= cos −1 ⎜ − cos ⎟ = π − cos −1 cos = π − = .
10. (b) tan ⎛⎜ sec −1 1 + x 2 ⎞⎟ = tan ⎛⎜ sec −1 1 + tan 2 θ ⎞⎟ ⎝ 6 ⎠ 6 6 6
⎝ ⎠ ⎝ ⎠
1
( x = tan θ j[kus ij) 19. (a) ekuk cos −1 x = θ ⇒ x = cos θ ⇒ sec θ =
x
= tan (sec −1 sec θ ) = tan θ = x . 1 1
⇒ tan θ = sec 2 θ − 1 = −1 = 1− x2
11. (c) −1
sec [sec (−30 )] = sec (sec 30 ) = 30 .
o −1 o o x2 x
1−x 1
24. (a) ekuk cos −1 x = θ rc x = cos θ
−1
17. (c) gesa Kkr gS fd] tan = tan −1 x
1+ x 2 1 1 − x2
⇒ tan θ = sec 2 θ − 1 = − 1 =
⎡ 1 − tan θ ⎤ 1 x2 x
⇒ tan −1 ⎢ ⎥= θ ( x = tan θ j[kus ij)
⎣ 1 + tan θ ⎦ 2 1− x2
∴ tan (cos −1 x ) = tan θ = .
x
çfrykse f=[Link]; Qyu 521
25. (b) ;g Li"V gSA 36. (a) ge tkurs gS fd sec(cosec x) = cosec (sec x)
–1 –1
⎛− 3 ⎞ ⎛ ⎞ | x|
26. (b) sin −1 ⎜ ⎟ = − sin −1 ⎜ 3 ⎟ = − π . = , | x | >1 ds
⎜ 2 ⎟ ⎜ 2 ⎟ 3 x 2 −1
⎝ ⎠ ⎝ ⎠
fy;sA
⎡ ⎛ 7 ⎞⎤ ⎡ ⎛ 7 ⎞⎤ 7 ;g Li"V gSA
27. (d) cot ⎢cos −1 ⎜ ⎟⎥ = cot ⎢cot −1 ⎜ ⎟⎥ = . 37. (b)
⎣ ⎝ 25 ⎠ ⎦ ⎣ ⎝ 24 ⎠⎦ 24 38. (a) θ = sin −1 [sin(−600 o )]
π 3π ⇒ θ = sin −1 [−(sin 240 o )] = sin −1 [− sin(180 o + 60 o )]
28. (d) gesa Kkr gS fd] ≤x≤
2 2
⎡ ⎛ π ⎞⎤ π
−π π −π π ⇒ θ = sin −1 sin 60 o = sin −1 ⎢sin⎜ ⎟⎥ = .
⇒ ≤ x −π ≤ ⇒ ≤π −x ≤ ⎣ ⎝ 3 ⎠⎦ 3
2 2 2 2
2x
⇒ sin −1 {sin (π − x )} = π − x . 39. (c) sin −1 x = 2 tan −1 x ⇒ sin −1 x = sin −1
1+ x2
29. (d) ;g fn;k x;k gS fd] π ≤ x ≤ 2π 2x
⇒ − π ≥ − x ≥ −2π ⇒ π ≥ 2π − x ≥ 0 ⇒ =x ⇒ x3 − x = 0
1 + x2
⇒ cos −1 {cos (2π − x )} = 2π − x . ⇒ x (x + 1)(x − 1) = 0 ⇒ x = {− 1, 1, 0} .
π π 40. (c) cos[tan −1 (tan 2)] = cos 2 .
30. (c) pw¡fd 3π < 10 < 3π + ⇒ 0 < 10 − 3π <
2 2 π
41. (b) sin −1 x + sin −1 y + sin −1 z =
−π 2
⇒ < 3π − 10 < 0 ⇒ sin −1 {sin (3π − 10 )} = 3π − 10 .
2 sin x = α , sin y = β , sin −1 z = γ j[kus ij
−1 −1
5 ⎡ 1 ⎤
⇒ 2x 2 + 4 x = 4 x + 5 ⇒ x = ± .
−1
⎢x + x +1 ⎥ −1
2 = tan ⎢ ⎥ = tan (x + x + 1) .
2
π ⎢1 − x ⎥
56. (b) cos −1 1 − x + sin −1 1 − x = sin −1 x + cos −1 x = . ⎢⎣ x + 1 ⎥⎦
2
xy + 1 yz + 1 zx + 1
⎛ 1 1 1⎞ ⎛π 1⎞ 64. (a) cot −1 + cot −1 + cot −1
57. (b) cos ⎜ cos −1 + sin −1 + cos −1 ⎟ = cos ⎜ + cos −1 ⎟ x −y y−z z−x
⎝ 5 5 5⎠ ⎝2 5⎠
⎛ ⎞ = cot−1 y − cot−1 x + cot−1 z − cot−1 y
⎛ 1⎞ 24 ⎟=−2 6 .
= − sin ⎜ cos −1 ⎟ = − sin ⎜ sin −1
⎝ 5⎠ ⎜ 25 ⎟ 5 + cot −1 x − cot −1 z = 0 .
⎝ ⎠
⎛ a−b ⎞ ⎛ b −c ⎞
uksV % fo|kFkhZ bls lw= dh rjg ;kn j[ksaA
58. (b) tan −1 ⎜ ⎟ + tan −1 ⎜ ⎟
⎝ 1 + ab ⎠ ⎝ 1 + bc ⎠ a+x a−x π
65. (c) fn;k x;k lehdj.k tan −1 + tan −1 =
a a 6
= tan −1 (a) − tan −1 (b ) + tan −1 (b) − tan −1 (c)
⎛ a+ x a−x ⎞
= tan −1 (a) − tan −1 (c) . ⎜ + ⎟ π
⇒ tan −1 ⎜ a a ⎟=
π ⎛ 2x + 3x ⎞ π ⎜1 − a + x . a − x ⎟ 6
59. (b) tan −1 2 x + tan −1 3 x = ⇒ tan −1 ⎜⎜ ⎟=
⎟ ⎜ ⎟
4 ⎝ 1 − (2 x )(3 x ) ⎠ 4 ⎝ a a ⎠
⎛ 5x ⎞ 5x 2a 2 π 1
⇒ tan −1 ⎜ ⎟ = tan −1 (1) ⇒ =1 ⇒ = tan = ⇒ x 2 = 2 3a 2 .
⎝1 − 6x ⎠ 1 − 6x2
2 2
x 6 3
⇒ 1 − 6x2 = 5x ⇒ 6x2 + 5x − 1 = 0 3 4
66. (b) cos −1 − sin −1 = cos −1 x
⎛ 1⎞ 1 5 5
⇒ (x + 1) ⎜ x − ⎟ = 0 ⇒ x = −1,
⎝ 6⎠ 6 3 16
⇒ cos −1 − cos −1 1 − = cos −1 x
fdUrq – 1 larq"V ugha djrk gSA 5 25
fVªd % fodYi dh tk¡p djsaA Li"Vr% x = 1/6 ds fy;s 3 3
lehdj.k larq"V djrk gS fdUrq x = –1 ds fy;s ughaA ⇒ cos −1 − cos −1 = cos −1 x
5 5
π
60. (c) gesa Kkr gSa fd] cot −1 x + tan −1 3 = ⇒ cos −1 x = 0 ⇒ x = 1 .
2
π 1 π 67. (b) cot −1 3 + cosec −1 5 = cot −1 3 + cot −1 2
⇒ cot −1 x + tan −1 3 = ⇒ tan −1 + tan −1 3 =
2 x 2
⎛ 3 × 2 −1⎞ π
⎛ 1 ⎞ = cot −1 ⎜ ⎟ = cot −1 (1) = .
⎜ +3 ⎟ ⎝ 3+2 ⎠ 4
⇒ tan −1 ⎜ x ⎟ = tan −1 ⎛⎜ 1 ⎞⎟
⎜ 1 ⎟ ⎝0⎠ 68. (b) x = tan θ j[kus ij]
⎜ 1 − .3 ⎟
⎝ x ⎠ 1− x2 1− x2
tan −1 + cos −1
3x + 1 1 2x 1+ x2
⇒ = ⇒ x =3
x −3 0
⎛ 1 − tan 2 θ ⎞ ⎛ ⎞
⎟ + cos −1 ⎜ 1 − tan θ
2
oSdfYid% tSlk fd ge tkurs gSa fd = tan −1 ⎜⎜ ⎟ ⎜ 1 + tan 2 θ
⎟
⎟
π ⎝ 2 tan θ ⎠ ⎝ ⎠
tan −1 x + cot −1 x = , vr% fn;s x;s ç'u ds fy;s
2 π π
= tan −1 (cot 2θ ) + cos −1 (cos 2θ ) = − 2θ + 2θ = .
x = 3 gksuk pkfg,A 2 2
⎛ ⎞ π
⎜ 15 12 ⎛ 15 ⎞
2
⎛ 12 ⎞
2
⎟ sin −1 x + cos −1 x + tan −1 x = + tan −1 x
= cos −1 ⎜ × − 1−⎜ ⎟ 1−⎜ ⎟ ⎟ 2
⎜ 17 13 ⎝ 17 ⎠ ⎝ 13 ⎠ ⎟
⎝ ⎠ −π π π
pw¡fd ≤ tan −1 x ≤ ⇒ 0 ≤ + tan −1 x ≤ π
⎛ 140 ⎞ 2 2 2
= cos −1 ⎜ ⎟.
⎝ 221 ⎠ ∴ K = π,k = 0 .
3 1 3 1 5π 2
83. (a) sin −1 + tan −1 = tan −1 + tan −1 89. (a) (tan −1 x ) 2 + (cot −1 x ) 2 =
5 7 4 7 8
⎛ (3 / 4 ) + (1 / 7 ) ⎞ ⎛ 25 ⎞ π ⎛π ⎞ 5π 2
= tan −1 ⎜⎜ ⎟⎟ = tan −1 ⎜ −1
⎟ = tan 1 = . ⇒ (tan −1 x + cot −1 x )2 − 2 tan −1 x ⎜ − tan −1 x ⎟ =
⎝ 1 − (3 / 4 ) × (1 / 7 ) ⎠ ⎝ 25 ⎠ 4 ⎝2 ⎠ 8
π π2 π 5π 2
84. (c) tan −1 (1 + x ) + tan −1 (1 − x ) = ⇒ −2× tan −1 x + 2(tan −1 x ) 2 =
2 4 2 8
π 3π 2
⇒ tan −1 (1 + x ) = − tan −1 (1 − x ) ⇒ 2(tan −1 x ) 2 − π tan −1 x − =0
2 8
⇒ tan −1 (1 + x ) = cot −1 (1 − x ) π 3π π
⇒ tan −1 x = − , ⇒ tan −1 x = − ⇒ x = −1 .
−1 −1 ⎛ 1 ⎞ 4 4 4
⇒ tan (1 + x ) = tan ⎜ ⎟
⎝1 − x ⎠ 90. (c) x + y = tan −1 33 ⇒ y = tan −1 33 − tan −1 3
⇒ 1+ x =
1
⇒1− x2 =1 ⇒ x = 0. 33 − 3 30
= tan −1 = tan −1 ⇒ y = tan −1 (0 .3) .
1−x 1 + 99 100
⎛ xy ⎞ ⎛ yz ⎞ ⎛ xz ⎞ x − 1 2 x − 1 23 ⎡ (x − 1)(2 x − 1) ⎤
tan −1 ⎜ ⎟ + tan −1 ⎜ ⎟ + tan −1 ⎜⎜ ⎟⎟ + = ⎢1 − ( x + 1)(2 x + 1) ⎥
85. (b) 91. (d)
⎝ zr ⎠ ⎝ xr ⎠ ⎝ yr ⎠ x + 1 2 x + 1 36 ⎣ ⎦
⎡ xy yz xz xyz ⎤ ⇒ 24 x 2 − 23 x − 12 = 0 ⇒ (3 x − 4 )(8 x + 3) = 0 .
⎢ + + − 3 ⎥
−1 ⎢ zr xr yr r ⎥ −1 π ⎛c x −y⎞ ⎛ c − c1 ⎞ ⎛ c − c2 ⎞
= tan ⎢ ⎥ = tan ∞ = 2 . 92. (c) tan −1 ⎜⎜ 1 ⎟ + tan −1 ⎜ 2 ⎟ + tan −1 ⎜ 3 ⎟+
⎛ 2
+ 2
+ 2 ⎞
+ ⎟ ⎜1 + c c ⎟ ⎜1 + c c ⎟
⎢1−⎜ x y z ⎟ ⎥ ⎝ 1
c y x ⎠ ⎝ 2 1 ⎠ ⎝ 3 2 ⎠
⎢ ⎜ r2 ⎟ ⎥
⎣ ⎝ ⎠ ⎦ 1
..... + tan −1
86. (c) gesa Kkr gS fd] (sin −1 x )3 + (cos −1 x )3 cn
= (sin−1 x + cos−1 x )3 − 3 sin −1 x cos −1 x (sin −1 x + cos −1 x ) ⎛ x 1 ⎞ ⎛ 1 1 ⎞
⎜ − ⎟ ⎜ − ⎟
π3 π −1 ⎜ y c1 ⎟ + tan −1 ⎜ c1 c 2 ⎟
= − 3(sin −1 x cos −1 x ) = tan
⎜ x 1 ⎟ ⎜ 1 ⎟
8 2 ⎜1 + . ⎟ ⎜1 + ⎟
π3 3π ⎛π ⎞ ⎝ y c1 ⎠ ⎝ c1 c 2 ⎠
= − sin −1 x ⎜ − sin −1 x ⎟
8 2 ⎝ 2 ⎠ ⎛ 1 1 ⎞
⎜ − ⎟
π 3
3π 2
3π −1 ⎜ c2 c3 ⎟ + ....... + tan −1 1
− sin −1 x + (sin −1 x )2 + tan
= ⎜ 1 ⎟ cn
8 4 2 ⎜1 + ⎟
⎝ c2c3 ⎠
π3 3π ⎡ −1 π −1 ⎤
= + ⎢(sin x ) − 2 sin
2
x⎥ x 1 1 1 1
8 2 ⎣ ⎦ = tan −1 − tan −1 + tan −1 − tan −1 + tan −1
y c1 c1 c2 c2
π3 3π ⎡⎛ −1 π ⎞ ⎤ 3π 3
2
= + ⎢⎜ sin x − ⎟ ⎥ − 1 1 1 1
8 2 ⎢⎣⎝ 4 ⎠ ⎥⎦ 32 − tan −1 + ... + tan −1 − tan −1 + tan −1
c3 c n −1 cn cn
π3 3π ⎛ −1 π⎞
2
= + ⎜ sin x − ⎟ ⎛x⎞
32 2 ⎝ 4⎠ = tan −1 ⎜⎜ ⎟⎟ .
⎝y⎠
π
2
3π
2
π3
∴ U;wure eku gS vkSj pw¡fd ⎛⎜ sin−1 x − ⎞⎟ ≤ ⎛⎜ ⎞⎟ ⎛ 1 1⎞ π
32 ⎝ 4⎠ ⎝ 4 ⎠ 93. (d) sin⎜ sin −1 + cos −1 ⎟ = sin = 1 .
⎝ 2 2⎠ 2
π3 9π 2 3π 7π 3
∴ egÙke eku + × = gSA 4 4 1 3 4
32 16 2 8 94. (a) sin −1 = tan −1 , 2 tan −1 = tan −1 = cot −1
5 3 3 4 3
π3 7π 3
87. (a) fiNys gy }kjk ≤ (sin −1 x )3 + (cos −1 x )3 ≤ π
32 8 vkSj tan −1 x + cot −1 x = .
2
1
;gk¡ a < . vr% gyksa dh la[;k 'kwU; gSA 95. (b) ;g xq.k/keZ gSA
32
88. (a) gesa Kkr gS fd]
526 çfrykse f=[Link]; Qyu
⎛ 1 1 ⎞ ⎛ 5π ⎞ ⎛ 5π ⎞
⎜ + ⎟ 101. (a) cos −1 ⎜ cos ⎟ + sin −1 ⎜ sin ⎟
−1 1 −1 1 −1 ⎜ 2 3 ⎟ ⎝ 3 ⎠ ⎝ 3 ⎠
96. (b) tan + tan = tan
2 3 ⎜ 1 1 ⎟
⎜1 − × ⎟ ⎡ ⎛ π ⎞⎤ ⎡ ⎛ π ⎞⎤
⎝ 2 3 ⎠ = cos −1 ⎢cos ⎜ 2π − ⎟⎥ + sin −1 ⎢sin⎜ 2π − ⎟⎥
⎣ ⎝ 3 ⎠⎦ ⎣ ⎝ 3 ⎠⎦
⎛5⎞ π
= tan −1 ⎜ ⎟ = tan −1 1 = .
⎝5⎠ 4 π π
= − =0.
3 3
⎛ 1 ⎞ ⎛ 2 ⎞
97. (d) tan −1 ⎜ ⎟ + tan −1 ⎜ ⎟
⎝ 11 ⎠ ⎝ 12 ⎠ 102. (b) ge tkurs gSa fd] 4 sin −1 x + cos −1 x = π
⎛ 1 2 ⎞ ⇒ 3 sin −1 x + sin −1 x + cos −1 x = π
⎜ + ⎟
= tan −1 ⎜ 11 12 ⎟ = tan −1 ⎛⎜ 12 + 22 ⎞⎟
⎜ ⎟ ⎝ 130 ⎠ π π
⎜ 1 −
1
×
2
⎟ ⇒ 3 sin −1 x = π − =
⎝ 11 12 ⎠ 2 2
⎛ 34 ⎞ ⎛ 17 ⎞ π 1
= tan −1 ⎜ ⎟ = tan −1 ⎜ ⎟. ⇒ sin −1 x = π / 6 ⇒ x = sin = .
⎝ 130 ⎠ ⎝ 65 ⎠ 6 2
98. (c) fn;s x;s lehdj.k dks fuEu çdkj ls fy[kk tk ldrk gS 103. (d) fn;k x;k gS fd] sin −1 C = sin −1
3
+ cos −1
12
5 13
2π
tan −1 x + cot −1 x + cot −1 x =
3 ⎛ 3 12 ⎞
⇒ C = sin⎜ sin −1 + cos −1 ⎟
2π π π ⎝ 5 13 ⎠
⇒ cot −1 x = − = ⇒ x = 3 .
3 2 6 sin( A + B) = sin A cos B + cos A sin B dk ç;ksx djus ij]
1 1
99. (b) Q cot −1 = cos −1
2 3 12 9 144 56
5 ⇒C= × + 1− 1− ⇒C = .
5 13 25 169 65
vr% fn;s x;s lehdj.k dks fuEu çdkj ls fy[kk tk ldrk gS
⎡ ⎛1 − x 2 ⎞ ⎛ ⎞⎤
⎟ + cos −1 ⎜ 1 − x
2
1 π sin ⎢ tan −1 ⎜⎜ ⎟⎥
sin −1 x + cos −1 = 104. (b) ⎟ ⎜1 + x 2 ⎟
5 2 ⎢⎣ ⎝ 2x ⎠ ⎝ ⎠⎥⎦
⎡ 3⎤ −1 ⎡ 1 ⎤
⇒ sin A (1 − sin 2 A) + sin B (1 − sin 2 B) + sin C 1 − sin 2 C 106. (d) sin −1 ⎢ ⎥ − sin ⎢ ⎥ = 60 − 30 = 30 .
o o o
⎣⎢ 2 ⎥⎦ ⎣2⎦
= 2 sin A sin B sin C. ……(ii)
107. (c) fn;k x;k gS] cos −1 x + cos −1 y + cos −1 z = 3π
⇒ a (1 − a 2 ) + b (1 − b 2 ) + c (1 − c)2 = 2 abc ,
Q 0 ≤ cos −1 x ≤ π
tcfd sin −1 a + sin −1 b + sin −1 c = π .
∴ 0 ≤ cos −1 y ≤ π vkSj 0 ≤ cos −1 z ≤ π
;gk¡ cos −1 x = cos −1 y = cos −1 z = π
çfrykse f=[Link]; Qyu 527
⇒ x = y = z = cos π = −1 ⎡ 1 ⎤
⎢ − cos α ⎥
∴ xy + yz + zx = (−1)(−1) + (−1)(−1) + (−1)(−1) ⇒ tan −1 ⎢⎢ cos α ⎥ = x ⇒ tan x = 1 − cos α
⎥
= 1 +1 +1 = 3 . ⎢ 1 + cos α ⎥ 2 cos α
⎢⎣ cos α ⎥⎦
⎧ ⎛ −1 ⎞ −1 ⎛ − 1 ⎞ ⎫ π
108. (b) cos ⎨cos −1 ⎜ ⎟ + sin ⎜ ⎟⎬ = cos = 0 .
⎩ ⎝ 7 ⎠ ⎝ 7 ⎠⎭ 2 α
2 sin 2
1 − cos α 2 = tan 2 ⎛⎜ α ⎞⎟ .
∴ sin x = =
⎡ ⎛3⎞ ⎛ 3 ⎞⎤ 1 + cos α α ⎝2⎠
tan ⎢sin −1 ⎜ ⎟ + cos −1 ⎜⎜ ⎟⎥
2
109. (d) 2 cos
⎝ ⎠ ⎟ 2
⎣⎢ 5 ⎝ 13 ⎠⎥⎦
113. (b) tan −1 (x ) + tan −1 (y ) + tan −1 (z ) = π
⎛ 3 2 ⎞
⎜ + ⎟
⎛ 3 2⎞ ⇒ tan −1 x + tan −1 y = π − tan −1 z
⎟ = tan ⎜ tan ⎟
−
= tan ⎜ tan −1 + tan −1 1 4 3
⎝ 4 3⎠ ⎜ 3 2 ⎟
⎜ 1− . ⎟ x+y
⎝ 4 3 ⎠ ⇒ = − z ⇒ x + y = − z + xyz
1 − xy
⎡ 17 12 ⎤ 17 ⇒ x + y + z = xyz
= tan ⎢ tan −1 × = .
⎣ 12 6 ⎥⎦ 6
xyz ls Hkkx nsus ij]
⎡ 1 1⎤ 1 1 1
⎡ −1 1 −1 1 ⎤
⎢ −1 2 − 3 ⎥ + + =1.
110. (d) tan ⎢ tan − tan = tan ⎢ tan ⎥ yz xz xy
⎣ 3 ⎥⎦ ⎢ 1
1+ ⎥
2
⎢⎣ 6 ⎥⎦ uksV % fo|kFkhZ bl ç'u dks lw= dh rjg ;kn j[ksaA
⎡1 ⎛ 2a ⎞ 1 ⎛ 1 − a2 ⎞⎤
⎛1 6⎞ 1 tan ⎢ sin −1 ⎜ ⎟ + cos −1 ⎜⎜ ⎟⎥
= tan tan −1 ⎜ × ⎟ = . 114. (c) ⎟
⎝6 7⎠ 7 ⎣⎢ 2 ⎝1 + a ⎠ 2
2
⎝1 + a
2
⎠⎦⎥
3π ⎛π π ⎞
;k cos(α + β ) = cos ⎛⎜ ⎞
−γ ⎟ tan ⎜ + ⎟ = ∞
⎝4 4⎠
tks fd fodYi (c) }kjk fn;k tkrk gSA
⎝ 4 ⎠
112. (a)
⎡ 1
tan −1 ⎢
⎤
⎥ − tan
−1
[ cos α ] = x ⇒ 1 − 2x 2 =
1 1 8
⇒ 2x 2 = 1 − =
⎣ cos α ⎦ 9 9 9
4 2
⇒ x2 = ⇒x =± .
9 3
528 çfrykse f=[Link]; Qyu
117. (b) gesa Kkr gS fd] 2 tan −1 (cos x ) = tan −1 (2cosec x ) 3− 5 3+ 5 2
⇒ tan θ = × = .
⎛ 2 cos x ⎞ −1
2 3+ 5 3+ 5
⇒ tan −1 ⎜ ⎟ = tan (2 cosec x )
⎝ 1 − cos 2 x ⎠ 122. (b) ekuk x = tan 2 θ ⇒ θ = tan −1 x
2 cos x 1 ⎛ 1−x⎞
= 2 cosec x ⇒ 2 cos x = 2 sin x vc, cos −1 ⎜ ⎟
sin 2 x 2 ⎝1 + x ⎠
;k sin x = cos x 1 ⎛ 1 − tan 2 θ ⎞
= cos −1 ⎜ ⎟
π 2 ⎜ 1 + tan 2 θ ⎟
⇒x= . ⎝ ⎠
4
1 2θ
= cos −1 cos 2θ = = θ = tan −1 x .
⎛ 3⎞ ⎡ ⎛ 9 ⎞⎤ 2 2
118. (c) tan ⎜ 2 cos −1 ⎟ = tan ⎢cos −1 ⎜ 2 . − 1 ⎟⎥
⎝ 5⎠ ⎣ ⎝ 25 ⎠⎦ ⎛ 1⎞ ⎡ ⎛ 2 / 3 ⎞⎤
123. (b) sin⎜ 4 tan −1 ⎟ = sin ⎢ 2 tan −1 ⎜⎜ ⎟⎟⎥
{Q 2 cos −1 x = cos −1 (2 x 2 − 1) } ⎝ 3⎠ ⎣ ⎝ 1 − (1 / 9 ) ⎠⎦
⎡ 3⎤ ⎛ 2 × (3 / 4 ) ⎞
⎡ 49 ⎤ = sin ⎢ 2 tan −1 ⎥ = sin sin −1 ⎜⎜ ⎟⎟
⎢ 1− ⎥ ⎣ 4 ⎦ ⎝ 1 + (9 / 16 ) ⎠
−1 ⎛ 7 ⎞ −1 ⎢ 625 ⎥ = − 24
= tan cos ⎜ − ⎟ = tan tan
⎝ 25 ⎠ ⎢ 7 ⎥ 7 3 16 24 ⎛ 2x ⎞
⎢ − 25 ⎥ = × = ⎜Q 2 tan −1 x = sin −1 ⎟
⎣ ⎦ 2 25 25 ⎝ 1+ x2 ⎠
;g Li"V gSA
vr% tan ⎛⎜ 2 cos −1 ⎞⎟ = − .
3 24 124. (d)
⎝ 5⎠ 7 2x
125. (d) pw¡fd 2 tan −1 x = tan −1
⎡ 2 ⎤ 1− x2
⎡ ⎛ 1 ⎞ π ⎤ ⎢ ⎥ 2
119. (d) tan ⎢ 2 tan −1 ⎜ ⎟ − ⎥ = tan ⎢ tan −1 5 − tan −1 (1)⎥
⎣ ⎝ ⎠
5 4 ⎦ ⎢ 1 ⎥ −1 1 ⎡ −1 1 ⎤ −1 5
1− ∴ 4 tan = 2 ⎢ 2 tan = 2 tan
⎣⎢ 25 ⎦⎥ 5 ⎣ 5 ⎥⎦ 1
1−
25
⎛ 5 ⎞
⎜ −1 ⎟
⎡ −1 5 −1 ⎤ − 1 ⎜ 12 ⎟=− 7 . 20
= tan ⎢ tan − tan (1)⎥ = tan tan
⎣ 12 ⎦ ⎜1 + 5 ⎟ 17 = 2 tan −1 10
= tan −1 24 = tan −1
120
⎜ ⎟
⎝ 12 ⎠ 24
1−
100 119
576
1+ x ⎞ π
120. (b) nh x;h lehdj.k gS] 2 cos −1 ⎛⎜ ⎟ = 1 1 120 1
⎝ 2 ⎠ 2 4 tan −1 − tan −1 = tan −1 − tan −1
5 239 119 239
⎛1 + x ⎞ π π 1+ x 120 1
⇒ cos −1 ⎜ ⎟ = ⇒ cos = −
⎝ 2 ⎠ 4 4 2 = tan −1 119 239 = tan −1 (120 × 239 ) − 119
120 1 (119 × 239 ) + 120
1 1+ x 1+ .
⇒ = ⇒1 = 1+ x ⇒ x = 0 . 119 239
2 2 π
⇒ tan −1 1 = .
⎡1 ⎛ 5 ⎞⎤ 4
121. (a, d) tan ⎢ cos −1 ⎜ ⎟⎥
⎢⎣ 2 ⎜ 3 ⎟⎥ 1− x2 π
⎝ ⎠⎦ 126. (b) 3 sin −1
2x
− 4 cos −1 + 2 tan −1
2x
=
1+ x 2
1+ x 2
1−x 2
3
1 5 5
ekuk cos −1 = θ ⇒ cos 2θ = x = tan θ j[kus ij]
2 3 3
⎛ 2 tan θ ⎞ ⎛ 1 − tan 2 θ ⎞
1 − tan 2 θ 5 1 − tan 2 θ 3 sin −1 ⎜ ⎟ − 4 cos −1 ⎜⎜ ⎟
⎟
fdUrq cos 2θ = ⇒ = ⎝ 1 + tan θ ⎠
2
⎝ 1 + tan θ
2
⎠
1 + tan 2 θ 3 1 + tan 2 θ
⇒ 5 + 5 tan 2 θ = 3 − 3 tan 2 θ ⎛ 2 tan θ ⎞ π
+ 2 tan −1 ⎜ ⎟=
⎝ 1 − tan 2 θ ⎠ 3
3− 5
⇒ ( 5 + 3) tan 2 θ = 3 − 5 ⇒ tan 2 θ = ⇒ 3 sin −1 (sin 2θ ) − 4 cos −1 (cos 2θ )
3+ 5
π
(3 − 5 ) 2 3− 5 + 2 tan −1 (tan 2θ ) =
⇒ tan 2 θ = ⇒ tan θ = 3
4 2
ifjes;hdj.k djus ij] π π
⇒ 3(2θ ) − 4 (2θ ) + 2(2θ ) = ⇒ 6θ − 8θ + 4θ =
3 3
çfrykse f=[Link]; Qyu 529
π π π 1 x +y
⇒θ = ⇒ tan −1 x = ⇒ x = tan = = 1 ; x + y + xy = 1 .
6 6 6 3 1 − xy
⎡ ⎛ 1 ⎞⎤ π
127. (b) sin ⎢ 2 tan −1 ⎜ ⎟⎥ + cos [tan −1 (2 2 )] 133. (c) sin −1 (1 − x ) − 2 sin −1 x =
⎝ 3 ⎠⎦ 2
⎣
⎛π ⎞
⎡ 2/3 ⎤ ⇒ sin −1 (1 − x ) = ⎜ − 2 sin −1 x ⎟
= sin ⎢ tan −1 + cos [tan −1 (2 2 )]
⎣ 1 − 1 / 9 ⎥⎦ ⎝2 ⎠
⎛π ⎞
= sin[tan −1 3 / 4 ] + cos [tan −1 2 2 ] ⇒ 1 − x = sin⎜ − 2 sin −1 x ⎟
⎝2 ⎠
3 1 14
= + = . π π
5 3 15 ⇒ 1 − x = sin cos( 2 sin −1 x ) − cos sin(2 sin −1 x )
2 2
4 4
128. (a) ekuk cos −1 = x ⇒ cos x = .....(i)
5 5 ⇒ 1 − x = cos( 2 sin −1 x )2
x 2 2 xy y2 ⎛x 3 ⎞
rc − cos θ + = sin 2 θ 2x = ⎜ − 1 − x2 ⎟
a2 ab b2 ⎜2 2 ⎟
⎝ ⎠
x y
;gk¡ cos −1 + cos −1 = α ; 3 x − 3x
1 2 1 − x2 = − 2x =
2 2 2
x 2 2 xy y2
∴ − cos α + = sin 2 α 3(1 − x 2 ) 9 x 2
1 2 4 =
4 4
y2
x 2 − xy cos α + = sin 2 α ⇒ 3 − 3x 2 = 9x 2 ⇒ x2 =
1 1
⇒x =± .
4 4 2
4 x 2 − 4 xy cos α + y 2 = 4 sin 2 α . 136. (c) cos −1 x + cos −1 (2 x ) = −π ⇒ cos −1 2 x = −π − cos −1 x
π ⎛ x+y ⎞ ⇒ 2 x = cos(π + cos −1 x )
132. (b) tan −1 x + tan −1 y = ; tan −1 ⎜⎜ ⎟⎟ = tan −1 1
4 ⎝ 1 − xy ⎠
⇒ 2 x = cos π (cos cos −1 x ) − sin π sin(cos −1 x )
530 çfrykse f=[Link]; Qyu
2x = −x ⇒ x = 0 1 2
⇒ sin φ = =
fdUrq x = 0 fn;s x;s lehdj.k dks lUrq"V ugha djrk gSA 1 + cot φ2 5
vr% dksbZ gy fo|eku ugha gSA 1
ekuk cos −1 x = θ ⇒ sec θ =
⎡ 1⎤ ⎡ ⎧⎪ ⎛ 1 ⎞ ⎛1⎞
3 ⎫⎤
⎪⎥ x
137. (a) sin ⎢3 sin −1 ⎥ = sin ⎢sin −1 ⎨3 ⎜ ⎟ − 4 ⎜ ⎟ ⎬
⎣ 5⎦ ⎢ ⎪⎩ ⎝ 5 ⎠ ⎝5⎠ ⎪⎭⎥⎦ ⇒ tan θ = sec 2 θ − 1
⎣
⎡ ⎧3 4 ⎫⎤ ⎡ −1 ⎛ 75 − 4 ⎞⎤ 1
= sin ⎢sin −1 ⎨ − ⎬⎥ = sin ⎢sin ⎜ ⎟⎥ ⇒ tan θ = −1
⎣ ⎩ 5 125 ⎭⎦ ⎣ ⎝ 125 ⎠⎦ x2
⎡ 71 ⎤ 71 1 − x2
= sin ⎢sin −1 = . ⇒ tan θ =
⎣ 125 ⎥⎦ 125 x
⎡ 1 − sin x + 1 + sin x ⎤ ⎛
cot −1 ⎢ 1 − x 2 ⎞⎟ ⎛ 2 ⎞⎟
1. (d) ⎥ ⇒ tan ⎜ tan −1 = sin⎜⎜ sin −1
⎣⎢ 1 − sin x − 1 + sin x ⎦⎥ ⎜
⎝
x ⎟
⎠ ⎝ 5 ⎟⎠
⎡ ( 1 − sin x + 1 + sin x ) ( 1 − sin x + 1 + sin x ) ⎤
= cot −1 ⎢ . ⎥ 1− x2 2
⎢⎣ ( 1 − sin x − 1 + sin x ) ( 1 − sin x + 1 + sin x ) ⎥⎦ ⇒ = ⇒ (1 − x 2 )5 = 2 x
x 5
⎡ (1 − sin x ) + (1 + sin x ) + 2 1 − sin 2 x ⎤
= cot −1 ⎢ ⎥ 5
⎢ (1 − sin x ) − (1 + sin x ) ⎥ nksuksa i{kksa dk oxZ djus ij] x = ± .
⎣ ⎦ 3
⎡ 2(1 + cos x ) ⎤ ⎡ ⎤ π
= cot −1 ⎢ = cot −1 ⎢−
2 cos 2 (x / 2) 5. (a) sin −1 x + cos −1 x =
⎥ ⎥ 2
⎣ − 2 sin x ⎦ ⎢⎣ 2 sin( x / 2) cos( x / 2) ⎥⎦
π π π 3π
⎡ ⎛ x ⎞⎤ ⇒ cos −1 x = − sin −1 x = − = .
−1 ⎛ x⎞ x
= cot ⎜ − cot ⎟ = cot −1 ⎢cot ⎜ π − ⎟⎥ = π − . 2 2 5 10
⎝ 2⎠ ⎣ ⎝ 2 ⎠⎦ 2
1
6. (b) fVªd % fn;s x;s çfrca/kkuqlkj p = q = r = j[kus ij]
π 2
fVªd % x = j[kus ij O;atd
4
p 2 + q 2 + r 2 + 2 pqr
⎡ ⎤
2 −1 + 2 +1 ⎥
cot −1 ⎢
2 2 2
gksxkA ⎛1⎞ ⎛1⎞ ⎛1⎞ 1 1 1
⎢ ⎥ = ⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ + 2. . .
⎣ 2 −1 − 2 +1 ⎦ ⎝ ⎠
2 ⎝ ⎠
2 ⎝ ⎠
2 2 2 2
⎡ 2 −1 + 2 +1 + 2 2 −1 ⎤ =
1 1 1 2
+ + + =1.
= cot −1 ⎢ ⎥ 4 4 4 8
⎣⎢ 2 −1 − 2 −1 ⎦⎥
⎡π 1 a⎤ ⎡π 1 a⎤
⎡2 2 + 2⎤ 7. (b) tan ⎢ + cos −1 ⎥ + tan ⎢ − cos −1 ⎥
−1 −1
= cot ⎢ ⎥ = cot (−1 − 2 ) = 157 .5 ° . ⎣ 4 2 b ⎦ ⎣ 4 2 b ⎦
⎢⎣ − 2 ⎥⎦
1 a a
ekuk cos −1 = θ ⇒ cos 2θ =
⎡ ⎛ 2π ⎞⎤ ⎛π ⎞ π 2 b b
2. (d) sin −1 ⎢sin⎜ π − ⎟⎥ dk eq[; eku = sin −1 sin⎜ ⎟ = .
⎣ ⎝ 3 ⎠⎦ ⎝3⎠ 3
π π
−1 −1
vr% tan ⎡⎢ + θ ⎤⎥ + tan ⎡⎢ − θ ⎤⎥
3. (c) fn;k x;k gS fd θ = tan a vkSj φ = tan b vkSj ⎣4 ⎦ ⎣4 ⎦
ab = −1 .
1 + tan θ 1 − tan θ (1 + tan θ )2 + (1 − tan θ )2
π = + =
⇒ tan θ tan φ = −1 ⇒ tan θ = − cot φ ⇒ θ − φ = . 1 − tan θ 1 + tan θ (1 − tan 2 θ )
2
1 + tan 2 θ + 2 tan θ + 1 + tan 2 θ − 2 tan θ
fn;k x;k gS fd tan{cos −1 (x )} = sin⎛⎜ cot −1 ⎞⎟
1 =
4. (b) (1 + tan 2 θ )
⎝ 2⎠
ekuk cot −1
1 1
= φ ⇒ = cot φ 2(1 + tan 2 θ ) 2
= = 2 sec 2θ =
2 2 1 − tan 2 θ cos 2θ
çfrykse f=[Link]; Qyu 531
=
2
=
2b
. tan −1 x (x + 1) ifjHkkf"kr gS tc
a/b a
x (x + 1) ≥ 0 …..(i)
⎡ 1+ x2 + 1− x2 ⎤
8. (a) tan −1 ⎢ ⎥
⎢ 1+ x2 − 1− x2 ⎥ sin −1 x 2 + x + 1 ifjHkkf"kr gS tc
⎣ ⎦
0 ≤ x (x + 1) + 1 ≤ 1 ;k 0 ≤ x (x + 1) ≤ 0 …..(ii)
−1
⎡ 1 + cos 2θ + 1 − cos 2θ ⎤
= tan ⎢ ⎥ (i) vkSj (ii) ls] x (x + 1) = 0
⎣⎢ 1 + cos 2θ − 1 − cos 2θ ⎦⎥
;k x = 0 vkSj –1
1
( x 2 = cos 2θ j[kus ij ⇒ θ = cos −1 x 2 )
2 vr% gyksa dh la[;k 2 gSA
⎛π ⎞ π π 1 ⇒ cos −1 x = 4 π / 3
= tan −1 tan ⎜ + θ ⎟ = + θ = + cos −1 x 2 .
⎝4 ⎠ 4 4 2
tksfd laHko ugha gSa D;ksafd cos −1 x ∈ [0, π ]
3 π
9. (b) gesa Kkr gS fd] sin −1 x − cos −1 x = cos −1 = 13. (a) tan −1 x + tan −1 y + tan −1 z = π
2 6
⎡ x + y + z − xyz ⎤
π ⇒ tan −1 ⎢ ⎥ =π
fdUrq sin −1 x + cos −1 x = ⎣ 1 − xy − yz − zx ⎦
2
π π ⇒ x + y + z − xyz = 0
∴ sin −1 x = vkSj cos −1 x =
3 6 ⇒ x + y + z = xyz .
3 ⎡
⇒ x = vf}rh; gy gSA ⎛a−b⎞ θ⎤
⎢1 − ⎜ ⎟ tan
2
2 ⎡ ⎤ ⎥
−1 a−b θ −1 ⎢ ⎝a+b⎠ 2⎥
14. (a) 2 tan ⎢ tan ⎥ = cos
n ⎛ ⎞ 2m ⎢⎣ a + b 2 ⎥⎦ ⎢ ⎛a−b⎞ θ⎥
⎢1 + ⎜ ⎟ tan
2
10. (a) ∑ tan −1 ⎜ ⎟
⎝ + ⎠
⎥
m =1 ⎝m +m2 + 2⎠
4 ⎣ a b 2⎦
⎛ ⎞
⎛ ⎞ ⎜Q 2 tan −1 x = cos −1 1 − x
2
n
= ∑ tan −1 ⎜⎜
2m
⎟ ⎟
⎟ ⎜ 1+ x2 ⎟
⎝ 1 + (m + m + 1)(m − m + 1) ⎠ ⎝ ⎠
2 2
m =1
⎛ (m 2 + m + 1) − (m 2 − m + 1) ⎞ ⎡ θ⎤
⎢ (a + b ) − (a − b ) tan
n 2
= ∑ tan −1 ⎜⎜ ⎟
⎟ −1 2⎥
m =1 ⎝ 1 + (m + m + 1)(m − m + 1) ⎠
2 2 = cos ⎢ ⎥
⎢ (a + b) + (a − b ) tan 2 θ⎥
n ⎢⎣ 2 ⎥⎦
= ∑ [tan −1 (m 2 + m + 1) − tan −1 (m 2 − m + 1)]
m =1
⎡ ⎛ θ⎞ ⎛ 2 θ ⎞⎤
⎢ a⎜ 1 − tan ⎟ + b ⎜ 1 + tan ⎟⎥
2
−1 ⎢ ⎝ 2⎠ ⎝ 2 ⎠⎥
−1 −1 −1 −1
= (tan 3 − tan 1) + (tan 7 − tan 3) + = cos
⎢ ⎛ θ⎞ ⎛ 2 θ ⎞⎥
⎢ a⎜ 1 + tan ⎟ + b ⎜ 1 − tan ⎟⎥
2
(tan −1 13 − tan −1 7 ) + ...... + [tan −1 (n 2 + n + 1) ⎣ ⎝ 2⎠ ⎝ 2 ⎠⎦
− tan −1 (n 2 − n + 1)]
⎛ n2 + n ⎞
= tan −1 (n 2 + n + 1) − tan −1 1 = tan −1 ⎜⎜ ⎟.
⎟
⎝2+n +n⎠
2
π
11. (c) tan −1 x (x + 1) + sin −1 x2 + x +1 =
2
532 çfrykse f=[Link]; Qyu
⎡ ⎛ 2 θ ⎞ ⎤
⎢ a⎜ 1 − tan ⎟ ⎥
⎢ ⎝ 2⎠
+b⎥
⎢ θ ⎥
⎢ 1 + tan 2 ⎥ ⎡ a cos θ + b ⎤
= cos −1 ⎢ 2 ⎥ = cos −1 ⎢ ⎥.
⎢ ⎛ θ ⎞⎥ ⎣ a + b cos θ ⎦
⎢ ⎜ 1 − tan 2 ⎟⎥
⎢ a + b⎜
2⎟
⎢ ⎜ θ ⎟ ⎥⎥
⎜ 1 + tan
2
⎟
⎢⎣ ⎝ 2 ⎠ ⎥⎦
⎛ 2 cos x ⎞ ⎛ 1 ⎞
⇒ tan −1 ⎜ ⎟ = tan −1 ⎜ 2 ⎟
⎝ 1 − cos x ⎠ ⎝ sin x ⎠
2
2 cos x 1
⇒ 2
= ⇒ 2 cos x = 1
sin x sin 2 x
π
⇒x = .
3
532 çfrykse f=[Link]; Qyu
y 3
1. ;fn θ = sin −1 x + cos −1 x − tan −1 x , x ≥ 0 , rc og U;wure 9. ;fn tan −1 x + cos −1 = sin −1 rFkk nksuksa x rFkk
varjky] ftlesa θ fLFkr gksxk] gS [Orissa JEE 2003] (1 + y ) 2 10
π 3π y /kukRed o [Link] gSa] rc x rFkk y ds eku gSa
(a) ≤θ ≤ (b) 0 < θ < π
2 4 [Roorkee 1993]
π π π (a) (1, 2) rFkk (2, 7) (b) (1, 2) rFkk (1, 7)
(c) − ≤θ ≤ 0 (d) ≤θ ≤
4 4 2 (c) (1, 7) rFkk (2, 7) (d) (1, 7) rFkk (2, 1)
−1 −1 −1 3π 10. ;fn a1, a 2 , a 3 ....., an lekUrj [Link] esa gSa] rFkk lkoZuqikr d gS rks
2. ;fn sin x + sin y + sin z= , rc
2
⎡ ⎛ d ⎞ ⎛ d ⎞
9 tan ⎢ tan −1 ⎜⎜ ⎟ + tan −1 ⎜
⎟ ⎜1 + a a
⎟ + ...
⎟
x 100
+ y 100 + z 100 − dk eku gS ⎢⎣ ⎝ 1 + a1 a 2 ⎠ ⎝ ⎠
x 101
+y 101
+z 101 2 3
(a) 0 (b) 3 ⎛ d ⎞⎤
(c) – 3 (d) 9 + tan −1 ⎜⎜ ⎟⎥ =
⎟
⎝ 1 + a n − 1 an ⎠⎥⎦
1
3. ;fn x + = 2 , rc sin −1 x dk eq[; eku gS (n − 1)d (n − 1)d
x (a) (b)
(a) π /4 (b) π / 2 a1 + an 1 + a1 an
(c) π (d) 3π / 2 nd an − a1
(c) (d)
⎡ ⎛ 1 ⎞⎤ 1 + a1 an an + a1
4. ;fn tan(cos −1 x ) = sin ⎢cot −1 ⎜ ⎟⎥ , rc x (dsoy eq[; eku
⎣ ⎝ 2 ⎠⎦ 11. ;fn çfrykse Qyu ds dsoy eq[; ekuksa dk mi;ksx fd;k tkos
ysus ij) dk eku gksxk [IIT 1991; AMU 2001] ⎛ 1 4 ⎞
rks tan ⎜ cos −1 − sin −1 ⎟ dk eku gksxk [IIT 1994]
1 2 ⎜ (17 ) ⎟⎠
(a) (b) ⎝ 5 2
5 5
(a) 29 / 3 (b) 29 / 3
3 5
(c) (d)
5 3 (c) 3 / 29 (d) 3 / 29
5. −1
;fn Δ ABC esa A = tan 2 vkSj B = tan 3, rks dks.k C dk −1 ⎛ x 2
x 3 ⎞ ⎛ x4 x6 ⎞ π
12. ;fn sin −1 ⎜⎜ x − + − .... ⎟⎟ + cos −1 ⎜⎜ x 2 − + − ... ⎟⎟ =
eku gS ⎝ 2 4 ⎠ ⎝ 2 4 ⎠ 2
(a) π / 2 (b) π / 3 tcfd 0 < | x | < 2 , rc x dk eku gksxk
(c) π /4 (d) buesa ls dksbZ ugha [IIT Screening 2001]
6. ;fn a, b, c /kukRed okLrfod la[;k;sa gSa] ,oa 1
(a) (b) 1
2
a(a + b + c) b(a + b + c) c(a + b + c)
θ = tan −1 + tan −1 + tan −1 , 1
bc ca ab (c) − (d) – 1
2
rks tan θ = [IIT 1981]
1 1
(a) 0 (b) 1 13. ;fn sec −1 x = cosec −1 y, rc cos −1 + cos −1 =
a+b +c x y
(c) (d) buesa ls dksbZ ugha [Orissa JEE 2002]
abc
π
(a) π (b)
;fn cos −1 ⎛⎜ ⎞⎟ + cos −1 ⎛⎜ ⎞⎟ = α , rks 2 −
x y x 2 2 xy y2
7. cos α + 2 = 4
⎝a⎠ ⎝b⎠ a ab b −π π
[MP PET 1995; UPSEAT 1999] (c) (d)
2 2
(a) sin α 2
(b) cos α 2
−1
14. sin(2 sin 0 .8 ) = [MNR 1980]
(c) tan 2 α (d) cot 2 α (a) 0.96 (b) 0.48
8. ;fn x1 , x 2 , x 3 , x 4 lehdj.k (c) 0.64 (d) buesa ls dksbZ ugha
x − x sin 2 β + x cos 2 β − x cos β − sin β = 0
4 3 2
ds ewy gSa] 2a 1−b 2
2x
15. ;fn sin −1 − cos −1 = tan −1 , rks x =
rc tan −1
x 1 + tan −1
x 2 + tan −1
x 3 + tan −1
x4 = 1 + a2 1 + b2 1− x2
[EAMCET 1981]
π (a) (b) b
(a) β (b) −β a
2 a+b a−b
(c) (d)
(c) π −β (d) −β 1 − ab 1 + ab
çfrykse f=[Link]; Qyu 533
(SET - 12)
∴ sin θ =
2
. cos −1 x = φ j[kus ij, ∴ x = cos φ x 2y 2 2 xy x 2 y 2 x 2y 2
⇒ + cos 2 α − cos α = 1 − 2 − 2 + 2 2
5 a 2b 2 ab a b a b
2 5 x2 2 xy y2
lkFk gh] tan φ = , ∴ x = cos φ = . ⇒ − cos α + 2 = 1 − cos 2 α = sin 2 α .
5 3 y2 ab b
5. (c) fn;k x;k gS fd] ∠A = tan −1 2, ∠B = tan −1 3 8. (b) gesa Kkr gS fd]
Σx 1 = sin 2 β , Σx 1 x 2 = cos 2 β , Σx 1 x 2 x 3 = cos β
ge tkurs gSa fd] ∠A + ∠B + ∠C = π
rFkk x 1 x 2 x 2 x 4 = − sin β
⇒ tan −1 2 + tan −1 3 + ∠C = π
⎛ 2+3 ⎞ ∴ tan −1 x 1 + tan −1 x 2 + tan −1 x 3 + tan −1 x 4
⇒ tan −1 ⎜ ⎟ + ∠C = π ⇒ tan −1 (−1) + ∠C = π
⎝1 − 2× 3 ⎠
⎛ Σ x 1 − Σx 1 x 2 x 3 ⎞
= tan −1 ⎜⎜ ⎟
⎟
3π π − Σ x1 x 2 + x1 x 2 x 3 x 4
⇒ + ∠C = π ⇒ ∠C = . ⎝ 1 ⎠
4 4
⎛ sin 2 β − cos β ⎞
a(a + b + c) = tan −1 ⎜⎜ ⎟⎟
6. (a) θ = tan −1 ⎝ 1 − cos 2 β − sin β ⎠
bc
⎛ (2 sin β − 1) cos β ⎞
b(a + b + c) c(a + b + c) = tan −1 ⎜⎜ ⎟⎟ = tan −1 (cot β )
+ tan −1 + tan −1 ⎝ sin β (2 sin β − 1) ⎠
ca ab
a+b+c ⎡ ⎛π ⎞⎤ π
ekuk s 2 = = tan −1 ⎢ tan ⎜ − β ⎟⎥ = − β .
abc ⎣ ⎝2 ⎠⎦ 2
534 çfrykse f=[Link]; Qyu
1 ∴ ç'ukuqlkj]
9. (a) tan −1 x + tan −1 = tan −1 3
y x2 x3 x4 x6
x− + − ... = x 2 − + ...
2 4 2 4
∴ xy + 1 = 3(y − x )
x x2
vr% (1, 2) rFkk (2,7) pw¡fd x, y /kukRed o [Link] gSaA ⇒ = , (Q 0 < | x | < 2 )
1+
x x2
1+
2 2
⎛ d ⎞ ⎛ d ⎞
10. (b) gesa Kkr gS fd] tan −1 ⎜⎜ ⎟ + tan −1 ⎜
⎟ ⎜1 + a a
⎟ + .....
⎟ x2
⎝ 1 + a1 a 2 ⎠ ⎝ 2 3 ⎠ ⇒
x
= ⇒ 2x + x 3 = 2x 2 + x 3 ⇒ x = x 2
2+ x 2+ x2
⎛ d ⎞ ∴ x − x 2 = 0 ⇒ x (1 − x ) = 0 ⇒ x = 0 rFkk x = 1,
..... + tan −1 ⎜⎜ ⎟
⎟
⎝ 1 + a n −1 a n ⎠ fdUrq x ≠ 0 . vr% x = 1 .
13. (d) fn;k x;k gS] sec −1 x = cosec −1 y
⎛ a − a1 ⎞ ⎛ a − a2 ⎞
= tan −1 ⎜⎜ 2 ⎟ + tan −1 ⎜ 3
⎟ ⎜1 + a a
⎟ + .....
⎟ ⎛1⎞ ⎛1⎞ ⎛1⎞ π ⎛1⎞
⎝ 1 + a1 a 2 ⎠ ⎝ 2 3 ⎠ cos −1 ⎜ ⎟ = sin −1 ⎜⎜ ⎟⎟ ⇒ cos −1 ⎜ ⎟ = − cos −1 ⎜⎜ ⎟⎟
⎝ ⎠
x ⎝ ⎠
y ⎝ ⎠
x 2 ⎝y⎠
⎛ a − a n −1 ⎞ ⎛1⎞ ⎛1⎞ π
..... + tan −1 ⎜⎜ n ⎟
⎟ ⇒ cos −1 ⎜ ⎟ + cos −1 ⎜⎜ ⎟⎟ = .
⎝ 1 + a n −1 a n ⎠ ⎝x⎠ ⎝y⎠ 2
= (tan −1 a 2 − tan −1 a1 ) + (tan −1 a 3 − tan −1 a 2 ) + .... ⎛ 4⎞
14. (a) sin(2 sin −1 0 .8 ) = sin⎜ 2 sin −1 ⎟
⎝ 5⎠
..... + (tan −1 a n − tan −1 a n −1 )
⎛ 4 16 ⎞ 8 3 24
= sin⎜ sin −1 2 . . 1 − ⎟= . = = 0 .96 .
−1 −1 −1 ⎛a − a1 ⎞ ⎜ 5 25 ⎟ 5 5 25
= tan a n − tan a1 = tan ⎜ n ⎟ ⎝ ⎠
⎜1 + a a ⎟
⎝ n 1 ⎠ 15. (d) a = tan θ , b = tan φ rFkk x = tan ψ j[kus ij
⎛ (n − 1)d ⎞ sin −1 (sin 2θ ) − cos −1 (cos 2φ ) = tan −1 (tan 2ψ )
= tan −1 ⎜⎜ ⎟.
⎟
⎝ 1 + a1 a n ⎠ ⇒ 2θ − 2φ = 2ψ ⇒ θ − φ = ψ
nksuksa i{kksa dk Ztan’ ysus ij tan(θ − φ ) = tan ψ
⎛ 1 4 ⎞⎟
11. (d) tan ⎜⎜ cos −1 − sin −1 tan θ − tan φ
⇒ = tan ψ
⎝ 5 2 17 ⎟⎠ 1 + tan θ tan φ
⎡ ⎛ 7 − 4 ⎞⎤ 3 a−b
= tan(tan −1
7 − tan −1 4 ) = tan ⎢ tan −1 ⎜ ⎟⎥ = . bu ekuksa dks çfrLFkkfir djus ij] =x.
⎝ 1 + 28 ⎠⎦ 29 1 + ab
⎣
***
π
12. (b) ge tkurs gSa fd] sin −1 y + cos −1 y = ,| y | ≤ 1
2